Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2452 1320795 1308320 2026-07-17T12:37:37Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1320795 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír í an '''Astráil''' atá le fáil idir [[an tAigéan Ciúin]] agus [[an tAigéan Indiach]]. Is í an oileán is mó ar domhan. [[File:Sydney Harbour Bridge night.jpg|thumb|250x250px|Tá an chathair is mó san Astráil, Sydney|clé]] [[File:Melbourne skyline at night.jpg|thumb|220x220px|Melbourne, an dara chathair is mó san Astráil.|clé]] [[File:Acacia pycnantha Golden Wattle.jpg|thumb|Is é an caolach órga (''Acacia pycnantha'', "Golden Wattle" i mBéarla) bláth náisiúnta na hAstráile.|clé|220x220px]] == Tíreolaíocht == Tá beagnach leath na hAstráile ina fásach, agus tá cuid mhaith den fhuílleach neamhthorthúil. Tír ársa shíonchaite atá i gceist, agus ní maith an fód atá ar an gcuid is mó di. Ní raibh ach 15% den talamh oiriúnach don fheirmeoireacht nuair a tháinig na hEorpaigh i ndeireadh an [[18ú haois]], agus ní bheadh ach 10% insaothraithe anois. San Oirthear atá an talamh is méithe agus an méid [[uisce]] is mó, ach rinne na chéad fheirmeoirí díobháil mhór don timpeallacht. Anois, áfach, tá feirmeoirí na hAstráile an-oilte ar thairbhe a bhaint as a gcuid talaimh. Bhíodh coillte móra in oirdheisceart na tíre, ach leagadh an chuid ba mhó díobh sa 19ú haois. Crainn eocalaipe (a dtugtar crainn ghuma orthu) an cineál is coitianta, agus iad ag cur go maith le tír thirim agus le tinte coille. In oirthuaisceart na tíre tá iarsmaí na gcoillte fearthainne. Meastar gur fhág modhanna cliste dóiteáin na mBundúchasach rian buan ar leagan amach agus ar nádúr na gcoillte. Tá aird ag an bpobal agus ag na polaiteoirí araon ar chúrsaí comhshaoil anois, ach is cosúil go mbeidh an tír thíos go mór leis an [[téamh domhanda]], agus a laghad sin uisce ann. == Daonra na hAstráile == An as an 27.2 milliún a bhí ina gcónaí san Astráil in 2024, is ón iasacht 8.6 milliún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://population.gov.au/sites/population.gov.au/files/2024-12/pop-statement-2024.pdf|teideal=Population Statement|údar=population.gov.au}}</ref> Sin beagnach duine as gach triúr, 31.5% den iomlán. As Sasana, India, an tSín agus an Nua-Shéalainn tromlach na ndaoine gallda sa tír, ach dúirt Biúró na Staitisticí in 2025 go raibh daoine a rugadh i mbeagnach gach tír ar domhan ina gcónaí san Astráil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=100,000 a rugadh in Éirinn ina gcónaí anois san Astráil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510503-100-000-a-rugadh-in-eirinn-ina-gconai-anois-san-astrail/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> De bhunadh [[Sasana|Shasanach]] agus [[Éire]]annach cuid mhór den daonra, ach pobal an-mheasctha atá ann anois, go háirithe sna cathracha, agus neart teangacha le cloisteáil, cé gurb é an [[An Béarla|Béarla]] an príomhtheanga.<ref>Níl Béarla bhfuil stádas dlíthiúil mar theanga oifigiúil sa Bunreacht.</ref> {{Main|Daonra na hAstráile}} == Stair na hAstráile == Tháinig daoine chun cónaithe sa tír timpeall 40,000 bliain ó shin ar a laghad, sinsir na mBundúchasach atá anois ann. Chruthaigh siad a lán cultúr casta, agus tá a gcuid [[teanga (cumarsáid)|teangacha]] ar na cinn is ársa ar domhan. De réir a chéile rinneadh fásach de chuid mhaith den tír, cé go raibh an t-oirthear torthúil go maith i gcónaí. {{Main|Réamhstair na hAstráile}} Ar éigean a bhí eolas ag [[An Eoraip|Eorpaigh]] ar an Astráil go dtí an [[17ú haois|seachtú haois déag]]. Ghlac an [[James Cook|Captaen James Cook]] seilbh ar an tír in ainm na Breataine sa bhliain 1778, agus tugadh [[New South Wales]] ar an limistéar thoir mar a raibh an chéad choilíneacht. De réir a chéile bunaíodh coilíneachtaí eile timpeall na tíre, agus rinneadh aon tír amháin díobh, Comhlathas na hAstráile, sa bhliain 1901. Ba mhór an babhta ar na Bundúchasaigh teacht na nEorpach, agus fuair mórán acu bás de ghalracha agus den lámh láidir, ach tugtar aitheantas anois dá ndúchas. == Rialtas na hAstráile == Córas cónaidhme atá ann: sé stát agus dhá chríoch, chomh maith le cúpla oileán ina gcríocha spleácha. Is é monarc na Ríochta Aontaithe ceann an Stáit. == Féach freisin == * [[Réamhstair na hAstráile]] * [[Stair na hAstráile]] * [[Flóra na hAstráile]] * [[Daonra na hAstráile]] * [[Aimsir na hAstráile]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[Ainmneacha Gaeilge Fhásra na hAstráile]] == Stáit na hAstráile == === Na Stáit === # [[Íomhá:Flag of New South Wales.svg|22px]] [[New South Wales]], príomhchathair: [[Sydney]] # [[Íomhá:Flag of Queensland.svg|22px]] [[Queensland]], príomhchathair: [[Brisbane]] # [[Íomhá:Flag of South Australia.svg|22px]] [[An Astráil Theas]], príomhchathair: [[Adelaide]] # [[Íomhá:Flag of Tasmania.svg|22px]] [[An Tasmáin]], príomhchathair: [[Hobart]] # [[Íomhá:Flag of Victoria (Australia).svg|22px]] [[Victoria (An Astráil)|Victoria]], príomhchathair: [[Melbourne]] # [[Íomhá:Flag of Western Australia.svg|22px]] [[An Astráil Thiar]], príomhchathair: [[Perth]] === Na Críocha Intíre === # [[Íomhá:Flag of the Northern Territory.svg|22px]] [[Críoch an Tuaiscirt|'''Críocha an Tuaiscirt''']], príomhchathair: [[Darwin, Críoch an Tuaiscirt|'''Darwin''']] # [[Críoch Phríomhchathair na hAstráile|'''Críoch Phríomhchathair na hAstráile''']], príomhchathair: [[Canberra|'''Canberra''']] == Leabhair == * Denoon, Donald, et al. (2000). ''A History of Australia, New Zealand, and the Pacific''. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-17962-3 * Macintyre, Stuart (2000). ''A Concise History of Australia''. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. ISBN 0-521-62359-6. == Naisc sheachtracha == * [http://www.dfat.gov.au/geo/australia/ About Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231054514/http://www.dfat.gov.au/geo/australia/ |date=2014-12-31 }} ón Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála * [http://www.gov.au/ Governments of Australia Entry Point] (Federal, State & Territory) * [http://www.australia.gov.au/ Australian Government Entry Portal] * [http://www.abs.gov.au/ Australian Bureau of Statistics] * [http://www.australia.com/ Tourism Australia] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/australia.htm Australia] ''UCB Libraries GovPubs'' * '''An Ghaeilge''' ** [https://gaeilge.org.au/ Cumann Gaeilge na hAstráile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227133139/http://gaeilge.org.au/ |date=2018-12-27 }} ** [https://irishlanguageaustralia.wordpress.com/ Cumainn Ghaeilge agus ranganna] == Tagairtí == {{Reflist}}{{Náisiúin G-20}}{{Comhlathas na Náisiún}} {{DEFAULTSORT:Astrail, An}} [[Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún]] [[Catagóir:An Astráil]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe|Astráil]] m5lqaduwq9m7hrhj1kv66efcgumljwq 0 3918 1320862 1251424 2026-07-18T00:43:52Z Peadar Flanagan 69459 1320862 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[tír]] in iarthuaisceart na h[[An Eoraip|Eorpa]] í '''Ríocht na hIorua''' ([[Bokmål]]'), nó '''an Iorua''' (Bokmål: ''Norge''; Nynorsk: ''Noreg''). Is cuid de [[leithinis]] [[Críoch Lochlann|Chríoch Lochlann]] í. Tá teorainn aici leis an bh[[An Fhionlainn|Fionlainn]], leis an t[[An tSualainn|Sualainn]] agus leis an [[An Rúis|Rúis]]. Is é [[Harald V na hIorua|Harald V]] Rí na hIorua faoi láthair [[Jonas Gahr Støre]] an príomh-aire ó 2021 i leith. ==Ainm agus Sanasaíocht== Cé gurb é "an Iorua" an t-aon leagan amháin lena ghlactar i nGaeilge chaighdeánach an lae inniu, feictear "an Norbhuaidh" i dtéacsanna níos sine. Is léir gur measadh an 'N' a bhí ina chuid den ainmfhocal a bheith ina chuid den alt ([[athlúibíniú]] a thugtar ar an bpróiseas seo); i bhFoclóir [[Pádraig Ua Duinnín|an Duinnínigh]] faightear na leaganacha ''Ioruaidhe'', ''Iorruaidhe'', ''Norbhuaidh'', ''Orbhuaidh'', ''Noirbhéige'', agus ''Noirbhéife''. Pé litriú Gaeilge a úsáidtear, is léir go luíonn bunús an fhocail leis [[an Sean-Bhéarla]], ''Norþweg'', 'bealach ó thuaidh'. Mheastaí gan aimhreas gur ghaol leis an ainm Ioruaise (''Norge'' ([[Bokmål]])/''Noreg'' ([[Nynorsk]])) an t-ainm Béarla. Ach de réir teoirice eile a tháinig ar an bhfód sa [[19ú haois]], is ó ''nór'' .i. 'caol' a thagas an bunainm Ioruaise. Tá focal eile sa nGaeilge a bhaineas leis an tír seo chomh maith. Is é sin "Lochlann", ainm a thugtar ar na tíortha (a raibh na Gaeil ar bheagán eolais fúthu) as a dtáinig na foghlaithe mara agus trádálaithe úd, na hUigingigh, i.e., [[na Lochlannaigh]]. Ón Iorua is mó a tháinig "Lochlannaigh" go hÉirinn, ach bhí Danair ann leo, agus mar sin ní hionann Lochlann agus an Iorua, ach tugtar "[[Críoch Lochlann]]" fós ar an Iorua, [[an tSualainn]] agus [[an Danmhairg]] le chéile. ==Stair== Thart ar 10,000 RCh, agus na clúideacha oighir ag cúlú, a d'aistrigh na daoine ba luatha ó thuaidh go dtí an limistéar ina bhfuil an Iorua suite anois. Thaistil siad ar aghaidh ó thuaidh diaidh ar ndiaidh trí na ceantracha cois farraige a théitear ag [[Sruth na Murascaille]]. [[Fiagaithe/cnuasaitheoirí|Fiagaithe cnuasaitheoirí]] a bhí iontu, a d'itheadh, i measc rudaí eile, bia mara agus géim, go háirithe [[réinfhia]]nna. Idir 5,000 RCh agus 500 RCh a tháinig lonnaíochtaí talmhaíochta ar an bhfód ar fud dheisceart na hIorua. Deirtear gur cuireadh tús le [[Neoiliteach|Tréimhse Neoiliteach]] na hIorua thart ar 4,000 RCh. Le linn thréimhse [[Imirce na dTreabh]], thosaigh taoisigh Ghearmáinice ag glacadh seilbhe ar dhúichí san Iorua agus ag tógáil dúnta cnoic ar nós na gceann ag Borgaråsen agus ag Bjorå. Ón [[8ú haois]] i leith, thosaigh daoine ón Iorua ag seoladh siar thar lear agus ag creachadh na Breataine agus na hÉireann ach go háirithe, sular chuireadar fúthu sna hoileáin sin agus s[[an Íoslainn]] is sa n[[an Ghraonlainn |Graonlainn]]. B'eo Aois na Lochlannach. San aois sin chomh maith a aontaíodh ríochta beaga na hIorua le chéile faoi smacht aon rí amháin tar éis do [[Harald na Gruaige Finne]] an bua a bhaint amach ag Cath Hafrsfjord sa mbliain 872. Bhunaigh a mhac sin, [[Haakon Maith]], dhá ''thing'' (dhá dháil): Gulating in iarthar na tíre agus Frostating in [[Trøndelag]] níos faide ó thuaidh. Rinne Haakon, a tógadh i [[Sasana]], iarracht chomh maith [[an Chríostaíocht]] a thabhairt isteach san Iorua, ach ní bhfuair an creideamh nua lucht leanta mór sa bpobal go dtí réim [[Olav II Haraldsson|Naomh Olaf]] ar an tír. In 1152 a bunaíodh [[Ard-deoise Nidaros]]. Ba é [[Haakon Haakonson]], a tháinig i gcoróin i 1217, a chuir deireadh le cogthaí cathartha na hIorua agus a chuir an Íoslainn agus an Ghraonlainn le ríocht na hIorua. Ba é tús na [[14ú haois|14ú haoise]] Ré Órga na hIorua. Bhí síocháin sa tír, bhí an daonra ag fás an t-am ar fad, agus bhí go leor trádála ar siúl leis an mBreatain Mhór. I 1349, áfach, shroich [[an Phlá Mhór]] an Iorua agus in aon bhliain amháin, maraíodh dhá thrian, b'fhéidir, den daonra. Bhí cumhacht na Gearmáine ag dul i méid sa gcéad sin freisin, agus cuireadh trádáil san Iorua faoi smacht [[an Conradh Hainseatach|an Chonraidh Hainseataigh]]. Tháinig Olaf Haakonson i gcoróin ar an Iorua agus ar an Danmhairg araon i 1380. Ansin, le fórsa a chruthú a chuirfeadh i gcoinne chumhacht ollmhór an Chonraidh Hainseataigh, aontaíodh an Iorua, an Danmhairg agus an tSualainn mar "[[Aontas Kalmar]]" faoi [[Margrethe I|Mhargrethe I]] i 1397. Thug sise faoi pholasaithe a bhí fabhrach do gheilleagar na Danmhairge thar gheilleagair na Sualainne agus na hIorua, ach bhí Comhairle Stáit na hIorua ró-lag le héalú ón Aontas. Tar éis don tSualainn briseadh amach ó Aontas Kalmar i 1521, rinne an Iorua iarracht déanamh amhlaidh, ach theip ar an éirí amach agus d'fhan an Iorua in aontas leis an Danmhairg go dtí 1814 - 434 bhliain ar an iomlán - tréimhse ar ar thug náisiúnaithe rómánsacha na 19ú haoise "Oíche na 400 Bliain". Le linn don [[an Danmhairg agus an Iorua (stát)|Danmhairg agus an Iorua]] a bheith ann mar stát aontaithe, tugadh an Protastúnachas isteach sa tír (i 1536), agus Protastúnaigh is ea tuairim is 70% de dhaonra na hIorua go dtí an lá inniu. Mar gheall ar an Danmhairg-an Iorua a bheith ar an taobh cailliúna i g[[cogaí Napoléon]] a tháinig deireadh le h"Oíche 400 Bliain" na hIorua. Tugadh ar an Danmhairg an Iorua a ghéilleadh don tSualainn (choinneodh an Danmhairg greim ar na sean-phroibhinsí Ioruacha úd, an Íoslainn, an Ghraonlainn agus [[Oileáin Fharó]], áfach), ach thapaigh an Iorua an deis chun Rídhamhna na hIorua agus na Danmhairge, [[Christian VIII|Christian Frederick]] a thoghadh mar a rí féin, agus bunreacht nua a chur i bhfeidhm. Ar dháta sínithe an bhunreachta nua, 17 Bealtaine, a cheiliúrtar lá náisiúnta na tíre go fóill. Bhris cogadh amach leis an tSualainn, áfach, agus bhí ar Christian Frederick filleadh ar a thír dhúchais agus ar an Iorua a dhul faoi cheannas na Sualainne i ndeireadh na dála. Mhair an smacht ag an tSualainn ar an Iorua go dtí 1905. Nuair a scar an dá thír sa mbliain sin, thogh pairlimint na hIorua [[Haakon VII na hIorua|Haakon]], prionsa de chuid na Danmhairge, le bheith ina rí ar an Iorua. D'fhan an Iorua neodrach sa g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Chogadh Domhanda]] agus ar thosach [[an Dara Cogadh Domhanda]], fógraíodh go bhfanfadh arís. Ar an 9 Aibreán 1940, áfach, d'ionsaigh [[Gearmáin na Naitsithe]] an Iorua agus chuir faoina smacht í, le [[Vidkun Quisling]] mar 'aire uachtarán' agus le [[Josef Terboven]] mar [[Reichskommissar]]. Cabhair mhór do na Comhghuallaithe, áfach, a bhí i gCabhlach Trádála na hIorua le linn an chogaidh. Mhair an cairdeas idir an Iorua neamhspleách agus na Comhghuallaithe tar éis an chogaidh. Bronnann an Iorua crann Nollag ar [[an Ríocht Aontaithe]] chuile bhliain, agus bhí an Iorua ina ball bunaithe i [[NATO]], cé gur dhiúltaigh siad dhá chuireadh chun a dhul san [[Aontas Eorpach]]. Frítheadh ola amach ó chósta na hIorua i 1967, ach níor sholáthair tionscal na hola glanioncam go dtí na [[1980idí]], agus bhí uimhir na ndaoine a bhí fostaithe sa tionscal tar éis buaic a bhaint amach thart ar 1975. ==Polaitíocht == Is ríocht í an Iorua agus tá [[Harald V na hIorua|Harald V]] ina rí uirthi ón [[17 Eanáir|17ú lá d'Eanáir]] [[1991]]. Tá lá náisiúnta na hIorua ar an [[17 Bealtaine|17ú lá de Bhealtaine]]. Ar an lá seo ceiliúrtar bunreacht na tíre, a síníodh ar an lá céanna sa bhliain [[1814]]. Is ar an [[11 Feabhra]] [[1814]] a d'fhógair an Iorua a [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]]. === Parlaimint === ''Stortinget'' ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: "An Dáil Mhór") an t-ainm atá ar [[parlaimint|pharlaimint]] na tíre. Toghann an pobal na 169 d[[Teachta Dála|teachtaí]] gach ceithre [[Bliain|bliana]]. === Limistéir riaracháin === Tá an Iorua roinnte ina 15 contaetha<ref name="fylker">{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunestruktur/fylkesinndelingen-fra-2024/id2922222/|title=Fylkesinndelingen fra 2024 |publisher=Regjeringen|date=2022-07-05|accessdate=2024-03-01|language=no}}</ref>, Svalbard agus Jan Mayen. Tá na contaetha roinnt ina 357 bhardais. Tá stádas cathair oifigiúil ag 96 baile. [[File:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|left|Contae (''fylke'') 2024<ref name="fylker" />]] {| class="wikitable sortable" !# !Contae (''fylke'') 2024<ref name="fylker" /> !Contae central |- | align=left|3||[[File:Oslo_komm.svg| 28x28px]] [[Oslo]]||[[Oslo]] |- | align=left|11||[[File:Rogaland_våpen.svg| 28x28px]] [[Rogaland]]||[[Stavanger]] |- | align=left|15||[[File:Møre_og_Romsdal_våpen.svg| 27x27px]] [[Møre og Romsdal]]||[[Molde]] |- | align=left|18||[[File:Nordland_våpen.svg| 28x28px]] [[Nordland]]||[[Bodø]] |- | align=left|31||[[File:Østfold_våpen.svg| 28x28px]] [[Østfold]]||[[Sarpsborg]] |- | align=left|32||[[File:Akershus_våpen.svg| 28x28px]] [[Akershus]]||[[Oslo]] |- | align=left|33||[[File:Buskerud_våpen.svg| 28x28px]] [[Buskerud]]||[[Drammen]] |- | align=left|34||[[File:Innlandet_våpen.svg| 28x28px]] [[Innlandet]]||[[Hamar]] |- | align=left|39||[[File:Vestfold våpen.svg| 28x28px]] [[Vestfold]]||[[Tønsberg]] |- | align=left|40||[[File:Telemark våpen.svg| 28x28px]] [[Telemark]]||[[Skien]] |- | align=left|42||[[File:Agder_våpen.svg| 28x28px]] [[Agder]]||[[Kristiansand]] |- | align=left|46||[[File:Vestland_våpen.svg| 28x28px]] [[Vestland]]||[[Bergen]] |- | align=left|50||[[File:Trøndelag våpen.svg| tlo|28x28px]] [[Trøndelag]]||[[Steinkjer]] |- | align=left|55||[[File:Troms våpen.svg| 28x28px]] [[Troms]]||[[Tromsø]] |- | align=left|56||[[File:Finnmark våpen.svg| 28x28px]] [[Finnmark]]||[[Vadsø]] |}{{clear|left}} {| class="wikitable" |+Contaetha na hIorua !Uimhir !Contae !Daonra<ref name="SSB 11342">{{cite web|url=https://www.ssb.no/en/statbank/table/11342/|teideal=11342: Population and area (M) 2007-2020|language=no|údar=SSB|dátarochtana=2020-09-18}}</ref> !Achar<ref name="SSB 11342"/> |- |03 |Osló |693,494 |454 km² |- |11 |Rogaland |479,892 |9,377 km² |- |15 |Møre og Romsdal |265,238 |14,356 km² |- |18 |Nordland |241,235 |38,155 km² |- |30 |Viken |1,241,165 |24,593 km² |- |34 |Innlandet |371,385 |52,072 km² |- |38 |Vestfold og Telemark |419,396 |17,466 km² |- |42 |Agder |307,231 |16,434 km² |- |46 |Vestland |636,531 |33,871 km² |- |50 |Trøndelag |468,702 |42,202 km² |- |54 |Troms og Finnmark |243,311 |74,830 km² |} == Déimeagrafaic == === Daonra === Tá 5,367,580 duine ina gcónaí san Iorua ag tús 2020.<ref name="SSB 11342"/> === Teangacha === Is iad [[an Ioruais]] agus [[teangacha Sámacha|an tSáimis]] teangacha oifigiúla na hIorua. Tá dhá chaighdeán ag an Ioruais, mar atá, an [[Nynorsk]] agus an [[Bokmål]]. Úsáideann formhór na ndaoine (thart ar 80-85%) an Bokmål. Tá stádas oifigiúil ag trí theanga Sháimeacha sa tír chomh maith: [[Sáimis an Tuaiscirt]], [[Sáimis an Deiscirt]], agus [[Sáimis Lule]]. Chomh maith leis an dá theanga oifigiúil, tugtar aitheantas mar theangacha mionlaigh don [[an Chveinis|Chveinis]], don [[an Romainis|Romainis]], do [[Romainis Chríoch Lochlann]] agus do [[Teanga Chomharthaíochta na hIorua|Theanga Chomharthaíochta na hIorua]]. === Creideamh === Is í an Chríostaíocht Liútarach an reiligiún is mó san Iorua ó an [[Reifirméisean]] i [[1536]]. Ní raibh cead ag Ioruaigh an eaglais stáit a fhágáil go dtí [[1845]] agus ní raibh cead ag creideamh neamh-Chríostaí a eagrú go dtí 1891. Tá an tsochaí níos dí-eaglaisithe sa lá atá inniu ann. I 2012, chinn an Storting an téarma "eaglais stáit" a bhaint den bunreacht.<ref>[https://www.tv2.no/a/3786678 TV2: Her vedtar Stortinget å avvikle statskirken, 2012] Accessdate=2020-09-18</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Iorua, An}} [[Catagóir:An Iorua| ]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe|I]] d9xa8mdbzcfwd37d6yrvwpi6elazm4n 0 6173 1320837 1238346 2026-07-17T21:58:21Z TGcoa 21229 1320837 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Francisco Franco''' (an t-ainm scríofa ar a fhad ''Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde''; [[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) [[Deachtóir|deachtóir míleata]] na [[An Spáinn|Spáinne]] i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis. Is é an leagan dá ainm a d'úsáideadh sé féin ná ''Francisco Franco Bahamonde'', nó mar is dual don [[An Spáinn|Spáinneach]], thugadh a mhuintir féin sloinne a máthar air chomh maith. Sna tíortha coimhthíocha, áfach, is gnách gan ach sloinne a athar a úsáid, is é sin, ''Francisco Franco'' a thabhairt air. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na [[Crosáid|crosáide]] deireanaí, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[Cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' nó an tArd-Ghinearál air freisin. == Laethanta a Óige == Rugadh Franco i [[Galicia]], in Iarthuaisceart na Spáinne, i sráidbhaile beag [[El Ferrol]]. Sna blianta [[1938]]-[[1982]], thugtaí ''El Ferrol del Caudillo'' nó Ferrol an Cheannasaí ar an áit go hoifigiúil. Bhí a athair, Nicolás Franco Salgado-Araujo, ag obair ina phámháistir sa chabhlach, agus é ina dhruncaeir brúidiúil a bhíodh go minic ag tabhairt greidimíní dá bhean chéile is dá chlann. Bhí traidisiún an chabhlaigh ag baint le muintir na máthar, Pilar Bahamonde Pardo de Andrade, chomh maith. Theastaigh ó Francisco óg dul sa chabhlach chomh maith lena athair, ach ó tharla nach raibh Acadamh an Chabhlaigh ag fáiltiú earcaigh nua san am, chuaigh sé sna saighdiúirí ina áit sin. Sa bhliain [[1907]], fuair sé cead iontrála in Acadamh an Chos-Slua i d[[Toledo]], agus bhain sé amach a dhintiúir sa bhliain [[1910]]. Bronnadh coimisiún an Dara Leifteanant air. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, chuaigh sé ag troid i [[Maracó]]. Bhí na Spáinnigh díreach ag iarraidh teacht i seilbh an choimircis nua le lámh láidir. Mhair an cogadh fada idir na Spáinnigh agus na bundúchasacha go dtí an bhliain 1927, agus ó nach raibh oirbheartaíocht na Spáinneach ag teacht le himthosca an mhachaire áir seo, shiúil an bás go trom ar a chuid saighdiúirí agus oifigeach. An t-oifigeach a thiocfadh slán as an seamlas seo, áfach, bhí cáil agus céimíocht ag dul dó. Mar a deirtí in Arm na Spáinne san am, an té a chuaigh go dtí Maracó, mura bhfaigheadh sé bás, gheobhadh sé sais an ghinearáil (''la caja o la faja''). Chruthaigh Franco ina thogha oifigigh, agus cuireadh i gceannas ar na saighdiúirí bundúchasacha é, nó san am seo, bhíothas go díreach ag fruiliú bundúchasaigh d'Arm na Spáinne, agus oifigigh Spáinneacha ag stiúradh na n-earcach Afracánach seo. Sa bhliain [[1916]], goineadh Franco go tromchúiseach i scirmis in aice le hEl Biutz. Bhí sé trí bliana fichead d'aois, agus é ina chaptaen airm cheana féin. Thuill an eachtra seo meas mór dó ó na saighdiúirí bundúchasacha. Moladh freisin go mbronnfaí an onóir is mó air a d'fhéadfadh saighdiúir cróga a fháil sa Spáinn, mar atá, an ''Cruz Laureada de San Fernando''. Ní bhfuair sé an chros seo, ach rinneadh ''comandante'', nó maor airm, de, agus é ar an oifigeach ab óige in Arm na Spáinne a raibh an chéimíocht seo aige. Chaith sé na blianta [[1917]]-[[1920]] ar fiannas sa Spáinn féin. Ansin, áfach, bhunaigh [[José Millán Astray]] léigiún coimhthíoch nó ''Legión Extranjera'' don Spáinn, in aithris ar [[Léigiún Coimhthíoch na Fraince]]. Chuaigh Franco ar ais go dtí an Afraic agus é ar an dara ceannasaí ab airde ar an léigiún seo. Ar an gceathrú lá fichead de Mhí Iúil [[1921]], briseadh an cath ar thrúpaí na Spáinne in Annual, in aice le [[Melilla]]. Bhí na bundúchasaigh ag bagairt ar Melilla, coilíneacht Spáinneach ar chósta Mharacó, ach tháinig Franco agus na Léigiúnaigh chun fortachta don chathair i ndiaidh trí lá a chaitheamh ag máirseáil tríd an bhfásach. Sa bhliain [[1923]], cuireadh Franco i gceannas ar an Léigiún ar fad, agus é ina leifteanantchoirneál anois. Sa bhliain chéanna, phós sé María del Carmen Polo y Martínez Valdés, agus saolaíodh iníon amháin, María del Carmen óg, dóibh sa bhliain [[1926]]. Bhí an Rí [[Alfonso a Trí Déag]] i láthair, agus é ina fhreastalaí onórach don ghrúm. D'fhág an onóir seo Franco ina dheargmhonarcaí go lá a bháis, agus níor laghdaigh blianta na poblachta frithmhonarcaí ar an áitiús seo aige. Agus é ina choirnéal anois, bhí Franco i gceannas ar na díormaí Spáinneacha nuair a chuaigh siad i dtír ag Alhucemas (inniu: [[Al Hoceima]] i Maracó) le ruaigeadh a chur ar na treibheacha Beirbreacha a bhí go díreach ag féachaint le poblacht bheag, Poblacht Rif, dá gcuid féin a bhunú ansin. Leis an tuirlingt seo, chuir na Spáinnigh agus na Francaigh deireadh le Poblacht Rif. Sa bhliain [[1926]], bronnadh céim an Ghinearáil ar Franco. B'é an ginearál ab óige in Arm na Spáinne riamh. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, cuireadh i gceannas ar Chomh-Acadamh na bhFórsaí Armtha i [[Zaragoza]] é. Scoil traenála nuabhunaithe a bhí ann d'ábhair oifigeach na bhfórsaí armtha ar fad. == Franco agus Dara Poblacht na Spáinne == Cé go raibh dearcadh monarcaí aige, chloígh Franco le neodracht pholaitíochta an tsaighdiúra fiú nuair a tháinig [[Dara Poblacht na Spáinne]] ar an bhfód i ndiaidh d'Alfonso an choróin a thabhairt suas, sa bhliain [[1931]]. I mí an Mheithimh sa bhliain chéanna, áfach, dhún an Príomh-Aire [[Manuel Azaña]] an móracadamh míleata i Zaragoza a bhí Franco a stiúradh. Ní nach ionadh, bhí Franco iontach míshásta leis an gcomhairle seo, agus thug sé óráid uaidh do na hábhair oifigeach a bhí thar a bheith naimhdeach i leith na Poblachta nua. D'fhág an Príomh-Aire an Ginearál gan obair ar bith go ceann leathbhliana, agus súil á coinneáil air. Ar an gcúigiú lá de Mhí Feabhra [[1932]], chuaigh sé i gceannas ar dhíormaí a bhí ar garastún in [[La Coruña]]. Sa bhliain chéanna, d'fhéach [[José Sanjurjo]] le ''[[coup d'état]]'' a chur i gcrích, ach ó bhí Franco chomh fada sin ó chroílár na cumhachta, ní raibh seans aige páirt a ghlacadh san iarracht seo. De thoradh na leasuithe a rinne Azaña ar na fórsaí armtha, thit Franco ón chéad áit go dtí an ceathrú háit fichead ar liosta na mbriogáidirí, ach mar sin féin, sa bhliain chéanna, cuireadh i gceannas ar fhórsaí armtha na n[[Na hOileáin Bhailéaracha|Oileán Bailéarach]] ar fad é. Le fírinne, ní raibh a chéim mhíleata ard a dhóthain le haghaidh an phoist seo. === Éirí Amach Asturias === I Mí Dheireadh Fómhair [[1933]], chuaigh na Spáinnigh ag caitheamh a gcuid vótaí in olltoghcháin, agus b'iad páirtithe an láir agus na heite deise a bhuaigh. Ní raibh lucht leanúna na heite clé sásta leis an rialtas nua, agus tháinig gluaiseacht réabhlóideach ar an bhfód ar an gcúigiú lá de Mhí Dheireadh Fómhair, [[1934]]. Cloíodh an t-éirí amach seo go sciobtha sa chuid ba mhó den tír, ach fuair na ceannaircigh teannta in [[Asturias]] le cuidiú ó cheardchumainn na mianadóirí. B'é Franco a fuair an tasc an t-éirí amach seo a chur faoi chois. B'é an Ginearál [[Eduardo López Ochoa]], áfach, a bhí i gceannas ar na trúpaí ar mhachaire an áir féin, agus b'iad saighdiúirí an Airm san Afraic a rinne an obair shalach. I ndiaidh dhá sheachtaine ag cur troda, d'éirigh le Franco agus le hOchoa an reibiliún a chloí, agus meastar go bhfuair 1,200-2,000 duine bás sa teagmháil. Cúis cointinne agus conspóide idir na staraithe Spáinneacha is ea an t-éirí amach seo, chomh maith leis na himeachtaí eile a tharraing an [[Cogadh Cathartha na Spáinne|cogadh cathartha]] anuas ar an tír i rith an chéad chúpla bliain eile. Mar sin féin, táthar ar aon bharúil gur mhéadaigh an reibiliún in Asturias ar an naimhdeas idir an dá eite pholaitiúla. Cé go raibh sé de chlú ar López Ochoa go dtí sin go raibh claonadh clé ann mar oifigeach, is é an dearcadh a tháinig ag an eite chlé anois ná gur namhaid ab ea é, chomh maith le Franco. Rinneadh géarleanúint ar López Ochoa ina dhiaidh sin, caitheadh i dtóin an phríosúin é, agus maraíodh é nuair a thosaigh an cogadh cathartha. Ar feadh tamaill i ndiaidh na n-imeachtaí seo, bhí Franco ina ardcheannasaí ar an Arm Spáinneach san Afraic (ó 15 Feabhra [[1935]] i leith), ach ar an 19 Bealtaine [[1935]], rinneadh Ceann Foirne Ginearálta ar na fórsaí armtha ar fad de. === An Bealach go dtí an Cogadh Cathartha === Nuair a scoireadh an rialtas i ndiaidh [[scannal Straperlo]], b'éigean olltoghcháin nua a ullmhú. Ansin, tháinig dhá chomhghuaillíocht mhóra pholaitiúla ar an bhfód, mar atá, Fronta an Phobail, a chuimsigh na Poblachtánaigh agus na [[Cumannachas|Cumannaigh]], agus an Fronta Náisiúnta, agus é comhdhéanta as an eite dheas, as an bPáirtí Radacach agus as na Séarlasaigh, is é sin, na monarcaithe coimeádacha. Ar an séú lá fichead de Mhí Feabhra, bhuaigh an eite chlé na toghcháin, ach má bhuaigh, ba dhóbair di iad a chailliúint. D'fhág na toghcháin an tír ina praiseach. Bhí Franco ag éileamh go gcuirfí staid éigeandála i bhfeidhm, le go bhféadfaí deireadh a chur leis na trioblóidí agus na vótaí a athchuntas faoi shuaimhneas. Ina ionad sin, cuireadh Franco go dtí na hOileáin Chanáracha, áit nach raibh mórán trúpaí faoina cheannas. Idir an dá linn, bhí [[Emilio Mola]] ag cur comhcheilge i dtoll le chéile. Chuaigh sé i dteagmháil le Franco, ach ní raibh deifir air siúd sea ná ní hea a rá, agus níor tháinig freagra ceart uaidh roimh Mhí Iúil. Ar an tríú lá fichead de Mhí an Mheithimh, [[1936]], fiú, scríobh sé litir chuig Uachtarán na Poblachta, [[Casares Quiroga]], agus é ag tairiscint míshástacht na bhfórsaí armtha a chloí, ach ní bhfuair sé freagra. Bhí lucht na ceannairce san Arm meáite, áfach, buille a bhualadh, ''con Paquito o sin Paquito'', is é sin, "le Paquito nó ina uireasa". (Is é "Paco" nó "Paquito" an leasainm a thugtar ar fhir a bhfuil Francisco mar ainm baiste orthu.) I ndiaidh cuid mhaith cur agus cúiteamh, shocraigh na reibiliúnaigh le chéile go n-éireoidís amach in aghaidh na Poblachta ar an ochtú lá déag de Mhí Iúil. Nuair a mhínigh Mola do Franco nach raibh an reibiliún instoptha agus go gcaithfeadh gach oifigeach airm a intinn a shocrú suas faoin taobh a thacódh sé, thogair sé dul leis na ceannairceoirí, agus cuireadh i gceannas ar na fórsaí armtha san Afraic é. Fuarthas eitleán príobháideach den chineál [[De Havilland Dragon Rapide]] ar cíos i [[Sasana]] ar an aonú lá déag de Mhí Iúil le Franco a iompar go dtí an Afraic. Dúnmharaíodh an polaiteoir eite deise [[José Calvo Sotelo]] ar an tríú lá déag de Mhí Iúil, lá i ndiaidh dhúnmharú an oifigigh fhrith-Fhaisistigh [[José Castillo]]. Saighdeadh chun gnímh ab ea na maruithe seo do na ceannaircigh. Ar an seachtú lá déag de Mhí Iúil, d'éirigh an tArm san Afraic amach, agus chuir siad lucht a gceannasaíochta faoi choimeád. An lá arna mhárach, d'fhoilsigh Franco a fhorógra agus thug sé aghaidh ar an Afraic le dul i gceannas ar na trúpaí. Seachtain ina dhiaidh sin, ní raibh na ceannaircigh - na ''Nacionales'' nó na Náisiúnaithe - ach i seilbh aon tríú cuid den Spáinn, agus an chuid ba mhó den chabhlach faoi smacht na bPoblachtánach i gcónaí. Mar sin, bhí Franco scoite ó na reibiliúnaigh eile, agus a chuid naimhde ag déanamh patróil ar an bhfarraige idir an Spáinn agus an Afraic. Theip ar an g''coup d'état'', ach bhí [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] tosaithe. == Franco i g[[Cogadh Cathartha na Spáinne]] == [[Íomhá:Development of the Spanish Civil War fronts.jpg|thumb|280px|An Spáinn i rith an Chogaidh Chathartha]] === An Chéad Chúpla Mí === I dtús an chogaidh, bhí sé géar-riachtanach ag Franco féachaint chuige go mbeadh an Coimirceas go daingean faoina smacht. Ó thaobh amháin de, d'éirigh leis tacaíocht na mbundúchasach agus a gcuid taoiseach a fháil, agus ón taobh eile de, bhí sé in ann a chumhacht a chur i bhfeidhm ar na saighdiúirí. Le sin a dhéanamh, áfach, d'ordaigh sé cúpla oifigeach a chur chun báis a bhí ró-dhílis don Phoblacht, agus ba chol ceathrair dó féin duine acu siúd. Ansin, chaithfeadh Franco a chuid díormaí a aistriú go dtí Leithinis na hIbéire ar dhóigh éigin, agus ó bhí an cabhlach faoi smacht na bPoblachtánach, ní raibh sé ábalta caolas Ghiobráltair a thrasnú. Ón bhfichiú lá de Mhí Iúil i leith, áfach, d'éirigh leis dul i muinín dornán beag eitleán lena chuid trúpaí a thabhairt go [[Sevilla]] agus an chathair sin a shealbhú. Le cuidiú lucht idirghabhála, chuaigh sé i dteagmháil leis an [[an Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]], leis an [[An Ghearmáin|nGearmáin]], agus leis an [[An Iodáil|Iodáil]], go háirithe le tuilleadh eitleán a fháil. Ní raibh na Sasanaigh fonnmhar teacht chun fortachta dó, ach mura raibh, d'éirigh leis comhghuaillíocht a chur ar bun leis an mbeirt eile ar an 25 Iúil, agus ar an dara lá de Mhí Lúnasa, thosaigh eitleáin Ghearmánacha agus Iodálacha ag tuirlingt ar an aerstráice i dTetuán. Ar an gcúigiú lá de Mhí Lúnasa, d'éirigh le Franco an léigear a bhriseadh idir é agus an Spáinn. I dtús Mhí Lúnasa, bhí an suíomh míleata in Iarthar na hAndalúise chomh suaimhneach is go raibh Franco ábalta colún cúig mhíle déag de shaighdiúirí a thiomsú faoi cheannas an Leifteanant-Choirnéil [[Juan Yagüe]] le máirseáil i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]] trí chúige [[Extremadura]]. Ar an 11ú lá de Mhí Lúnasa, ghabh díormaí Franco [[Mérida]], agus ceithre lá ina dhiaidh sin, thit Badajoz leis. Ansin, tháinig an dá limistéar uile a bhí faoi smacht na náisiúnaithe i dteagmháil le chéile. Ar an 21ú lá de Mhí Mheán Fómhair, in aice le [[Maqueda]] ceithre scór ciliméadar ó Mhaidrid, d'ordaigh Franco dá chuid saighdiúirí scinneadh ón mbealach le fortacht a thabhairt don gharastún in Alcázar in aice le [[Toledo]] a bhí faoi léigear. Sháraigh Franco an t-imshuí seo ar an 27ú lá de Mhí Mheán Fómhair. Cé go raibh lucht a thacaíochta féin ag cáineadh Franco as ucht an eachtra seo, chuaigh sé go mór chun buntáiste do Franco mar phíosa bolscaireachta. === An Bealach go dtí an Chumhacht === An Ginearál [[José Sanjurjo]], a bhí ceaptha mar ardcheannasaí don éirí amach, fuair sé bás i dtimpiste eitleáin ar an bhfichiú lá de Mhí Iúil. Ní dhearna an chailliúint seo an oiread dochair do na náisiúnaithe agus a shílfeá, nó bhí a cheannasaí féin ag gach réigiún: [[Emilio Mola]] sa Tuaisceart, [[Gonzalo Queipo de Llano]] san [[An Andalúis|Andalúis]], Franco i gceannas arm neamhspleách dá chuid féin, agus [[Miguel Cabanellas]] san [[An Aragóin|Aragóin]]. Bhí comhairle nó ''junta'' ag comhordú na cogaíochta, agus Cabanellas i gceannas na comhairle sin, ó b'eisean an ginearál ab airde céim den cheathrar acu. Ar an aonú lá fichead de Mhí Mheán Fómhair, ceapadh Franco ina ardcheannasaí, agus ar an ochtú lá fichead den mhí chéanna, rinneadh ceann an rialtais de chomh maith. Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i m[[Burgos]], insealbhaíodh Francisco Franco '''i'''na [[uachtarán]] nó “Jefe de Estado” (Ceann Stáit), i gceannas ar an "rialtas Náisiúnta" na Spáinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nombramiento del general Franco como Jefe del Gobierno del Estado|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Nombramiento_del_general_Franco_como_Jefe_del_Gobierno_del_Estado&oldid=119106851|journal=Wikipedia, la enciclopedia libre|date=2019-09-09|language=es}}</ref> An seachtain roimhe sin, ceapadh Franco mar “Generalísimo” nó Ginearál ar an airm Fhaisistigh.. === An Cheannasaíocht Mhíleata === Ón lá sin i leith go deireadh an chogaidh, b'é Franco féin, go pearsanta, a stiúradh na hoibríochtaí míleata ar fad. I Mí na Samhna [[1936]], tugadh ionsaí faoi [[Maidrid|Mhaidrid]], ach theip ar an iarracht sin, rud a d'athraigh stíl chogaíochta Franco, nó chrom sé ar na caisleáin a thógáil i ndiaidh a chéile, in áit a bheith ag baint trialach as móroibríochtaí ceanndána. Cosúil leis an gcinneadh a ghlac sé teacht chun fortachta don gharastún i d[[Toledo]], fuarthas locht ar an athrú polasaí seo ar chúiseanna oirbheartaíochta. Tá comhairlí áirithe dá chuid ina n-ábhair chonspóide ar leith, go háirithe an cinneadh a ghlac sé i Mí an Mheithimh [[1938]] aghaidh a thabhairt ar [[Valencia]] in áit na [[An Chatalóine|Catalóine]]. Ní raibh Franco ábalta tacaíocht a bhréagadh ó aon náisiún eile, ach amháin an [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] agus an [[An Iodáil|Iodáil]]. Tháinig [[Léigiún an Chondair]] ón nGearmáin. Aerchór a bhí ann, ach, íorónta go leor, níor iarr Franco riamh ach airm agus tancanna ar Hitler, in áit na n-eitleán cogaidh. Fuarthas trúpaí cos-slua ón [[An Iodáil|Iodáil]] Fhaisisteach, mar atá, ''[[Corpo Truppe Volontarie]]''. Dealraíonn sé go raibh trúpaí Franco, na hIodálaigh, agus na Gearmánaigh ag cur cogaidh sách neamhspleách ar a chéile. Go háirithe, ní raibh mórán tionchair ag Franco ar Léigiún an Chondair. Bhí [[an Phortaingéil]], a bhí ina deachtóireacht faoi [[António de Oliveira Salazar]], cairdiúil le Franco ó thús an chogaidh. === An Cheannasaíocht Pholaitiúil === D'éirigh le Franco an "Falang", páirtí náisiúnaíoch antoisceach na heite deise a bhí ag tacú le sindeacáiteachas Faisisteach, agus na páirtithe monarcaíocha nó ''Carlistas'' a thabhairt in araicis a chéile agus aon pháirtí amháin a fháscadh astu beag beann ar na difríochtaí doimhne idé-eolaíochta eatarthu. An [[FET y de las JONS|Falang]] nua a chruthaigh Franco, bhí sé dírithe ar an gcuid ab antoiscigh agus ba bháúla leis an nGearmáin a ghiúmaráil agus, san am céanna, maolú ar a bpolasaithe siúd le cuidiú na monarcaithe frith-Ghearmánacha. De réir a chéile, thréig an Falang an idé-eolaíocht Fhaisisteach, nuair a tháinig sé chun solais sna cainteanna le [[Adolf Hitler|Hitler]] nach raibh an Spáinn ag teastáil uaidhsean ach le buntáiste a ghlacadh uirthi beag beann ar leas na tíre féin, fiú mar a thuig na Falangaigh é, agus nach raibh urraim ar bith aige don Fhalang mar fhórsa neamhspleách polaitiúil. Ó thús na bliana [[1937]] i leith, chaithfeadh Franco gach pionós báis a fhaomhadh nó a admháil go pearsanta. Ní hionann sin is a rá, áfach, go raibh sé ró-eolach ar mhionsonraí gach cáis. === Deireadh an Chogaidh Chathartha === Ar an gceathrú lá de Mhí na Márta, 1939, phléasc ceannairc amach i measc shaighdiúirí an Rialtais. Dúirt cinnirí na reibiliúnaithe, mar atá, Segismundo Casado agus Julián Besteiro, go raibh na Cumannaigh ag beartú an chumhacht iomlán a ghabháil le lámh láidir, agus go raibh siad dírithe ar a leithéid de ''choup d'état'' a stopadh. Ghlac na ceannaircigh seilbh ar an bpríomhchathair ar fad, agus d'fhéach siad le comhréiteach a shocrú le Franco. Ní raibh Franco sásta le haon rud ní ba lú ná géilleadh an Rialtais gan chomha gan choinníoll, áfach. Thuig lucht na Poblachta go raibh an chúis caillte go hiomlán. Ghlac trúpaí Franco seilbh ar Maidrid ar an seachtú lá fichead de Mhí na Márta, agus briseadh an Phoblacht. Tháinig deireadh leis an gcogadh ar an chéad lá de Mhí Aibreáin, go hoifigiúil. Mar sin féin, bhí cogadh eadarnaíoch á chur ag dornáin de threallchogaithe anseo is ansiúd, sna 1940idí agus sna 1950idí féin. Sa bhliain 1944, d'ionsaigh baicle de shean-Phoblachtánaigh a raibh a seal caite acu i ngluaiseacht frithbheartaíochta na Fraince ag troid in aghaidh na Naitsithe, - d'ionsaigh siad Val d'Aran in iarthuaisceart na [[An Chatalóin|Catalóine]], ach ní rabhthas i bhfad á gcur faoi chois. == An Spáinn faoi Franco == D'fhág an cogadh cathartha an Spáinn scoilte go domhain, agus geilleagar na tíre ina smidiríní. I ndiaidh an chogaidh, rinneadh géarleanúint mhíthrócaireach ar na daoine a raibh baint acu le lucht tacaíochta na Poblachta agus leis an eite chlé. Maraíodh na mílte acu scun scan, agus caitheadh na mílte i dtóin phríosúin, murar éirigh leo éalú go Meiriceá Theas nó go dtí an Fhrainc. Sa bhliain [[1940]], lámhachadh iar-Uachtarán na Catalóine, [[Lluís Companys]], mar shampla. Ina measc siúd a bhí thíos leis an ngéarleanúint, is fiú na dreamanna seo leanas a lua: * lucht na heite clé, idir Chumannaigh, Sóisialaigh mheasartha, agus Ainrialaigh * aindiachaithe, intleachtóirí * míleataigh agus státseirbhísigh a d'fhan dílis don rialtas Poblachtánach * náisiúnaithe reigiúnda (Bascaigh, Catalónaigh) Níor tháinig deireadh leis an marú le deireadh an chogaidh. A mhalairt ar fad, is iomaí príosúnach polaitiúil a cuireadh chun báis, mar thréatúir. === An Spáinn le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-L15327, Spanien, Heinrich Himmler bei Franco.jpg|deas|300px|thumb|Franco agus [[Heinrich Himmler]] sa bhliain 1940.]] I Mí Mheán Fómhair [[1939]], phléasc an Dara Cogadh Domhanda amach san Eoraip. Chuaigh [[Adolf Hitler]] i dteagmháil le Franco ar an 23ú lá de Mhí Dheireadh Fómhair, [[1940]], in [[Hendaye]] sa Fhrainc, in aice le teorainn na Spáinne, agus é ag iarraidh an Spáinn a bhréagadh chun cogaidh le taobh na Gearmáine. Bhí Franco ag éileamh bia, trealamh cogaidh, [[Giobráltar]] agus coilíneachtaí na Fraince i dTuaisceart na hAfraice mar éiric, agus ní raibh Hitler sásta a mhian a ghealladh dó. Mar sin, níor tháinig Franco agus Hitler ar aon chomhréiteach. Thairis sin, bhí an Ghearmáin agus an Spáinn in achrann a chéile faoi chearta mianadóireachta na Gearmáine sa Spáinn. Tá cuid de na staraithe den bharúil go raibh Franco d'aon turas ag éileamh an iomarca ar Hitler, ó nár theastaigh uaidh dul chun cogaidh ar aon nós. Is é an tuairim atá ag na staraithe eile go raibh an Spáinn ina ciolar chiot i ndiaidh an chogaidh chathartha, ionas nach bhféadfadh Franco aon rud fónta a thairiscint do Hitler, cibé cé acu ba mhian leis nó nár mhian. Pé scéal é, i ndiaidh an bhua a rug na Gearmánaigh ar an bhFrainc i Mí an Mheithimh sa bhliain [[1940]], ghlac an Spáinn le polasaí neodrachta ba mhó a chuaigh chun leasa do chumhachtaí na [[An Fhearsaid (an Dara Cogadh Domhanda)|Fearsaide]]. Mar shampla, chuir sé áiseanna na gcuan Spáinneach ar fáil do na longa Gearmánacha. Sa bhliain [[1943]], casadh taoide an chogaidh, agus d'fhill an Spáinn ar neodracht iomlán. Chuaigh óglaigh shaorthoilteanacha ón Spáinn chun cogaidh le troid a chur ar an Aontas Sóivéadach faoi cheannas na Gearmáine, go háirithe an ''División Azul'', nó an Rannán Gorm, ach ní bhfuair siad faomhadh oifigiúil Franco. Ar an 14ú lá de Mhí an Mheithimh, [[1940]], shealbhaigh na fórsaí Spáinneacha [[Tanger]] i [[Maracó]]. Go dtí sin, b'é [[Conradh na Náisiún]] a bhí i gceannas ar an gcathair. Níor ghlan na Spáinnigh as an áit ach sa bhliain [[1942]]. Deir Richard Basset sa leabhar ''Hitler's Chief Spy'', a foilsíodh sa bhliain [[2005]], gur dhíol Churchill slám mór airgid le Franco leis an Spáinn a choinneáil amach ón gcogadh, agus go ndearna an Spáinn dearmad de cheist Ghiobráltair i ndiaidh an chogaidh ar an gcúis chéanna Cé go bhfuil an chuma ar an scéal gur lig Franco iomlán an scóid leis na Gearmánaigh sa Spáinn le linn an chogaidh chathartha, rinne sé a dhícheall i mblianta an [[Dara Cogadh Domhanda]] gan fórsaí Gearmánacha ar bith a ligean isteach ina thír. I mblianta an chogaidh, bhí sé i dteagmháil thráthrialta leis an Aimiréal [[Wilhelm Canaris]], ceannasaí na seirbhísí faisnéise in Arm na Gearmáine, agus mar sin, bhí a fhios aige cén dearcadh agus cén cineál pleananna a bhí ag Hitler i leith na Spáinne. Cúis imní do Franco ab ea an t-eolas seo, an oiread is gur chuir sé rogha a chuid saighdiúirí ar garastún i gcóngar do [[na Sléibhte Pirinéacha]] agus, fiú, gur fhéach sé chuige gur tugadh an tírdhreach in aice leis an teorainn chun aistreáin do na tancanna is do na feithiclí míleata eile. Le linn an chogaidh, chuidigh an Spáinn leis na mílte Giúdaigh teacht slán as lámh thapaidh na Naitsithe, idir Ghiúdaigh ón bhFrainc agus ó Oirthear na hEorpa, nó bhronn taidhleoirí Spáinneacha pasanna Spáinneacha ar Ghiúdaigh Sheafárdacha a raibh seanchanúint Spáinnise á labhairt acu. I bhfianaise an bhrú a bhí Hitler a imirt ar an tír, chabhraigh an Spáinn fiú le 45,000-60,000 Giúdach dídean a fháil i dtíortha Mheiriceá Theas. Lárionad tábhachtach ab ea an Ungáir, nó bhí consalacht na Spáinne i mBúdaipeist i lámha Iodálaigh, [[Giorgio Perlasca]], a ndearna lucht leanúna Franco saoránach oinigh na Spáinne de i ndiaidh a chuid éachtaí mar óglach Faisisteach i gCogadh Cathartha na Spáinne. Bhí sé tuigthe ag Perlasca céard a bhí i ndán do na Giúdaigh sna campaí báis, agus rinne sé a dhícheall iad a shábháil. Na Giúdaigh a bhain amach teorainn na Spáinne, ligeadh isteach iad. Thairis sin, na Giúdaigh a bhain amach aon ambasáid de chuid na Spáinne, bronnadh saoránacht na Spáinne orthu, toisc gur glacadh leo mar "Ghiúdaigh Sheafárdacha", is é sin, Giúdaigh ar díbríodh a gcuid sinsear ón Spáinn, fiú nuair nach raibh dintiúir Seafárdacha ar bith ag na Giúdaigh sin. Nuair a tugadh rabhadh dó faoi mhíshástacht Hitler i leith an pholasaí seo, d'fhreagair Franco gurbh fhearr leis cabhrú leis na Giúdaigh agus fearg a chur ar Hitler, ná gan cabhrú leis na Giúdaigh agus fearg a chur ar Dhia. === Na Blianta Iarchogaidh === [[Íomhá:Franco eisenhower 1959 madrid.jpg|thumb|280px|Franco agus [[Dwight D. Eisenhower]] - Maidrid - 1959]] Rinne an cogadh an-dochar do gheilleagar na Spáinne, ó bhí an tír go praiticiúil faoi léigear ag an Ríocht Aontaithe, na Stáit Aontaithe agus roinnt tíortha eile. Tháinig feabhas ar an scéal, áfach, nuair a thosaigh an frith-Chumannachas ag dul i méadaíocht sna Stáit, agus an Cogadh Fuar ag éirí ní ba teo. Mar sin, thairg na Stáit Aontaithe comhghuaillíocht i gcúrsaí cogaidh agus tráchtála don Spáinn. B'é an tUachtarán Dwight Eisenhower a chuir tús leis an gcomhghuaillíocht nuair a tháinig sé ar cuairt chuig Franco sa bhliain [[1953]]. B'ansin a síníodh Conradh Mhaidrid idir an dá thír, agus ina dhiaidh sin, thosaigh an Spáinn ag claochlú ó eacnamaíocht fhéinchothaitheach go córas leath-chaipitleach. Sa bhliain [[1955]], bhain an Spáinn amach ballraíocht na Náisiún Aontaithe, agus sna seascaidí, tháinig borradh gan a réamhshampla faoi mhaoin phearsanta na Spáinneach. Níor athraigh nósanna Franco mórán, áfach, agus cé go raibh an Spáinn ag éirí gníomhach sa chomhoibriú idirnáisiúnta, is fánach an uair a chuaigh an Ginearál ar an gcoigríoch. Ní raibh córas Franco bunaithe ar aon idé-eolaíocht láidir. Ar dtús, chuaigh sé i dtuilleamaí an tSindeacáiteachais Náisiúnta (''nacionalsindicalismo'') agus an Chaitliceachais (''nacionalcatolicismo''). An páirtí aonair a bhí ag rialú na tíre, mar atá, an Ghluaiseacht Náisiúnta nó ''Movimiento Nacional'', ní raibh sé comhchruinnithe ná comhdhlúite ar aon nós ó thaobh na hidé-eolaíochta de - ní fhéadfá é a chur i gcomparáid le páirtí Faisisteach na hIodáile ná le lucht leanúna Antonio Salazar sa Phortaingéil. Stát coimeádach ab ea an Spáinn faoi Franco. B'iad na traidisiúin, an tsíocháin inmheánach agus an chobhsaíocht na clocha ba mhó ar phaidrín Franco, seachas aisling uileghabhálach polaitíochta. Sa bhliain [[1947]], d'fhógair Franco an Spáinn ina monarcacht. Níor cheap sé aon duine mar Rí, áfach, nó ní raibh sé ach ag iarraidh na monarcaithe sa Ghluaiseacht a ghiúmaráil. Cé go ligeadh sé air féin bheith ina mhonarcaí, ní raibh aon Rí ag teastáil uaidh dháiríre. D'fhág sé an ríchathaoir folamh, agus d'fhan sé féin i gceannas ar an tír mar chineál fear ionaid Rí. Chaitheadh sé sainéide an Ghinearál-Chaptaein, arbh é céim thraidisiúnta an Rí in arm na Spáinne é. Chuir sé faoi i bPálás El Pardo, agus shealbhaigh sé cuid mhór de phribhléidí traidisiúnta an rí. Rialaigh sé an Spáinn le lámh láidir. Chuir sé cosc le páirtithe an fhreasúra agus le ceardchumainn neamhspleácha, chomh maith le cultúr na mionlach náisiúnta, ar nós na mBascach agus na gCatalónach. Theastaigh uaidh aontacht na Spáinne a chosaint, agus b'é an dearcadh a bhí aige ar na teangacha mionlaigh nach raibh iontu ach dainséar don aontacht sin. Cuireadh cinsireacht i bhfeidhm ar na saothair ealaíne agus litríochta, go háirithe ar chúiseanna moráltachta, cé go ndeachaigh sí chun boige i ndiaidh na bliana [[1960]]. Maidir leis na Giofóga agus na fánaithe eile, d'fhéach córas Franco le srianta a chur lena saol le ''Ley de Vagos y Maleantes'', is é sin, dlí in aghaidh na bhfánaithe a reachtaíodh sa bhliain [[1954]]. Bhí na Gardaí Sibhialta (''Guardia Civil'') ag coinneáil diansúil ar shaol na sráidbhailte beaga féin, agus iad ag dul ar a stádar ina mbeirteanna - ''parejas'', mar a thugtaí orthu - agus fomheaisínghunnaí ar iompar leo. Bhí cultas pearsanta an Cheannasaí i bhfeidhm i stát Franco, mar is dual do na deachtóirí go léir. Sna pictiúrlanna, thaispeánadh na nuachtscannáin an Ceannasaí ag tionscnamh foirgintí nua nó fiú ag iascaireacht nó ag gabháil de chaitheamh aimsire éigin eile. Sa bhliain [[1969]], cheap Franco an Prionsa [[Juan Carlos]] mar chomharba dó féin. Rinne sé droichead, ansin, d'athair Juan Carlos, mar atá, Don Juan, cúnta [[Barcelona]], a chreid go raibh sé chun tosaigh ar Juan Carlos sa chomharbacht. Dealraíonn sé gur shíl Franco go mbeadh an fear óg ní ba sochomhairlí ná a athair, ach bhí fuar aige, mar a d'iompaigh an scéal amach. I mblianta deireanacha Franco, bhí a ghreim á scaoileadh den chumhacht cheana féin, agus faicsin a ghluaiseachta in achrann a chéile faoin gcumhacht. Ar an [[20 Nollaig]] [[1973]] feallmharaíodh Luis Carrero Blanco, príomh-aire faisisteach na Spáinne. Bhí ról lárnach laistigh den rialtas Franco aige. D'imigh an réimeas le sruth ina dhiaidh a bháis. == An Spáinn i nDiaidh Franco == [[Íomhá:SPA-2014-San Lorenzo de El Escorial-Valley of the Fallen (Valle de los Caídos).jpg|thumb|280px|Tuama Franco- Valle de los Caidos - [[An Spáinn]] ]] Tháinig an Rí Juan Carlos i gcomharbas ar Franco i ndiaidh bhás an deachtóra, mar a bhí pleanáilte. Cé go raibh Franco an-mhór leis an bprionsa nuair a bhí sé ag fás aníos, níor éirigh leis a thuairimí polaitiúla a mhúineadh don stócach. A mhalairt ar fad, nó fiú sula raibh an deachtóir básaithe, d'fháiltíodh Juan Carlos ceannairí polaitiúla an fhreasúra isteach chuige faoi choim na hoíche le todhchaí na tíre a phlé leo. D'fhéach an Rí chuige gur tugadh an daonlathas isteach gan mhoill i ndiaidh bhás Franco. Nuair a [[23-F|shealbhaigh oifigigh ón eite dheas áras parlaiminte na Spáinne]] ar an 23ú lá de Mhí Feabhra [[1981]] leis an deachtóireacht a chur ar bun arís, dhiúltaigh Juan Carlos glan comhoibriú ar bith a dhéanamh leo, agus thit an tóin as an g''coup d'état'' ar an lá arna mhárach, de cheal a thacaíochta. Roimh an eachtra seo, bhí polaiteoirí na heite clé in amhras faoi Juan Carlos, agus iad den bharúil gurbh fhearr poblacht a ghairm den Spáinn, ach ina dhiaidh sin, léirigh na Cumannaigh féin ardmheas agus tacaíocht don Rí. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Franco, Francisco}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1975]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne]] [[Catagóir:Faisistithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Frith-Phrotastúnachas]] [[Catagóir:Frith-Sheimíteachas]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne]] azhklvrlsbbdwwb8da9mmba7w4nkvrc 0 6768 1320843 1319650 2026-07-17T22:31:20Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Eoin O'Duffy]] 1320843 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Eoin O'Duffy]] movo3gj8oy3idks9n1t32lfeekheusa 0 7295 1320829 1265805 2026-07-17T20:23:37Z TGcoa 21229 1320829 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar riailréim Primo de Rivera, ginearál airm, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúil in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí Alfonso XIII i gcoinne na bpoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'' nó an dá bhliain forásacha ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|right|280px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghlacadh. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Is le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach é do na náisiúnaithe an Alcázar. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, chuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|right|280px|An staid i Lúnasa/Meán Fómhair 1936]] === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir do na náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika|Guernica]] i mí Aibreáin. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|right|280px|An staid i Samhain 1938]] == 1938 == * Márta - ionsaí náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach * An chéad Aibreán 1939 bua na náisiúnaithe fógraithe ag Franco. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór bhanc ceannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le idirghabháil an-mhór de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Cuireadh muintir an eite chlé ar fud an domhain na Briogáidí Idirnáisiúnta le chéile. === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] a23ggwl8b0ugbojpsdajbkf83dmfoan 1320830 1320829 2026-07-17T20:32:56Z TGcoa 21229 1320830 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar riailréim Primo de Rivera, ginearál airm, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúil in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bpoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'' nó an dá bhliain forásacha ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|right|280px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Is le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach é do na náisiúnaithe an Alcázar. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, chuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|right|280px|An staid i Lúnasa/Meán Fómhair 1936]] === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika|Guernica]] i mí Aibreáin. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|right|280px|An staid i Samhain 1938]] == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach * An chéad Aibreán 1939 bua na náisiúnaithe fógraithe ag Franco. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le idirghabháil an-mhór de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Cuireadh muintir an eite chlé ar fud an domhain na Briogáidí Idirnáisiúnta le chéile. === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] 19pv38dp7h2g7t0tmc4nmzhbwie54v7 1320831 1320830 2026-07-17T20:51:53Z TGcoa 21229 1320831 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospairtí an fhaisisteachais"]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar riailréim Primo de Rivera, ginearál airm, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bpoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'' nó an dá bhliain fhorásach ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|right|280px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe.. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|right|280px|An staid i Lúnasa/Meán Fómhair 1936]] === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika|Guernica]] i mí Aibreáin. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|right|280px|An staid i Samhain 1938]] == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach * An chéad Aibreán 1939 bua na náisiúnaithe fógraithe ag Franco. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na Briogáidí Idirnáisiúnta le chéile. === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] dqx43zl9hfa3pombeklwsg7w1e59e5d 1320832 1320831 2026-07-17T20:59:57Z TGcoa 21229 /* Tús an chogaidh */ 1320832 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospairtí an fhaisisteachais"]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar riailréim Primo de Rivera, ginearál airm, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bpoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'', nó an dá bhliain fhorásach, ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|right|280px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe.. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|right|280px|An staid i Lúnasa/Meán Fómhair 1936]] === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika|Guernica]] i mí Aibreáin. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|right|280px|An staid i Samhain 1938]] == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach * An chéad Aibreán 1939 bua na náisiúnaithe fógraithe ag Franco. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na Briogáidí Idirnáisiúnta le chéile. === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'', ''Your Children Will Be Next'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] bhiyt4odj49v1uopmykr6og5s7qf4zr 1320833 1320832 2026-07-17T21:10:31Z TGcoa 21229 1320833 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospairtí an fhaisisteachais"]] [[Íomhá:Ha entrado la España de Franco!.jpg|clé|mion|315x315px|"¡Ha entrado la España de Franco!" nó "Tá an Lá le Franco" => an t-ord nua sóisialta, de chuid an Auxilio Social, 1938]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|220x220px|Cúrsaí i Lúnasa/Meán Fómhair 1936|clé]] [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|220x220px|Cúrsaí i Samhain 1938|clé]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar riailréim Primo de Rivera, ginearál airm, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bpoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'', nó an dá bhliain fhorásach, ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|220x220px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe.. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]] === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika|Guernica]] i mí Aibreáin. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach * An chéad Aibreán 1939 bua na náisiúnaithe fógraithe ag Franco. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na Briogáidí Idirnáisiúnta le chéile. === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'', ''Your Children Will Be Next'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] cv076u4p9p0ugsi2fsqv9qz3hy3eahl 1320834 1320833 2026-07-17T21:36:36Z TGcoa 21229 /* Eachtrannaigh */ 1320834 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospairtí an fhaisisteachais"]] [[Íomhá:Ha entrado la España de Franco!.jpg|clé|mion|315x315px|"¡Ha entrado la España de Franco!" nó "Tá an Lá le Franco" => an t-ord nua sóisialta, de chuid an Auxilio Social, 1938]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|220x220px|Cúrsaí i Lúnasa/Meán Fómhair 1936|clé]] [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|220x220px|Cúrsaí i Samhain 1938|clé]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar [[Miguel Primo de Rivera]], ginearál airm agus deachtóir, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bPoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'', nó an dá bhliain fhorásach, ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. In 1933, tháinig mac [[Miguel Primo de Rivera]], José Antonio Primo de Rivera, chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an eite dheas radacach fhrith-[[Daonlathas|dhaonlathach]]. Bhí sé tógtha leis an [[Faisisteachas|fhaisisteachas]] san [[An Iodáil|Iodáil]] ([[Benito Mussolini|Mussoloni]]),. Bhunaigh sé an Falange Española (Falangaithe na Spáinne) sa bhliain 1933 chun an smaointeoireacht sin a chur chun cinn. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|220x220px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe.. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]]. Sa bhliain 1936 a chumasc an ''Falange Española'' de chuid José Antonio Primo de Rivera le grúpa eile den chineál céanna, an ''Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista'', chun an ''Falange Española de las JONS'' a chruthú, a bhí ina réamhtheachtaí ar an ''Falange Española Tradicionalista y de la Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista'', an t-aon pháirtí dlíthiúil sa Spáinn faoi réimeas an [[Francisco Franco|Ghinearáil Franco]] ó 1937 go 1975.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3848987241792238|teideal=de Rivera|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020-11-20|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-20}}</ref> Cuireadh José Antonio Primo de Rivera chun báis trí scuad lámhaigh ar [[20 Samhain]] [[1936]]. Níor thapaigh Franco an deis le Primo de Rivera a shábháil. Mar a bhí a fhios ag madraí an bhaile, níor thaitin Rivera leis ar chor ar bith. === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] (féach freisin [[Guernica (pictiúr)|Guernica]] de chuid Picasso). Scriosadh trí cheathrú den bhaile agus maraíodh na céadta (ar a laghad). Níl mórán den seanbhaile ársa fágtha sa lá atá inniu ann. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach * An chéad Aibreán 1939 bua na náisiúnaithe fógraithe ag Franco. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na [[Na Briogáidí Idirnáisiúnta|Briogáidí Idirnáisiúnta]] le chéile. {{Príomhalt|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[Ramón J. Sender]], [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'', ''Your Children Will Be Next'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós [[Bob Doyle]], Peadar O'Donnell nó iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] dnchjwip33270ei2q1fo9i3vz5horlx 1320836 1320834 2026-07-17T21:57:08Z TGcoa 21229 /* 1936 */ 1320836 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospairtí an fhaisisteachais"]] [[Íomhá:Ha entrado la España de Franco!.jpg|clé|mion|315x315px|"¡Ha entrado la España de Franco!" nó "Tá an Lá le Franco" => an t-ord nua sóisialta, de chuid an Auxilio Social, 1938]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|220x220px|Cúrsaí i Lúnasa/Meán Fómhair 1936|clé]] [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|220x220px|Cúrsaí i Samhain 1938|clé]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar [[Miguel Primo de Rivera]], ginearál airm agus deachtóir, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bPoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'', nó an dá bhliain fhorásach, ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. In 1933, tháinig mac [[Miguel Primo de Rivera]], José Antonio Primo de Rivera, chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an eite dheas radacach fhrith-[[Daonlathas|dhaonlathach]]. Bhí sé tógtha leis an [[Faisisteachas|fhaisisteachas]] san [[An Iodáil|Iodáil]] ([[Benito Mussolini|Mussoloni]]),. Bhunaigh sé an Falange Española (Falangaithe na Spáinne) sa bhliain 1933 chun an smaointeoireacht sin a chur chun cinn. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. {{Príomhalt|Éirí Amach Asturias}} Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|220x220px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag Náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe.. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]]. Sa bhliain 1936 a chumasc an ''Falange Española'' de chuid José Antonio Primo de Rivera le grúpa eile den chineál céanna, an ''Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista'', chun an ''Falange Española de las JONS'' a chruthú, a bhí ina réamhtheachtaí ar an ''Falange Española Tradicionalista y de la Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista'', an t-aon pháirtí dlíthiúil sa Spáinn faoi réimeas an [[Francisco Franco|Ghinearáil Franco]] ó 1937 go 1975.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3848987241792238|teideal=de Rivera|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020-11-20|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-20}}</ref> Cuireadh José Antonio Primo de Rivera chun báis trí scuad lámhaigh ar [[20 Samhain]] [[1936]]. Níor thapaigh Franco an deis le Primo de Rivera a shábháil. Mar a bhí a fhios ag madraí an bhaile, níor thaitin Rivera leis ar chor ar bith. === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] (féach freisin [[Guernica (pictiúr)|Guernica]] de chuid Picasso). Scriosadh trí cheathrú den bhaile agus maraíodh na céadta (ar a laghad). Níl mórán den seanbhaile ársa fágtha sa lá atá inniu ann. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach === Deireadh an Chogaidh Chathartha === Ar an gceathrú lá de Mhí na Márta, 1939 i Miadrid, phléasc ceannairc amach i measc shaighdiúirí an Rialtais. Dúirt cinnirí na reibiliúnaithe, mar atá, Segismundo Casado agus Julián Besteiro, go raibh na Cumannaigh ag beartú an chumhacht iomlán a ghabháil le lámh láidir, agus go raibh siad dírithe ar a leithéid de ''choup d'état'' a stopadh. Ghlac na ceannaircigh seilbh ar an bpríomhchathair ar fad, agus d'fhéach siad le comhréiteach a shocrú le Franco. Ní raibh Franco sásta le haon rud ní ba lú ná géilleadh an Rialtais gan chomha gan choinníoll, áfach. Thuig lucht na Poblachta go raibh an chúis caillte go hiomlán. Ghlac trúpaí Franco seilbh ar Maidrid ar an seachtú lá fichead de Mhí na Márta, agus briseadh an Phoblacht. Tháinig deireadh leis an gcogadh ar an chéad lá de Mhí Aibreáin, go hoifigiúil, nuair a d'fhógair Franco bua na Náisiúnaithe. Mar sin féin, bhí cogadh eadarnaíoch á chur ag dornáin de threallchogaithe anseo is ansiúd, sna 1940idí agus sna 1950idí féin. Sa bhliain 1944, d'ionsaigh baicle de shean-Phoblachtánaigh a raibh a seal caite acu i ngluaiseacht frithbheartaíochta na Fraince ag troid in aghaidh na Naitsithe, - d'ionsaigh siad Val d'Aran in iarthuaisceart na [[An Chatalóin|Catalóine]], ach ní rabhthas i bhfad á gcur faoi chois. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na [[Na Briogáidí Idirnáisiúnta|Briogáidí Idirnáisiúnta]] le chéile. {{Príomhalt|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[Ramón J. Sender]], [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'', ''Your Children Will Be Next'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós [[Bob Doyle]], Peadar O'Donnell nó iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Éirí Amach Asturias]] 1934 * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] ixg9ifyigco7w3c9sw00il3k2j9p94e 1320840 1320836 2026-07-17T22:07:21Z TGcoa 21229 /* 1936 */ 1320840 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospairtí an fhaisisteachais"]] [[Íomhá:Ha entrado la España de Franco!.jpg|clé|mion|315x315px|"¡Ha entrado la España de Franco!" nó "Tá an Lá le Franco" => an t-ord nua sóisialta, de chuid an Auxilio Social, 1938]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|220x220px|Cúrsaí i Lúnasa/Meán Fómhair 1936|clé]] [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|220x220px|Cúrsaí i Samhain 1938|clé]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar [[Miguel Primo de Rivera]], ginearál airm agus deachtóir, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bPoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'', nó an dá bhliain fhorásach, ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. In 1933, tháinig mac [[Miguel Primo de Rivera]], José Antonio Primo de Rivera, chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an eite dheas radacach fhrith-[[Daonlathas|dhaonlathach]]. Bhí sé tógtha leis an [[Faisisteachas|fhaisisteachas]] san [[An Iodáil|Iodáil]] ([[Benito Mussolini|Mussoloni]]),. Bhunaigh sé an Falange Española (Falangaithe na Spáinne) sa bhliain 1933 chun an smaointeoireacht sin a chur chun cinn. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. {{Príomhalt|Éirí Amach Asturias}} Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|mion|220x220px|Slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] ]] [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|220x220px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|220x220px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] [[Íomhá:George Orwell Homage to Catalonia 1952 title.jpg|mion|346x346px|[[George Orwell]], [[Homage to Catalonia]], 1952]] [[Íomhá:Peadar O'Donnell, 1930.jpg|mion|326x326px|[[Peadar O'Donnell]] in 1930]] [[Íomhá:Frank Ryan from the International Brigades, Zaragoza, 5 April 1938 (28963225728).jpg|mion|231x231px|Frank Ryan mar phríosúnaí i Zaragoza, 5 Aibreán 1938]] Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag Náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe.. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]]. Sa bhliain 1936 a chumasc an ''Falange Española'' de chuid José Antonio Primo de Rivera le grúpa eile den chineál céanna, an ''Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista'', chun an ''Falange Española de las JONS'' a chruthú, a bhí ina réamhtheachtaí ar an ''Falange Española Tradicionalista y de la Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista'', an t-aon pháirtí dlíthiúil sa Spáinn faoi réimeas an [[Francisco Franco|Ghinearáil Franco]] ó 1937 go 1975.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3848987241792238|teideal=de Rivera|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020-11-20|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-20}}</ref> Cuireadh José Antonio Primo de Rivera chun báis trí scuad lámhaigh ar [[20 Samhain]] [[1936]]. Níor thapaigh Franco an deis le Primo de Rivera a shábháil. Mar a bhí a fhios ag madraí an bhaile, níor thaitin Rivera leis ar chor ar bith. === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] (féach freisin [[Guernica (pictiúr)|Guernica]] de chuid Picasso). Scriosadh trí cheathrú den bhaile agus maraíodh na céadta (ar a laghad). Níl mórán den seanbhaile ársa fágtha sa lá atá inniu ann. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach === Deireadh an Chogaidh Chathartha === Ar an gceathrú lá de Mhí na Márta, 1939 i Miadrid, phléasc ceannairc amach i measc shaighdiúirí an Rialtais. Dúirt cinnirí na reibiliúnaithe, mar atá, Segismundo Casado agus Julián Besteiro, go raibh na Cumannaigh ag beartú an chumhacht iomlán a ghabháil le lámh láidir, agus go raibh siad dírithe ar a leithéid de ''choup d'état'' a stopadh. Ghlac na ceannaircigh seilbh ar an bpríomhchathair ar fad, agus d'fhéach siad le comhréiteach a shocrú le Franco. Ní raibh Franco sásta le haon rud ní ba lú ná géilleadh an Rialtais gan chomha gan choinníoll, áfach. Thuig lucht na Poblachta go raibh an chúis caillte go hiomlán. Ghlac trúpaí Franco seilbh ar Maidrid ar an seachtú lá fichead de Mhí na Márta, agus briseadh an Phoblacht. Tháinig deireadh leis an gcogadh ar an chéad lá de Mhí Aibreáin, go hoifigiúil, nuair a d'fhógair Franco bua na Náisiúnaithe. Mar sin féin, bhí cogadh eadarnaíoch á chur ag dornáin de threallchogaithe anseo is ansiúd, sna 1940idí agus sna 1950idí féin. Sa bhliain 1944, d'ionsaigh baicle de shean-Phoblachtánaigh a raibh a seal caite acu i ngluaiseacht frithbheartaíochta na Fraince ag troid in aghaidh na Naitsithe, - d'ionsaigh siad Val d'Aran in iarthuaisceart na [[An Chatalóin|Catalóine]], ach ní rabhthas i bhfad á gcur faoi chois. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na [[Na Briogáidí Idirnáisiúnta|Briogáidí Idirnáisiúnta]] le chéile. {{Príomhalt|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[Ramón J. Sender]], [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If you Tolerate This'', ''Your Children Will Be Next'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós [[Bob Doyle]], Peadar O'Donnell nó iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Éirí Amach Asturias]] 1934 * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] ecogg4cq7v76bkbfb21e3xxcczzq5ec 1320841 1320840 2026-07-17T22:30:07Z TGcoa 21229 /* 1936 */ 1320841 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospartaigh an fhaisisteachais"]] [[Íomhá:Ha entrado la España de Franco!.jpg|clé|mion|315x315px|"¡Ha entrado la España de Franco!" nó "Tá an Lá le Franco" => an t-ord nua sóisialta, de chuid an Auxilio Social, 1938]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|220x220px|Cúrsaí i Lúnasa/Meán Fómhair 1936|clé]] [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|220x220px|Cúrsaí i Samhain 1938|clé]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar [[Miguel Primo de Rivera]], ginearál airm agus deachtóir, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bPoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'', nó an dá bhliain fhorásach, ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. In 1933, tháinig mac [[Miguel Primo de Rivera]], José Antonio Primo de Rivera, chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an eite dheas radacach fhrith-[[Daonlathas|dhaonlathach]]. Bhí sé tógtha leis an [[Faisisteachas|fhaisisteachas]] san [[An Iodáil|Iodáil]] ([[Benito Mussolini|Mussolini]]). Bhunaigh sé an Falange Española (Falangaithe na Spáinne) sa bhliain 1933 chun an smaointeoireacht sin a chur chun cinn. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. {{Príomhalt|Éirí Amach Asturias}} Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|mion|220x220px|Slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] ]] [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|220x220px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|220x220px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] [[Íomhá:George Orwell Homage to Catalonia 1952 title.jpg|mion|346x346px|[[George Orwell]], [[Homage to Catalonia]], 1952]] [[Íomhá:Peadar O'Donnell, 1930.jpg|mion|326x326px|[[Peadar O'Donnell]] in 1930]] [[Íomhá:Frank Ryan from the International Brigades, Zaragoza, 5 April 1938 (28963225728).jpg|mion|231x231px|Frank Ryan mar phríosúnaí i Zaragoza, 5 Aibreán 1938]] [[Íomhá:Eoin O'Duffy 1934.jpg|mion|281x281px|[[Eoin O'Duffy]], faisistí'','' 1934]] Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag Náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]]. Sa bhliain 1936 cónascadh an ''Falange Española'' de chuid José Antonio Primo de Rivera le grúpa eile den chineál céanna, an ''Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista'', chun an ''Falange Española de las JONS'' a chruthú, a bhí ina réamhtheachtaí ar an ''Falange Española Tradicionalista y de la Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista'', an t-aon pháirtí dlíthiúil sa Spáinn faoi réimeas an [[Francisco Franco|Ghinearáil Franco]] ó 1937 go 1975.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3848987241792238|teideal=de Rivera|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020-11-20|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-20}}</ref> Cuireadh José Antonio Primo de Rivera chun báis trí scuad lámhaigh ar [[20 Samhain]] [[1936]]. Níor thapaigh Franco an deis le Primo de Rivera a shábháil. Mar a bhí a fhios ag madraí an bhaile, níor thaitin Rivera leis ar chor ar bith. === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] (féach freisin [[Guernica (pictiúr)|Guernica]] de chuid Picasso). Scriosadh trí cheathrú den bhaile agus maraíodh na céadta (ar a laghad). Níl mórán den seanbhaile ársa fágtha sa lá atá inniu ann. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na Cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach === Deireadh an Chogaidh Chathartha === Ar an gceathrú lá de Mhí na Márta, 1939 i Maidrid, phléasc ceannairc amach i measc shaighdiúirí an Rialtais. Dúirt ceannairí na reibiliúnaithe, mar atá, Segismundo Casado agus Julián Besteiro, go raibh na Cumannaigh ag beartú an chumhacht iomlán a ghabháil le lámh láidir, agus go raibh siad dírithe ar a leithéid de ''choup d'état'' a stopadh. Ghlac na ceannaircigh seilbh ar an bpríomhchathair ar fad, agus d'fhéach siad le comhréiteach a shocrú le Franco. Ní raibh Franco sásta le haon rud ní ba lú ná géilleadh an Rialtais gan choinníoll, áfach. Thuig lucht na Poblachta go raibh an chúis caillte go hiomlán. Ghlac trúpaí Franco seilbh ar Mhaidrid ar an seachtú lá fichead de Mhí na Márta, agus briseadh an Phoblacht. Tháinig deireadh leis an gcogadh ar an chéad lá de Mhí Aibreáin, go hoifigiúil, nuair a d'fhógair Franco bua na Náisiúnaithe. Mar sin féin, bhí cogadh eadarnaíoch á chur ag dornáin de threallchogaithe anseo is ansiúd, sna 1940idí agus sna 1950idí féin. Sa bhliain 1944, d'ionsaigh baicle de shean-Phoblachtánaigh (a raibh a seal caite acu i ngluaiseacht frithbheartaíochta na Fraince ag troid in aghaidh na Naitsithe) Val d'Aran in iarthuaisceart na [[An Chatalóin|Catalóine]], ach ní rabhthas i bhfad á gcur faoi chois. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na [[Na Briogáidí Idirnáisiúnta|Briogáidí Idirnáisiúnta]] le chéile. {{Príomhalt|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[Ramón J. Sender]], [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid ar thaobh na Poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If You Tolerate This'', ''Your Children Will Be Next'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós [[Bob Doyle]], Peadar O'Donnell nó iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Éirí Amach Asturias]] 1934 * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] 79wxxs079zzpnr9xqnklk03qeelqwmn 1320845 1320841 2026-07-17T22:37:13Z TGcoa 21229 /* Cath Mhaidrid */ 1320845 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Spáinne |íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]] |dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]] |áit=[[An Spáinn]] |toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. Lánscor Dara Phoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]] |comhraiceoir1= {{bratach|Spain 1931 1939|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br /> * [[Íomhá:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Generalitat na Catalóine]] * [[Íomhá:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br /> * [[Íomhá:Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg|22px]] [[POUM]] * [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Unión General de Trabajadores|UGT]] [[Íomhá:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|22px]] [[An tAontas Sóivéadach]] <br /> {{bratach|the International Brigades|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} <br /> [[Íomhá:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22px]][[Meicsiceo]]<br /> |comhraiceoir2= {{bratach|Spain under Franco 1938 1945|An Spáinn Náisiúnach}} <br /> * [[Íomhá:Bandera FE JONS.svg|22px]] [[Falange]]<br /> * [[Íomhá:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Requetés]] {{bratach|Italy|An Iodáil}} <br /> {{bratach|Germany 1933|An Ghearmáin}} <br /> {{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} <br /> {{bratach|the Irish Blueshirts|Na Léinte Gorma}} |ceannasaí1=[[Manuel Azaña]]<br />[[Julián Besteiro]]<br />[[Francisco Largo Caballero]]<br />[[Juan Negrín]]<br />[[Indalecio Prieto]]<br />[[Lluís Companys]] |ceannasaí2=[[Francisco Franco]]<br />[[Gonzalo Queipo de Llano]]<br />[[Emilio Mola]]<br />[[José Sanjurjo]]<br />[[Juan Yagüe]] |líon_comhraic1=450,000 (1938) (350 aerárthach, 200 batairí) * |líon_comhraic2=600,000 (1938) (600 aerárthach, 290 batairí) * |taismigh1= |taismigh2= |taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi thionchar an chogaidh; go ginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta íslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref> |nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref> |}} Bhí '''Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]''' ar na [[Cogadh|cogaí]] cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an [[20ú haois|fichiú haois]]. Bhuaigh an ''Frente Popular'', meascán de [[Sóisialachas|shóisialaithe]], [[Cumannachas|chumannaithe]] agus [[Ainrialachas|ainrialaithe]], [[olltoghchán]] 1936. Tugadh na Poblachtaigh nó Poblachtánaithe orthu. Ach d'éirigh an dream is diongbháilte ar eite dheas na Spáinne, na Faisistithe nó na Náisiúnaithe''',''' amach i gcoinne an Rialtais. Ba shaghas ullmhúcháin é do choimhlint ní ba mheasa fós, an Dara Cogadh Domhanda. Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós. [[Íomhá:Spanish Civil War poster 24.jpg|clé|mion|326x326px|Solidaridad Internacional Antifascista, SIA<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Solidaridad Internacional Antifascista|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidaridad_Internacional_Antifascista&oldid=1254263400|journal=Wikipedia|date=2024-10-30|language=en}}</ref> "Cabhair - íospartaigh an fhaisisteachais"]] [[Íomhá:Ha entrado la España de Franco!.jpg|clé|mion|315x315px|"¡Ha entrado la España de Franco!" nó "Tá an Lá le Franco" => an t-ord nua sóisialta, de chuid an Auxilio Social, 1938]] [[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|220x220px|Cúrsaí i Lúnasa/Meán Fómhair 1936|clé]] [[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|220x220px|Cúrsaí i Samhain 1938|clé]] == Tús an chogaidh == Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an [[saol]] mar chomharba ar [[Miguel Primo de Rivera]], ginearál airm agus deachtóir, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúla in Aibreán [[1931]], ghlac an [[eite chlé]] seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII na Spáinne|Alfonso XIII]] i gcoinne na bPoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa [[Parlaimint|pharlaimint]]. Tugtar an ''Bienio Progresista'', nó an dá bhliain fhorásach, ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. In 1933, tháinig mac [[Miguel Primo de Rivera]], José Antonio Primo de Rivera, chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an eite dheas radacach fhrith-[[Daonlathas|dhaonlathach]]. Bhí sé tógtha leis an [[Faisisteachas|fhaisisteachas]] san [[An Iodáil|Iodáil]] ([[Benito Mussolini|Mussolini]]). Bhunaigh sé an Falange Española (Falangaithe na Spáinne) sa bhliain 1933 chun an smaointeoireacht sin a chur chun cinn. D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934|1934,]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. {{Príomhalt|Éirí Amach Asturias}} Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. == 1936 == Ar an [[16 Feabhra]] [[1936]] bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuireadh rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas [[Manuel Azaña]]. Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant ar an eite chlé, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghabháil. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. Le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|mion|220x220px|Slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] ]] [[Íomhá:400px-PicassoGuernica.jpg|thumb|220x220px|''[[Guernica (pictiúr)]]'' le [[Pablo Picasso]].]] [[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|220x220px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]] [[Íomhá:George Orwell Homage to Catalonia 1952 title.jpg|mion|346x346px|[[George Orwell]], [[Homage to Catalonia]], 1952]] [[Íomhá:Peadar O'Donnell, 1930.jpg|mion|326x326px|[[Peadar O'Donnell]] in 1930]] [[Íomhá:Frank Ryan from the International Brigades, Zaragoza, 5 April 1938 (28963225728).jpg|mion|231x231px|Frank Ryan mar phríosúnaí i Zaragoza, 5 Aibreán 1938]] [[Íomhá:Eoin O'Duffy 1934.jpg|mion|281x281px|[[Eoin O'Duffy]], faisistí'','' 1934]] Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-04-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200116/http://contentdm.warwick.ac.uk/cdm/search/collection/scw/searchterm/1934/field/search/mode/all/conn/and/order/ref }}</ref>). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí ceannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh. === Toledo === Ar an 21 Iúil, bhí an ''[[alcázar]]'' (an sean[[Caisleán|dún]]) i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag Náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]]. Ba shaghas siombail den éirí amach an tAlcázar do na Náisiúnaithe. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach a bhí ann thar aon ní eile. === Franco i gceannas === Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, cuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]]. Sa bhliain 1936 cónascadh an ''Falange Española'' de chuid José Antonio Primo de Rivera le grúpa eile den chineál céanna, an ''Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista'', chun an ''Falange Española de las JONS'' a chruthú, a bhí ina réamhtheachtaí ar an ''Falange Española Tradicionalista y de la Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista'', an t-aon pháirtí dlíthiúil sa Spáinn faoi réimeas an [[Francisco Franco|Ghinearáil Franco]] ó 1937 go 1975.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3848987241792238|teideal=de Rivera|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020-11-20|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-20}}</ref> Cuireadh José Antonio Primo de Rivera chun báis trí scuad lámhaigh ar [[20 Samhain]] [[1936]]. Níor thapaigh Franco an deis le Primo de Rivera a shábháil. Mar a bhí a fhios ag madraí an bhaile, níor thaitin Rivera leis ar chor ar bith. === Cath Mhaidrid === Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar ''[[ór]] [[Mhoscú]]'' ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin. == 1937 == * Thit cathair Málaga i mí Eanáir faoi smacht na Náisiúnaithe. * Thit an Tuaisceart; tharla slad [[Gernika]] ar an [[26 Aibreán]] [[1937]] (féach freisin [[Guernica (pictiúr)|Guernica]] de chuid Picasso). Scriosadh trí cheathrú den bhaile agus maraíodh na céadta (ar a laghad). Níl mórán den seanbhaile ársa fágtha sa lá atá inniu ann. * Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na Cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile. == 1938 == * Márta - ionsaí na Náisiúnach ar an bhfronta Aragón == 1939 == * Cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach === Deireadh an Chogaidh Chathartha === Ar an gceathrú lá de Mhí na Márta, 1939 i Maidrid, phléasc ceannairc amach i measc shaighdiúirí an Rialtais. Dúirt ceannairí na reibiliúnaithe, mar atá, Segismundo Casado agus Julián Besteiro, go raibh na Cumannaigh ag beartú an chumhacht iomlán a ghabháil le lámh láidir, agus go raibh siad dírithe ar a leithéid de ''choup d'état'' a stopadh. Ghlac na ceannaircigh seilbh ar an bpríomhchathair ar fad, agus d'fhéach siad le comhréiteach a shocrú le Franco. Ní raibh Franco sásta le haon rud ní ba lú ná géilleadh an Rialtais gan choinníoll, áfach. Thuig lucht na Poblachta go raibh an chúis caillte go hiomlán. Ghlac trúpaí Franco seilbh ar Mhaidrid ar an seachtú lá fichead de Mhí na Márta, agus briseadh an Phoblacht. Tháinig deireadh leis an gcogadh ar an chéad lá de Mhí Aibreáin, go hoifigiúil, nuair a d'fhógair Franco bua na Náisiúnaithe. Mar sin féin, bhí cogadh eadarnaíoch á chur ag dornáin de threallchogaithe anseo is ansiúd, sna 1940idí agus sna 1950idí féin. Sa bhliain 1944, d'ionsaigh baicle de shean-Phoblachtánaigh (a raibh a seal caite acu i ngluaiseacht frithbheartaíochta na Fraince ag troid in aghaidh na Naitsithe) Val d'Aran in iarthuaisceart na [[An Chatalóin|Catalóine]], ach ní rabhthas i bhfad á gcur faoi chois. == Príomhphearsanra an chogaidh == I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó ''la Pasionaria'', ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais. === Eachtrannaigh === Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór Bhanc Cheannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le hidirghabháil de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi [[Léon Blum]], ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Chuir muintir an eite chlé ar fud an domhain na [[Na Briogáidí Idirnáisiúnta|Briogáidí Idirnáisiúnta]] le chéile. {{Príomhalt|Na Briogáidí Idirnáisiúnta}} === Litríocht an chogaidh === Bhí tionchar nach beag ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[Ramón J. Sender]], [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid ar thaobh na Poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, ''[[Homage to Catalonia]]'', faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''If You Tolerate This'', ''Your Children Will Be Next'' ó na Manic Street Preachers. === Éire === Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós [[Bob Doyle]], Peadar O'Donnell nó iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=La Nina Bonita agus an Róisín Dubh, Cogadh Cathartha na Spáinne, Spanish Civil War,2004|url=https://www.youtube.com/watch?v=16Nc9sp7nZM|date=2004|author=Eugene Downing}}</ref> I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós ''Viva la Quinta Brigada'', a scríobh [[Christy Moore]]. <gallery> Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]. Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]] Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í </gallery> == Scannánaíocht == * Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway ''For whom the Bell Tolls'' ([[1940]]) * ''Land and Freedom'' ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]] * ''[https://www.youtube.com/watch?v=16Nc9sp7nZM La Nina Bonita]'' ''[https://www.youtube.com/watch?v=16Nc9sp7nZM agus an Róisín Dubh]'', de chuid Eugene Downing, 2004<ref name=":0" /> == Staireagrafaíocht == * Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961). * [[Ian Gibson]], ''La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca '' (1971). * Paul Preston, ''La Guerra Civil'' (2000). == Féach freisin == * [[Éirí Amach Asturias]] 1934 * [[Léigear alcázar, Toledo]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne| ]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:1930idí]] [[Catagóir:1936]] nz2zqu98ahtdcmwf6yxvluhirpiuu1s 0 7476 1320801 1129447 2026-07-17T14:21:24Z TGcoa 21229 1320801 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Nioclás II''' ([[Rúisis]]: '''Николай II''') ([[18 Bealtaine]], [[1868]] – [[17 Iúil]], [[1918]]) [[Sár]] deireanach na [[An Rúis|Rúise]]. Chaill sé a choróin sa bhliain [[1917]], tar éis [[Réabhlóid na Feabhra]], agus chuir [[Léinín]] agus an páirtí [[Boilséiveach]] é chun báis sa bhliain 1918, i ndiaidh [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.coisceim.ie/reabhloid1.html|teideal=Réabhlóid na Rúise le Aindrias Ó Cathasaigh|work=www.coisceim.ie|dátarochtana=2023-03-14}}</ref> B'é an t-ainm iomlán a bhí air '''Nikolai Aleksandrovich Romanov''' (Rúisis: Николай Александрович Романов), ach thugtaí Nioclás II, Impire agus Uathlathaí na hUile Rúise. Tugtar na leasainmneacha '''An Mairtíreach Nioclás''' agus '''Nioclás Fuilteach''' air freisin. [[Íomhá:Nicholas II of Russia as a child with his mother.jpg|thumb|left|Lena mháthair sa bhliain 1870]] == Tús a shaoil == Rugadh Nioclás i g[[Cathair Pheadair]] sa Rúis sa bhliain 1868. B'iad Impire [[Alastair III]] agus a bhean chéile Banimpire [[Maria Fyodorovna]] (iar-Bhanphrionsa na [[An Danmhairg|Danmhairge]], Dagmar) a thuismitheoirí. B'é [[Alastair II]] a sheanathair, agus Maximilienne Wilhelmine Marie ó Hessen agus [[an Réin]] a sheanmháthair. Athair dian ab ea Alastair III, agus cheap sé go raibh Nioclás rófhaiteach. Fuair sé bás go tobann, agus dá thoradh sin, ní raibh Nioclás ullmhaithe an choróin a ghlacadh. Thit Nioclás i ngrá le Banphrionsa Alexandra (Alix) ó Hessen agus an Réin, ach ní raibh a athair sásta leis an mbean seo mar Bhanimpire. B'fhearr le hAlastair go bpósfadh sé banphrionsa ó rítheaghlach Orleans, ó bhí an Sár díreach i ndiaidh comhghuaillíocht nua a shocrú leis an bh[[An Fhrainc|Frainc]]. Sa deireadh, áfach, fuair Nioclás cead óna athair Alix a phósadh. [[Íomhá:Portrait of Czar Nicholas II.jpg|clé|mion|1898]] == Sár == Fuair Nioclás an choróin sa bhliain [[1894]], agus phós sé Alexandra ar an [[26 Samhain|26ú lá de Mhí na Samhna]] sa Phálás Geimhridh. Saolaíodh cúigear páistí dóibh, mar atá, Olga, Tatiana, Maria, Anastasia, agus Alexei. Ní raibh tús maith ag Nioclás mar Shár, nó fuair míle duine bás ag an gcorónú i [[Moscó]], i dtubaiste [[Khodynka]]. Bhí fadhb aige lena mhac Alexei, a rugadh ar an [[12 Lúnasa|dóú lá déag de Mhí Lúnasa]] sa bhliain [[1904]]. B'é Alexei a bheadh ina Shár i ndiaidh a athar, ach fuair siad amach go raibh [[haemaifilia]] air. Galar contúirteach is ea í inniu féin, ach bhí sí i bhfad ní ba chontúirtí sna laethanta seo. Ní raibh aon leigheas ann, agus d'fhaigheadh na hothair bás go hóg. Níor mhaith leis an lánúin Impiriúil scaoll a chur sna daoine, agus mar sin, ní dúirt siad a dhath faoi ghalar Alexei le haon duine taobh amuigh den teach. Bhí an Banimpire Alexandra ag éirí éadóchasach faoi Alexei. An manach rúndiamhrach a bhí ina cheanán ag an teaghlach Impiriúil, [[Grigori Rasputin]], thug sé le fios go raibh sé in ann maolú ar ghalar Alexei, agus cheap Alexandra gur tháinig an chabhair seo go díreach ó Dhia agus gur fear naofa a bhí i Rasputin. Mar sin, d'éirigh le Rasputin an-údarás a fháil i saol an Impire agus an-tionchar a imirt ar a chuid comhairlí polaitiúla. Níor thaitin seo le cách san Impireacht, agus bhí scéalta faoi Rasputin ag dul timpeall a tharraing míchlú ar an lánúin Impiriúil. [[Íomhá:Nikolaus II. (Russland).jpg|clé|mion|1917 mar phriosúnaí]] == Réabhlóid == Bhris an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] amach sa bhliain [[1914]], agus chuaigh Nioclás chun troda sa [[1915|chéad bhliain eile]]. Sa bhaile, áfach, thosaigh an chosmhuintir ag dul chun míshuaimhnis, agus an dóigh a ndeachaigh an [[geilleagar]] i laige, gan aon trácht ar an mbia a bheith ag rith gann. {{Main|Réabhlóid Fheabhra, 1917}} Briseadh an cath ar an arm i Mí an Mheithimh sa bhliain [[1916]], agus bhí tionchar dona ag an nuacht seo ar chúrsaí polaitíochta na tíre freisin. Ar feadh tamaill, b'í an Banimpire Alexandra a bhí i gceannas ar an tír, agus [[Grigoriy Rasputin|Rasputin]] ag tabhairt comhairle di. Chuaigh údarás Rasputin go mór mór isteach ar chuid mhór de na Rúisigh, agus sa deireadh thiar thall, dúnmharaíodh é. Bhí [[Cathair Pheadair]] lán lucht oibre agus [[saighdiúir]]í a chuaigh ar stailc, agus sa deireadh, bhris [[Réabhlóid na Feabhra]] amach sa bhliain [[1917]]. Bhí ar Nioclás an choróin a thabhairt suas. Leis an eachtra seo a cuireadh deireadh leis an rialtas Impiriúil sa Rúis, a bhí á rialú ag rítheaghlach Romanov le trí chéad bliain anuas. [[Íomhá:Family Nicholas II of Russia ca. 1914.jpg|mion|an [[teaghlach]] sa bhliain 1914|clé]] == Feallmharú == Chuir an [[Rialtas]] Sealadach nua Nioclás agus a chlann i bPálás Alastair in aice le [[Cathair Pheadair]]. I mí Lúnasa 1917, cuireadh go dtí an t[[An tSibéir|Sibéir]] iad, mar cheap [[Alexander Kerensky]], Príomh-Aire an Rialtais Shealadaigh, go mbeidís ní ba sábháilte ansin. B'ansin a bhí siad ag fanacht le linn [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]] freisin. Tar éis bhua [[Vlaidímír Leinín|Léinín]], tugadh go dtí [[Yekaterinburg]] iad, áit ina raibh an tArm Dearg agus na Boilséivigh láidir. San oíche 17 Iúil 1918, maraíodh an [[teaghlach]] ar fad, an Sár, a bhean agus a gcúigear clainne. == Féach freisin == * [[Réabhlóid Fheabhra, 1917]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Ceannairí na Rúise}} {{DEFAULTSORT:Nioclás II}} [[Catagóir:Impirí na Rúise]] [[Catagóir:Frith-Ghiúdachas]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Pheadair]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1868]] [[Catagóir:Básanna i 1918]] 91f94hblbz36lef2va2sg74i0r97x65 1320803 1320801 2026-07-17T14:31:24Z TGcoa 21229 1320803 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Nioclás II''' ([[Rúisis]]: '''Николай II''') ([[18 Bealtaine]], [[1868]] – [[17 Iúil]], [[1918]]) [[Sár]] deireanach na [[An Rúis|Rúise]]. Chaill sé a choróin sa bhliain [[1917]], tar éis [[Réabhlóid na Feabhra]], agus chuir [[Léinín]] agus an páirtí [[Boilséiveach]] é chun báis sa bhliain 1918, i ndiaidh [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.coisceim.ie/reabhloid1.html|teideal=Réabhlóid na Rúise le Aindrias Ó Cathasaigh|work=www.coisceim.ie|dátarochtana=2023-03-14}}</ref> B'é an t-ainm iomlán a bhí air '''Nikolai Aleksandrovich Romanov''' (Rúisis: Николай Александрович Романов), ach thugtaí Nioclás II, Impire agus Uathlathaí na hUile Rúise. Tugtar na leasainmneacha '''An Mairtíreach Nioclás''' agus '''Nioclás Fuilteach''' air freisin. [[Íomhá:Nicholas II of Russia as a child with his mother.jpg|thumb|left|Lena mháthair sa bhliain 1870|358x358px]] [[Íomhá:Tsar Nicholas the second circa late 1800s.jpg|clé|mion|285x285px|1890idí]] [[Íomhá:Portrait of Czar Nicholas II.jpg|clé|mion|1898|368x368px]][[Íomhá:Family Nicholas II of Russia ca. 1914.jpg|mion|an [[teaghlach]] sa bhliain 1914|clé|220x220px]][[Íomhá:Nikolaus II. (Russland).jpg|clé|mion|1917 mar phríosúnaí|304x304px]] [[Íomhá:The late Czar and his family working in garden during internment at Tsarskoe-Selo 1917.jpg|clé|mion|220x220px|An Sár agus a chlann ag obair i Tsarskoe-Selo 1917]] == Tús a shaoil == Rugadh Nioclás i g[[Cathair Pheadair]] sa Rúis sa bhliain 1868. B'iad Impire [[Alastair III]] agus a bhean chéile Banimpire [[Maria Fyodorovna]] (iar-Bhanphrionsa na [[An Danmhairg|Danmhairge]], Dagmar) a thuismitheoirí. B'é [[Alastair II]] a sheanathair, agus Maximilienne Wilhelmine Marie ó Hessen agus [[an Réin]] a sheanmháthair. Athair dian ab ea Alastair III, agus cheap sé go raibh Nioclás rófhaiteach. Fuair sé bás go tobann, agus dá thoradh sin, ní raibh Nioclás ullmhaithe an choróin a ghlacadh. Thit Nioclás i ngrá le Banphrionsa Alexandra (Alix) ó Hessen agus an Réin, ach ní raibh a athair sásta leis an mbean seo mar Bhanimpire. B'fhearr le hAlastair go bpósfadh sé banphrionsa ó rítheaghlach Orleans, ó bhí an Sár díreach i ndiaidh comhghuaillíocht nua a shocrú leis an bh[[An Fhrainc|Frainc]]. Sa deireadh, áfach, fuair Nioclás cead óna athair Alix a phósadh. == Sár == Fuair Nioclás an choróin sa bhliain [[1894]], agus phós sé Alexandra ar an [[26 Samhain|26ú lá de Mhí na Samhna]] sa Phálás Geimhridh. Saolaíodh cúigear páistí dóibh, mar atá, Olga, Tatiana, Maria, Anastasia, agus Alexei. Ní raibh tús maith ag Nioclás mar Shár, nó fuair míle duine bás ag an gcorónú i [[Moscó]], i dtubaiste [[Khodynka]]. Bhí fadhb aige lena mhac Alexei, a rugadh ar an [[12 Lúnasa|dóú lá déag de Mhí Lúnasa]] sa bhliain [[1904]]. B'é Alexei a bheadh ina Shár i ndiaidh a athar, ach fuair siad amach go raibh [[haemaifilia]] air. Galar contúirteach is ea í inniu féin, ach bhí sí i bhfad ní ba chontúirtí sna laethanta seo. Ní raibh aon leigheas ann, agus d'fhaigheadh na hothair bás go hóg. Níor mhaith leis an lánúin Impiriúil scaoll a chur sna daoine, agus mar sin, ní dúirt siad a dhath faoi ghalar Alexei le haon duine taobh amuigh den teach. Bhí an Banimpire Alexandra ag éirí éadóchasach faoi Alexei. An manach rúndiamhrach a bhí ina cheanán ag an teaghlach Impiriúil, [[Grigori Rasputin]], thug sé le fios go raibh sé in ann maolú ar ghalar Alexei, agus cheap Alexandra gur tháinig an chabhair seo go díreach ó Dhia agus gur fear naofa a bhí i Rasputin. Mar sin, d'éirigh le Rasputin an-údarás a fháil i saol an Impire agus an-tionchar a imirt ar a chuid comhairlí polaitiúla. Níor thaitin seo le cách san Impireacht, agus bhí scéalta faoi Rasputin ag dul timpeall a tharraing míchlú ar an lánúin Impiriúil. == Réabhlóid == Bhris an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] amach sa bhliain [[1914]], agus chuaigh Nioclás chun troda sa [[1915|chéad bhliain eile]]. Sa bhaile, áfach, thosaigh an chosmhuintir ag dul chun míshuaimhnis, agus an dóigh a ndeachaigh an [[geilleagar]] i laige, gan aon trácht ar an mbia a bheith ag rith gann. {{Main|Réabhlóid Fheabhra, 1917}} Briseadh an cath ar an arm i Mí an Mheithimh sa bhliain [[1916]], agus bhí tionchar dona ag an nuacht seo ar chúrsaí polaitíochta na tíre freisin. Ar feadh tamaill, b'í an Banimpire Alexandra a bhí i gceannas ar an tír, agus [[Grigoriy Rasputin|Rasputin]] ag tabhairt comhairle di. Chuaigh údarás Rasputin go mór mór isteach ar chuid mhór de na Rúisigh, agus sa deireadh thiar thall, dúnmharaíodh é. Bhí [[Cathair Pheadair]] lán lucht oibre agus [[saighdiúir]]í a chuaigh ar stailc, agus sa deireadh, bhris [[Réabhlóid na Feabhra]] amach sa bhliain [[1917]]. Bhí ar Nioclás an choróin a thabhairt suas. Leis an eachtra seo a cuireadh deireadh leis an rialtas Impiriúil sa Rúis, a bhí á rialú ag rítheaghlach Romanov le trí chéad bliain anuas. == Feallmharú == Chuir an [[Rialtas]] Sealadach nua Nioclás agus a chlann i bPálás Alastair in aice le [[Cathair Pheadair]]. I mí Lúnasa 1917, cuireadh go dtí an t[[An tSibéir|Sibéir]] iad, mar cheap [[Alexander Kerensky]], Príomh-Aire an Rialtais Shealadaigh, go mbeidís ní ba sábháilte ansin. B'ansin a bhí siad ag fanacht le linn [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]] freisin. Tar éis bhua [[Vlaidímír Leinín|Léinín]], tugadh go dtí [[Yekaterinburg]] iad, áit ina raibh an tArm Dearg agus na Boilséivigh láidir. San oíche 17 Iúil 1918, maraíodh an [[teaghlach]] ar fad, an Sár, a bhean agus a gcúigear clainne. == Féach freisin == * [[Réabhlóid Fheabhra, 1917]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Ceannairí na Rúise}} {{DEFAULTSORT:Nioclás II}} [[Catagóir:Impirí na Rúise]] [[Catagóir:Frith-Ghiúdachas]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Pheadair]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1868]] [[Catagóir:Básanna i 1918]] 7kp22qcvv4dtzy7qwmrmwxd3xb48a90 1320804 1320803 2026-07-17T14:39:53Z TGcoa 21229 1320804 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Nioclás II''' ([[Rúisis]]: '''Николай II''') ([[18 Bealtaine]], [[1868]] – [[17 Iúil]], [[1918]]) [[Sár]] deireanach na [[An Rúis|Rúise]]. Chaill sé a choróin sa bhliain [[1917]], tar éis [[Réabhlóid na Feabhra]], agus chuir [[Vlaidímír Leinín]] agus an páirtí [[Boilséiveach]] é chun báis sa bhliain 1918, i ndiaidh [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.coisceim.ie/reabhloid1.html|teideal=Réabhlóid na Rúise le Aindrias Ó Cathasaigh|work=www.coisceim.ie|dátarochtana=2023-03-14}}</ref> B'é an t-ainm iomlán a bhí air '''Nikolai Aleksandrovich Romanov''' (Rúisis: Николай Александрович Романов), ach thugtaí Nioclás II, Impire agus Uathlathaí na Rúise Uile. Tugtar na leasainmneacha '''Nioclás''' '''an Mairtíreach''' agus '''Nioclás Fuilteach''' air freisin. [[Íomhá:Nicholas II of Russia as a child with his mother.jpg|thumb|left|Lena mháthair sa bhliain 1870|358x358px]] [[Íomhá:Tsar Nicholas the second circa late 1800s.jpg|clé|mion|285x285px|1890idí]] [[Íomhá:Portrait of Czar Nicholas II.jpg|clé|mion|1898|368x368px]][[Íomhá:Family Nicholas II of Russia ca. 1914.jpg|mion|an [[teaghlach]] sa bhliain 1914|clé|220x220px]][[Íomhá:Nikolaus II. (Russland).jpg|clé|mion|1917 mar phríosúnaí|304x304px]] [[Íomhá:The late Czar and his family working in garden during internment at Tsarskoe-Selo 1917.jpg|clé|mion|220x220px|An Sár agus a chlann ag obair i Tsarskoe-Selo 1917]] == Tús a shaoil == Rugadh Nioclás i g[[Cathair Pheadair]] sa Rúis sa bhliain 1868. B'iad Impire [[Alastair III]] agus a bhean chéile Banimpire [[Maria Fyodorovna]] (iar-Bhanphrionsa na [[An Danmhairg|Danmhairge]], Dagmar) a thuismitheoirí. B'é [[Alastair II]] a sheanathair, agus Maximilienne Wilhelmine Marie ó Hessen agus [[an Réin]] a sheanmháthair. Athair dian ab ea Alastair III, agus cheap sé go raibh Nioclás rófhaiteach. Fuair sé bás go tobann, agus dá thoradh sin, ní raibh Nioclás ullmhaithe an choróin a ghlacadh. Thit Nioclás i ngrá le Banphrionsa Alexandra (Alix) ó Hessen agus an Réin, ach ní raibh a athair sásta leis an mbean seo mar Bhanimpire. B'fhearr le hAlastair go bpósfadh sé banphrionsa ó rítheaghlach Orleans, ó bhí an Sár díreach i ndiaidh comhghuaillíocht nua a shocrú leis an bh[[An Fhrainc|Frainc]]. Sa deireadh, áfach, fuair Nioclás cead óna athair Alix a phósadh. == Sár == Fuair Nioclás an choróin sa bhliain [[1894]], agus phós sé Alexandra ar an [[26 Samhain|26ú lá de Mhí na Samhna]] sa Phálás Geimhridh. Saolaíodh cúigear páistí dóibh, mar atá, Olga, Tatiana, Maria, Anastasia, agus Alexei. Ní raibh tús maith ag Nioclás mar Shár, nó fuair míle duine bás ag an gcorónú i [[Moscó]], i dtubaiste [[Khodynka]]. Bhí fadhb aige lena mhac Alexei, a rugadh ar an [[12 Lúnasa|dóú lá déag de Mhí Lúnasa]] sa bhliain [[1904]]. B'é Alexei a bheadh ina Shár i ndiaidh a athar, ach fuair siad amach go raibh [[haemaifilia]] air. Galar contúirteach, ní raibh aon leigheas ann, agus d'fhaigheadh na hothair bás go hóg. Níor mhaith leis an lánúin Impiriúil scaoll a chur sna daoine, agus mar sin, ní dúirt siad a dhath faoi ghalar Alexei le haon duine taobh amuigh den teach. Bhí an Banimpire Alexandra ag éirí éadóchasach faoi Alexei. An manach rúndiamhrach a bhí ina cheanán ag an teaghlach Impiriúil, [[Grigori Rasputin]], thug sé le fios go raibh sé in ann maolú ar ghalar Alexei, agus cheap Alexandra gur tháinig an chabhair seo go díreach ó Dhia agus gur fear naofa a bhí i Rasputin. Mar sin, d'éirigh le Rasputin an-údarás a fháil i saol an Impire agus an-tionchar a imirt ar a chuid comhairlí polaitiúla. Níor thaitin seo le cách san Impireacht, agus bhí scéalta faoi Rasputin ag dul timpeall a tharraing míchlú ar an lánúin Impiriúil. == Réabhlóid == Bhris an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] amach sa bhliain [[1914]], agus chuaigh Nioclás chun troda sa [[1915|chéad bhliain eile]]. Sa bhaile, áfach, thosaigh an chosmhuintir ag dul chun míshuaimhnis; bhí an [[geilleagar]] ag dul i laige, gan aon trácht ar an mbia a bheith ag rith gann. {{Main|Réabhlóid Fheabhra, 1917}} Briseadh an cath ar an arm i Mí an Mheithimh sa bhliain [[1916]], agus bhí tionchar dona ag an nuacht seo ar chúrsaí polaitíochta na tíre freisin. Ar feadh tamaill, b'í an Banimpire Alexandra a bhí i gceannas ar an tír, agus [[Grigoriy Rasputin|Rasputin]] ag tabhairt comhairle di. Chuaigh údarás Rasputin go mór mór isteach ar chuid mhór de na Rúisigh, agus sa deireadh thiar thall, dúnmharaíodh é. Bhí [[Cathair Pheadair]] lán lucht oibre agus [[saighdiúir]]í a chuaigh ar stailc, agus sa deireadh, bhris [[Réabhlóid na Feabhra]] amach sa bhliain [[1917]]. Bhí ar Nioclás an choróin a thabhairt suas. Leis an eachtra seo a cuireadh deireadh leis an rialtas Impiriúil sa Rúis, a bhí á rialú ag rítheaghlach Romanov le trí chéad bliain anuas. == Feallmharú == Chuir an [[Rialtas]] Sealadach nua Nioclás agus a chlann i bPálás Alastair in aice le [[Cathair Pheadair]]. I mí Lúnasa 1917, cuireadh go dtí an t[[An tSibéir|Sibéir]] iad, mar cheap [[Alexander Kerensky]], Príomh-Aire an Rialtais Shealadaigh, go mbeidís ní ba sábháilte ansin. B'ansin a bhí siad ag fanacht le linn [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]] freisin. Tar éis bhua [[Vlaidímír Leinín|Leinín]], tugadh go dtí [[Yekaterinburg]] iad, áit ina raibh an tArm Dearg agus na Boilséivigh láidir. San oíche 17 Iúil 1918, maraíodh an [[teaghlach]] ar fad, an Sár, a bhean agus a gcúigear clainne. == Féach freisin == * [[Réabhlóid Fheabhra, 1917]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Ceannairí na Rúise}} {{DEFAULTSORT:Nioclás II}} [[Catagóir:Impirí na Rúise]] [[Catagóir:Frith-Ghiúdachas]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Pheadair]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1868]] [[Catagóir:Básanna i 1918]] 5a8gnokr59yfncr1c48gqyi0ut1rqzj 1320811 1320804 2026-07-17T16:55:38Z TGcoa 21229 /* Tús a shaoil */ 1320811 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Nioclás II''' ([[Rúisis]]: '''Николай II''') ([[18 Bealtaine]], [[1868]] – [[17 Iúil]], [[1918]]) [[Sár]] deireanach na [[An Rúis|Rúise]]. Chaill sé a choróin sa bhliain [[1917]], tar éis [[Réabhlóid na Feabhra]], agus chuir [[Vlaidímír Leinín]] agus an páirtí [[Boilséiveach]] é chun báis sa bhliain 1918, i ndiaidh [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.coisceim.ie/reabhloid1.html|teideal=Réabhlóid na Rúise le Aindrias Ó Cathasaigh|work=www.coisceim.ie|dátarochtana=2023-03-14}}</ref> B'é an t-ainm iomlán a bhí air '''Nikolai Aleksandrovich Romanov''' (Rúisis: Николай Александрович Романов), ach thugtaí Nioclás II, Impire agus Uathlathaí na Rúise Uile. Tugadh na leasainmneacha '''Nioclás''' '''an Mairtíreach''' agus '''Nioclás Fuilteach''' air freisin. [[Íomhá:Nicholas II of Russia as a child with his mother.jpg|thumb|left|Lena mháthair sa bhliain 1870|358x358px]] [[Íomhá:Tsar Nicholas the second circa late 1800s.jpg|clé|mion|285x285px|1890idí]] [[Íomhá:Portrait of Czar Nicholas II.jpg|clé|mion|1898|368x368px]][[Íomhá:Family Nicholas II of Russia ca. 1914.jpg|mion|an [[teaghlach]] sa bhliain 1914|clé|220x220px]][[Íomhá:Nikolaus II. (Russland).jpg|clé|mion|1917 mar phríosúnaí|304x304px]] [[Íomhá:The late Czar and his family working in garden during internment at Tsarskoe-Selo 1917.jpg|clé|mion|220x220px|An Sár agus a chlann ag obair i Tsarskoe-Selo 1917]] == Tús a shaoil == Rugadh Nioclás i Tsarskoye Selo, [[Pushkin|Pushkin,]] sa Rúis sa bhliain 1868. B'iad Impire [[Alastair III]] agus a bhean chéile Banimpire [[Maria Fyodorovna]] (iar-Bhanphrionsa na [[An Danmhairg|Danmhairge]], Dagmar) a thuismitheoirí. B'é [[Alastair II]] a sheanathair, agus Maximilienne Wilhelmine Marie ó Hessen agus [[an Réin]] a sheanmháthair. Athair dian ab ea Alastair III, agus cheap sé go raibh Nioclás rófhaiteach. Fuair sé bás go tobann, agus dá thoradh sin, ní raibh Nioclás ullmhaithe an choróin a ghlacadh. Thit Nioclás i ngrá le Banphrionsa Alexandra (Alix) ó Hessen agus an Réin, ach ní raibh a athair sásta leis an mbean seo mar Bhanimpire. B'fhearr le hAlastair go bpósfadh sé banphrionsa ó rítheaghlach Orleans, ó bhí an Sár díreach i ndiaidh comhghuaillíocht nua a shocrú leis an bh[[An Fhrainc|Frainc]]. Sa deireadh, áfach, fuair Nioclás cead óna athair Alix a phósadh. == Sár == Fuair Nioclás an choróin sa bhliain [[1894]], agus phós sé Alexandra ar an [[26 Samhain|26ú lá de Mhí na Samhna]] sa Phálás Geimhridh. Saolaíodh cúigear páistí dóibh, mar atá, Olga, Tatiana, Maria, Anastasia, agus Alexei. Ní raibh tús maith ag Nioclás mar Shár, nó fuair míle duine bás ag an gcorónú i [[Moscó]], i dtubaiste [[Khodynka]]. Bhí fadhb aige lena mhac Alexei, a rugadh ar an [[12 Lúnasa|dóú lá déag de Mhí Lúnasa]] sa bhliain [[1904]]. B'é Alexei a bheadh ina Shár i ndiaidh a athar, ach fuair siad amach go raibh [[haemaifilia]] air. Galar contúirteach, ní raibh aon leigheas ann, agus d'fhaigheadh na hothair bás go hóg. Níor mhaith leis an lánúin Impiriúil scaoll a chur sna daoine, agus mar sin, ní dúirt siad a dhath faoi ghalar Alexei le haon duine taobh amuigh den teach. Bhí an Banimpire Alexandra ag éirí éadóchasach faoi Alexei. An manach rúndiamhrach a bhí ina cheanán ag an teaghlach Impiriúil, [[Grigori Rasputin]], thug sé le fios go raibh sé in ann maolú ar ghalar Alexei, agus cheap Alexandra gur tháinig an chabhair seo go díreach ó Dhia agus gur fear naofa a bhí i Rasputin. Mar sin, d'éirigh le Rasputin an-údarás a fháil i saol an Impire agus an-tionchar a imirt ar a chuid comhairlí polaitiúla. Níor thaitin seo le cách san Impireacht, agus bhí scéalta faoi Rasputin ag dul timpeall a tharraing míchlú ar an lánúin Impiriúil. == Réabhlóid == Bhris an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] amach sa bhliain [[1914]], agus chuaigh Nioclás chun troda sa [[1915|chéad bhliain eile]]. Sa bhaile, áfach, thosaigh an chosmhuintir ag dul chun míshuaimhnis; bhí an [[geilleagar]] ag dul i laige, gan aon trácht ar an mbia a bheith ag rith gann. {{Main|Réabhlóid Fheabhra, 1917}} Briseadh an cath ar an arm i Mí an Mheithimh sa bhliain [[1916]], agus bhí tionchar dona ag an nuacht seo ar chúrsaí polaitíochta na tíre freisin. Ar feadh tamaill, b'í an Banimpire Alexandra a bhí i gceannas ar an tír, agus [[Grigoriy Rasputin|Rasputin]] ag tabhairt comhairle di. Chuaigh údarás Rasputin go mór mór isteach ar chuid mhór de na Rúisigh, agus sa deireadh thiar thall, dúnmharaíodh é. Bhí [[Cathair Pheadair]] lán lucht oibre agus [[saighdiúir]]í a chuaigh ar stailc, agus sa deireadh, bhris [[Réabhlóid na Feabhra]] amach sa bhliain [[1917]]. Bhí ar Nioclás an choróin a thabhairt suas. Leis an eachtra seo a cuireadh deireadh leis an rialtas Impiriúil sa Rúis, a bhí á rialú ag rítheaghlach Romanov le trí chéad bliain anuas. == Feallmharú == Chuir an [[Rialtas]] Sealadach nua Nioclás agus a chlann i bPálás Alastair in aice le [[Cathair Pheadair]]. I mí Lúnasa 1917, cuireadh go dtí an t[[An tSibéir|Sibéir]] iad, mar cheap [[Alexander Kerensky]], Príomh-Aire an Rialtais Shealadaigh, go mbeidís ní ba sábháilte ansin. B'ansin a bhí siad ag fanacht le linn [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]] freisin. Tar éis bhua [[Vlaidímír Leinín|Leinín]], tugadh go dtí [[Yekaterinburg]] iad, áit ina raibh an tArm Dearg agus na Boilséivigh láidir. San oíche 17 Iúil 1918, maraíodh an [[teaghlach]] ar fad, an Sár, a bhean agus a gcúigear clainne. == Féach freisin == * [[Réabhlóid Fheabhra, 1917]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Ceannairí na Rúise}} {{DEFAULTSORT:Nioclás II}} [[Catagóir:Impirí na Rúise]] [[Catagóir:Frith-Ghiúdachas]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Pheadair]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1868]] [[Catagóir:Básanna i 1918]] ow5day9f2h00tupwxscho2euxbihvyl 0 7997 1320874 1305449 2026-07-18T09:25:02Z TGcoa 21229 1320874 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihalahla Mandela''' (rugadh é ar an [[18 Iúil]] [[1918]] - [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandelaː Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáth rudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]][[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]][[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh na [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar triail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar triail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ go dtí na daoine gorma agus scread amach ‘amadla’. Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus vótáil siad Nelson mar [[uachtarán]] na hAfraice Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtacha den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí gaol láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar cuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine. 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] agus óráid a thabhairt sa [[Dáil Éireann|Dáil]]. 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] ar an [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == [[Joe Slovo]] [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] 5ikqs9prxgeulbuxwjn3q3qri29lyhf 1320875 1320874 2026-07-18T09:32:24Z TGcoa 21229 1320875 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihalahla Mandela''' (rugadh é ar an [[18 Iúil]] [[1918]] - [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandelaː Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáth rudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]][[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]][[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] [[Íomhá:Mandela burn pass 1960.jpg|clé|mion|246x246px|1960: loisc sé a "Pass book" (pas)]] [[Íomhá:How Nelson Mandela fought for equality and freedom.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: ag streachailt in éadan an chiníochais]] Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh na [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar triail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar triail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ go dtí na daoine gorma agus scread amach ‘amadla’. Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus vótáil siad Nelson mar [[uachtarán]] na hAfraice Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtacha den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí gaol láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar cuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine. 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] agus óráid a thabhairt sa [[Dáil Éireann|Dáil]]. 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] ar an [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == [[Joe Slovo]] [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] gj1rgwq3ipkafdpl87cpb6h8ai3ib5d 1320876 1320875 2026-07-18T09:38:24Z TGcoa 21229 1320876 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihalahla Mandela''' (a rugadh ar an [[18 Iúil]] [[1918]] agus a d'éag [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandelaː Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]] [[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]] [[Íomhá:Mandela burn pass 1960.jpg|clé|mion|246x246px|1960: loisc sé a "Pass book" (pas)]] [[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] [[Íomhá:How Nelson Mandela fought for equality and freedom.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: ag streachailt in éadan an chiníochais]] == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáth rudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh an [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar triail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar triail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ go dtí na daoine gorma agus scread amach ‘amandla’.<ref>focal cáiliúil Xhóis/Zúlúch seo (amandla = cumhacht)</ref> Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus vótáil siad Nelson mar [[uachtarán]] na hAfraice Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtacha den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí gaol láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar cuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine. 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide]] agus óráid a thabhairt sa [[Dáil Éireann|Dáil]]. 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air. Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] san [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == [[Joe Slovo]] [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] 501p61l3hlvpuptracaq5ttxjvsv6yn 1320878 1320876 2026-07-18T09:47:16Z TGcoa 21229 1320878 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihlahla'''<ref>a chéad ainm Xhóise</ref> '''Mandela''' (a rugadh ar an [[18 Iúil]] [[1918]] agus a d'éag [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandelaː Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]] [[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]] [[Íomhá:Mandela burn pass 1960.jpg|clé|mion|246x246px|1960: loisc sé a "Pass book" (pas)]] [[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] [[Íomhá:How Nelson Mandela fought for equality and freedom.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: ag streachailt in éadan an chiníochais]] == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáthrudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh an [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar thriail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar thriail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ do na daoine gorma agus scread amach ‘amandla’.<ref>focal cáiliúil Xhóis/Zúlúch seo (amandla = cumhacht)</ref> Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus thogh siad Nelson ina uachtarán ar an Afraic Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtach den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí gaol láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar chuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine. 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide]] agus óráid a thabhairt sa [[Dáil Éireann|Dáil]]. 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air. Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] san [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == [[Joe Slovo]] [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] 4u607c9k3uehdk8j5kvsgo5mdx47ijx 1320879 1320878 2026-07-18T09:47:49Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1320879 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihlahla'''<ref>a chéad ainm Xhóise</ref> '''Mandela''' (a rugadh ar an [[18 Iúil]] [[1918]] agus a d'éag [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandelaː Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]] [[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]] [[Íomhá:Mandela burn pass 1960.jpg|clé|mion|246x246px|1960: loisc sé a "Pass book" (pas)]] [[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] [[Íomhá:How Nelson Mandela fought for equality and freedom.webm|clé|mion|177x177px|Físeán (i mBéarla): ag streachailt in éadan an chiníochais]] == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáthrudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh an [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar thriail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar thriail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ do na daoine gorma agus scread amach ‘amandla’.<ref>focal cáiliúil Xhóis/Zúlúch seo (amandla = cumhacht)</ref> Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus thogh siad Nelson ina uachtarán ar an Afraic Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtach den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí gaol láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar chuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine. 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide]] agus óráid a thabhairt sa [[Dáil Éireann|Dáil]]. 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air. Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] san [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == * [[Joe Slovo]] * [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] leczv878z65mairitkwoalclwckjitf 1320880 1320879 2026-07-18T10:00:52Z TGcoa 21229 1320880 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihlahla'''<ref>a chéad ainm Xhóise</ref> '''Mandela''' (a rugadh ar an [[18 Iúil]] [[1918]] agus a d'éag [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandelaː Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]] [[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]] [[Íomhá:Mandela burn pass 1960.jpg|clé|mion|246x246px|1960: loisc sé a "Pass book" (pas)]] [[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] [[Íomhá:How Nelson Mandela fought for equality and freedom.webm|clé|mion|177x177px|Físeán (i mBéarla): ag streachailt in éadan an chiníochais]] == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáthrudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh an [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar thriail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar thriail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ do na daoine gorma agus scread amach ‘amandla’.<ref>focal cáiliúil Xhóis/Zúlúch seo (amandla = cumhacht)</ref> Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus thogh siad Nelson ina uachtarán ar an Afraic Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtach den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí gaol láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar chuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine (aitheasc do Thithe an Oireachtais). 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide]]. Bhain sé úsáid as an óráid chun labhairt faoi phróiseas síochána an Tuaiscirt. Chuir in iúl go raibh gá le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a chur i bhfeidhm go hiomlán (dí-armáil an IRA). 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air. Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] san [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == * [[Joe Slovo]] * [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] aeeythhwziighiqo2ac4ae1zophp0el 1320881 1320880 2026-07-18T10:49:05Z TGcoa 21229 /* Mandela agus Éire */ 1320881 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihlahla'''<ref>a chéad ainm Xhóise</ref> '''Mandela''' (a rugadh ar an [[18 Iúil]] [[1918]] agus a d'éag [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandelaː Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]] [[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]] [[Íomhá:Mandela burn pass 1960.jpg|clé|mion|246x246px|1960: loisc sé a "Pass book" (pas)]] [[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] [[Íomhá:How Nelson Mandela fought for equality and freedom.webm|clé|mion|177x177px|Físeán (i mBéarla): ag streachailt in éadan an chiníochais]] == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáthrudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh an [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar thriail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar thriail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ do na daoine gorma agus scread amach ‘amandla’.<ref>focal cáiliúil Xhóis/Zúlúch seo (amandla = cumhacht)</ref> Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus thogh siad Nelson ina uachtarán ar an Afraic Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtach den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí caidreamh láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar chuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine (aitheasc do Thithe an Oireachtais). 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide]]. Bhain sé úsáid as an óráid chun labhairt faoi phróiseas síochána an Tuaiscirt. Chuir in iúl go raibh gá le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a chur i bhfeidhm go hiomlán (dí-armáil an IRA). 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air. Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] san [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == * [[Joe Slovo]] * [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] dai1yqal2nzygk3xg5dqvmgjvd9zok0 0 8618 1320813 1236478 2026-07-17T16:58:34Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320813 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Stadas.jpg|peu=Seán Ó Neachtain, ar chlé}} :''Baineann an t-alt seo leis an bpolaiteoir. Má tá tú ag lorg eolais faoin scríobhaí agus scoláire (17ú/18ú haois), léigh [[Seán Ó Neachtain (Scoláire Gaeilge)]].'' Is polaiteoir [[éire|Éireannach]] é '''Seán Ó Neachtain''' ([[22 Bealtaine]] [[1947]] a rugadh é). Bhí sé ina fheisire i [[Parlaimint na hEorpa|bParlaimint na hEorpa]] ó (2004 go 2009). Is ball d'[[fianna Fáil|Fhianna Fáil]] é. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.oneachtain.com ONeachtain.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417174626/http://www.oneachtain.com/ |date=2009-04-17 }} * [http://www.europarl.eu.int/members/public/geoSearch/view.do?country=IE&partNumber=1&zone=North+West&language=EN&id=22861 Leathanach Gréasáin Pharlaimint na hEorpa]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{FPE Poblacht na hÉireann/2004-2009}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Ó Neachtain, Seán}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe]] fcmraw6oaa63t898eravx3jj7w9h79o 0 8926 1320842 460487 2026-07-17T22:31:15Z TGcoa 21229 Removed redirect to [[Eoin Ó Dubhthaigh]] 1320842 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí an Ginearál '''Eoin''' '''Ó Dufaigh,''' '''Eoin Ó Dubhthaigh'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Eoin%20%C3%93%20Dubhthaigh/|title=“Eoin Ó Dubhthaigh” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-12-08}}</ref> nó de ghnáth '''Eoin O'Duffy''' ([[20 Deireadh Fómhair]] [[1892]] - [[30 Samhain]] [[1944]]) ina [[Teachta Dála|Theachta Dála]] (TD), ina cheannaire ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], agus ina choimisinéir ar an [[Garda Síochána|Gharda Síochána]] sna [[1920idí|1920idí,]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://ga.wikipedia.org/wiki/Michael_Staines|teideal=Ceapadh Michael Staines mar an chéad choimisinéir|údar=|dáta=|dátarochtana=2019}}</ref> agus i gceannas ar an "Gharda Náisiúnta", eagraíocht de chineál faisisteach sna [[1930idí]] ar tugadh 'na [[Léinte Gorma]]' orthu go hiondúil. == Saol == Bhí go leor conspóide ag baint lena thréimhse i gceannas ar na Gardaí. Ar a chonlán féin, chuir sé tine faoi [[coup d'état]] cúpla mí roimh an [[olltoghchán]] ar 24 Eanáir 1933.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1933 Irish general election|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1933_Irish_general_election&oldid=1065417632|journal=Wikipedia|date=2022-01-13|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Eoin O'Duffy : a self-made hero|url=https://www.worldcat.org/oclc/139993272|publisher=Oxford University Press|date=2005|location=Oxford|oclc=139993272|author=Fearghal McGarry}}</ref> I mí Feabhra 1933, thug an rialtas nua, faoi stiúir [[Éamon de Valera|Éamoin De Valera]], bata agus bóthar d'Eoin Ó Dubhthaigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1933-03-14/35|teideal=Private Deputies' Business. - Removal From Office of General Eoin O'Duffy, as Commissioner of the Gárda Síochána. – Dáil Éireann (8th Dáil) – Tuesday, 14 Mar 1933 – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=1933-03-14|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-02-22|archivedate=2022-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222151718/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1933-03-14/35/}}</ref> An 20 Iúil 1933, d'éirigh Ó Dubhthaigh i gceannas ar Chumann Chomrádaithe an Airm, eagraíocht de chineál [[Faisisteachas|faisisteach]] sna [[1930idí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/tmp/1563655801_4058770.pdf|teideal=AN TEASTAS SÓISEARACH 2017|údar=examinations.ie|dáta=|dátarochtana=2019}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D'athraigh sé an t-ainm láithreach go dtí "an Garda Náisiúnta". Dob fhearr aithne air ina dhiaidh sin faoin ainm "[[Léinte Gorma|na Léinte Gorma]]",  an mílíste a chuir cosaint ar fáil do bhaill [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] (agus níos déanaí leasainm díspeagúil d’[[Fine Gael|Fhine Gael]]). Sa bhliain 1937, bhí Ó Dubhthaigh ina cheannaire ar an Bhriogáid Éireannach a throid ar son [[Francisco Franco]] le linn [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne]]. Trom ar an ól i gcónaí, fuair Ó Dufaigh bás anabaí (agus é 54 bliana d'aois) an 30 Samhain 1944. == Féach freisin == * [[Léinte Gorma|Na Léinte Gorma]] == Gailearaí == <gallery> Hogan photographs of Generals with one unknown (16473744890).jpg|Circa 1922; Eoin Ó Dubhthaigh ar chlé File:Piece 211-008; the Arrest of Owen O'Duffy and Robert McEndo For Possession of Revolvers (1920).pdf|Colional Office file the arrest of Owen O'Duffy and Robert McEndo for possession of revolvers Piece 206-070; Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) (1922).pdf|page=12|alt=Comhad faisnéise míleata ar Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) ó Arm na Breataine Móire|Comhad faisnéise míleata ar Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) ó Arm na Breataine Móire </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Dubhthaigh, Eoin O}} [[Catagóir:Ceannairí Fhine Gael]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1944]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Coimisinéirí an Gharda Síochána]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhuineacháin]] [[Catagóir:An Eite Fhíordheis in Éirinn]] rt7vstdvyjcera6z2pete2icmovqakj 1320844 1320842 2026-07-17T22:32:34Z TGcoa 21229 1320844 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí an Ginearál '''Eoin''' '''Ó Dufaigh,''' '''Eoin Ó Dubhthaigh'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Eoin%20%C3%93%20Dubhthaigh/|title=“Eoin Ó Dubhthaigh” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-12-08}}</ref> nó de ghnáth '''Eoin O'Duffy''' ([[20 Deireadh Fómhair]] [[1892]] - [[30 Samhain]] [[1944]]) ina [[Teachta Dála|Theachta Dála]] (TD), ina cheannaire ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], agus ina choimisinéir ar an [[Garda Síochána|Gharda Síochána]] sna [[1920idí|1920idí,]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://ga.wikipedia.org/wiki/Michael_Staines|teideal=Ceapadh Michael Staines mar an chéad choimisinéir|údar=|dáta=|dátarochtana=2019}}</ref> agus i gceannas ar an "Gharda Náisiúnta", eagraíocht de chineál faisisteach sna [[1930idí]] ar tugadh 'na [[Léinte Gorma]]' orthu go hiondúil. == Saol == Bhí go leor conspóide ag baint lena thréimhse i gceannas ar na Gardaí. Ar a chonlán féin, chuir sé tine faoi [[coup d'état]] cúpla mí roimh an [[olltoghchán]] ar 24 Eanáir 1933.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1933 Irish general election|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1933_Irish_general_election&oldid=1065417632|journal=Wikipedia|date=2022-01-13|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Eoin O'Duffy : a self-made hero|url=https://www.worldcat.org/oclc/139993272|publisher=Oxford University Press|date=2005|location=Oxford|oclc=139993272|author=Fearghal McGarry}}</ref> I mí Feabhra 1933, thug an rialtas nua, faoi stiúir [[Éamon de Valera|Éamoin De Valera]], bata agus bóthar d'Eoin Ó Dubhthaigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1933-03-14/35|teideal=Private Deputies' Business. - Removal From Office of General Eoin O'Duffy, as Commissioner of the Gárda Síochána. – Dáil Éireann (8th Dáil) – Tuesday, 14 Mar 1933 – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=1933-03-14|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-02-22|archivedate=2022-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222151718/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1933-03-14/35/}}</ref> An 20 Iúil 1933, d'éirigh Ó Dubhthaigh i gceannas ar Chumann Chomrádaithe an Airm, eagraíocht de chineál [[Faisisteachas|faisisteach]] sna [[1930idí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/tmp/1563655801_4058770.pdf|teideal=AN TEASTAS SÓISEARACH 2017|údar=examinations.ie|dáta=|dátarochtana=2019}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D'athraigh sé an t-ainm láithreach go dtí "an Garda Náisiúnta". Dob fhearr aithne air ina dhiaidh sin faoin ainm "[[Léinte Gorma|na Léinte Gorma]]",  an mílíste a chuir cosaint ar fáil do bhaill [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] (agus níos déanaí leasainm díspeagúil d’[[Fine Gael|Fhine Gael]]). Sa bhliain 1937, bhí Ó Dubhthaigh ina cheannaire ar an Bhriogáid Éireannach a throid ar son [[Francisco Franco]] le linn [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne]]. Trom ar an ól i gcónaí, fuair Ó Dufaigh bás anabaí (agus é 54 bliana d'aois) an 30 Samhain 1944. == Féach freisin == * [[Léinte Gorma|Na Léinte Gorma]] == Gailearaí == <gallery> Hogan photographs of Generals with one unknown (16473744890).jpg|Circa 1922; Eoin Ó Dubhthaigh ar chlé File:Piece 211-008; the Arrest of Owen O'Duffy and Robert McEndo For Possession of Revolvers (1920).pdf|Colional Office file the arrest of Owen O'Duffy and Robert McEndo for possession of revolvers Piece 206-070; Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) (1922).pdf|page=12|alt=Comhad faisnéise míleata ar Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) ó Arm na Breataine Móire|Comhad faisnéise míleata ar Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) ó Arm na Breataine Móire </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Dubhthaigh, Eoin O}} [[Catagóir:Ceannairí Fhine Gael]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1944]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Coimisinéirí an Gharda Síochána]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhuineacháin]] [[Catagóir:An Eite Fhíordheis in Éirinn]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne]] qs4uz2tagg0wktj1rwhy2jl4k9gyh9b 0 9594 1320822 1315050 2026-07-17T18:12:12Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320822 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba cheannaire [[sóisialachas|sóisialach]] [[Éire]]annach é '''Séamas Ó Conghaile''' ({{lang-en|James Connolly}} [[5 Meitheamh]] [[1868]] - [[12 Bealtaine]] [[1916]]) a rugadh i n[[Dún Éideann]] na h[[Albain|Alban]] le tuismitheoirí Éireannacha. Bhunaigh Ó Conghaile [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] i m[[Baile Átha Cliath]] i [[1913]], i rith an [[Frithdhúnadh 1913|Fhrithdhúnadh]]. Mar Leas-Uachtarán Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann agus Mar Cheannfort-Ghinearál ar Bhriogáid Bhaile Átha Cliath dArm Phoblacht na hÉireann (APÉ), stiúir sé an gníomh míleata le linn [[Éirí Amach na Cásca]] 1916. [[Dúnmharú|Lámhachadh]] é leis na ceannairí eile i b[[Príosún Cill Mhaighneann]], agus é ina shuí ar [[Cathaoir|chathaoir]], gortaithe go dona san Éirí Amach nach raibh sé in ann seasamh. == Saol == === Tús a shaoil === Saolaíodh Séamas Ó Conghaile ag 107 Cowgate, sluma Éireannach i n[[Dún Éideann]] thiar sa bhliain 1868. Mac le heisimircigh Chaitliceacha ó [[Contae Mhuineacháin|Chontae Mhuineacháin]] a bhí ann, John Connolly, carraeir, agus a bhean Mary McGinn.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/1916/exhibition/ga/content/sevensignatories/jamesconnolly/|teideal=Séamus Ó Conghaile - 1916 Exhibition|údar=National Library of Ireland|dáta=2016|work=www.nli.ie|dátarochtana=2021-05-12}}</ref> Chuireadar fúthu i n[[geiteo]] sa [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] a bhí lán le hÉireannaigh eile. Saothraithe bochta a bhí iontu den chuid ba mhó. Oileadh sa [[scoil]] Chaitliceach áitiúil é. Chuaigh Séamas ag obair in aois a chéad bhliain déag. Mar thoradh ar an mbochtanas agus an easpa oibre sa cheantar, chláraigh seisean agus a dheartháir ní ba shine John, le h[[Arm na Breataine|Arm na Breataine. Chaith sé seacht mbliana in Éirinn.]] Chuaigh sé ar ais go Dún Éideann i 1890 agus bhí sé an-ghníomhach sa pholaitíocht shóisialach. Mhúin sé é féin, léigh sé go cíocrach faoin [[stair]], faoin [[Polaitíocht|pholaitíocht]], faoin [[eacnamaíocht]] agus faoin [[sóisialachas]]. === 1896: Baile Átha Cliath === Tháinig sé go Baile Átha Cliath i 1896, áit ar bhunaigh sé an Páirtí Sóisialach Poblachtach agus d'fhoilsigh sé an [[nuachtán]] ''The Workers Republic''. Chuir sé i gcoinne an [[Rialtas Dúchais]] mar go raibh sé ní b'fhearr don mheánaicme, caipitlíoch agus nach dóchúil go gcuirfeadh sé athchóiriú sóisialta chun cinn.<ref name=":0" /> [[Íomhá:James Connolly-1.1.jpg|clé|mion]] === 1903: Nua-Eabhrac === I 1903, chaith Ó Conghaile trí mhí sna Stáit Aontaithe ar chamchuairt léachta; an bhliain dár gcionn thug sé leis a [[Teaghlach|theaghlach]] le cónaí leis i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], áit a raibh sé gníomhach i gciorcail náisiúnacha agus sóisialacha Éireannacha. [[Íomhá:Lieutenant James McCormack. Irish Citizen's Army Mobilization Card.jpg|clé|mion|Éirí Amach 1916]] [[Íomhá:James Connolly (42977577792).png|clé|mion]] Comhbhunaitheoir ba ea é ar an ngrúpa sindeacáiteach an ''Industrial Workers of the World'' (the ''Wobblies'') agus é ina eagraí i Nua-Eabhrac. Bhí sé ina eagraí náisiúnta chomh maith ar Pháirtí Sóisialach Mheiriceá. I 1907, bhunaigh Ó Conghaile an ''Irish Socialist Federation'' agus chuir sé a n-iris ''The Harp'' in eagar a bunaíodh i 1908. Fad is a bhí sé i Meiriceá, scríobh sé roinnt dá shaothair is mó aithne orthu, lena n-áirítear ''Labour in Irish History'', a raibh an-tionchar aige ar smaointeoireacht [[Pádraig Mac Piarais|Phádraig Mhic Phiarais]], agus a phoileimic cháiliúil, ''Labour Nationality and Religion'', ar foilsíodh an dá cheann díobh i mBaile Átha Cliath i 1910.<ref name=":0" /> === 1910: ar ais in Éirinn === D'fhill Ó Conghaile ar Éirinn i 1910 agus d'oibrigh sé ar dtús mar eagraí Bhéal Feirste do [[Ceardchumann|Cheardchumann]] Oibrithe Iompair agus Ilsaothair na hÉireann, a bhunaigh [[James Larkin|Jim Larkin]]. Bhog sé go Baile Átha Cliath, bhí sé mar thánaiste ag Larkin i rith frithdhúnadh 1913. Nuair a chuaigh Larkin chuig na Stáit Aontaithe i 1914, tháinig Ó Conghaile i gcomharbacht air mar cheannaire ar an [[ITGWU]] agus bhí sé ina eagarthóir ar an ''Irish Worker''. [[Íomhá:2017-06-20 4904x7356 dublin kilmainham gaol james connolly execution.jpg|clé|mion|Bású i b[[Príosún Chill Mhaighneann]]]] Bhí sé in cheannfort chomh maith in [[Arm Cathartha na hÉireann]], a cuireadh le chéile chun oibrithe a chosaint i rith [[Stailc agus Frithdhúnadh 1913 (Baile Átha Cliath)|fhrithdhúnta 1913]]. Bhí alltacht ar Ó Conghaile nuair a thosaigh an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] i Lúnasa 1914 agus sheol sé feachtas frithearcaíochta. Cheap sé gurb é an réabhlóid an t-aon rogha polaitiúil agus in Eanáir 1916 tháinig sé ar chomhaontú le ceannaireacht [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann]] le haghaidh comhéirí amach idir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] agus an ICA, agus ansin comhthoghadh ar Chomhairle Mhíleata an IRB é a bhí bainteach sa réiteach don [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]].<ref name=":0" /> === 1916 === Mar aon le [[Seán Mac Diarmada|Mac Diarmada]] agus [[Seosamh Pluincéad|Pluincéad]], bhí ról ceannasach aige sa réiteach deiridh. Bhí sé freagrach chomh maith, dar ndóigh, as meitheal 200-250 den ICA a bhí ann ar an lá. Bhí ionchur aige le hábhar Fhorógra Phoblacht na hÉireann a dhréachtaigh Mac Piarais, go háirithe na gnéithe sóisialacha, feimineacha agus cothromaíocha. Bhí sé ina Leas-Uachtarán ar an Rialtas Sealadach.<ref name=":0" /> I rith an Éirí Amach, bhí Ó Conghaile in Ard-Oifig an Phoist le formhór na mball den Rialtas Sealadach. Mar Cheannfort-Ghinearál ar rannóg Bhaile Átha Cliath d'Arm Phoblacht na hÉireann, stiúir sé oibríochtaí míleata. Ar an Déardaoin de Sheachtain na Cásca gortaíodh a rúitín go dona taobh amuigh d'[[Ard-Oifig an Phoist]], ach d'fhan sé i gceannas. === Bású === Tar éis an ghéillte, cúisíodh le triail armchúirte é. Cé go raibh sé gortaithe go dona, cuireadh chun báis le scuad lámhaigh é i b[[Príosún Chill Mhaighneann]] ar an 12 Bealtaine. Ba é féin agus Seán Mac Diarmada an bheirt dheireanach a cuireadh chun báis.<ref name=":0" /> D'fhág sé a bhean Lillie Reynolds agus a leanaí, a mhac Rory, a thug seirbhís leis in Ard-Oifig an Phoist ina dhiaidh.[[Íomhá:James Connolly - Dublin statue.JPG|clé|thumb|Dealbh i m[[Baile Átha Cliath]].]] == Mioneolas == * Bhí Séamus Ó Conghaile ar dhuine den bheirt cheannairí in Éirí Amach 1916 a raibh an [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] idirnáisiúnta [[Esperanto]] acu.<ref>Cumann Esperanto na hÉireann [https://web.archive.org/web/20071118204529/http://esperanto.ie/english/connolly.htm]</ref> * Sa bhliain [[1966]], athainmníodh Stáisiún Traenach Amiens Street i mBaile Átha Cliath go dtí "[[Stáisiún Uí Chonghaile]]" (Béarla: Dublin Connolly). == Féach freisin == * [http://www.marxists.org Cartlann le téacsanna Béarla a scríobh Séamas Ó Conghaile] *[[Stailc agus Frithdhúnadh 1913 (Baile Átha Cliath)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{DEFAULTSORT:Ó Conghaile, Séamus}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1868]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Dún Éideann]] [[Catagóir:Feiminigh Éireannacha]] [[Catagóir:Marxachas]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Sínitheoirí Fhorógra na Poblachta]] io4yi0smzpaxz40f6eyngmqdc1cj3hn 0 9938 1320858 1243321 2026-07-18T00:05:02Z Peadar Flanagan 69459 1320858 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba thaiscéalaí [[An Iorua|Ioruach]] é '''Roald Engelbregt Gravning Amundsen''' ([[16 Iúil]] [[1872]] – [[18 Meitheamh|Meitheamh]] [[1928]]). Bhí sé i gceannas ar an chéad turas taiscéalaíochta a shroich an Pol Theas, a d'aimsigh sé le foireann a chomhthíreach ar an 14 Nollaig den bhliain 1911. Rugadh Amundsen do theaghlach muirí, agus cé gur chuir a mháthair drogall air roimh shaol an mháirnéalaigh a leanstain, spreagadh samhlaíocht Roald óg ag tuairiscí an taiscéalaithe John Franklin. "Léigh mé iad le fonn fiabhrasach a rialaigh cúrsa mo bheatha iomláine." Agus é sé bliana déag d'aois, thoisigh sé ag staidéar taiscéalaíochta na réigiún polach, agus ceapadh é mar phríomh-mháta den long Belgica naoi mbliana ní ba dheireanaí. Sa bhliain 1903, d'imigh sé leis ar turas taiscéalaíochta tríd an pasáiste thiar thuaidh ar bord an ''Gjøa''. Thoisigh Amundsen an turas chuig an Phol Theas i mí an Mheithimh 1910, nuair a d'fhág sé an Iorua ar bord an Fram, a thug sé chun Antartaice i mí Eanáir den bhliain dar gcionn. Faoi mhí na Nollag, 1911, shroich sé agus a cheithre chomrádaí an Pol Theas. {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Amundsen, Roald}} [[Catagóir:Taiscéalaithe|Amundsen, Roald]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1872|Amundsen, Roald]] [[Catagóir:Básanna i 1928|Amundsen, Roald]] rn4f53yt4kti13tto2ihdjusknmep75 1320870 1320858 2026-07-18T04:28:25Z Peadar Flanagan 69459 1320870 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba thaiscéalaí [[An Iorua|Ioruach]] é '''Roald Engelbregt Gravning Amundsen''' ([[16 Iúil]] [[1872]] – [[18 Meitheamh|Meitheamh]] [[1928]]). Bhí sé i gceannas ar an chéad turas [[Taiscéalaíocht|taiscéalaíochta]] a shroich an [[An Pol Theas|Pol Theas]], a d'aimsigh sé le foireann a chomhthíreach ar an 14 Nollaig den bhliain 1911. Rugadh Amundsen do theaghlach muirí, agus cé gur chuir a mháthair drogall air roimh shaol an mhairnéalaigh a leanstain, spreagadh samhlaíocht Roald óg ag tuairiscí an taiscéalaithe [[John Franklin]]. "Léigh mé iad le fonn fiabhrasach a rialaigh cúrsa mo bheatha iomláine." Agus é sé bliana déag d'aois, thoisigh sé ag staidéar taiscéalaíochta na réigiún polach, agus ceapadh é mar phríomh-mháta den long Belgica naoi mbliana ní ba dheireanaí. Sa bhliain 1903, d'imigh sé leis ar turas taiscéalaíochta tríd an pasáiste thiar thuaidh ar bord an ''Gjøa''. Thoisigh Amundsen an turas chuig an Phol Theas i mí an Mheithimh 1910, nuair a d'fhág sé an Iorua ar bord an Fram, a thug sé chun [[Antartaice]] i mí Eanáir den bhliain dar gcionn. Faoi mhí na Nollag, 1911, shroich sé agus a cheithre chomrádaí an Pol Theas. {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Amundsen, Roald}} [[Catagóir:Taiscéalaithe|Amundsen, Roald]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1872|Amundsen, Roald]] [[Catagóir:Básanna i 1928|Amundsen, Roald]] 6crwnwbflruz6rge1444nog1ckm3k8d 0 12326 1320867 1244442 2026-07-18T04:16:05Z Peadar Flanagan 69459 Bhog Peadar Flanagan an leathanach [[An Mheán-Bhéarla]] go [[An Meán-Bhéarla]] 1244442 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} B'é an '''Meán-Bhéarla''' an cineál [[Béarla]] a bhí á shaothrú ó ghabháltas [[Uilliam Concaire]] ar [[Sasana|Shasana]] ([[1066]]) go dtí an dara leath den chúigiú haois déag, nuair a thosaigh Caighdeán na Seansaireachta, a bhí bunaithe ar Bhéarla Londan, ag dul chun tábhachta. San am céanna, bhí an [[Gaeilge#Nua-Ghaeilge|Nua-Ghaeilge]] Chlasaiceach á scríobh in [[Éire|Éirinn]]. Ní raibh caighdeán an Mheán-Bhéarla leath chomh cruinn le caighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí, nó bhí a litriú agus a chanúint féin ag gach scríobhaí timpeall na tíre. Ní raibh mórán stádais ag an mBéarla i sochaí Shasana i dtréimhse an Mheán-Bhéarla. Bhí sé á úsáid sna cúirteanna dlí, ach b'í an Fhraincis Normánach teanga na n-uasal, teanga na litríochta agus teanga na gcáipéisí poiblí. B'í an [[Laidin]] teanga na heaglaise, ar ndóigh. Bhí úsáid áirithe á baint as an mBéarla sa scríbhneoireacht liteartha, cosúil leis na téacsanna cráifeacha, naomhsheanchas agus litríocht shaolta féin. Breacadh an chuid ba mhó de litríocht an Mheán-Bhéarla síos ón dara leath den dóú haois déag anuas, agus mar sin, is gnách "aois chaillte na litríochta Béarla" a thabhairt ar an tréimhse a chuimsíonn an dara leath den aonú haois déag agus an chéad leath den dóú haois déag. Ní raibh an aois chomh caillte sin i ndiaidh an iomláin, áfach, ó ba rud é go raibh na scríobhaithe ag léamh na seantéacsanna san am sin féin agus iad á gcur in oiriúint don teanga chomhaimseartha. Is é [[Geoffrey Chaucer]] an scríbhneoir Meán-Bhéarla is mó a léitear inniu. {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Meán-Bhéarla, An}} [[Catagóir:An Béarla]] [[Catagóir:Teangacha]] [[Catagóir:Teangacha sa Mheán-aois]] g7y5m6rorpkx1wzf7a1uhdurgxd4w82 1320869 1320867 2026-07-18T04:20:03Z Peadar Flanagan 69459 1320869 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} B'é an '''Meán-Bhéarla''' an cineál [[Béarla|Bhéarla]] a bhí á shaothrú ó ghabháltas [[Uilliam Concaire]] ar [[Sasana|Shasana]] ([[1066]]) go dtí an dara leath den chúigiú haois déag, nuair a thosaigh Caighdeán na Seansaireachta, a bhí bunaithe ar Bhéarla Londain, ag dul chun tábhachta. San am céanna, bhí an [[Gaeilge#Nua-Ghaeilge|Nua-Ghaeilge]] Chlasaiceach á scríobh in [[Éire|Éirinn]]. Ní raibh caighdeán an Mheán-Bhéarla leath chomh cruinn le caighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí, nó bhí a litriú agus a chanúint féin ag gach scríobhaí timpeall na tíre. Ní raibh mórán stádais ag an mBéarla i sochaí Shasana i dtréimhse an Mheán-Bhéarla. Bhí sé á úsáid sna cúirteanna dlí, ach b'í an Fhraincis Normánach teanga na n-uasal, teanga na litríochta agus teanga na gcáipéisí poiblí. B'í an [[Laidin]] teanga na heaglaise, ar ndóigh. Bhí úsáid áirithe á baint as an mBéarla sa scríbhneoireacht liteartha, cosúil leis na téacsanna cráifeacha, naomhsheanchas agus litríocht shaolta féin. Breacadh an chuid ba mhó de litríocht an Mheán-Bhéarla síos ón dara leath den dóú haois déag anuas, agus mar sin, is gnách "aois chaillte na litríochta Béarla" a thabhairt ar an tréimhse a chuimsíonn an dara leath den aonú haois déag agus an chéad leath den dóú haois déag. Ní raibh an aois chomh caillte sin i ndiaidh an iomláin, áfach, ó ba rud é go raibh na scríobhaithe ag léamh na seantéacsanna san am sin féin agus iad á gcur in oiriúint don teanga chomhaimseartha. Is é [[Geoffrey Chaucer]] an scríbhneoir Meán-Bhéarla is mó a léitear inniu. {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Meán-Bhéarla, An}} [[Catagóir:An Béarla]] [[Catagóir:Teangacha]] [[Catagóir:Teangacha sa Mheán-aois]] 7p3xtr3tjbk287hy6k0sa3idccjwet2 0 15257 1320827 1258222 2026-07-17T18:27:02Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320827 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[náisiúnachas|náisiúnaí]] [[Éire]]annach é '''William O'Brien''' ([[2 Deireadh Fómhair]] [[1852]] &ndash; [[25 Feabhra]] [[1928]]). Iriseoir, réabhlóidí, polaiteoir, scríbhneoir, agus ball de Pharlaimint na Breataine a bhí ann. Bhí baint mhór aige le leasú talaimh ag deireadh na [[19ú haois|19ú aoise]] agus sa luath [[20ú haois]], chomh maith lena chuid oibre ar son [[Rialtas Dúchais|Féinriail]] in Éirinn. I [[Maigh Eala]], i g[[Contae Chorcaí]], a rugadh é. Tugadh [[Domhnach na Fola (1887)|Domhnach na Fola]] ar an eachtra a tharla de bharr agóid i [[Londain]] [[13 Samhain]] [[1887]] ag tabhairt amach faoi chomhéigean agus le saoirse William O'Brien, as chuir chun chinn. D'eagraigh an Chónaidhm Raidiciúil an agóid. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Brien, William}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1928]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Éireannacha]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]] 0fexqox2phz9rum096nlasr93kh3dwo 0 16806 1320859 1254218 2026-07-18T00:35:46Z Peadar Flanagan 69459 /* A chúlra */ 1320859 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Taiscéalaíocht|Taiscéalaí]] Gall-Ghaelach ab ea '''Sir Ernest Henry Shackleton''', Kt., CVO, OBE ([[15 Feabhra]] [[1874]] – [[5 Eanáir]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chill Dara]] in [[Éire|Éirinn]]. Idir na blianta 1901 agus 1922, thug Shackleton faoi cheithre thuras taiscéalaíochta san [[Antartach]]. Is mar gheall ar an bpáirt a ghlac sé, ina cheannaire ar an Turas Impiriúil Taiscéalaíochta Treas-Antartach ó 1914-1916 is mó atá clú agus cáil ar Shackleton sa lá atá inniu ann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/Ernest_Shackleton.pdf|teideal=Ernest Shackleton - beatha le bua|údar=nicurriculum.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2022-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128003552/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/Ernest_Shackleton.pdf}}</ref> Le linn an aistir a thug Shackleton faoi ar bord an ''Nimrod'', thaistil sé níos faide ó dheas ná aon duine de lucht a chomhaimsire. Mar aitheantas ar an éacht seo a bronnadh [[ridire]]<nowiki/>acht air. Sheas Shackleton i dtoghchán i [[1906]] ar son Pharlaimint [[Sasana|Shasana]], gan toradh. Bhí baint aige le fiontair [[Gnó|ghnó]], a raibh mar chuspóir acu airgead a ghnóthú ar son taiscéalaíochta sa Mhol Theas. == A chúlra == [[Íomhá:HouseInKilkea.JPG|clé|mion|Cill Chá, Cill Dara]] Is i gContae Chill Dara, in Éirinn a rugadh Ernest Shackleton, de shinsearacht Ghall-Ghaelach. Ernest an mac ba shine as deichniúr clainne a bhí ag Henry Shackleton agus Henrietta Sophia Gavan, a bhean chéile. Tógadh i g[[Cill Dara]] é go dtí a shéú bliain, nuair a bhog an teaghlach go [[Baile Átha Cliath]]. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, d’fhágadar Éirinn ar fad, agus chuireadar fúthu i [[Londain]]. [[Íomhá:Anna Liffey Mills and Weir - geograph.org.uk - 367114.jpg|mion|Shackleton Mills, Lucan, Co. BÁC|clé]] Le cabhair óna athair, fuair sé post mar phrintíseach ar long trádála agus é sé bliana déag d’aois. Faoin bhliain 1898, bhí sé cáilithe mar Mháistir-Mhairnéalach, a chuir ar a chumas a bheith i gceannas loinge. == An tAntartach == [[Íomhá:TCD Campanile (17143475289).jpg|clé|mion|Rinne athair Shackleton staidéar i TCD nuair a bhí Ernest óg]] In aimsir Shackleton, bhí cuid mhór daoine as tíortha éagsúla ag iarraidh a bheith ar na chéad daoine a bhainfeadh an Pol Thuaidh nó an Pol Theas amach. Agus, ar ndóigh, bhí Shackleton ar dhuine acu seo. Bhí turas taiscéalaíochta Antartaí arna eagrú ag [[Robert Falcon Scott]] sna 1900idí, agus fuair Shackleton post leis mar oifigeach sóisearach ar an long ''[[Discovery (long)|Discovery]]''. Seo an rud a chuir tús lena chuid aistear go dtí an tAntartach. Sa bhliain 1902, roghnaigh Scott beirt, Shackleton agus Edward Wilson, le teacht leis chun iarracht a dhéanamh an [[Mol Theas]] a aimsiú. D’éirigh leo dul níos mó ná 412 ciliméadar níos cóngaraí don Mhol ná a d’éirigh le duine ar bith rompu, ach b’éigean dóibh iompú ar ais. Bhuail drochaimsir, easpa bia agus tinneas iad. Cuireadh Shackleton abhaile go luath ós rud é go raibh sé breoite leis an scorbach agus cuireadh fáilte mhór roimhe nuair a shroich sé Londain arís. Idir 1903 agus 1907, d’iompaigh Shakleton ar chúrsaí gnó, le hairgead a ghnóthú ar son turais eile chun an Antartaigh. Le tacaíocht ó fhir gnó agus ón gCumann Ríoga Geografach, sheol long Shackleton, an Nimrod, ón [[Nua-Shéalainn]] i dtreo an Antartaigh. Is ar an turas seo a tugadh an leasainm, “Boss” ar Shackleton, de bharr a chumais mar cheannaire, a bhí bunaithe go mór ar chairdeas agus ar ómós. [[Íomhá:Ernest Shackleton in uniform c1900.png|mion|circa 1900|clé]] Chuireadar fúthu i gcampa bunaidh in Oileán Ross, agus thugadar aghaidh ar an Mol Theas uaidh sin. Sa bhilain 1909, shroich Shackleton pointe nach raibh ach 97 míle ón Mol Theas, sular éigean dó iompú ar ais. Ghlac sé leis an chomhairle nach bhféadfadh an fhoireann uile filleadh slán dá leanfaidís ar aghaidh. Cé go raibh bia gann, dhreap an fhoireann [[Mount Erebus]], d’aimsigh siad suíomh an Phol Maighnéadach Theas. Ba iad an chéad ghrúpa a trasnaigh an sliabhraon Treas-Antartach agus a leag cos ar Ardchlár an Antartaigh Theas. Nuair a tháinig an grúpa ar ais chuig an gcampa bunaidh i mí Feabhra 1909, fuaireadar litir ón Nimrod ag rá gur fhág sí dhá lá roimhe sin. Chuir Shackleton agus a fhoireann an campa trí thine chun go bhfeicfeadh criú na loinge iad. D’éirigh leo agus bhí an fhoireann go léir ar bord loinge ar an mbealach abhaile laistigh de chúpla lá. [[Íomhá:Ernest Shackleton.jpg|thumb|Shackleton sa bhliain 1916|clé]] == Taiscéalaíocht an Endurance == Cé gur shroich [[Roald Amundsen|Amundsen]] an Mol Theas i 1911, thosaigh Shackleton ag pleanáil turais eile – an Turas Impiriúil Taiscéalaíochta Treas-Antartach. Ar an turas seo, a nglaoitear “Aistear Shackleton” nó “Taiscéalaíocht an Endurance” air go minic, bhí sé de sprioc ag Shackleton siúl trasna na hIlchríche Antartaí agus an Mol Theas a aimsiú ar an mbealach. Cé nár éirigh le Shackleton san iarracht seo, léirigh sé ceannasaíocht den scoth i rith an aistir. D'fhág Endurance [[Plymouth]] i ndeisceart Shasana i 1915 ag triall ar an gCiorcal Antartach. Bhuail tubaiste iad i Muir Weddell. Chuaigh an Endurance i bhfostú sa leac oighir agus chuaigh sí go tóin poill. Threoraigh Shackelton a fhoireann chun tearmainn ar Oileán an Eilifint. Uaidh sin, le cúigear fear, an Ciarraíoch Tom Crean ina measc, sheol sé trasna 1,287 ciliméadar d’fharraige oscailte an Aigéin Antartaigh i mbád beag go hOileán Georgia Theas. B’éigean dóibh limistéar garbh sléibhtiúil a chur díobh, chun stáisiún seilg míolta móra ar an taobh eile den oileán iargúlta a bhaint amach. Is ansin, i bhfad na haimsire, a bhí Shackleton in ann long a thionól agus a fhoireann a thabhairt ar ais slán ó Oileán an Eilifint ar an gceathrú hiarracht. Tar éis 22 mí a chaitheamh san Antartach, tháinig gach aon fear slán ón Endurance. [[Íomhá:Ernest Shackleton on board Aurora.jpg|mion|1914 - 1917|clé]] == Bás == In ainneoin na ndeacrachtaí a bhí aige ar thuras taiscéalaíochta an Endurance, d’eagraigh Shackleton turas eile i 1922. Tugtha don ól agus bhuail taom croí é in [[Rio de Janeiro]] ar an mbealach ó dheas <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Fisher, Margery and James|date=1957|url=|title=lch 447 (James Barrie Books Ltd)|journal="Shackleton"|volume=|issue=|publisher=Dr Macklin told him he had been overdoing things and should try to "lead a more regular life", to which Shackleton answered: "You are always wanting me to give up things, what is it I ought to give up?" "Chiefly alcohol, Boss," replied Macklin. A few moments later, at 2:50 a.m. on 5 January 1922, Shackleton suffered a fatal heart attack.[}}</ref>. Ach lean an turas ar aghaidh. Bhuail taom croí eile é go luath ina dhiaidh sin ar bord [[Long|loinge]] amach ó [[Cósta|chósta]] Oileán Georgia Theas, taom marfach. Tá sé curtha in Grytviken ar an oileán.<ref>http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/shackleton_ernest.shtml</ref> {{commons|Category:Ernest Shackleton|Ernest Shackleton}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Shackleton, Ernest}} [[Catagóir:Taiscéalaithe|Shackleton, Ernest]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara|Shackleton, Ernest]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1874|Shackleton, Ernest]] [[Catagóir:Básanna i 1922||Shackleton, Ernest]] n9szthu4rxe2rl6ybdwoqglkfgz3qfk 0 21963 1320802 1318216 2026-07-17T14:31:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1320802 wikitext text/x-wiki I ndeireadh an [[18ú haois]] a thosaigh scéal na '''Gaeilge san Astráil,''' agus bhí na mílte cainteoir [[An Ghaeilge|Gaeilge]] le fáil in oirdheisceart na [[An Astráil|hAstráile]] faoi sheascaidí an [[19ú haois]] - cuid mhór de na h[[Éireannaigh]] a bhí sa tír ag an am. Chuaigh a líon i laghad ina dhiaidh sin, cé go raibh athbheochan ar siúl i [[Melbourne]] timpeall na bliana 1900 faoi thionchar [[Athbheochan na Gaeilge]] in [[Éire|Éirinn]], agus roinnt foghlaimeoirí ag tabhairt faoin teanga. Bhí suim ag Astrálaigh éigin sa Ghaeilge anuas go dtí na caogaidí ar a laghad. Tháinig borradh faoin líon foghlaimeoirí sna hochtóidí agus an t-ilchultúrachas faoi lán seoil. Tá ranganna agus daonscoileanna ann anois agus taighde acadúil á dhéanamh ar stair na teanga san Astráil. Ina theannta sin, tá Astrálaigh ag cur le hiriseoireacht agus litríocht na Gaeilge. == Tús Scéil == Bhí roinnt cainteoirí Gaeilge i measc na ndaoránach agus na saighdiúirí<ref>Ar na saighdiúirí úd bhí [[Patrick Geary]] agus é ina ateangaire cúirte ar 20 Lúnasa 1808 ar son Phádraig Henchan, a raibh gadaíocht curtha ina leith. Hall 2008, lch 238</ref> a tháinig i dtír ag [[Bá Botany|Botany Bay]] in [[New South Wales]] i ndeireadh an 18ú haois chun pianchoilíneacht a bhunú. Sa bhliain 1791, tháinig an ''Queen'' ó Éirinn agus daoránaigh ar bord: 135 fear agus 22 bean. De réir gach dealraimh, bhí Gaeilge ag cuid acu ar a laghad i bhfianaise an eolais atá ar fáil ar staid na teanga in Éirinn ag an am, agus an Ghaeilge thar a bheith láidir i gCúige Mumhan go háirithe.<ref>Féach an scrúdú a dhéantar ar an scéal in Fitzgerald 1984; de Brún 2009, lgh 11-14.</ref> Tá fianaise éigin ann gur fhág an Ghaeilge lorg ar chultúr na mBundúchasach. Bhí idir 250–300 [[teanga (cumarsáid)|teanga]] le 600 canúint á labhairt ag Bundúchasaigh nuair a tháinig na hEorpaigh <ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.NSF/2f762f95845417aeca25706c00834efa/aadb12e0bbec2820ca2570ec001117a5!OpenDocument "Australian Social Trends" ''Australian Bureau of Statistics''], 1999. Aimsíodh ar 17 Meitheamh 2012</ref> (níl ach fiche ceann acu ó bhaol anois)<ref>Nathan, D: "Aboriginal Languages of Australia", ''Aboriginal Languages of Australia Virtual Library'', [http://www.dnathan.com/VL/austLang.htm Dnathan.com] 2007</ref> agus b'fhéidir gurbh í an Ghaeilge an chéad teanga Eorpach a chuala Bundúchasaigh áirithe in oirthear na tíre. Tá fianaise ann go ndeachaigh an Ghaeilge i bhfeidhm anois agus arís ar a gcaint siúd.<ref>Lonergan 2005, lch 9: ''The Irish shared both language and music with the Aborigines, and there are traces of this contact today, as in a pidginised Irish language song in New South Wales Pidgin, and in a word for 'shoe' from the Irish of the Aran islands that entered the Ngiyampa language''.</ref> Bhí clú na ceannairce ar na hÉireannaigh i dtús an [[19ú haois]], agus léiríonn cuntas ón mbliain 1800 gurbh ábhar imní labhairt do na húdaráis na Gaeilge sa choilíneacht nua: braitheadh uisce faoi thalamh a bheith ag baint léi.<ref>O’Farrell 1987, lch 27</ref > Admhaíodh sna 1820í nárbh fhéidir le sagairt a gcuid oibre a dhéanamh gan Ghaeilge.<ref> O’Farrell, 1987, lch 27</ref> Bhíodh Gaeilge á labhairt ag cuid de na ceithearnaigh choille féin, athdhaoránaigh a théadh amach ag creachadh agus ag marú agus dearg-ghráin acu ar na Bundúchasaigh.<ref>Tá cuntas ar thriúr ceathearnach coille in [[Van Diemen’s Land]] go luath sa 19ú haois, beirt Éireannach darbh ainm Ó Scanláin agus de Brún, agus Sasanach darbh ainm Richard Lemon. D’éirigh Lemon bréan den bheirt eile a bheith ag labhairt Gaeilge eatarthu féin agus mharaigh an Scanlánach nuair a bhí de Brún as láthair. Lean sé féin agus de Brún orthu ag creachadóireacht agus ag marú coilíneach agus Bundúchasach nó gur maraíodh iad féin. Féach Hughes 2003, lch 227</ref> == Coilínigh shaora == Ba ghearr go raibh coilínigh shaora ag teacht ó Éirinn. Bhain siad le gach aicme - miondream oilte deisiúil, dream a raibh an cúpla punt acu, dream nach raibh acu ach riar a riachtanais. I ndeireadh na 1830í agus anonn sna 1840í, ba mhinic ina sclábhaithe bochta iad, daoine a fáisceadh as [[contaetha na hÉireann|contaetha]] a raibh an teanga láidir ann fós – [[Contae Chorcaí]], [[Contae an Chláir]], [[Contae Luimnigh]] agus [[Contae Thiobraid Árann]] (bhí deisceart an chontae sin ina [[An Ghaeltacht|Ghaeltacht]] theann ag an am) agus áiteanna eile. Bhaineadh na hÉireannaigh tairbhe as an inimirce mhaoinithe (''assisted immigration''), scéim a thosaigh sa bhliain 1829 agus a bhí ag brath ar airgead rialtais. Bhíodh an-eolas ag na hÉireannaigh ar bheartais inimirce na gcoilíneachtaí éagsúla agus dhéanaidís beart dá réir. Dhéanadh na himircigh, a muintir agus a gcomharsana an scéal a phlé agus a shocrú eatarthu féin le cúnamh litreacha.<ref>Fitzpatrick 1991, lgh 133-152</ref> B’Éireannaigh iad 48% de na hinimircigh mhaoinithe a tháinig idir 1829 agus 1851 – sin 37,306 duine.<ref>O'Farrell 1987, lch 69</ref> Ba chainteoirí Gaeilge mórán acu, aithne acu ar a chéile agus na canúintí chéanna acu, rud a chuideodh le caomhnú na Gaeilge mar theanga phobail san Astráil. Sa tréimhse 1851-1860 a tháinig an líon is mó - 101,540. Fiú sna 1880í tháinig 55,476, cé go raibh laghdú mór ar a líon ina dhiaidh sin.<ref>O'Farrell 1987, lch 63</ref> Scaipeadh an Ghaeilge de réir mar a scaip na hÉireannaigh - ar fud [[New South Wales]], chun [[Queensland]], ó dheas chun Port Phillip District (ar tugadh [[Victoria (An Astráil)|Victoria]] air ina dhiaidh sin), níos faide ó dheas chun Van Diemen’s Land ([[An Tasmáin]] anois) agus siar amach. Ar New South Wales agus ar Victoria, áfach, is mó a thugaidís a n-aghaidh. Meastar gurbh Éireannaigh iad 35% ar a laghad de na hinimircigh a bhain an Astráil amach sna 19ú haois. I seascaidí an 19ú haois ba threise ná riamh an inimirce ó Éirinn. Siopadóirí, feirmeoirí agus daoine eile den aicme sin a bhí i gcuid acu; clann feirmeoirí a bhí ina bhformhór, idir fhir agus mhná, agus iad óg agus láidir. In Victoria bhí Gaeilge (de réir mar a mheastar) ag a leath agus an oiread sin acu fáiscthe as [[Contae na Gaillimhe]] agus as [[Cúige Mumhan]].<ref>Noone 2012, lch 12</ref> Ag seo na figiúirí a bhaineann le labhairt na Gaeilge in iarthar agus in iardheisceart na hÉireann sa 19ú haois mar léiriú ar staid na teanga i ré mhór na hinimirce - sin líon na gcainteoirí dúchais a rugadh, mar chéatadán, i gcontaethe áirithe laistigh de thréimhsí deich mbliana.<ref>Fitzgerald 1984</ref> * Contae an Chláir: 1771-81, 92%; 1801-11, 90%; 1831-41, 72%; 1861-71, 38%. * Contae Luimnigh: 1771-81, 76%; 1801-11, 73%; 1831-41, 34%; 1861-71, 3%. * Contae na Gaillimhe: 1771-81-81, 91%; 1801-11, 89%; 1831-41, 78%; 1861-71, 56%. == Áitriú agus Ór == [[Íomhá:Sandhurst post office in 1856.jpg|thumb|left|Oifig an Phoist ag Sandhurst (Bendigo) sa bhliain 1856]] Tháinig na mílte as gach cearn i gcaogaidí an 19ú haois agus an órthóraíocht ar siúl, agus neart Éireannach ina measc. Bhí láithreacha móra óir in [[Ballarat]] agus in [[Bendigo]] i Victoria, agus an oiread sin cainteoirí Gaeilge sa dara háit gur ceapadh sagart le Gaeilge, an tAthair Stac, d’aon ghnó chun freastal orthu. Thug sé seanmóir mhacarónach uaidh timpeall na bliana 1852, ag gabháil buíochais leis na fir a chosain ar phaca dian-Phrotastúnach é. Ag seo a línte deiridh: :''Imídh libh abhaile agus ná déanaidh dearúd''<br /> :''Ar an mbailiúchán eile Dé Domhnaigh seo chúinn''.<ref>Noone 2012, lch 41</ref> Bhí Éireannaigh chun tosaigh i gceannairc áitiúil in aice le [[Ballarat]] sa bhliain 1854, ag cur in aghaidh mhursantacht na n-údarás. De réir cosúlachta bhí Gaeilge ag cuid mhaith acu. Tógadh bábhún i limistéar Eureka, agus bhí comhrac gearr fuilteach ann idir na mianadóirí agus na saighdiúirí. Is cosúil go raibh roinnt cainteoirí Gaeilge i measc na saighdiúirí féin.<ref>Féach, mar shampla, i measc saighdiúirí de chuid an 2ú/40ú Reisimint de Choisithe, na daoine a leanas: Timothy Galvin a rugadh i gContae Chorcaí, John Hall a liostáil i gCill Chainnigh i gContae Luimnigh, John Hovlin as Contae Sligeach agus John Sullivan, athsclábhaí, as Contae Phort Láirge: http://freepages.history.rootsweb.ancestry.com/~garter1/eureka.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022060701/http://freepages.history.rootsweb.ancestry.com/~garter1/eureka.htm |date=2012-10-22 }} Eureka Stockade, December 3rd 1854 - December 3rd 2004, 150 years</ref> [[Íomhá:Doudiet Swearing allegiance to the Southern Cross.jpg|thumb|right|230px|Ag déanamh móid dílseachta do bhratach na Croise Theas ag Bábhún Eureka ar 1 Nollaig 1854 — uiscedhath le [[Charles Doudiet]]]] Tá fianaise ann faoi labhairt na Gaeilge in oirdheisceart na tíre sa dara leath den 19ú haois. Bhíodh Gaeilge á labhairt i lár Victoria agus ar an gcósta theas thimpeall [[Warrnambool]], agus bhí leithéidí [[Pádraig Ó Fearghail|Phádraig Uí Fhearghail]] ann, fear a mbíodh cruinnithe sóisialta aige in Sebastopol, Ballarat, áit a mbítí ag cíoradh chúrsaí an tsaoil i nGaeilge. Bhíodh sé ar a dhícheall ag fáil síntiúsóirí d’''[[Irisleabhar na Gaedhilge]]''.<ref>Noone 2012, lgh 101-102</ref> Bhíodh Gaeilge á labhairt in [[Bungaree, Victoria]], áit a raibh clú an Ghaelachais uirthi.<ref>Noone 2012, lch 44</ref> == Iarracht ar Athbheochan == I ndeireadh an 19ú haois, agus líon na gcainteoirí dúchais ag laghdú, bhí scata díograiseoirí le fáil i [[Sydney]] agus i Melbourne, agus tionchar ag Athbheochan na Gaeilge in Éirinn orthu. Cuireadh craobhacha de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] ar bun agus bhí daoine ag múineadh na teanga. Rinne corrdhuine san Astráil teagmháil le lucht na hAthbheochana, mar shampla, an Duinníneach a scríobh san aiste aige 'Irish Love of Learning' mar gheall ar "[a] man who, at the age of three, had emigrated from Clare in the famine time, wrote to me recently from Australia in the Irish language and character".<ref>Dinneen 1914, lgh 38-43, nota bene lch 42</ref> I Sydney bhí [[Eoghan Ó Riain]] le fáil, múinteoir agus scoláire a rugadh i dTiobraid Árann agus é ar a dhícheall ag cothú na teanga san Astráil. Chruinníodh daoine d'aonghnó in Óstán an Rianaigh chun an Ghaeilge a chleachtadh. Fuair sé bás sa bhliain 1903. Ag an am céanna, bhí an Ghaeilge ("the Celtic") á múineadh ag mná rialta Éireannacha sna bunscoileanna acu, cuir i gcás, OLMC Parramatta, NSW, go dtí 1912, mar is léir ó litreacha Bhrigid Shelly (an tSiúr M. Alphonsus Shelly).<ref>McGrath</ref> I Melbourne, cathair mhór eile na tíre, bhíodh an Dr [[Nioclás Ó Domhnaill]] agus a chairde ag obair ar son na teanga. Rugadh an Domhnallach sa bhliain 1862 in Bullengarook i lár Victoria. Bhí Gaeilge ó dhúchas ag a máthair agus ag a aintín. Níor thug sé cuairt ar Éirinn riamh, ach bhí Gaeilge ar a dtoil aige. Ba scoláire Gaeilge agus bailitheoir é. Scríobhadh sé colún Gaeilge do nuachtán áitiúil agus bhí sé ar na daoine a bhunaigh an chéad chraobh de Chonradh na Gaeilge in Melbourne. Tar éis a bháis tugadh a leabharlann, a raibh timpeall 700 leabhar agus 300 paimfléad inti agus mórán acu i nGaeilge, do Choláiste Newman in Ollscoil Melbourne mar bhailiúchán Uí Dhomhnaill.<ref>Ó Nuadháin 2009</ref> In iarthar an oileáin seo, bhí craobh den Chonradh faoi lánseol in Perth sa bhliain 1902 nuair a thug Mr James Healy léacht uaidh i dtaobh na Gaeilge agus d'aithris sé dánta sa teanga chomh maith. Mr John Horgan a bhí sa chathaoir agus chan 'the Gaelic League choir' amhrán leis. == Lámhscríbhinní Gaeilge == Tá fáil ar chúig lámhscríbhinn Ghaeilge san Astráil.<ref>https://www.isos.dias.ie/ga/index.html – cnuasach lámhscríbhinní scanáilte agus í curtha ar fáil ag Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.</ref> Ní fios an iad seo amháin a tháinig chun na hAstráile, nó ar cailleadh roinnt eile. Tá dhá lámhscríbhinn de chuid an 19ú haois le fáil i mbailiúchán Uí Dhomhnaill: leagan de ''Táin Bó Cuailgne'' ó lámh [[Seosamh Ó Longáin|Sheosaimh Uí Longáin]] sa bhliain 1862, agus cnuasach finscéalta (''Brisleach Mhór Mhuighe Muirtheimhne'') ó lámh a dhearthár Peadar. Tá trí lámhscríbhinn i Leabharlann Stáit Victoria. Fuarthas iad idir na blianta 1863 agus 1888. Dhá chnuasach litríochta agus leabhar urnaithe atá i gceist. Fuarthas ceann acu ón Athair Seán de Barra, fear a bhféadfadh gaol a bheith aige leis an scríobhaí [[Dáibhí de Barra]], ar 12 Bealtaine 1863, ceannaíodh ceann eile sa bhliain 1867 ó dhíoltóir seanleabhar agus tháinig an tríú ceann mar bhronntanas ó Matthew O’Shanassy, mac an Ridire [[Seán Ó Seachnasaigh]] (1818-1883), polaiteoir a rugadh i gContae Thiobraid Árann. Tá lámhscríbhinn urnaithe i gcartlann mhainistir New Norcia san Astráil Thiar. Ba é Seán Ó hUmhair an scríobhaí. == Idir-ré == Bhí a lán díograiseoirí Gaeilge in Melbourne tar éis an Chéad Chogadh Domhanda agus ranganna ar siúl ag cuid acu. Ar na díograiseoirí sin bhí Fodhla Ní Chuileagáin, an tAthair Séamas Ó Maoileoin, J.A. Uí Cheallaigh, Cáit Nic Inéirí agus an tAthair [[Séamas Ó Duibhir]]. Ba mhinic baint acu leis an bpoblachtachas in Éirinn. Gníomhaí eile ba ea [[Sibéal Ní Mhearáin]], bean a rugadh in [[Inis Ceithleann]] i g[[Contae Fhear Manach]] agus a bhain Melbourne amach sa bhliain 1912. Chuidigh sí le craobhacha nua de Chonradh na Gaeilge a bhunú ann. Bean mhiotalach oilte í a bhíodh ag obair mar iriseoir agus a phós [[Arthur Calwell]], Gaeilgeoir eile a bheadh ina pholaiteoir suntasach níos déanaí.<ref>Noone 2012, lgh 111-116.</ref> Bhí Gaeilge á múineadh i gcúpla scoil de chuid Shiúracha na Trócaire in Melbourne sna 1920í.<ref>Noone 2012, lch 125</ref> Sa bhliain 1928 bhí daoine as gach taobh den Astráil páirteach i seisiún faoi chultúr na Gaeilge ag comhdháil Chaitliceach in Sydney. Foilsíodh cuntas trí leathanach i nGaeilge ar an seisiún in imeachtaí na comhdhála mar ''An Roinn Ghaodhalach''.<ref>Noone 2012, lch 129</ref> Sna 1920í bhí lámh ag Mícheál Ó Síothcháin, cóidiútar ardeaspaig Sydney agus scoláire cáiliúil Gaeilge, agus ag daoine eile in ''The Gael: An Dord Féinne'', iris dhátheangach a mhair seacht mbliana ar a laghad. Sa bhliain 1933 bhí dhá scór daoine ag freastal ar ranganna Chonradh na Gaeilge in Sydney.<ref>Noone 2012, lch 128</ref> Bhí scata beag sna 1940í agus sna 1950í in oirthear na tíre a raibh suim acu sa teanga. Bhí tábhacht le [[Tomás Ó Cathaláin]] (1891-1969) mar nasc idir na glúine. Bhain an Astráil amach sa bhliain 1927. B’as [[Contae Luimnigh]] dó agus bhíodh sé ina thimire de chuid Chonradh na Gaeilge sa chontae sin agus i g[[Contae Chiarraí]]. Bhí MA sa Léann Ceilteach aige agus d’fhan sé i mbun an léinn sa tír nua. Is iomaí alt a scríobh sé don ''Advocate'', nuachtán Caitliceach, agus chothaigh sé gréasán de Ghaeilgeoirí in Melbourne go deireadh a shaoil.<ref>Noone 2012, lgh 141-143</ref> == Ré nua == Ar éigean a bhí aird ar an teanga sna 1960í. Ní raibh aon ghrúpa Éireannach in Melbourne ag plé leis an nGaeilge.<ref>Noone 2012, lch 146</ref> Músclaíodh suim sa teanga agus borradh ag teacht faoin gceol Éireannach sna 1970í. In Melbourne bhí baint mhór aige sin le hEibhlín Ní Bheaglaoich (cainteoir dúchais ó Chontae Chiarraí) agus lena fear céile Vincent Loughnane, beirt a bhunaigh craobh de [[Comhaltas Ceoltóirí Éireann|Chomhaltas Ceoltóirí Éireann]]. Sna 1980í bhí ranganna Gaeilge ar siúl, ceann do dhaoine fásta in Ollscoil Melbourne agus cuid eile in áiteanna eile ó am go ham. Sa bhliain 1983 cuireadh clár raidió i mBéarla agus i nGaeilge ar bun faoi cheannas Margaret Coffey ar 3 EA, stáisiún do phobail eitneacha a raibh a leithéid eile, 2 EA, le fáil in Sydney. Nuair a bunaíodh an [[Special Broadcasting Service]] (SBS) bhí clár lán-Ghaeilge ann a mhair anuas go dtí an bhliain 2003 agus é á chraoladh faoi seach ó Sydney agus Melbourne. Bunaíodh [[Cumann Gaeilge na hAstráile]] in Melbourne sa bhliain 1992 chun an Ghaeilge a chur chun cinn le ranganna agus daonscoileanna. Timpeall an ama chéanna bhí grúpa díograiseoirí i mbun oibre in Sydney faoi anáil Mháirtín Uí Dhubhlaigh. Faoi láthair tá ranganna Gaeilge á reáchtáil in Sydney agus in Melbourne agus bíonn daonscoil ar siúl gach bliain in New South Wales agus in Victoria. Maidir le NSW de, tháinig cor nua ann sa bhliain 1978 .i. Carnivale 1978 , féile ileitneach, nuair a labhair Al Grassby, ( 'Commissioner for Community Relations' ) cúpla abairt as Gaeilge agus é ag caint ar stair na nGael san Astráil. D'fhoilsigh Oifig an Choimisinéara leabhar cuimhneacháin ina raibh leagan Gaeilge de fhógra oifigiúil an rialtais. == Scríbhneoireacht == Tá méid éigin scríbhneoireachta i nGaeilge a bhaineann leis an Astráil. Chaith [[Mícheál Ó Tiománaidhe]], a bhí ina bhailitheoir béaloideasa in Éirinn, tamall san Astráil, agus sa bhliain 1907, i mBaile Átha Cliath, d’fhoilsigh sé ''Féidhlim Ó Néill'', gearrscéal a bhí suite san iargúil in Queensland. Idir na blianta 1987 agus 1996 bhí an file [[Louis de Paor]] ina chónaí san Astráil agus é ag cumadh filíochta i cónaí. D'fhoilsigh sé ''30 Dán'' sa bhliain 1992 ([[Coiscéim]]). Tá roinnt scríbhneoirí Gaeilge ag gabháil don iriseoireacht nó don litríocht san Astráil faoi láthair. Scríobhann Bearnaí Ó Doibhlin colún rialta faoin Astráil don iris ''Beo''.<ref>http://www.beo.ie</ref> Tá dírbheathaisnéis foilsithe ag Muiris Ó Scanláin, cainteoir dúchais ó Chorca Dhuibhne atá ina chónaí san Astráil le fada an lá.<ref>Muiris Mossie Ó Scanláin, ''An Mám ó Dheas'', An Sagart 2010.</ref> Tá a lán gearrscéalta agus dánta foilsithe ag Colin Ryan sna hirisí Gaeilge,<ref>Féach ''Feasta'': http://www.feasta.ie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717185957/http://www.feasta.ie/ |date=2011-07-17 }}.</ref> agus cuireann sé amach '' An Lúibín'', nuachtlitir Ghaeilge a scaiptear tríd an Astráil agus chun roinnt tíortha eile.<ref>Le fáil ar shuíomh Chumann Gaeilge na hAstráile: https://gaeilge.org.au {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227133139/http://gaeilge.org.au/ |date=2018-12-27 }} .</ref> == Staid na Gaeilge faoi láthair == Sna cathracha is mó atá Gaeilgeoirí le fáil san Astráil, cé nach bhfuil ach smeareolas le fáil ó na figiúirí oifigiúla. De réir dhaonáireamh na bliana 2011 (na staitisticí is déanaí atá le fáil) bhí 1,895 duine ag úsáid na Gaeilge mar theanga theaghlaigh agus a bhformhór in Sydney agus in Melbourne.<ref>Tá achoimre ar na torthaí ar shuíomh an Special Broadcasting Service (SBS): http://www.sbs.com.au/news/census/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717085953/http://www.sbs.com.au/news/census/ |date=2013-07-17 }}: roghnaigh 'Location' (pé stát atá i gceist - NSW/ACT agus msd.) > 'All other languages' > ‘Irish’ > aimsigh áiteanna áirithe ar an léarscáil.</ref> Níl staitisticí ar fáil maidir le daoine a shaothraíonn an teanga lasmuigh den bhaile. Tá taighde acadúil á dhéanamh ar stair na teanga san Astráil agus leabhair nó ailt á bhfoilsiú dá bharr.<ref>Féach Noone, 2012.</ref> Bíonn éileamh ar ranganna agus ar na "daonscoileanna" (deirí seachtaine Gaeilge).<ref>Féach suíomh Chumann Gaeilge na hAstráile: https://gaeilge.org.au {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227133139/http://gaeilge.org.au/ |date=2018-12-27 }} .</ref> Tá idir Ghaeilge agus Bhreatnais ar fáil mar ábhar céime ag Ollscoil Sydney,<ref>http://sydney.edu.au/handbooks/arts/subject_areas/celtic_studies.shtml The University of Sydney: Celtic Studies. Aimsíodh ar 21 Meitheamh 2012.</ref> agus soláthraíonn Ollscoil Melbourne áiseanna taighde ar nós seimineár agus leabharlann.<ref>Féach Academic Centre, St Mary’s College and Newman College, University of Melbourne: http://www.snac.unimelb.edu.au/</ref><ref>Baillieu Library, University of Melbourne: http://cat.lib.unimelb.edu.au/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806070714/http://cat.lib.unimelb.edu.au/ |date=2012-08-06 }}</ref> Ós rud é go bhfuil an Astráil scoite amach ón gcuid eile den domhan, is mór an tairbhe do Ghaeilgeoirí na tíre na hacmhainní atá ar fáil ar líne (an chuid is mó acu suite in Éirinn). Ina measc siúd tá [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]] (a bhfuil Astrálaigh faoi agallamh air ó am go ham),<ref>http://www.rte.ie/rnag/</ref> na hirisí,<ref>http://www.feasta.ie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717185957/http://www.feasta.ie/ |date=2011-07-17 }} ''Feasta''</ref><ref>http://www.iriscomhar.com/ ''Comhar''</ref><ref>http://www.angaelmagazine.com</ref> agus seirbhís díolta leabhar.<ref>http://www.litriocht.com/</ref> == Nótaí == {{reflist}} == Tagairtí == {{Refbegin}} * ''An Lúibín'', nuachtlitir choicísiúil Ghaeilge (féach suíomh ''Chumann Gaeilge na hAstráile'' thíos). * de Brún, Pádraig, ''Scriptural Instruction in the Vernacular: the Irish Society and Its Teachers 1818-1827'', Dublin Institute for Advanced Studies 2009 * Dinneen, Rev. P.S., 'Irish Love of Learning', in '' The Glories of Ireland '', eds. Dunn, Joseph and Lennox, P.J., Phoenix Ltd, Washington, 1914. (An bhfuil an litir seo i measc pháipéirí an Ath. Dinneen i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann?) * Fitzpatrick, David, ‘ ’Over the Foaming Billows’: The Organisation of Irish Emigration to Australia,’ ''Poor Australian Immigrants in the Nineteenth Century'', Eric Richards (ed.), Canberra: Australian National University 1991 * [[Gearóid Mac Gearailt|Fitzgerald, Garrett]], ‘Estimates for baronies of minimal level of Irish-speaking amongst successive decennial cohorts, 117-1781 to 1861-1871,’ Volume 84, ''Proceedings of the Royal Irish Academy'' 1984 * Hall, Barbara, ''Death or Liberty: The Convicts of the Britannia, Ireland to Botany Bay, 1797'', Hall 2006 * Hughes, Robert, ''The Fatal Shore'', Vintage 2003 * Lonergan, Dymphna, ''Sounds Irish'', Lythrum Press 2005 * McGrath, M.S., ''These Women? Women Religious in the History of Australia - The Sisters of Mercy Parramatta 1888 - 1988 '' , UNSW Press, Kensington, NSW, gan dáta [1988?] * Noone, Val, ''Hidden Ireland in Australia'', Ballarat Heritage Services 2012 * Office of the Commissioner for Community Relations, ''The Irish Contribution To Australia : Seiminéar 'Lá Muintir na hÉireann'/Proceedings of the Irish Day Seminar 22 September 1978'', Canberra, 1979 * Ó Nuadháin, Val agus Ryan, Colin: 'Nioclás Ó Domhnaill: Laoch na Gaeilge san Astráil' in ''Feasta'', Bealtaine 2009 * O'Farrell, Patrick, ''The Irish in Australia'', New South Wales University Press 1987 * Ó Súilleabháin, Amhlaoibh, ''Cín Lae Amhlaoibh'', eag. Tomás de Bhaldraithe, An Clóchomhar Tte 1970 (léiriú comhaimseartha ar an nGaeltacht roimh an Drochshaol) * Ryan, C. ‘The Irish Australian Church: A Melbourne Study’, in Abe (I.) Wade Ata, ''Religion and Ethnic Identity: an Australian Study'', vol.1, Melbourne: Spectrum 1988: lgh 10, 12, 24 * ''The West Australian'', Monday, 17 November 1902, p.4 (www.trove.nla.gov.au.digitalnewspapers Ceadaithe 24.8.12) === Ar líne === * [http://www.gaeilgesanastrail.com/ Cumann Gaeilge na hAstráile] * [http://www.iorarua.com/ Iora Rua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113131212/http://www.iorarua.com/ |date=2010-01-13 }} * [http://www.feasta.ie/2010/aibrean/alt5.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305103156/http://www.feasta.ie/2010/aibrean/alt5.html |date=2016-03-05 }} Alt - ''Laochra Gaeilge san Astráil'' * [http://www.isos.dias.ie/irish/index.html Meamram Páipéar Ríomhaire – lámhscríbhinní ar líne] {{Refend}} == Naisc == * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Ainmneacha Gaeilge Fhásra na hAstráile]] * [[An Ghaeilge in Albain]] * [[An Ghaeilge san Airgintín]] * [[An Ghaeilge i Sasana]] * [[Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil]] * [[Litríocht Astrálach i dteangacha pobail]] {{Refend}} {{DEFAULTSORT:Gaeilge san Astráil, An}} [[Catagóir:An Astráil]] [[Catagóir:An Ghaeilge de réir áiteanna]] 7u3z285qodtwq1pgqmgjm8e60qnfpk2 1 24430 1320855 292135 2026-07-17T23:22:50Z Taghdtaighde 60452 1320855 wikitext text/x-wiki Is as Contae na Mí mé (t. 6 km ó Bhaile Átha Buí) le gaoltaí agam i Ráth Cairn, agus is féidir liom a rá nach bhfuil an Ghaeilge le cloisteáil ar na sráideanna ann (seachas ag pobal na Gaeltachta a théann go Baile Átha Buí chun an tsiopadóireacht a dhéanamh). Cá bhfuair sibh an t-eolas faoi stádas Gaeltachta agus Baile Átha Buí? --[[Úsáideoir:MacTire02|MacTire02]] 11:54, 13 Meán Fómhair 2009 (UTC) :An duine seo a bhí ann, in ailt eile chomh maith. [http://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=An_Ghaeltacht&diff=prev&oldid=30581] [http://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Baile_%C3%81tha_Bu%C3%AD&oldid=29106] [http://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%A1th_Cairn&diff=prev&oldid=28635] [http://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaeltacht_na_M%C3%AD&oldid=30982] POV / OR? [[Úsáideoir:Tameamseo|Tameamseo]] 13:12, 13 Meán Fómhair 2009 (UTC) ::POV i mo thuairim. Is rud uafásach é seo (mar is i mBaile Átha Buí a saolaíodh Ó Gramhnaigh) ach níl Gaeilge le cloisteáil sa bhaile. Chomh maith leis sin, níl comhairle baile i mBÁB. Ach dúirt scribhneoir na n-alt sin go bhfuil BÁB ag plé le ÚnaG chun stádas Gaeltachta a fháil - cé as BÁB - níl aon comhairle nó údarás ag seasamh ar son pobal an bhaile - agus ní raibh vóta nó pobalbhreith ann? Agus, is leis Roinn na Gaeltachta freagracht ar teoranta na Gaeltachta - níl ÚnaG ábalta na teoranta a leasaigh nó a mhéadaigh. Só, má tá an ceart ag an scribhneoir sin, tá daoine nach raibh tofa ag muintir BÁB, ag plé leis an údarás mícheart faoi stádas gaeltachta, chun an stádas sin a thabhairt do áit nach bhfuil an Ghaeilge le cloisteáil ann. I bhfocail eile, POV atá ann. [[Úsáideoir:MacTire02|MacTire02]] 15:32, 13 Meán Fómhair 2009 (UTC) ::: Beidh '''Gaeltacht na hÉireann''' níos fearr mar theideal ar an leathanach seo? :::Nach bhfuil 'Gaeltachtí' eile ann, m.sh. Gaeltacht na hAlban! Féach: http://beo.ie/index.php?page=archive_content&archive_id=1301 agus http://historical-debates.oireachtas.ie/D/0286/D.0286.197512100012.html[[Úsáideoir:Éóg1916|Éóg1916]] 16:59, 8 Deireadh Fómhair 2009 (UTC) :::: Is logainm í '''An Ghaeltacht'''. Ceapaim go bhfuil sé níos fearr an t-alt seo a bheith faoin ainm '''An Ghaeltacht'''. Ach feicim do phointe a Éamoinn. B'fhéidir go bhfuil sé níos fearr idirdhealú a dhéanamh idir na h-ailt mar seo: :::: * [[Gaeltacht]] - áit ar bith ina bhfuil na teangacha Gaelacha á labhairt iontu :::: * [[An Ghaeltacht]] - ceantair oifigiúla in Éirinn ina bhfuil an Ghaeilge á labhairt (le leathanach athsheolta ó "[[Gaeltacht na hÉireann]]") :::: * [[An Ghàidhealtachd]] - ceantair in Albain agus i gCeanada ina bhfuil Gaeilge na hAlban á labhairt (le leathanach athsheolta ó "[[Gaeltacht na hAlban]]" agus mír inti le h-eolas faoi cheantair Ghaelacha in Albain agus i gCeanada ar leith) :::: Cad a cheapann tú/sibh? --[[Úsáideoir:MacTire02|MacTire02]] 17:42, 8 Deireadh Fómhair 2009 (UTC) ::::: Aontaím leat. Is plean mhaith é :) [[User:Footyfanatic3000|<font color="Green">'''Footyfanatic'''</font>]][[User talk:Footyfanatic3000|'''<font color="Green">3000</font>''']] 17:54, 8 Deireadh Fómhair 2009 (UTC) ::::: Maith go leor liomsa freisin. Is rud ginearálta í "Gaeltacht" ar dtús, agus ansin tá Gaeltachtaí ar fud na tíre, ar ar dtugtar "An Ghaeltacht". Ach níl a leithéid de rud ann mar "An Ghaeltacht" amháin, is teideal a chuirtear ar gach de na Gaeltachtaí. --[[Úsáideoir:Antóin|Antóin]] 16:59, 9 Deireadh Fómhair 2009 (UTC) ==An Fhíor-Ghaeltacht== Cén chritéar atá á úsáid leis na ceantracha seo a roghnú as na ceantracha Gaeltachta ar fad? Más iad na cinn i gCatagóir A de réir an [https://web.archive.org/web/20171114064521/http://www.udaras.ie/media/pdf/002910_Udaras_Nuashonr%C3%BA_FULL_report_A4_FA.pdf ''Nuashonrú ar an Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch''], ba cheart é sin a lua. Is cosúil gur tháinig cuid den sonraí as Ó Tuathathaigh G, Ó Laoire L L, Ua Súilleabháin (eag.) (2000) ''Pobal na Gaeltachta a Scéal agus a Dhán''. Tá an t-amhras céanna i gceist leis an g[[:Catagóir:An Fhíor-Ghaeltacht]]. Beidh cur chuige níos córasaí ag teastáil más mian linn bheith cruinn faoin gceist seo. [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] ([[Plé úsáideora:Taghdtaighde|plé]]) 23:22, 17 Iúil 2026 (UTC) ieugp3nevo5zk1go73iwfznlwkgwsdg 0 31021 1320883 1061378 2026-07-18T11:47:41Z TGcoa 21229 1320883 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ealaíontóir]] [[an Iodáil|Iodálach]] ba ea '''Michelangelo Merisi (Michele Angelo Merigi''' nó '''Amerighi) da Caravaggio''' ([[29 Meán Fómhair]] [[1571]] – [[18 Iúil]] [[1610]]), a bhí ag obair sa [[Róimh]], [[Napoli]], [[Málta]] agus sa t[[An tSicil|Sicil]] idir na 1590idí agus 1610.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/ga/gabhail-chriost-le-michelangelo-merisi-da-caravaggio|teideal=Gabháil Chríost, le Michelangelo Merisi da Caravaggio|language=ga|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2022-07-18}}</ref> === Saothar === Chuir Caravaggio go mór leis an phéintéireacht le linn am Ré [[Barócach (ealaín)|Bharócach]]. Tá pictiúr clúiteach dá chuid, [[Gabháil Chríost]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Taking of Christ (Caravaggio)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Taking_of_Christ_(Caravaggio)&oldid=1098791993|journal=Wikipedia|date=2022-07-17|language=en}}</ref> i n[[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] i mBailte Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/eala%C3%ADont%C3%B3ir-cr%C3%B3ga-a-thuig-a-cheird-1.953175|teideal=Ealaíontóir cróga a thuig a cheird|údar=MICHEAL O. hAODHA|dáta=2 Eanáir 2013|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-01-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/gaeilge|teideal=Gaeilge|language=ga|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2022-07-18}}</ref> Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990,agus é i lochta tí de chuid [[Cumann Íosa|Ord na nÍosánach]] i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30091791|teideal=Studies: An Irish Quarterly Review, lch 385-394|údar=Sergio Benedetti|dáta=Iml 82, No. 328 (Geimhreadh, 1993)|dátarochtana=2022}}</ref> Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa [[dánlann]] agus luach thar luach air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/eachtrai-iontacha-phaidi-pheadair-as-toraigh-ar-fail-do-ghluin-nua-leitheoiri/|teideal=Eachtraí iontacha Phaidí Pheadair as Toraigh ar fáil do ghlúin nua léitheoirí|údar=Pól Ó Muirí|dáta=14 Aib 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-18}}</ref> [[Íomhá:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin - 2.jpg|clé|mion|Gabháil Chríost, le Michelangelo Merisi da Caravaggio c. 1602]] === Tionchar === Ba phéintéir réabhlóideach é Caravaggio le meon lasánta agus a obair a chuaigh i bhfeidhm go hollmhór ar ghlúin iomlán ealaíontóirí. Bhí sé aitheanta mar mháistir críochnúil de ''[[Chiaroscuro (gealdorcha)|chiaroscuro]]'', a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma den chothromaíocht de thuineacha éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil.<ref name=":0" /> Bhí tionchar nach beag ag Caravaggio ar dhearcadh aeistéitiúil na hEaglaise Frith-Reifirméisean leis, go háirithe le pictiúir chlúiteacha ar nós Iompú [[Naomh Pól]] agus an Suipéar ag Eamáús<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/searbhonta-cistine-agus-suipear-ag-eamaus-le-diego-velazquez|teideal=Searbhónta cistine agus an suipéar ag Eamáús, le Diego Velázquez|language=en|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2026-07-18}}</ref> le [[Diego Velázquez]]. == Féach freisin == * [[Barócach (ealaín)]] * ''[[Chiaroscuro (gealdorcha)|Chiaroscuro]]'' * [[Gabháil Chríost]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Caravaggio}} [[Catagóir:Péintéirí Iodálacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1540]] [[Catagóir:Básanna i 1610]] [[Catagóir:Caravaggio]] kx7trqtm302zbrb3vuand6q705esnge 0 36339 1320815 1214851 2026-07-17T17:04:04Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320815 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Éireannach]] agus [[Teachta Dála]] do cheantar [[Luimnigh]] é '''Dan Neville ''' ({{lang-ga|Dónal Ó Niadh}}) (rugadh é [[8 Nollaig]], [[1946]] ). Tá sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Bhíodh sé ina fheisire do [[Luimneach Thiar]] tráth. Chuaigh sé ar scor san [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Neville,Dan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Luimnigh]] [[Catagóir:Baill den 19ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 20ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] 97ukv788xlm03v8quzyy9dq5c6ipyw8 0 51262 1320806 1214607 2026-07-17T15:53:37Z Peadar Flanagan 69459 1320806 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Progress of Love - The Meeting - Fragonard 1771-72.jpg|deas|300px|thumb]] [[Íomhá:Gau1878.jpg|deas|300px|thumb]] Is é atá i gceist leis an Rocócó ná stíl ornáideach ealíne a d'fhorbair as an Bharócas sa Fhrainc san ochtú haois déag. Tá an téarma bunaithe ar an bhfocal Francach ''rocaille'', is é sin, cineál maisiú déanta as cloch agus sliogáin, a chuireadh ar phailliúin nó ar ghaiséabó. Bhí an stíl seo faoi bhláth sa [[An Fhrainc|bhFrainc]] agus [[deisceart]] [[An Ghearmáin|na Gearmáine]] timpeall [[1700]]-1750, sular tháinig [[faisean]] nuachlasaiceach ina ionad. Cé go raibh an [[Barócach (ealaín)|Barócach]] drámata agus cumasach galamaisíoch, rinne an Rocócó iarracht taitneamh agus fíneáltacht a bhaint amach ar scála beag, le hiarmhairtí dromchlacha in ionad maiseanna dearfacha. Mar sin, bhain sé an rath is mó amach mar stíl mhaisiúcháin inmheánaigh, mar shampla i ndearthaí Pierre Lapautre (c 1648-1716), Gilles-Marie Oppenord ([[1672]]-[[1742]]), Nicolas Pineau ([[1684]]-[[1754]]), agus Juste Aurèle Meissonier (c 1693-1754). Ba é Watteau an péintéir ba cháiliúla den stíl Rocócó.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Rocócó|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=564}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Rococo}} [[Catagóir:Stíleanna ailtireachta]] ghqj3p9jk4uu5h7ungti6p12vu616km 1320807 1320806 2026-07-17T15:54:54Z Peadar Flanagan 69459 1320807 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Progress of Love - The Meeting - Fragonard 1771-72.jpg|deas|300px|thumb]] [[Íomhá:Gau1878.jpg|deas|300px|thumb]] Is é atá i gceist leis an Rocócó ná stíl ornáideach ealíne a d'fhorbair as an Bharócas sa Fhrainc san ochtú haois déag. Tá an téarma bunaithe ar an bhfocal Francach ''rocaille'', is é sin, cineál maisithe déanta as cloch agus sliogáin, a chuireadh ar phailliúin nó ar ghaiséabó. Bhí an stíl seo faoi bhláth sa [[An Fhrainc|bhFrainc]] agus [[deisceart]] [[An Ghearmáin|na Gearmáine]] timpeall [[1700]]-1750, sular tháinig [[faisean]] nuachlasaiceach ina ionad. Cé go raibh an [[Barócach (ealaín)|Barócach]] drámata agus cumasach galamaisíoch, rinne an Rocócó iarracht taitneamh agus fíneáltacht a bhaint amach ar scála beag, le hiarmhairtí dromchlacha in ionad maiseanna dearfacha. Mar sin, bhain sé an rath is mó amach mar stíl mhaisiúcháin inmheánaigh, mar shampla i ndearthaí Pierre Lapautre (c 1648-1716), Gilles-Marie Oppenord ([[1672]]-[[1742]]), Nicolas Pineau ([[1684]]-[[1754]]), agus Juste Aurèle Meissonier (c 1693-1754). Ba é Watteau an péintéir ba cháiliúla den stíl Rocócó.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Rocócó|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=564}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Rococo}} [[Catagóir:Stíleanna ailtireachta]] 1si8ahlff99jd7thtg1o1yes9n31ggf 0 68618 1320857 1314972 2026-07-17T23:43:55Z Taghdtaighde 60452 Rannóg curtha leis agus roinnt athruithe eile 1320857 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Naomh]] [[Éire]]annach Críostaí sa luath [[An Mheánaois|Mheánaois]] ab ea '''Gobnait'''. Mhair sí timpeall na [[6ú haois]]<nowiki/>e. Bhí baint aici le [[séipéal]] i Móin Mhór i m[[Baile Bhúirne]], i g[[Contae Chorcaí]].<ref name=ODNB>Johnston, "Munster, saints of (act. ''c''.450–''c''.700)."</ref> Bhí baint aici freisin leis an [[Múscraí|Múscraighe]]. Bhí a séipéal agus a clochar ar theorainn Mhúscraighe Mittine agus [[Eoghanacht Locha Léin]].<ref name=ODNB /> Is é an 11ú Feabhra a féile. == Saol == Rugadh Gobnait i g[[Contae an Chláir]] sa 5ú nó 6ú hAois, agus tá sé ráite gur deirfiúr le [[Naomh Abbán]] í. Theith sí ó achrainn teaghlaigh, agus chuaigh sí ar a caomhnú ar [[Inis Oírr]] [[Oileáin Árann|Árann]].<ref name=aoh>{{Lua idirlín |url=http://www.aoh61.com/saints/g_saints.htm |teideal="A Gathering of Irish Saints", AOH division 61, Philadelphia |dátarochtana=2016-10-25 |archivedate=2021-04-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210422031111/https://www.aoh61.com/saints/g_saints.htm }}</ref> Nocht aingeal a dúirt léi nárbh an áit sin "áit a haiséirí" agus gur chóir di dul ar lorg áit ina mbeadh naoi bhfia bhán ar féarach. Tháinig sí orthu in áit ar a dtugtar anois [[Coill Naomh Gobnait]]. Deirtear gur oibrigh Naomh Abbán léi ag tógáil bhunsraith an chlochair agus go ndearna sé [[Ab|banab]] air í. Creidtear go raibh áit mhór don [[Beachaireacht|bheachaireacht]] i saol Ghobnait agus go raibh cion aici ar na beacha. Bhí ardmheas ag na sean-[[Na Ceiltigh|Cheiltigh]] ar na beacha, mar chreidtí go n-imíonn an t-anam ón chorp i bhfoirm beiche nó féileacáin.{{Fíoras}} Chuir sí ord cráifeach ar bun agus chaith sí bunús a saoil ag tabhairt cúnaimh do an heasláin. Ceapann cuid daoine gur bhain sí úsáid as [[mil]] mar leigheas.<ref name="enfield">{{Lua idirlín |url=http://enfieldbeekeepers.org.uk/news/st-gobnaits-day |teideal=Nolan, Mark, "St. Gobnait's Day", Enfield Beekeepers |dátarochtana=2016-10-25 |archivedate=2013-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130812170226/http://enfieldbeekeepers.org.uk/news/st-gobnaits-day }}</ref> Cuirtear ina leith gur tharrtháil sí lucht Bhaile Bhúirne ón bplá.<ref name="aoh" /> == Ceoldráma == {{Príomhalt|Gobnait (ceoldráma)}} Chuir [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]] an ceoldráma ''[[Gobnait (ceoldráma)|Gobnait]]'' chun stáitse i 2025 bunaithe ar a saol agus ar an mbéaloideas a mhair fúithi i measc phobal na háite.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-nota-gach-focal-ann-ta-se-nua-ceoldrama-nuascriofa-gaeilge-faoi-shaol-naomh-gobnait/|teideal=‘Gach nóta, gach focal ann, tá sé nua’ – ceoldráma nuascríofa Gaeilge faoi shaol Naomh Gobnait|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2025-02-07|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> Díoladh amach gach ticéad don léiriúchán in [[Áras Ceoldrámaíochta Chorcaigh]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/do-spreag-pearsantacht-mo-mhathar-an-ceoldrama-seo/|teideal=AGALLAMH: ‘Do spreag pearsantacht mo mháthar an ceoldráma seo’|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2026-04-16|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.southernstar.ie/news/hit-new-musical-tells-story-of-st-gobnait-4319125|teideal=Hit new musical tells story of St Gobnait|language=as Béarla|work=[[Réalt a' Deiscirt]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-creid}} [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Mná rialta]] ebyyvdkpeh8bxd4lwl13u5qphqx0djr 0 69677 1320873 1206476 2026-07-18T08:38:30Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1320873 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} [[Soiscéal|Leabhar Soiscéal]] ón ochtú haois is ea an '''Coidéacs Eyckensis''' atá bunaithe ar dhá lámhscríbhinn chomhpháirteacha a bhí ina gcomhbhlóideach, ón dara haois déag go dtí 1988 de réir cosúlachta. Is é an Coidéacs Eyckensis an leabhar is sine sa Bheilg<ref>Coenen, J., Het oudste boek van België, ''Het Boek 10'', 1921, S. 189-194.</ref>. Ón ochtú haois ar aghaidh, coimeádadh an leabhar agus rinneadh é a chaomhnú i gcríoch chathair bhardais [[Maaseik]] na linne seo. Is dócha gur cuireadh an leabhar amach ag teach screaptra [[Mhainistir Echternach]]. == Cur síos ar lámhscríbhinn A agus lámhscríbhinn B == Is éard atá i gCoidéacs Eyckensis ná dhá leabhar soiscéal ar 133 phárbhileog 244 faoi 183 mm an ceann. [[Íomhá:Foto markant codex 1.jpg|mion|Full-page evangelist portrait and canon tables in the Codex Eyckensis A.]] Níl an chéad lámhscríbhinn (Coidéacs A) críochnaithe. Cúig bhileog atá inti, le portráid lánleathanaigh de Shoiscéalaí ([[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Maitiú]] is dócha) ar an gcéad leathanach, agus sraith neamhiomlán d’ocht gcinn de [[Tháblaí Canónacha]] ina dhiaidh sin. Tá stíl Iodálach-Bhiosántach ar phortráid an tSoiscéalaí, agus is soiléir go bhfuil baint ag an stíl sin le stíl na [[Soiscéal Barberini]] atá i Leabharlann na Vatacáine (Barberini Lat. 570). Tá fráma na portráide comhdhéanta de shnaidhmobair Angla-Shacsanach, atá cosúil leis na gnéithe maisiúcháin a úsáidtear i ''[[Soiscéil Lindisfarne]]''. Tugtar léargas ginearálta sna Táblaí Canónacha ar na sliochtaí comhfhreagracha sna ceithre Shoiscéal. Ar an gcaoi seo, is féidir na Táblaí Canónacha a úsáid mar chlár ábhair nó innéacs chun rochtain ar na téacsanna a éascú. Tá na Táblaí Canónacha i lámhscríbhinn A maisithe le colúin agus stuaraí, le siombailí de na ceathrar Soiscéalaí agus le portráidí na naomh. Tá sraith iomlán de dhá Thábla Chanónacha Dhéag agus de na ceithre théacs Soiscéil sa dara lámhscríbhinn (Coidéacs B). Tá na Táblaí Canónacha maisithe le colúin agus stuaraí, le híomhánna na nAspal agus le siombailí na Soiscéalaithe.  Baintear úsáid as foirm chruinn mhionscript na nOileán sna Soiscéil, ar saintréith í de na lámhscríbhinní ó Shasana agus Éirinn a théann siar go dtí an seachtú agus an t-ochtú haois, ach ar baineadh úsáid aisti freisin sa Mhór-Roinn. Tá imlíne de phoncanna dearga agus buí ag gach ceannlitir sa chéad mhír. Rinne scríobhaí amháin cóipeáil ar an téacs. Leagan den [[Vulgáid]] atá sa téacs Soiscéil, mar a ndearnadh aistriúchán air, den chuid is mó, ag [[Naomh Iaróm]] (Iaróm Stridon, 347–420 CR), mar aon le roinnt breiseanna agus trasuíomh. Tá leaganacha inchomparáide  de na téacsanna Soiscéil le fáil sa ''[[Leabhar Cheanannais]]'' (Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, ms 58), i ''[[Leabhar Ard Mhacha]]'' (Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, ms 52) agus i ''[[Soiscéil Echternach]]'' (Páras, Bnf, ms Lat.9389). == Stair (a bhunús go dtí an 20ú haois) == [[Íomhá:Maaseik, schatkamer St-Catharinakerk 02.jpg|mion|The Codex Eyckensis displayed in the St Catherine's Church in Maaseik]] Téann an Coidéacs siar go dtí an ochtú haois agus coimeádadh ar dtús é in iar-Mhainistir Bheinidicteach Aldeneik, a coisriceadh in 728 CR. Bunaíodh an mhainistir seo ag na daoine uaisle Meirvínseacha Adelard, an Tiarna Denain, agus a bhean chéile Grinuara, dá n-iníonacha [[Harlindis]] agus [[Relindis]] i “gcoill bheag gan mhaith”<ref name=":0">''Acta Sanctorum'', ''Martii'', unter Leitung von J. Carnandet, 3. Teil, Paris-Rom, 1865, S. 383-390, Abs. 7.</ref> in aice leis an abhainn Meuse. Tugadh an t-ainm Eyke (“dair”) ar an gclochar, i ndiaidh na n-darach a bhí ag fás ann. Níos déanaí, de réir mar a tháinig méadú ar an sráidbhaile Nieuw-Eyke (“dair nua”—Maaseik na linne seo) in aice láimhe agus ar a thábhachtaí agus a bhí sé, tugadh an t-ainm Aldeneik (“sean-dair”) ar an sráidbhaile bunaidh. Rinne [[Naomh Willibrord]] Harlindis a choisricean mar chéad bhan-ab den phobal reiligiúnach seo. Nuair a fuair sí bás, rinne [[Naomh Boniface]] a deirfiúr a choisricean mar a comharba. Rinneadh staidéar sa chlochar ar an gCoidéacs Eyckensis agus úsáideadh freisin é chun teagasc Chríost a scaipeadh. Is dóigh gur thug Naomh Willibrord an dá leabhar soiscéal atá ina gcuid de Choidéacs Eyckensis anois ó Mhainistir Echternach chomh fada le Aldeneik. Is dócha gur cuireadh an dá lámhscríbhinn le chéile agus ceangal amháin orthu le linn an dara haois déag. Tréigeadh mainistir Aldeneik sa bhliain 1571. Ó lár an deichiú haois, tháinig caibidil choláisteach de chanónaigh fhireannacha in ionad na mban rialta Beinidicteach. Le baol níos mó ann go mbrisfeadh cogadh reiligiúnach amach, chuaigh na canónaigh ar a gcaomhnú i mbaile múrtha Maaseik. Thug siad na cistí eaglaise ó Aldeneik—Coidéacs Eyckensis san áireamh—chomh fada le séipéal Chaitríona. == Údarthacht == [[Íomhá:BE Maaseik CEB 266 128V 1.jpg|mion|Text folio in the Codex B]] Bhíothas lánchinnte de, leis na céadta bliain, gur scríobh Harlindis agus Relindis, na chéad bhan-abaí de Mhainistir Aldeneik a ndearnadh naoimh díobh níos déanaí, an Coidéacs Eyckensis. Rinne sagart áitiúil a naomhsheanchas a scríobh síos sa naoú haois<ref>''Abbaye d’Aldeneik, à Maaseik'', in ''Monasticon belge, 6, Province de Limbourg'', Lüttich, 1976, S. 87.</ref>. Déantar trácht sa téacs seo freisin ar leabhar soiscéal a scríobh Harlindis agus Relindis. Le linn an naoú haois, d’éirigh cultas thaisí na ndeirfiúracha naofa níos tábhachtaí. Tugadh ómós don Choidéacs Eyckensis mar shampla, rud a spreag an-ómós mar shaothar a cuireadh le chéile ag Harlindis agus Relindis<ref name=":0" />. Séantar é seo go soiléir sna línte deireanacha den dara lámhscríbhinn áfach: ''Finito volumine deposco ut quicumque ista legerint pro laboratore huius operis depraecentur'' (Ag deireadh an imleabhair seo, iarraim ar an léitheoir guí ar son an ''oibrí'' a chuir an lámhscríbhinn seo le chéile). Is soiléir ón bhfoirm fhireannach ''laborator'' (“oibrí”) sa téacs bunaidh gur scríobh fear an lámhscríbhinn. Rinne Albert Derolez (Ollscoil Ghent) agus Nancy Netzer (Coláiste Bhostúin) anailís chomparáideach ar na lámhscríbhinní sa bhliain 1994 agus thaispeáin an anailís sin go dtéann lámhscríbhinní A agus B siar go dtí an tréimhse ama chéanna agus, mar sin, go bhfuil seans maith ann gur cuireadh an dá lámhscríbhinn le chéile i dteach screaptra Mhainistir Echternach agus fiú gurbh é an scríobhaí céanna a chuir amach iad<ref>Netzer, N.(1994) ''Cultural Interplay in the Eighth Century. The Trier Gospels and the Making of a Scriptorium at Echternach'', Cambridge-New York.</ref>. == Iarracht ar chaomhnú agus ar athchóiriú sa bhliain 1957 == Sa bhliain 1957, rinne Karl Sievers, athchóiritheoir ó Düsseldorf, iarracht an Coidéacs Eyckensis a chaomhnú agus a athchóiriú. Bhain agus scrios sé an ceangal veilbhite dearg ón 18ú haois agus rinne sé bileoga uile na lámhscríbhinne a lannú le Mipofolie. Is éard is Mipofolie ann ná scragall polaivinilclóiríde (PVC), a bhfuil brat de thaláití dé-octail air. Le himeacht ama, chruthaigh an scragall seo aigéad hidreaclórach a rinne dochar don mheamram sa chaoi is gur tháinig dath buí ar an scragall féin. Bhí tionchar aige sin ar thrédhearcacht agus dath an mheamraim, agus d’fhéadfadh na polaiméirí sa scragall dul isteach sa mheamram sa chaoi is go n-éireodh sé briosc. Tar éis don choidéacs a lannú, rinne Sievers é a cheangal arís. Chun é sin a dhéanamh, ghearr sé ciumhaiseanna na mbileog, agus cailleadh píosaí den mhaisiú. [[Íomhá:Codex eyckensis detail 1.jpg|mion|Detail from the Codex B]] Rinneadh iarracht nua fhorleathan ar an gCoidéacs a athchóiriú idir na blianta 1987 agus 1993 nuair a rinne foireann ó Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha, faoi cheannaireacht an cheimiceora an Dr. Jan Wouters, an lannú Mipofolie a bhaint go cúramach den mheamram. Tar éis don lannú a bheith bainte, forbraíodh teicníc nuálach um bileogmhúnlú meamraim chun na bileoga a athchóiriú. Chun an obair athchóirithe a chur i gcrích, ceanglaíodh an dá lámhscríbhinn chomhpháirteacha den Choidéacs ar leith<ref>Wouters, J., Gancedo, G., Peckstadt, A., Watteeuw, L. (1992). The conservation of the Codex Eyckensis: the evolution of the project and the assessment of materials and adhesives for the repair of parchment. ''The'' ''Paper Conservator'' 16, 67-77. <nowiki>http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03094227.1992.9638578</nowiki></ref>. == Doiciméadú agus digitiú == Téann an doiciméadúchán fótagrafach is sine maidir leis an gCoidéacs Eyckensis siar go dtí timpeall 1916 ([http://www.europeana.eu/portal/nl/record/2048077/Athena_Plus_ProvidedCHO_Bildarchiv_Foto_Marburg_t2_20041466_T_001_197_159.html Bildarchiv Marburg]). Le linn an athchóirithe, tógadh grianghraif den lámhscríbhinn in Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha (KIK–IRPA). Foilsíodh facsamhail sa bhliain 1994<ref>Coppens, C. , A. Derolez und H. Heymans (1994) ''Codex Eyckensis: an insular gospel book from the abbey of Aldeneik.'' Maaseik: Museactron.</ref>. Sa bhliain 2015, rinneadh an Coidéacs Eyckensis a dhigitiú ar an láthair i Seipéal Chaitríona ag an tSaotharlann Íomháithe agus Illuminare – An Lárionad um Staidéar ar Ealaín na Meánaoise | [[KU Leuven]]. An tOll. Lieve Watteeuw<ref><nowiki>https://www.arts.kuleuven.be/english/news/codex</nowiki> eyckensis </ref> a bhí i gceannas ar an tionscadal seo. Cuireadh na híomhánna ardtaifigh ar fáil ar líne i gcomhar le LIBIS (KU Leuven). Aithníodh an Coidéacs Eyckensis mar oidhreacht dho-aistrithe sa bhliain 1986 agus tugadh cosaint dó. Sa bhliain 2003, aithníodh an Coidéacs Eyckensis [http://www.kunstenenerfgoed.be/nl/wat-doen-we-beschermen-cultuurgoederen/topstukkenlijst/codex-eyckensis mar Shárshaothar Pléimeannach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205100346/http://www.kunstenenerfgoed.be/nl/wat-doen-we-beschermen-cultuurgoederen/topstukkenlijst/codex-eyckensis |date=2017-02-05 }}. == Taighde reatha == Le linn 2016–2017, déanfaidh foireann taighdeoirí ón Illuminare – An Lárionad um Staidéar ar Ealaín na Meánaoise | KU Leuven (an tOll. Lieve Watteeuw) agus ó Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha (an Dr. Marina Van Bos) staidéar eile ar an gCoidéacs Eyckensis.  Tá tuilleadh eolais le fáil anseo: - [http://Www.codexeyckensis.be www.codexeyckensis.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324000413/http://www.codexeyckensis.be/ |date=2017-03-24 }}  - [https://theo.kuleuven.be/apps/press/bookheritagelab/ An tSaotharlann um Oidhreacht Leabhar-KU Leuven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211080521/https://theo.kuleuven.be/apps/press/bookheritagelab/ |date=2017-02-11 }} - [http://www.kikirpa.be/EN/1/61/Home.htm Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha] (KIK–IRPA) == Naisc sheachtracha == * The Codex Eyckensis on [http://www.codexeyckensis.be/ www.codexeyckensis.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324000413/http://www.codexeyckensis.be/ |date=2017-03-24 }} * The Codex Eyckensis, online high-resolution images on [http://depot.lias.be/delivery/DeliveryManagerServlet?change_lng=en&dps_custom_att_1=staff&dps_pid=IE5258806&mirador=true LIBIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213024708/http://depot.lias.be/delivery/DeliveryManagerServlet?change_lng=en&dps_custom_att_1=staff&dps_pid=IE5258806&mirador=true |date=2016-12-13 }} * The Codex Eyckensis on [http://www.erfgoedplus.be/details/KF.objecten.1258581248753995059839?zoekterm=codex+eyckensis&categorie=vrij&pos=0 Erfgoedplus] * The Codex Eyckensis on [http://toerisme.maaseik.be/kerkschatten-collectie-digitaal www.museamaaseik.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205101630/http://toerisme.maaseik.be/kerkschatten-collectie-digitaal |date=2017-02-05 }} * The Codex Eyckensis on [http://www.europeana.eu/portal/search.html?query=codex+eyckensis&rows=24 Europeana] * The Codex Eyckensis in the early 20th century in the [http://www.bildindex.de/?+pgesamt:%27codex%27%20+pgesamt:%27eyckensis%27#%7C1 Marburg Bildarchiv], Deutsches Dokumentationszentrum für Kunstgeschichte * The Codex Eyckensis before and after the restoration in the late 20th century, on the [http://balat.kikirpa.be/photo.php?path=G004638&objnr=18032 Royal Institute for Cultural Heritage website] == Leabharliosta == Coenen, J. (1921) Het oudste boek van België, ''Het Boek 10'', pp. 189-194. Coppens, C., A. Derolez en H. Heymans (1994) ''Codex Eyckensis: an insular gospel book from the abbey of Aldeneik,'' Antwerpen/Maaseik, facsimile. De Bruyne, D. (1908) L'évangéliaire du 8e siècle, conservé à Maeseyck, ''Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du Diocèse de Liège 17'', pp. 385-392. Dierkens, A. (1979) Evangéliaires et tissus de l’abbaye d’Aldeneik. Aspect historiographique,  ''Miscellanea codicologica F. Masai Dicata'' (Les publications de Scriptorium 8), Gent, pp. 31-40. Falmagne, T. (2009) ''Die Echternacher Handschriften bis zum Jahr 1628 in den Beständen der Bibliothèque nationale de Luxembourg sowie Archives diocésaines de Luxembourg, der Archives nationale, der Section historique de l' Institut grand-ducal und des Grand Séminaire de Luxembourg,'' Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2 Banden: 311pp. + [64] ill., 792pp. Gielen J. (1880) Le plus vieux manuscrit Belge, ''Journal des Beaux-Arts et de la Littérature 22'', nr. 15, pp. 114-115. Gielen, J. (1891) Evangélaire d'Eyck du VIIIe siècle, ''Bulletin Koninklijke Commissie voor Kunst en Oudheden 30'', pp. 19-28. Hendrickx, M. en W. Sangers (1963) De kerkschat der Sint-Catharinakerk te Maaseik. Beschrijvende Inventaris, ''Limburgs Kunstpatrimonium I'', Averbode, pp. 33-35. Mersch, B. (1982) Het evangeliarium van Aldeneik, ''Maaslandse Sprokkelingen'' ''6'', pp. 55-79. Netzer, N. (1994) ''Cultural Interplay in the 8th century and the making of a scriptorium,'' Cambridge, Cambridge University Press, 258pp. Nordenfalk, C. (1932) On the age of the earliest Echternach manuscripts, ''Acta Archeologica'', vol. 3, fasc. 1, Kopenhagen: Levin & Munksgaard, pp. 57-62. Schumacher, R. (1958) L’enluminure d’Echternach: art européen, ''Les Cahiers luxembourgeois'', vol. 30, nr. 6, pp. 181-195. Spang, P. (1958) La bibliothèque de l’abbaye d’Echternach, ''Les Cahiers luxembourgeois,'' vol. 30, nr. 6, pp. 139-163. Talbot, C.H. (1954) ''The Anglo-Saxon Missionaries in Germany. Being the Lives of SS. Willibrord, Boniface, Sturm, Leoba and Lebuin, together with the Hodoeporicon of St. Willibald and a selection of the Correspondence of Boniface'', [vertaald en geannoteerd], Londen-New York, 1954, 234pp. Verlinden, C. (1928) Het evangelieboek van Maaseik'','' ''Limburg'', vol. ''11'', p. 34. Vriens, H. (2016) ''De Codex Eyckensis, een kerkschat. De waardestelling van een 8ste eeuws Evangeliarium in Maaseik,'' onuitgegeven master scriptie Kunstwetenschappen, KU Leuven. Wouters, J., G. Gancedo, A. Peckstadt, en L. Watteeuw, L. (1990) The Codex Eyckensis: an illuminated manuscript on parchment from the 8th century: Laboratory investigation and removal of a 30 year old PVC lamination, ''ICOM triennial meeting''. ICOM triennial meeting. Dresden, 26-31 August 1990, Preprints: pp. 495–499. Wouters, J., G. Gancedo, A. Peckstadt en L. Watteeuw (1992) The conservation of the Codex Eyckensis: the evolution of the project and the assessment of materials and adhesives for the repair of parchment, ''The Paper Conservator 16'', pp. 67-77. Wouters, J., A. Peckstadt en L. Watteeuw (1995) Leafcasting with dermal tissue preparations: a new method for repairing fragile parchment and its application to the Codex Eyckensis, ''The Paper Conservator 19'', pp. 5-22. Wouters, J., Watteeuw, L., Peckstadt, A. (1996) The conservation of parchment manuscripts: two case studies, ''ICOM triennial meeting,'' ICOM triennial meeting. Edinburgh, 1-6 September 1996, London, James & James, pp. 529-544. Wouters, J., B. Rigoli, A. Peckstadt en L. Watteeuw, L. (1997) Un matériel nouveau pour le traitement de parchemins fragiles, ''Techné: Journal of the Society for Philosophy and Technology, 5'', pp. 89-96. ''Zimmerman'', ''E.H. (1916) Vorkarolingische Miniaturen, Deutscher Verein für Kunstwissenschaft''  ''III'', Sektion, Malerei, I. Abteilung, Berlin, pp. 66-67; 128; 142-143, 303-304. {{Https://nl.wikipedia.org/wiki/Codex Eyckensis}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Eorpacha]] [[Catagóir:Lámhscríbhinní an 8ú haois]] <references /> [[Catagóir:8ú haois]] [[Catagóir:Coidéacsanna]] ponpn48zpcsv3sjpdwsdfrro4gjl7yy 0 69891 1320793 1096479 2026-07-17T12:09:25Z TGcoa 21229 1320793 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is v q agus cathair san [[An Ollainn Thuaidh|Ollainn Thuaidh]], [[an Ísiltír]] é '''Hilversum'''. Bhí 86,795 duine ina gcónaí i Hilversum sa bhliain 2014. [[Íomhá:Convoy_of_MH-17_victims_on_the_highway.jpg|clé|mion|220x220px|[[Eitilt 17 Aerlínte na Malaeisia (MH17)|MH17]]: Eileatraim in aice le [[Hilversum]], 24 Iúil 2014<ref>{{Lua idirlín|teideal=Weer 74 kisten naar Hilversum|url=https://nos.nl/artikel/679047-weer-74-kisten-naar-hilversum|work=nos.nl|dáta=2014-07-25|dátarochtana=2026-07-17|language=nl}}</ref>]] Ar an 17 Iúil 2014, maraíodh 298 - cuid acu as Hilversum - nuair a bhuail diúracán [[Eitilt 17 Aerlínte na Malaeisia (MH17)|MH17]], eitleán de chuid Malaysia Airlines os cionn oirthear na hÚcráine. == Tagairtí == {{reflist}} == Nasc seachtrach == http://www.hilversum.nl/ {{stumpa-tír-nl}} [[Catagóir:Ollainn Thuaidh]] 1vohrbgbbxh5o4z185n8aci8vq33s9d 0 71006 1320864 830525 2026-07-18T03:03:11Z ~2026-40361-52 75768 1320864 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71007 1320865 830526 2026-07-18T03:07:13Z ~2026-40361-52 75768 1320865 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71008 1320866 830527 2026-07-18T03:13:40Z ~2026-40361-52 75768 1320866 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 73246 1320816 1311772 2026-07-17T17:06:41Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320816 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Éire]]annach ab ea '''George Nicolls''' (c. [1884] - [[11 Bealtaine]] [[1942]]). D'úsáid sé leagan Gaelach dá ainm freisin, '''Seoirse Mac Niocaill'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000779244|teideal=Letter from Seóirse Mac Niocaill, Assistant to the Minister of Home Affairs, to Seán O'Duffy, enclosing a non-extant Circular with instructions regarding court money|dátarochtana=2022-07-31}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Cumann na nGaedheal]]. <gallery> Piece 207-159; George Nicholls (1922).pdf|page=6|Comhad faisnéise míleata ar George Nicholls ó Arm na Breataine Móire Piece 118-20; Prosecution of George Nicholls; Possession of Seditious Documents; 23rd September, 19.pdf|Prosecution of George Nicholls; Possession of Seditious Documents </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nicolls, George}} [[Catagóir:Básanna i 1942]] [[Catagóir:Básanna i 1942]] [[Catagóir:Aturnaetha Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta]] eku79iar0b4xet5vqz3bm9y38evjlkx 1320820 1320816 2026-07-17T17:13:19Z Seachránaí 53315 1320820 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Éire]]annach ab ea '''George Nicolls''' (c. [1884] - [[11 Bealtaine]] [[1942]]). D'úsáid sé leagan Gaelach dá ainm freisin, '''Seoirse Mac Niocaill'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000779244|teideal=Letter from Seóirse Mac Niocaill, Assistant to the Minister of Home Affairs, to Seán O'Duffy, enclosing a non-extant Circular with instructions regarding court money|dátarochtana=2022-07-31}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Cumann na nGaedheal]]. <gallery> Piece 207-159; George Nicholls (1922).pdf|page=6|Comhad faisnéise míleata ar George Nicholls ó Arm na Breataine Móire Piece 118-20; Prosecution of George Nicholls; Possession of Seditious Documents; 23rd September, 19.pdf|Prosecution of George Nicholls; Possession of Seditious Documents </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nicolls, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1884]] [[Catagóir:Básanna i 1942]] [[Catagóir:Aturnaetha Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta]] nsqn75os9mmo5j5tzrc1ymynfv8rx3q 0 73469 1320828 994750 2026-07-17T18:29:43Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320828 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File:Piece 206-018; William O'Brien (1922).pdf|right|thumb|page=4|alt=Comhad faisnéise míleata ar William O'Brien ó Arm na Breataine Móire|Comhad faisnéise míleata ar William O'Brien ó Arm na Breataine Móire]] Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''William O'Brien''' ([[23 Eanáir]] [[1881]] - [[31 Deireadh Fómhair]] [[1968]]). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí Náisiúnta an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí Náisiúnta an Lucht Oibre]] ar dtús agus ansin [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Brien, William}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1881]] [[Catagóir:Básanna i 1968]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 3qg3unbw1vyf8xrbbnmg6zj4fig49dp 0 74036 1320818 1000806 2026-07-17T17:09:56Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320818 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Seán Nolan'''. Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nolan, Seán}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Bliain báis anaithnid]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] dnpp7n6g3m7lgcx7e7lx6n4mkpbaopv 0 74068 1320810 1000954 2026-07-17T16:54:47Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320810 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Thomas Nagle'''. Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nagle, Thomas}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Bliain báis anaithnid]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] ttd48uuhz1duk1hva5cy5p947funlba 0 74111 1320812 1068566 2026-07-17T16:56:12Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320812 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Martin Nally''' ([[1882]] - [[1 Lúnasa]] [[1966]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] ar dtús agus ansin d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nally, Martin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1882]] [[Catagóir:Básanna i 1966]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] 00mdheoomrmpnh877fx3a6dc4oq5u0a 1320821 1320812 2026-07-17T17:13:48Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320821 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Martin Nally''' ([[1882]] - [[1 Lúnasa]] [[1966]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] ar dtús agus ansin d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nally, Martin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1882]] [[Catagóir:Básanna i 1966]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 74i8m7rs73ngudz3zln2p3y9akk4jxz 0 74209 1320817 1038852 2026-07-17T17:08:13Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320817 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''John Nolan''' ( - [[1948]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nolan, John}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1948]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] 451mfgy2tgexcd98fbyp7wfnzi6yr4u 0 74412 1320826 997200 2026-07-17T18:22:16Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320826 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Eugene O'Brien''' ([[12 Eanáir]] [[1897]] – [[29 Meán Fómhair]] [[1980]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] agus ina [[Teachta Dála|theachta Dála]] sa seachtú Dáil. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Brien, Eugene}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1897]] [[Catagóir:Básanna i 1980]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] eu2btdei7fljuwhyxjlneky5ryd32ii 0 74482 1320814 997554 2026-07-17T17:00:28Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320814 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Martin Neilan'''. Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Neilan, Martin}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Bliain báis anaithnid]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] s5deej0sdubxa59be03gccnlruyq1hu 0 84594 1320819 1067345 2026-07-17T17:12:23Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320819 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Tom Nolan''' ([[27 Iúil]] [[1921]] – [[17 Lúnasa]] [[1992]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Nolan, Tom}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1921]] [[Catagóir:Básanna i 1992]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 1pbltj4t3g72dxmi0p81quyogjh2mhm 0 93862 1320860 967314 2026-07-18T00:36:47Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Mac Dara]] 1320860 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Mac Dara]] h0vkny9w0wjshqit0bji5weppwc2lbu 0 93882 1320792 1320790 2026-07-17T12:04:10Z TGcoa 21229 1320792 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}[[Íomhá:MH17 Missile Impact.webm|clé|mion|Físeán|220x220px]] [[Íomhá:Amsterdam Airport- Flight MH17 Memorial (14675744526).jpg|clé|mion|Bláthanna, aerfort Schipol|220x220px]] [[Íomhá:Convoy of MH-17 victims on the highway.jpg|clé|mion|220x220px|Eileatraim in aice le [[Hilversum]], 24 Iúil 2014<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.nl/artikel/679047-weer-74-kisten-naar-hilversum|teideal=Weer 74 kisten naar Hilversum|dáta=2014-07-25|language=nl|work=nos.nl|dátarochtana=2026-07-17}}</ref>]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.nl/artikel/679047-weer-74-kisten-naar-hilversum|teideal=Weer 74 kisten naar Hilversum|dáta=2014-07-25|language=nl|work=nos.nl|dátarochtana=2026-07-17}}</ref>[[Íomhá:National Monument MH17 Vijfhuizen (Q30084630) - 5.jpg|clé|mion|220x220px|Cuimhneachán]] [[Íomhá:The court's decision in the case of the downed flight MH17.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: 18 Samhain 2022 ]] [[Íomhá:Igor Strelkov on personality identification playing cards.JPG|clé|mion|220x220px|[[Igor Girkin]] (nó Igor Strelkov mar a thugann sé air féin). Chuir Putin i bpríosún é in 2023.]] D'fhág '''Eitilt 17, Aerlínte na Malaeisia''' (MH17), [[Aerfort]] Idirnáisiúnta [[Amstardam]] ar 17 Iúil 2014. Bhí an t-eitleán ar a bhealach go [[Kuala Lumpur]]. Ach bhuail [[Diúracán treoraithe|diúracán]] é os cionn oirthear na hÚcráine, in aice le Donetsk. Maraíodh 298 ar bord. Measadh go forleathan gur ceannaircigh de bhunadh [[An Rúis|Rúiseach]] an réigiúin sin a bhí ciontach as an eachtra. Cháin airí an Aontais Eorpaigh ag an am go géar na gníomhaíochtaí mí[[Dlí|dhleathach]]<nowiki/>a a bhí á ndéanamh ag míleataigh armtha i gcónaí in oirthear na hÚcráine agus breathnófar tuilleadh ar na grúpaí seo a ainmniú mar eagraíochtaí [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoireachta]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.consilium.europa.eu/ga/meetings/fac/2014/07/22/|teideal=An Chomhairle Gnóthaí Eachtracha, 22 Iúil 2014|language=ga|work=www.consilium.europa.eu|dátarochtana=2020-07-17|archivedate=2020-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200714020513/https://www.consilium.europa.eu/ga/meetings/fac/2014/07/22/}}</ref> D'áitigh siad ar an Rúis stop a chur leis an sruth arm agus trealamh trasna na teorann agus a cuid trúpaí breise a aistarraingt ó limistéar na teorann. Tháinig an teannas idir [[an Rúis]] agus an tIarthar chun buaice dá bharr.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-siar-ar-nuacht-idirnaisiunta-2014/|teideal=Súil siar ar nuacht idirnáisiúnta 2014|údar=Alex Hijmans|dáta=2014|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-17}}</ref> Ar 24 Bealtaine 2018, chuir an Chomhfhoireann Imscrúdaithe a bhí ag déanamh an imscrúdaithe ar thuirlingt na heitilte níos mó torthaí i láthair. Rinne sí amach, gan amhras dá laghad, gur le fórsaí armtha [[An Rúis|Chónaidhm na Rúise]] an córas [[Diúracán treoraithe|diúracán]] "BUK" a úsáideadh chun aerárthach Aerlínte na Malaeisia a thabhairt anuas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/nuacht-agus-na-meain/preasraitis/press-release-archive/2018/may/raiteas-tanaiste-eitilt-mh-17/raiteas-on-tanaiste-faoi-thorthai-on-gcomhfhoireann-imscrudaithe-maidir-le-tuirlingt-eitilt-mh-17.php|teideal=Ráiteas ón Tánaiste faoi thorthaí ón gComhfhoireann Imscrúdaithe maidir le tuirlingt Eitilt MH 17 - Ráiteas ón Tánaiste faoi thorthaí ón gComhfhoireann Imscrúdaithe maidir le tuirlingt Eitilt MH 17 - Department of Foreign Affairs|údar=Department of Foreign Affairs|language=en|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2020-07-17}}</ref> Ar an 17 Samhain 2022 sa Háig, ciontaíodh [[Igor Girkin]] (Rúiseach), Sergey Dubinskiy (Rúiseach) agus Leonid Kharchenko (Úcránach) ''in absentia'' i ndúnmharú agus i scriosadh eitilt MH17 sa Donbas. Gearradh príosúnacht saoil orthu, ''in absentia.'' == Féach freisin == * [[Igor Girkin]]: Ciontaíodh Girkin ''in absentia'' sa Háig in 2022 i ndúnmharú agus i scriosadh eitilt Malaysia Airlines MH17 * [[Eitilt 370, Aerlínte na Malaeisia (MH370)]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Teagmhais eitlíochta]] [[Catagóir:An Úcráin]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:2014]] 25nldzceql35fn2j7k9m9vn70t72mwv 1320794 1320792 2026-07-17T12:20:54Z TGcoa 21229 1320794 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}[[Íomhá:MH17 Missile Impact.webm|clé|mion|Físeán|220x220px]] [[Íomhá:Amsterdam Airport- Flight MH17 Memorial (14675744526).jpg|clé|mion|Bláthanna, aerfort Schipol|220x220px]] [[Íomhá:Convoy of MH-17 victims on the highway.jpg|clé|mion|220x220px|Eileatraim in aice le [[Hilversum]], 24 Iúil 2014<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.nl/artikel/679047-weer-74-kisten-naar-hilversum|teideal=Weer 74 kisten naar Hilversum|dáta=2014-07-25|language=nl|work=nos.nl|dátarochtana=2026-07-17}}</ref>]][[Íomhá:National Monument MH17 Vijfhuizen (Q30084630) - 5.jpg|clé|mion|220x220px|Cuimhneachán]] [[Íomhá:The court's decision in the case of the downed flight MH17.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: 18 Samhain 2022 ]] [[Íomhá:Igor Strelkov on personality identification playing cards.JPG|clé|mion|220x220px|[[Igor Girkin]] (nó Igor Strelkov mar a thugann sé air féin). Chuir Putin i bpríosún é in 2023.]] D'fhág '''Eitilt 17, Aerlínte na Malaeisia''' (MH17), [[Aerfort]] Idirnáisiúnta [[Amstardam]] ar 17 Iúil 2014. Bhí an t-eitleán ar a bhealach go [[Kuala Lumpur]]. Ach bhuail [[Diúracán treoraithe|diúracán]] é os cionn oirthear na hÚcráine, in aice le Donetsk. Maraíodh 298 ar bord. Ní raibh baint ar bith acu leis an gcoimhlint san Úcráin nuair a bhuail diúracán Rúiseach an t-eitleán ina rabhadar ag taisteal. Ceannaircigh de bhunadh [[An Rúis|Rúiseach]] a bhí ciontach as an eachtra.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-ruis-an-bear-sa-tseomra/|teideal=An Rúis: an béar sa tseomra|údar=Alex Hijmans|dáta=7 Márta 2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> === Teannas === Cháin airí an Aontais Eorpaigh ag an am go géar na gníomhaíochtaí mí[[Dlí|dhleathach]]<nowiki/>a a bhí á ndéanamh ag míleataigh armtha i gcónaí in oirthear na hÚcráine agus breathnófar tuilleadh ar na grúpaí seo a ainmniú mar eagraíochtaí [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoireachta]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.consilium.europa.eu/ga/meetings/fac/2014/07/22/|teideal=An Chomhairle Gnóthaí Eachtracha, 22 Iúil 2014|language=ga|work=www.consilium.europa.eu|dátarochtana=2020-07-17|archivedate=2020-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200714020513/https://www.consilium.europa.eu/ga/meetings/fac/2014/07/22/}}</ref> D'áitigh siad ar an Rúis stop a chur leis an sruth arm agus trealamh trasna na teorann agus a cuid trúpaí breise a aistarraingt ó limistéar na teorann. Chothaigh an eachtra teannas millteanach idir [[an Rúis]] agus an tIarthar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-siar-ar-nuacht-idirnaisiunta-2014/|teideal=Súil siar ar nuacht idirnáisiúnta 2014|údar=Alex Hijmans|dáta=2014|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-17}}</ref> === Ceart === Ar an 24 Bealtaine 2018, chuir an Chomhfhoireann Imscrúdaithe a bhí ag déanamh an imscrúdaithe ar thuirlingt na heitilte níos mó torthaí i láthair. Rinne sí amach, gan amhras dá laghad, gur le fórsaí armtha [[An Rúis|Chónaidhm na Rúise]] an córas [[Diúracán treoraithe|diúracán]] "BUK" a úsáideadh chun aerárthach Aerlínte na Malaeisia a thabhairt anuas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/nuacht-agus-na-meain/preasraitis/press-release-archive/2018/may/raiteas-tanaiste-eitilt-mh-17/raiteas-on-tanaiste-faoi-thorthai-on-gcomhfhoireann-imscrudaithe-maidir-le-tuirlingt-eitilt-mh-17.php|teideal=Ráiteas ón Tánaiste faoi thorthaí ón gComhfhoireann Imscrúdaithe maidir le tuirlingt Eitilt MH 17 - Ráiteas ón Tánaiste faoi thorthaí ón gComhfhoireann Imscrúdaithe maidir le tuirlingt Eitilt MH 17 - Department of Foreign Affairs|údar=Department of Foreign Affairs|language=en|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2020-07-17}}</ref> Ar an 17 Samhain 2022 sa Háig, ciontaíodh [[Igor Girkin]] (Rúiseach), Sergey Dubinskiy (Rúiseach) agus Leonid Kharchenko (Úcránach) ''in absentia'' i ndúnmharú agus i scriosadh eitilt MH17 sa Donbas. Gearradh príosúnacht saoil orthu, ''in absentia.'' == Féach freisin == * [[Igor Girkin]]: Ciontaíodh Girkin ''in absentia'' sa Háig in 2022 i ndúnmharú agus i scriosadh eitilt Malaysia Airlines MH17 * [[Eitilt 370, Aerlínte na Malaeisia (MH370)]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Teagmhais eitlíochta]] [[Catagóir:An Úcráin]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:2014]] 7ki5sxn434c2enr2da3kvar6mjjofmb 0 94275 1320848 1288361 2026-07-17T23:14:43Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac]] 1320848 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac]] 8xc6sjhrycde5frjweghppwzk6oysq5 0 95714 1320835 1267396 2026-07-17T21:36:41Z TGcoa 21229 /* Bású */ 1320835 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Faisisteachas|Faisistí]] de chuid na [[An Spáinn|Spáinne]] ab ea '''José Antonio Primo de Rivera y Sáenz de Heredia, céad Diúc de Primo de Rivera, tríú Marcas d'Estella''' ([[24 Aibreán]] [[1903]] – [[20 Samhain]] [[1936]]). Dlíodóir ab ea é, a bhunaigh gluaiseacht faoi anáil an fhaisisteachais. [[Íomhá:José Antonio Primo de Rivera ValdecasasRuizAldaPrimo.jpg|clé|mion|267x267px|1933]] == Saol == Duine de na huaisle agus an mac ba shine ag An nGinearál [[Miguel Primo de Rivera]] ([[Deachtóireacht|deachtóir]] na Spáinne ó 1923 go dtí go gairid roimh a bhás i 1930) ba ea é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3848987241792238|teideal=de Rivera|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020-11-20|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-20}}</ref> Rinne an Primo Óg staidéar ar an dlí in [[Ollscoil]] Complutense [[Maidrid]] (mar a thugtar arís air) idir 1917 agus 1923. Ghnóthaigh sé bunchéim agus dochtúireacht. Rinneadh [[dlíodóir]] de sa bhliain 1925. D'éirigh go mór leis agus é ag cleachtadh i Maidrid agus a athair mar [[Deachtóireacht|dheachtóir]] ar an tír. Sa pholaitíocht, tháinig sé chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an eite dheas radacach fhrith-[[Daonlathas|dhaonlathach]]. Bhí sé tógtha leis an [[Faisisteachas|fhaisisteachas]] san [[An Iodáil|Iodáil]] (cf [[Benito Mussolini|Mussoloni]]), Bhunaigh sé an Falange Española (Falangaithe na Spáinne) sa bhliain 1933 chun an smaointeoireacht sin a chur chun cinn. Sa bhliain 1936 a chumasc an ''Falange Española'' le grúpa eile den chineál céanna, an ''Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista'', chun an ''Falange Española de las JONS'' a chruthú, a bhí ina réamhtheachtaí ar an ''Falange Española Tradicionalista y de la Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista'', an t-aon pháirtí dlíthiúil sa Spáinn faoi réimeas an [[Francisco Franco|Ghinearáil Franco]] ó 1937 go 1975. === Bású === Go gairid roimh thús an [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogaidh Shibhialta]], gabhadh é agus d'fhan sé ina phríosúnach de chuid na Poblachtánaigh. ciontaíodh é as comhcheilg i gcoinne Phoblacht na Spáinne agus [[Réabhlóid|éirí amach]] míleata. Cuireadh José Antonio Primo de Rivera chun báis trí scuad lámhaigh ar [[20 Samhain]] [[1936]]. Níor thapaigh an Ginearál Franco an deis le Primo de Rivera a shábháil (mar a bhí a fhios ag madraí an bhaile, níor thaitin Rivera leis ar chor ar bith) is cinnte go bhfuair bású an duine dheireanaigh réidh le pearsa a d'fhéadfadh cur in éadan cheannaireacht Franco ar na fórsaí náisiúnaithe. == Féach freisin == * [[Miguel Primo de Rivera]] * [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Primo de Rivera, Jose Antonio}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]] [[Catagóir:Básanna i 1936]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne]] [[Catagóir:Daoine as Maidrid]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Dlíodóirí Spáinneacha]] [[Catagóir:Faisistithe]] [[Catagóir:Filí Spáinneacha]] [[Catagóir:Frith-Sheimíteachas]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 2r6kkmcorhtxpdf1fygqbuhx2f3mk64 0 100693 1320882 1284877 2026-07-18T10:51:33Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1320882 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Is é ''' An Conradh ar Thoirmeasc Airm Núicléacha''' ('''CTAN'''), nó ''' An Conradh um Chosc ar Airm Núicléacha''',<ref>i mBéarla, ''Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons''</ref> an chéad chomhaontú idirnáisiúnta atá ceangailteach ó thaobh dlí chun [[airm núicléacha]] a thoirmeasc go cuimsitheach, leis an sprioc deiridh iad a bheith díothaithe go huile agus go hiomlán. Glacadh é an 7 Iúil 2017, osclaíodh é lena shíniú an 20 Meán Fómhair 2017. Tháinig an Conradh i bhfeidhm i dtíortha áirithe (gan airm núicléacha) ó 22 Eanáir 2021 ar aghaidh.<ref>The Guardian.[http://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/now-that-nuclear-weapons-are-the-pacific-demands-truth-on-decades-of-testing]</ref> <ref>AP NEWS.[https://apnews.com/article/nuclear-weapons-disarmament-united-nations-gun-politics-united-states-a539eee6868462b17a81747f04fc6fbb]</ref> Níl an Conradh i bhfeidhm sna Stáit Aontaithe, An Rúis srl. I gcás na náisiún sin atá ina bpáirtithe aige, cuireann an Conradh cosc ar fhorbairt, ar thástáil, ar tháirgeadh, ar stoc-charnadh, ar shuiteáil, ar aistriú, ar úsáid agus ar bhagairt úsáide arm núicléach, mar aon le cúnamh agus spreagadh do na gníomhaíochtaí toirmiscthe. Maidir le stáit armtha núicléacha a thagann isteach sa Chonradh, cuireann sé deis ar fáil, faoi cheangal ama, le haghaidh caibidlíochta as a dtiocfaidh díothú fíoraithe agus dochúlaithe a chlár airm núicléacha.[[Íomhá:The Beginning of the End of Nuclear Weapons (Full length version).webm|clé|mion|220x220px|Clár faisnéis,      6 Iúil 2020]] == Stair == Shocraigh sainordú a ghlac Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe an 23 Nollaig 2016 dhá sheisiún caibidlíochta: 27 go 31 Márta agus ó 15 Meitheamh go 7 Iúil, 2017. Ritheadh an conradh de réir sceidil an 7 Iúil le 122 i bhfabhar, 1 i gcoinne ([[An Ísiltír]]), agus 1 staonadh oifigiúil ([[Singeapór]]). Níor vótáil seasca is naoi náisiún, na stáit airm núicléacha ar fad agus gach ball de NATO seachas an Ísiltír ina measc.<ref>www.un.org.[https://www.un.org/disarmament/ptnw/index.html]</ref> == Coincheap == Is éard a bheidh sa chonradh um thoirmeasc airm núicléacha, de réir a mholtóirí, "''unambiguous political commitment''" (“tiomantas polaitiúil gan athbhrí”) chun domhan saor ó airm núicléacha a bhaint amach agus a chothabháil.<ref> Working paper 34 submitted to the UN open-ended working group on nuclear disarmament, Geneva.[https://www.reachingcriticalwill.org/images/documents/Disarmament-fora/OEWG/2016/Documents/WP34.pdf],</ref> Murab ionann agus coinbhinsiún cuimsitheach um airm núicléacha, áfach, ní raibh sé i gceist go mbeadh na bearta dlíthiúla agus teicniúla go léir ann chun an pointe díothaithe a bhaint amach. Ina ionad sin, beidh forálacha den sórt sin ina n-ábhar caibidlíochta ina dhiaidh sin, lena bhféadfar an comhaontú tosaigh a thabhairt i gcrích sách tapa agus, más gá, gan rannpháirtíocht náisiúin armtha núicléach.<ref>Banning nuclear weapons without the nuclear armed states". [https://article36.org/wp-content/uploads/2013/10/Banning-without.pdf]</ref> Creideann lucht an Chonradh ar Thoirmeasc go gcuideoidh sé le hairm núicléacha a "stiogmatú" , agus go bhfónfaidh sé mar "chatalaíoch" chun iad a dhíchur.<ref>Reaching Critical Will and Article 36, [http://www.article36.org/wp-content/uploads/2014/04/AR06_TREATY_REPORT_27.4.14.pdf "A treaty banning nuclear weapons"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907170055/http://www.article36.org/wp-content/uploads/2014/04/AR06_TREATY_REPORT_27.4.14.pdf |date=2019-09-07 }} (May 2014)</ref> Gheall timpeall dhá thrian de náisiúin an domhain oibriú le chéile “chun an bhearna dhlíthiúil a líonadh” sa réimeas idirnáisiúnta atá ann cheana a rialaíonn airm núicléacha, agus féachaint ar chonradh um thoirmeasc ar airm núicléacha mar rogha amháin chun an cuspóir seo a bhaint amach.<ref>[http://www.reachingcriticalwill.org/images/documents/Disarmament-fora/OEWG/2016/Documents/WP36.pdf Working paper 36] submitted to the UN open-ended working group on nuclear disarmament, Geneva, 4 May 2016</ref> Níl cosc ar airm núicléacha – murab ionann agus airm cheimiceacha, airm bhitheolaíocha, mianaigh talún frithphearsanra agus cnuas-mhuinisin – ar bhealach cuimsitheach agus uilíoch.<ref>Article 36 and Reaching Critical Will, [http://www.article36.org/wp-content/uploads/2015/05/A36-RCW-gaps-table-updated.pdf "Filling the legal gap: the prohibition of nuclear weapons"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907170100/http://www.article36.org/wp-content/uploads/2015/05/A36-RCW-gaps-table-updated.pdf |date=2019-09-07 }} (April 2015)</ref> Níl sa Chonradh Neamhiomadú (CNI) 1968 ach toirmisc pháirteacha, agus ní chuireann conarthaí maidir le limistéar saor ó airm núicléacha cosc ar airm núicléacha ach amháin laistigh de réigiúin gheografacha áirithe. [[Íomhá:Acheson and Wallis on EIF of TPNW 2021-01-19.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Acheson agus Wallis ]] == Féach freisin == * [[Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968)]] * [[Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha]]; Níl an Conradh i bhfeidhm * [[Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon]], 1987 * [[Conradh Núicléach New START]], 2010 * [[Airm núicléacha]] * [[Comhdhíothú dearbhaithe]] ==Tagairtí== <references /> [[Catagóir:2017 sna Náisiúin Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí rialaithe arm]] [[Catagóir:Conarthaí na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Airm núicléacha]] [[Catagóir:Conarthaí na hÉireann]] [[Catagóir:Iomadú núicléach]] [[Catagóir:Conarthaí]] [[Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Rúise]] [[Catagóir:Arm na Rúise]] [[Catagóir:Arm na Stát Aontaithe]] m8sw4rm3kjv0drbtwkbe6klplm04nu8 0 101734 1320796 1320764 2026-07-17T13:01:44Z Conradder 34685 /* 2016 */ 1320796 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Feabhal''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''Foyle''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == ''* ón 13 Aibreán 2026 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Mark H. Durkan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Sinéad McLaughlin]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Julie Middleton]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Pádraig Delargy]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Ciara Ferguson]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Feabhal <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/raise/publications/2017-2022/2022/2422.pdf|teideal=Election Report: Northern Ireland Assembly Election, 5 May 2022|work=NI Assembly|dátarochtana=03 Iúil 2026|údar=Dr Raymond Russe|dáta=11 Bealtaine 2022|format=PDF|language=Béarla}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9 !! Comhair 10 !! Comhair 11 !! Comhair 12 !! Comhair 13 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Pádraig Delargy]]''' ||20.20% ||'''9,471''' || || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 17.06% || '''7,999'''|| || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Ciara Ferguson]]''' ||12.61% ||5,913 ||7,237 ||7,248 ||7,257 ||7,257 ||7,373 ||7,424 ||7,630 ||'''7,873'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Sinéad McLaughlin|Sinead McLaughlin]]'''|| 6.80%|| 3,189 ||3,250 ||3,269 ||3,358 ||3,359 ||3,410 ||3,449 ||4,236 ||4,411 ||4,432 ||7,490 ||'''8,605'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 8.75%|| 4,101 ||4,101 ||4,108 ||4,109 ||4,391 ||4,392 ||4,428 ||4,478 ||4,654 ||4,655 ||4,675 ||4,713 ||'''4,731''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Ryan McCready ||7.98% ||3,744 ||3,746 ||3,752 ||3,754 ||3,948 ||3,950 ||3,961 ||4,244 ||4,282 ||4,283 ||4,326 ||4,515 ||4,635 |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || Shaun Harkin ||5.59% ||2,621 ||2,672 ||2,741 ||2,751 ||2,754 ||2,902 ||3,014 ||3,446 ||4,011 ||4,033 ||4,264 || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Brian Tierney|| 6.98% ||3,272 ||3,293 ||3,307 ||3,333 ||3,333 ||3,413 ||3,448 ||3,709 ||3,951 ||3,967|| || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Emmet Doyle ||4.26% ||2,000 ||2,041 ||2,045 ||2,049 ||2,050 ||2,176 ||2,609 ||2,697|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Rachael Ferguson ||4.73% ||2,220 ||2,274 ||2,333 ||2,346 ||2,351 ||2,368 ||2,404 || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách || Anne McCloskey ||1.82% ||854 ||864 ||869 ||870 ||877 ||946|| || || || || || || |- | style="background:{{Irish Republican Socialist Party/meta/color}}"| ||[[Páirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann|PPSÉ]] ||Colly McLaughlin ||1.63% ||766 ||782 ||784 ||786 ||786|| || || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Elizabeth Neely ||1.06% ||499 ||499 ||502 ||502 || || || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Gillian Hamilton ||0.45% ||215 ||219 || || || || || || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 77,343 '''bailí:''' 46,864 '''Millte:''' 810 '''Cuóta:''' 7,811 '''Vótóirí:''' 47,674 (61.64%) ''' |} ====2017==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Elisha McCallion]]'''|| 20.63% ||'''9,205'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 16.01% ||7,145 ||'''8,608.76'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]''' ||16.23% ||7,240 ||7,332.53 ||'''7,595.3'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 15.57%|| 6,948 ||7,023.05 ||7,275.56 ||7,380.68 ||'''8,413.68'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 13.39% ||5,975 ||5,975 ||5,976.71 ||6,008.09 ||6,902.37 ||'''7,036.37''' |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || [[ Eamonn McCann]] ||10.67||4,760 ||4,850.63 ||5,086.8 ||5,291.63 ||5,922.16 ||6,373.16 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.72% ||1,660 ||1,661.52 ||1,668.93 ||1,704.5 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Colm Cavanagh ||2.52% ||1,124 ||1,132.93 ||1,179.67 ||1,295.22 || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Shannon Downey|| 0.54% ||242 ||244.09 ||264.42 || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||''[[Citizens Independent Social Thought Alliance]]'' ||John Lindsay||0.44% ||196 ||199.61 ||225.45|| || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Stuart Canning|| 0.17% ||77 ||77.19 ||78.9|| || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Arthur McGuinness|| 0.10%|| 44|| 44.57 ||56.35|| || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 69,718 ''' Bailí:''' 44,616'''Millte:''' 701'''Cuóta:''' 7,437'''Vótóirí:''' 45,317(65.00%) ''' |} ====2016==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 11.93% ||4,737 ||4,770 ||4,772 ||'''6,641'''|| || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 8.06% ||3,198 ||3,220 ||3,270 ||3,271 ||3,274 ||'''5,676''' || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 10.57% ||4,197 ||4,268 ||4,395 ||4,527 ||4,744 ||4,801 ||'''6,905 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]'''|| 12.59%|| 5,000 ||5,069 ||5,111 ||5,217 ||5,376 ||5,401 ||'''5,804''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Martin McGuinness]]'''|| 12.69% ||5,037 ||5,070 ||5,168 ||5,175 ||5,176 ||5,656 ||'''5,712''' || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || '''[[Eamonn McCann]]'''' ||10.52%|| 4,176 ||4,354 ||4,551 ||4,635 ||4,720 ||4,779 ||4,927 ||'''5,394''' |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Anne McCloskey ||8.59% ||3,410 ||3,484 ||3,683 ||3,754 ||3,832 ||3,886 ||3,974 ||4,227 |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Gerard Diver]]|| 6.80% ||2,700 ||2,743 ||2,797 ||2,974 ||3,239 ||3,249|| || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || [[Maeve McLaughlin]]|| 7.71% ||3,062 ||3,072 ||3,114 ||3,114 ||3,114 || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.58%|| 1,420 ||1,477 ||1,484|| || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Maurice Devenney]]||2.95% ||1,173 ||1,190 ||1,213|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Kathleen Bradley|| 2.27% ||902 ||928|| || || || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||[[CISTA]] ||John Lindsay|| 0.65% ||259 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Chris McCaw|| 0.60%|| 238|| || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Mary Hassan ||0.40% ||157|| || || || || || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Alan Dunlop|| 0.09% ||36|| || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 71.759 ''' Bailí:''' 39,702'''Millte:''' 485'''Cuóta:''' 5,672'''Vótóirí:''' 40,187(56.00%) ''' |} ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Feabhal, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] 9me74i5vzdx6qsrlh0er8h7awa86xr6 1320797 1320796 2026-07-17T13:02:02Z Conradder 34685 /* 2016 */ 1320797 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Feabhal''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''Foyle''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == ''* ón 13 Aibreán 2026 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Mark H. Durkan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Sinéad McLaughlin]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Julie Middleton]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Pádraig Delargy]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Ciara Ferguson]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Feabhal <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/raise/publications/2017-2022/2022/2422.pdf|teideal=Election Report: Northern Ireland Assembly Election, 5 May 2022|work=NI Assembly|dátarochtana=03 Iúil 2026|údar=Dr Raymond Russe|dáta=11 Bealtaine 2022|format=PDF|language=Béarla}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9 !! Comhair 10 !! Comhair 11 !! Comhair 12 !! Comhair 13 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Pádraig Delargy]]''' ||20.20% ||'''9,471''' || || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 17.06% || '''7,999'''|| || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Ciara Ferguson]]''' ||12.61% ||5,913 ||7,237 ||7,248 ||7,257 ||7,257 ||7,373 ||7,424 ||7,630 ||'''7,873'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Sinéad McLaughlin|Sinead McLaughlin]]'''|| 6.80%|| 3,189 ||3,250 ||3,269 ||3,358 ||3,359 ||3,410 ||3,449 ||4,236 ||4,411 ||4,432 ||7,490 ||'''8,605'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 8.75%|| 4,101 ||4,101 ||4,108 ||4,109 ||4,391 ||4,392 ||4,428 ||4,478 ||4,654 ||4,655 ||4,675 ||4,713 ||'''4,731''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Ryan McCready ||7.98% ||3,744 ||3,746 ||3,752 ||3,754 ||3,948 ||3,950 ||3,961 ||4,244 ||4,282 ||4,283 ||4,326 ||4,515 ||4,635 |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || Shaun Harkin ||5.59% ||2,621 ||2,672 ||2,741 ||2,751 ||2,754 ||2,902 ||3,014 ||3,446 ||4,011 ||4,033 ||4,264 || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Brian Tierney|| 6.98% ||3,272 ||3,293 ||3,307 ||3,333 ||3,333 ||3,413 ||3,448 ||3,709 ||3,951 ||3,967|| || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Emmet Doyle ||4.26% ||2,000 ||2,041 ||2,045 ||2,049 ||2,050 ||2,176 ||2,609 ||2,697|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Rachael Ferguson ||4.73% ||2,220 ||2,274 ||2,333 ||2,346 ||2,351 ||2,368 ||2,404 || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách || Anne McCloskey ||1.82% ||854 ||864 ||869 ||870 ||877 ||946|| || || || || || || |- | style="background:{{Irish Republican Socialist Party/meta/color}}"| ||[[Páirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann|PPSÉ]] ||Colly McLaughlin ||1.63% ||766 ||782 ||784 ||786 ||786|| || || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Elizabeth Neely ||1.06% ||499 ||499 ||502 ||502 || || || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Gillian Hamilton ||0.45% ||215 ||219 || || || || || || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 77,343 '''bailí:''' 46,864 '''Millte:''' 810 '''Cuóta:''' 7,811 '''Vótóirí:''' 47,674 (61.64%) ''' |} ====2017==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Elisha McCallion]]'''|| 20.63% ||'''9,205'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 16.01% ||7,145 ||'''8,608.76'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]''' ||16.23% ||7,240 ||7,332.53 ||'''7,595.3'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 15.57%|| 6,948 ||7,023.05 ||7,275.56 ||7,380.68 ||'''8,413.68'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 13.39% ||5,975 ||5,975 ||5,976.71 ||6,008.09 ||6,902.37 ||'''7,036.37''' |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || [[ Eamonn McCann]] ||10.67||4,760 ||4,850.63 ||5,086.8 ||5,291.63 ||5,922.16 ||6,373.16 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.72% ||1,660 ||1,661.52 ||1,668.93 ||1,704.5 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Colm Cavanagh ||2.52% ||1,124 ||1,132.93 ||1,179.67 ||1,295.22 || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Shannon Downey|| 0.54% ||242 ||244.09 ||264.42 || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||''[[Citizens Independent Social Thought Alliance]]'' ||John Lindsay||0.44% ||196 ||199.61 ||225.45|| || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Stuart Canning|| 0.17% ||77 ||77.19 ||78.9|| || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Arthur McGuinness|| 0.10%|| 44|| 44.57 ||56.35|| || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 69,718 ''' Bailí:''' 44,616'''Millte:''' 701'''Cuóta:''' 7,437'''Vótóirí:''' 45,317(65.00%) ''' |} ====2016==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 11.93% ||4,737 ||4,770 ||4,772 ||'''6,641'''|| || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 8.06% ||3,198 ||3,220 ||3,270 ||3,271 ||3,274 ||'''5,676''' || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 10.57% ||4,197 ||4,268 ||4,395 ||4,527 ||4,744 ||4,801 ||'''6,905 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]'''|| 12.59%|| 5,000 ||5,069 ||5,111 ||5,217 ||5,376 ||5,401 ||'''5,804''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Martin McGuinness]]'''|| 12.69% ||5,037 ||5,070 ||5,168 ||5,175 ||5,176 ||5,656 ||'''5,712''' || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || '''[[Eamonn McCann]]'''' ||10.52%|| 4,176 ||4,354 ||4,551 ||4,635 ||4,720 ||4,779 ||4,927 ||'''5,394''' |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Anne McCloskey ||8.59% ||3,410 ||3,484 ||3,683 ||3,754 ||3,832 ||3,886 ||3,974 ||4,227 |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Gerard Diver]]|| 6.80% ||2,700 ||2,743 ||2,797 ||2,974 ||3,239 ||3,249|| || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || [[Maeve McLaughlin]]|| 7.71% ||3,062 ||3,072 ||3,114 ||3,114 ||3,114 || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.58%|| 1,420 ||1,477 ||1,484|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Maurice Devenney]]||2.95% ||1,173 ||1,190 ||1,213|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Kathleen Bradley|| 2.27% ||902 ||928|| || || || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||[[CISTA]] ||John Lindsay|| 0.65% ||259 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Chris McCaw|| 0.60%|| 238|| || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Mary Hassan ||0.40% ||157|| || || || || || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Alan Dunlop|| 0.09% ||36|| || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 71.759 ''' Bailí:''' 39,702'''Millte:''' 485'''Cuóta:''' 5,672'''Vótóirí:''' 40,187(56.00%) ''' |} ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Feabhal, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] qhoerbbcjt2d4e0vkpgvtotradmaf4g 1320798 1320797 2026-07-17T13:02:15Z Conradder 34685 /* 2016 */ 1320798 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Feabhal''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''Foyle''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == ''* ón 13 Aibreán 2026 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Mark H. Durkan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Sinéad McLaughlin]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Julie Middleton]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Pádraig Delargy]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Ciara Ferguson]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Feabhal <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/raise/publications/2017-2022/2022/2422.pdf|teideal=Election Report: Northern Ireland Assembly Election, 5 May 2022|work=NI Assembly|dátarochtana=03 Iúil 2026|údar=Dr Raymond Russe|dáta=11 Bealtaine 2022|format=PDF|language=Béarla}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9 !! Comhair 10 !! Comhair 11 !! Comhair 12 !! Comhair 13 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Pádraig Delargy]]''' ||20.20% ||'''9,471''' || || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 17.06% || '''7,999'''|| || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Ciara Ferguson]]''' ||12.61% ||5,913 ||7,237 ||7,248 ||7,257 ||7,257 ||7,373 ||7,424 ||7,630 ||'''7,873'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Sinéad McLaughlin|Sinead McLaughlin]]'''|| 6.80%|| 3,189 ||3,250 ||3,269 ||3,358 ||3,359 ||3,410 ||3,449 ||4,236 ||4,411 ||4,432 ||7,490 ||'''8,605'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 8.75%|| 4,101 ||4,101 ||4,108 ||4,109 ||4,391 ||4,392 ||4,428 ||4,478 ||4,654 ||4,655 ||4,675 ||4,713 ||'''4,731''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Ryan McCready ||7.98% ||3,744 ||3,746 ||3,752 ||3,754 ||3,948 ||3,950 ||3,961 ||4,244 ||4,282 ||4,283 ||4,326 ||4,515 ||4,635 |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || Shaun Harkin ||5.59% ||2,621 ||2,672 ||2,741 ||2,751 ||2,754 ||2,902 ||3,014 ||3,446 ||4,011 ||4,033 ||4,264 || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Brian Tierney|| 6.98% ||3,272 ||3,293 ||3,307 ||3,333 ||3,333 ||3,413 ||3,448 ||3,709 ||3,951 ||3,967|| || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Emmet Doyle ||4.26% ||2,000 ||2,041 ||2,045 ||2,049 ||2,050 ||2,176 ||2,609 ||2,697|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Rachael Ferguson ||4.73% ||2,220 ||2,274 ||2,333 ||2,346 ||2,351 ||2,368 ||2,404 || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách || Anne McCloskey ||1.82% ||854 ||864 ||869 ||870 ||877 ||946|| || || || || || || |- | style="background:{{Irish Republican Socialist Party/meta/color}}"| ||[[Páirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann|PPSÉ]] ||Colly McLaughlin ||1.63% ||766 ||782 ||784 ||786 ||786|| || || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Elizabeth Neely ||1.06% ||499 ||499 ||502 ||502 || || || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Gillian Hamilton ||0.45% ||215 ||219 || || || || || || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 77,343 '''bailí:''' 46,864 '''Millte:''' 810 '''Cuóta:''' 7,811 '''Vótóirí:''' 47,674 (61.64%) ''' |} ====2017==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Elisha McCallion]]'''|| 20.63% ||'''9,205'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 16.01% ||7,145 ||'''8,608.76'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]''' ||16.23% ||7,240 ||7,332.53 ||'''7,595.3'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 15.57%|| 6,948 ||7,023.05 ||7,275.56 ||7,380.68 ||'''8,413.68'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 13.39% ||5,975 ||5,975 ||5,976.71 ||6,008.09 ||6,902.37 ||'''7,036.37''' |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || [[ Eamonn McCann]] ||10.67||4,760 ||4,850.63 ||5,086.8 ||5,291.63 ||5,922.16 ||6,373.16 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.72% ||1,660 ||1,661.52 ||1,668.93 ||1,704.5 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Colm Cavanagh ||2.52% ||1,124 ||1,132.93 ||1,179.67 ||1,295.22 || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Shannon Downey|| 0.54% ||242 ||244.09 ||264.42 || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||''[[Citizens Independent Social Thought Alliance]]'' ||John Lindsay||0.44% ||196 ||199.61 ||225.45|| || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Stuart Canning|| 0.17% ||77 ||77.19 ||78.9|| || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Arthur McGuinness|| 0.10%|| 44|| 44.57 ||56.35|| || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 69,718 ''' Bailí:''' 44,616'''Millte:''' 701'''Cuóta:''' 7,437'''Vótóirí:''' 45,317(65.00%) ''' |} ====2016==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 11.93% ||4,737 ||4,770 ||4,772 ||'''6,641'''|| || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 8.06% ||3,198 ||3,220 ||3,270 ||3,271 ||3,274 ||'''5,676''' || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 10.57% ||4,197 ||4,268 ||4,395 ||4,527 ||4,744 ||4,801 ||'''6,905 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]'''|| 12.59%|| 5,000 ||5,069 ||5,111 ||5,217 ||5,376 ||5,401 ||'''5,804''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Martin McGuinness]]'''|| 12.69% ||5,037 ||5,070 ||5,168 ||5,175 ||5,176 ||5,656 ||'''5,712''' || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || '''[[Eamonn McCann]]'''' ||10.52%|| 4,176 ||4,354 ||4,551 ||4,635 ||4,720 ||4,779 ||4,927 ||'''5,394''' |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Anne McCloskey ||8.59% ||3,410 ||3,484 ||3,683 ||3,754 ||3,832 ||3,886 ||3,974 ||4,227 |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Gerard Diver]]|| 6.80% ||2,700 ||2,743 ||2,797 ||2,974 ||3,239 ||3,249|| || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || [[Maeve McLaughlin]]|| 7.71% ||3,062 ||3,072 ||3,114 ||3,114 ||3,114 || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.58%|| 1,420 ||1,477 ||1,484|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Maurice Devenney]]||2.95% ||1,173 ||1,190 ||1,213|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Kathleen Bradley|| 2.27% ||902 ||928|| || || || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||[[CISTA]] ||John Lindsay|| 0.65% ||259 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Chris McCaw|| 0.60%|| 238|| || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Mary Hassan ||0.40% ||157|| || || || || || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Alan Dunlop|| 0.09% ||36|| || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 71.759 ''' Bailí:''' 39,702'''Millte:''' 485'''Cuóta:''' 5,672'''Vótóirí:''' 40,187(56.00%) ''' |} ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Feabhal, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] dtt3sbi33zv5m0eksk6sb7m0nmxf2xr 1320799 1320798 2026-07-17T13:03:37Z Conradder 34685 /* 2016 */ 1320799 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Feabhal''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''Foyle''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == ''* ón 13 Aibreán 2026 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Mark H. Durkan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Sinéad McLaughlin]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Julie Middleton]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Pádraig Delargy]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Ciara Ferguson]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Feabhal <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/raise/publications/2017-2022/2022/2422.pdf|teideal=Election Report: Northern Ireland Assembly Election, 5 May 2022|work=NI Assembly|dátarochtana=03 Iúil 2026|údar=Dr Raymond Russe|dáta=11 Bealtaine 2022|format=PDF|language=Béarla}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9 !! Comhair 10 !! Comhair 11 !! Comhair 12 !! Comhair 13 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Pádraig Delargy]]''' ||20.20% ||'''9,471''' || || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 17.06% || '''7,999'''|| || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Ciara Ferguson]]''' ||12.61% ||5,913 ||7,237 ||7,248 ||7,257 ||7,257 ||7,373 ||7,424 ||7,630 ||'''7,873'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Sinéad McLaughlin|Sinead McLaughlin]]'''|| 6.80%|| 3,189 ||3,250 ||3,269 ||3,358 ||3,359 ||3,410 ||3,449 ||4,236 ||4,411 ||4,432 ||7,490 ||'''8,605'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 8.75%|| 4,101 ||4,101 ||4,108 ||4,109 ||4,391 ||4,392 ||4,428 ||4,478 ||4,654 ||4,655 ||4,675 ||4,713 ||'''4,731''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Ryan McCready ||7.98% ||3,744 ||3,746 ||3,752 ||3,754 ||3,948 ||3,950 ||3,961 ||4,244 ||4,282 ||4,283 ||4,326 ||4,515 ||4,635 |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || Shaun Harkin ||5.59% ||2,621 ||2,672 ||2,741 ||2,751 ||2,754 ||2,902 ||3,014 ||3,446 ||4,011 ||4,033 ||4,264 || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Brian Tierney|| 6.98% ||3,272 ||3,293 ||3,307 ||3,333 ||3,333 ||3,413 ||3,448 ||3,709 ||3,951 ||3,967|| || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Emmet Doyle ||4.26% ||2,000 ||2,041 ||2,045 ||2,049 ||2,050 ||2,176 ||2,609 ||2,697|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Rachael Ferguson ||4.73% ||2,220 ||2,274 ||2,333 ||2,346 ||2,351 ||2,368 ||2,404 || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách || Anne McCloskey ||1.82% ||854 ||864 ||869 ||870 ||877 ||946|| || || || || || || |- | style="background:{{Irish Republican Socialist Party/meta/color}}"| ||[[Páirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann|PPSÉ]] ||Colly McLaughlin ||1.63% ||766 ||782 ||784 ||786 ||786|| || || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Elizabeth Neely ||1.06% ||499 ||499 ||502 ||502 || || || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Gillian Hamilton ||0.45% ||215 ||219 || || || || || || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 77,343 '''bailí:''' 46,864 '''Millte:''' 810 '''Cuóta:''' 7,811 '''Vótóirí:''' 47,674 (61.64%) ''' |} ====2017==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Elisha McCallion]]'''|| 20.63% ||'''9,205'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 16.01% ||7,145 ||'''8,608.76'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]''' ||16.23% ||7,240 ||7,332.53 ||'''7,595.3'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 15.57%|| 6,948 ||7,023.05 ||7,275.56 ||7,380.68 ||'''8,413.68'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 13.39% ||5,975 ||5,975 ||5,976.71 ||6,008.09 ||6,902.37 ||'''7,036.37''' |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || [[ Eamonn McCann]] ||10.67||4,760 ||4,850.63 ||5,086.8 ||5,291.63 ||5,922.16 ||6,373.16 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.72% ||1,660 ||1,661.52 ||1,668.93 ||1,704.5 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Colm Cavanagh ||2.52% ||1,124 ||1,132.93 ||1,179.67 ||1,295.22 || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Shannon Downey|| 0.54% ||242 ||244.09 ||264.42 || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||''[[Citizens Independent Social Thought Alliance]]'' ||John Lindsay||0.44% ||196 ||199.61 ||225.45|| || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Stuart Canning|| 0.17% ||77 ||77.19 ||78.9|| || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Arthur McGuinness|| 0.10%|| 44|| 44.57 ||56.35|| || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 69,718 ''' Bailí:''' 44,616'''Millte:''' 701'''Cuóta:''' 7,437'''Vótóirí:''' 45,317(65.00%) ''' |} ====2016==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 11.93% ||4,737 ||4,770 ||4,772 ||'''6,641'''|| || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 8.06% ||3,198 ||3,220 ||3,270 ||3,271 ||3,274 ||'''5,676''' || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 10.57% ||4,197 ||4,268 ||4,395 ||4,527 ||4,744 ||4,801 ||'''6,905 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]'''|| 12.59%|| 5,000 ||5,069 ||5,111 ||5,217 ||5,376 ||5,401 ||'''5,804''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Martin McGuinness]]'''|| 12.69% ||5,037 ||5,070 ||5,168 ||5,175 ||5,176 ||5,656 ||'''5,712''' || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || '''[[Eamonn McCann]]'''' ||10.52%|| 4,176 ||4,354 ||4,551 ||4,635 ||4,720 ||4,779 ||4,927 ||'''5,394''' |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Anne McCloskey ||8.59% ||3,410 ||3,484 ||3,683 ||3,754 ||3,832 ||3,886 ||3,974 ||4,227 |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Gerard Diver]]|| 6.80% ||2,700 ||2,743 ||2,797 ||2,974 ||3,239 ||3,249|| || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || [[Maeve McLaughlin]]|| 7.71% ||3,062 ||3,072 ||3,114 ||3,114 ||3,114 || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.58%|| 1,420 ||1,477 ||1,484|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Maurice Devenney]]||2.95% ||1,173 ||1,190 ||1,213|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Kathleen Bradley|| 2.27% ||902 ||928|| || || || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||[[CISTA]] ||John Lindsay|| 0.65% ||259 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Chris McCaw|| 0.60%|| 238|| || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Mary Hassan ||0.40% ||157|| || || || || || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Alan Dunlop|| 0.09% ||36|| || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí: '''71.759 ''' Bailí: '''39,702''' Millte: '''485''' Cuóta: '''5,672''' Vótóirí: '''40,187(56.00%) ''' |} ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Feabhal, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] 87qffnnj9zhsypb9jj0s2tv17a1p36c 1320800 1320799 2026-07-17T13:26:19Z Conradder 34685 /* 2011 */ 1320800 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Feabhal''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''Foyle''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == ''* ón 13 Aibreán 2026 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Mark H. Durkan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Sinéad McLaughlin]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Julie Middleton]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Pádraig Delargy]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Ciara Ferguson]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Feabhal <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/raise/publications/2017-2022/2022/2422.pdf|teideal=Election Report: Northern Ireland Assembly Election, 5 May 2022|work=NI Assembly|dátarochtana=03 Iúil 2026|údar=Dr Raymond Russe|dáta=11 Bealtaine 2022|format=PDF|language=Béarla}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9 !! Comhair 10 !! Comhair 11 !! Comhair 12 !! Comhair 13 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Pádraig Delargy]]''' ||20.20% ||'''9,471''' || || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 17.06% || '''7,999'''|| || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Ciara Ferguson]]''' ||12.61% ||5,913 ||7,237 ||7,248 ||7,257 ||7,257 ||7,373 ||7,424 ||7,630 ||'''7,873'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Sinéad McLaughlin|Sinead McLaughlin]]'''|| 6.80%|| 3,189 ||3,250 ||3,269 ||3,358 ||3,359 ||3,410 ||3,449 ||4,236 ||4,411 ||4,432 ||7,490 ||'''8,605'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 8.75%|| 4,101 ||4,101 ||4,108 ||4,109 ||4,391 ||4,392 ||4,428 ||4,478 ||4,654 ||4,655 ||4,675 ||4,713 ||'''4,731''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Ryan McCready ||7.98% ||3,744 ||3,746 ||3,752 ||3,754 ||3,948 ||3,950 ||3,961 ||4,244 ||4,282 ||4,283 ||4,326 ||4,515 ||4,635 |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || Shaun Harkin ||5.59% ||2,621 ||2,672 ||2,741 ||2,751 ||2,754 ||2,902 ||3,014 ||3,446 ||4,011 ||4,033 ||4,264 || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Brian Tierney|| 6.98% ||3,272 ||3,293 ||3,307 ||3,333 ||3,333 ||3,413 ||3,448 ||3,709 ||3,951 ||3,967|| || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Emmet Doyle ||4.26% ||2,000 ||2,041 ||2,045 ||2,049 ||2,050 ||2,176 ||2,609 ||2,697|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Rachael Ferguson ||4.73% ||2,220 ||2,274 ||2,333 ||2,346 ||2,351 ||2,368 ||2,404 || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách || Anne McCloskey ||1.82% ||854 ||864 ||869 ||870 ||877 ||946|| || || || || || || |- | style="background:{{Irish Republican Socialist Party/meta/color}}"| ||[[Páirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann|PPSÉ]] ||Colly McLaughlin ||1.63% ||766 ||782 ||784 ||786 ||786|| || || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Elizabeth Neely ||1.06% ||499 ||499 ||502 ||502 || || || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Gillian Hamilton ||0.45% ||215 ||219 || || || || || || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 77,343 '''bailí:''' 46,864 '''Millte:''' 810 '''Cuóta:''' 7,811 '''Vótóirí:''' 47,674 (61.64%) ''' |} ====2017==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Elisha McCallion]]'''|| 20.63% ||'''9,205'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 16.01% ||7,145 ||'''8,608.76'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]''' ||16.23% ||7,240 ||7,332.53 ||'''7,595.3'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 15.57%|| 6,948 ||7,023.05 ||7,275.56 ||7,380.68 ||'''8,413.68'''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 13.39% ||5,975 ||5,975 ||5,976.71 ||6,008.09 ||6,902.37 ||'''7,036.37''' |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || [[ Eamonn McCann]] ||10.67||4,760 ||4,850.63 ||5,086.8 ||5,291.63 ||5,922.16 ||6,373.16 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.72% ||1,660 ||1,661.52 ||1,668.93 ||1,704.5 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Colm Cavanagh ||2.52% ||1,124 ||1,132.93 ||1,179.67 ||1,295.22 || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Shannon Downey|| 0.54% ||242 ||244.09 ||264.42 || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||''[[Citizens Independent Social Thought Alliance]]'' ||John Lindsay||0.44% ||196 ||199.61 ||225.45|| || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Stuart Canning|| 0.17% ||77 ||77.19 ||78.9|| || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Arthur McGuinness|| 0.10%|| 44|| 44.57 ||56.35|| || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí:''' 69,718 ''' Bailí:''' 44,616'''Millte:''' 701'''Cuóta:''' 7,437'''Vótóirí:''' 45,317(65.00%) ''' |} ====2016==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Gary Middleton]]'''|| 11.93% ||4,737 ||4,770 ||4,772 ||'''6,641'''|| || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 8.06% ||3,198 ||3,220 ||3,270 ||3,271 ||3,274 ||'''5,676''' || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 10.57% ||4,197 ||4,268 ||4,395 ||4,527 ||4,744 ||4,801 ||'''6,905 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]'''|| 12.59%|| 5,000 ||5,069 ||5,111 ||5,217 ||5,376 ||5,401 ||'''5,804''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Martin McGuinness]]'''|| 12.69% ||5,037 ||5,070 ||5,168 ||5,175 ||5,176 ||5,656 ||'''5,712''' || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || '''[[Eamonn McCann]]'''' ||10.52%|| 4,176 ||4,354 ||4,551 ||4,635 ||4,720 ||4,779 ||4,927 ||'''5,394''' |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Anne McCloskey ||8.59% ||3,410 ||3,484 ||3,683 ||3,754 ||3,832 ||3,886 ||3,974 ||4,227 |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Gerard Diver]]|| 6.80% ||2,700 ||2,743 ||2,797 ||2,974 ||3,239 ||3,249|| || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || [[Maeve McLaughlin]]|| 7.71% ||3,062 ||3,072 ||3,114 ||3,114 ||3,114 || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Julia Kee ||3.58%|| 1,420 ||1,477 ||1,484|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Maurice Devenney]]||2.95% ||1,173 ||1,190 ||1,213|| || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Kathleen Bradley|| 2.27% ||902 ||928|| || || || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}}"| ||[[CISTA]] ||John Lindsay|| 0.65% ||259 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Chris McCaw|| 0.60%|| 238|| || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] ||Mary Hassan ||0.40% ||157|| || || || || || || |- | style="background:#0000FF;"| || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] || Alan Dunlop|| 0.09% ||36|| || || || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí: '''71.759 ''' Bailí: '''39,702''' Millte: '''485''' Cuóta: '''5,672''' Vótóirí: '''40,187(56.00%) ''' |} ====2011==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=17| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|Toghchán Chomhthionól 2011]]: An Feabhal |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[William Hay]]''' ||18.42% ||'''7,154 '''|| || || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Martina Anderson]]'''|| 17.89% ||'''6,950'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Mark H. Durkan]]''' || 12.79% ||4,970 ||5,382.28 ||5,484.28 ||'''5,794.28'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Raymond McCartney]]'''|| 9.36% ||3,638 ||3,641.96 ||3,904.16 ||4,043.96 ||4,102.36 ||4,116.36 ||'''6,245.36''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Colum Eastwood]]'''|| 7.64%|| 2,967 ||3,069.08 ||3,101.08 ||3,402.8 ||5,376.76 ||5,500.76 ||'''5,562.76''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Pat Ramsey]]'''|| 8.08% ||3,138 ||3,682.72 ||3,716.52 ||4,088.72 ||4,554.32 ||4,626.32 ||'''4,875.92''' |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};"| || [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Pobail roimh Bhrabús]] || [[Eamonn McCann]] ||8.03%|| 3,120 ||3,208.88 ||3,255.48 ||3,587.12 ||3,697.8 ||3,719.8 ||3,915.68 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Paul Fleming ||6.72% ||2,612 ||2,615.96 ||3,433.56 ||3,502.64 ||3,607.08 ||3,615.08|| |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Pól Callaghan]]|| 6.75% ||2,624 ||2,691.32 ||2,730.12 ||2,890.56 || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách || Paul McFadden|| 3.29% ||1,280 ||1,336.32 ||1,352.72 || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Keith McGrellis ||0.86% ||334 ||621.32 ||621.72 || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Terry Doherty ||0.15% ||60 ||79.36 ||81.96 || || || || |- | align=left colspan=17|'''Toghthóirí: '''68,663 ''' Bailí: '''38,847 ''' Millte: '''839''' Cuóta: '''5,550''' Vótóirí: '''39,686 (57.80%) ''' |} ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Feabhal, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] pz48kc59kuf0vraaycg0qmdmik85l99 0 102486 1320809 1202364 2026-07-17T16:42:43Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320809 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Tír Shlavach sa Mheánaois ab ea '''Prionsacht Nitra''' ([[Slóvaicis]]: ''Nitrianske kniežatstvo''), san áit ina bhfuil [[an tSlóvaic]] sa lá atá inniu ann. Mhair sí ó 825 go 1108, agus ba í [[Nitra]] an phríomhchathair. Bhí sí ina stát vasáilleach de chuid [[An Mhoráiv Mhór|na Moráive Móire]] ó 833 go 906, cuid de [[Prionsacht na hUngáire|Phrionsacht na hUngáire]] ó 906 go 1000, [[Ríocht na Polainne (1025-1385)|Riocht na Polainne]] ó 1000 go 1031, agus [[Riocht na hUngáire]] go dtí 1108. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:An Mheánaois]] [[Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa]] [[Catagóir:Monarcachtaí]] [[Catagóir:Stair na hUngáire]] do9uwg87t3w7phvmd25y2y2bjahg7th 0 102490 1320808 1245668 2026-07-17T16:40:41Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320808 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} {{glanadh}} Ba é '''An Mhoráiv Mhór''' ({{Lang-la|Regnum Marahensium}} nó ''Regnum Marauorum''; {{Lang-grc|Μεγάλη Μοραβία}}, ''Meghálī Moravía''; {{Lang-cs|Velká Morava}} [ˈvɛlkaː ˈmorava]; [[An tSlóvaicis|Slóvaicis]]: ''Vel'ká Morava'' [ˈʋeʎkaː ˈmɔraʋa]; {{Lang-pl|Wielkie Morawy}}), nó go simplí '''An Mhoráiv''',{{Sfn|Bowlus|1995}} {{Sfn|Barford|2001}} {{Sfn|Curta|2006}} an chéad stát mór a bhí go príomha san Iarthar na Slavach a tháinig chun cinn i limistéar Lár na hEorpa, {{Sfn|Drulák|2012}} b'fhéidir lena n-áirítear críocha atá inniu mar chuid de [[An tSeic|Phoblacht na Seice]], [[an tSlóvaic]], [[an Ungáir]], an [[An Ostair|Ostair]], [[an Ghearmáin]], an [[An Pholainn|Pholainn]], [[an Rómáin]], [[an tSeirbia]] agus an [[An Úcráin|Úcráin]]. Ba é an t-aon fhoirmiú a tháinig roimhe sna críocha seo ná aontas treibhe Samo a bhí ar eolas ó idir 631 agus 658 AD. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Mheánaois]] [[Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa]] [[Catagóir:Monarcachtaí]] [[Catagóir:Stair na Gearmáine]] [[Catagóir:Stair na hOstaire]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] [[Catagóir:Stair na hUngáire]] [[Catagóir:Stair na Polainne]] [[Catagóir:Stair na Rómáine]] [[Catagóir:Stair na Seice]] [[Catagóir:Stair na Seirbia]] 8hygdesmvhv0sxmyf0601o8cqchi3li 0 102578 1320877 1239871 2026-07-18T09:46:33Z EmausBot 6926 Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Saor-Dhoire]] 1320877 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Saor-Dhoire]] 3ejuiqwc9kru56jxdn9d6aiwsjiadkx 0 104044 1320805 1198881 2026-07-17T15:21:40Z Peadar Flanagan 69459 1320805 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} [[Íomhá:Map Gaels Brythons Picts.png|mion|deis|Éire agus an Bhreatain i lár na chéad mílaoise, roimh ionradh na [[Angla-Shacsanaigh|nAngla-Shacsanach]] sa Bhreatain. {{legend|#c14135|outline=#676767|[[Briotanaigh Cheilteacha]].}} {{legend|#4970c0|outline=#676767|[[Cruithnigh]].}} {{legend|#64855a|outline=#676767|[[Gaeil]].}}]] [[Íomhá:Celtic dagger, scabbard and buckle.JPG|mion|220px|Miodóg Cheilteach a fuarthas sa Bhreatain.]] Bhíodh [[Ceiltis na nOileán]] á labhairt ag ''' Ceiltigh na nOileán,''' lonnaithe i [[Éire|nÉirinn]], sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] agus sa [[an Bhriotáin#|Bhriotáin]]. Úsáidtear an téarma do dhreamanna Ceilteacha ón [[an Iarannaois|Iarannaois]] tríd an ré Rómhánach go dtí an luath-[[an mheánaois|mheánaois]], ina measc [[Briotanaigh Cheilteacha]], na [[Cruithnigh]] agus na [[Gaeil]]. Leath teangacha na gCeilteach ar fud na n-oileán le linn na [[Cré-umhaois]]é agus go luath le líne na hIarannaoise. Tá dhá fhine ann: [[Brittonic languages|Briotainic]] san oirthear agus [[teangacha Gaelacha|Gaeilis]] san iarthar. Cé go bhfuil fianaise scríofa ann ar {{h|Ceiltis na Mór-Roinne}} ón séú haois RC, rud a ligint le cinnteacht d'athchruthú a dhéanamh ar {{h|Prótai-Cheiltis}}, ní fheictear Ceiltis na nOileán go dtí go luath sa chéad mhílaois. Bhí creideamh [[ildiachas Ceilteach|ildiachach]] ag Ceiltigh na nOileán, faoi réim na n[[draoi]]the. Bhí naisc láidre ag roinnt desna treibheanna i ndeisceart na Breataine le tuatha Ceilteacha na mór-roinne, go háirithe leis an [[an Ghaill|nGaill]] agus leis an [[an Bheilg|nBeilg]]. Bhuail siad a gcuid bíonn féin. Rinne [[Impireacht na Róimhe]] [[Concas Rómhánach na Breataine|ionradh]] ar an mBreatain sa chéad aois AD agus chuir faoina smacht, agus d'éirigh cultúr [[Rómhánach-Briotanach]] chun cinn san oirdheisceart. D'fhan Briotanaigh agus Cruithnigh sa tuaisceart, agus na Gaeil i nÉirinn, laistigh den impireacht. Le meath ré na Rómhánach sna 400í, lonnaigh treibheanna [[Angla-Shacsanaigh|Angla-Shacsanacha]] san oirdheisceart, agus roinnt Gael san iarthar. Tháinig na Gaeil chun cinn san [[Albain]]. D'imigh roinnt Briotanaigh go dtí [[Armorica]] le linn na ré seo. Faoin 10ú haois, bhí Ceiltigh na nOileán scartha de réir áite agus teanga: * Briotainic ** [[Breatnaigh]] sa [[an Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]) ** [[Cornaigh]] i g[[Corn na Breataine]] ** [[Briotánaigh]] sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]] ** Cuimbriaigh(?) san [[Yr Hen Ogledd]] (Sean-Tuaisceart * Gaeilis ** [[Gaeil]] i nÉirinn) ** [[Albanaigh]] (in Albain) ** [[Manannaigh]] ar [[Oileán Mhanann]] Bhí roinnt Ceilteach eile lonnaithe i dtuaisceart Sasana agus deisceart na hAlban, agus i dteannta sin 'séard a bhí fágtha desna [[Cruithnigh]] i dtuaisceart na hAlban. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Na Ceiltigh]] j49voy8eb9cz733vbo1um5tmgoe3an4 0 107085 1320823 1299384 2026-07-17T18:14:52Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320823 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Iriseoir]], craoltóir agus colúnaí le [[Tuairisc.ie]], le ''Unity'' (nuachtlitir Chumannach) agus [[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]] is ea '''Eoin Ó Murchú'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/Eomurchu/|teideal=twitter.com/Eomurchu/|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2023-03-04|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2023-03-04}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/eomurchu1/about|teideal=Facebook|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2023-03-04|language=ga|work=Facebook|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> Sa bhliain 2022, ceapadh an Murchúch ina chathaoirleach ar [[Páirtí Cumannach Éireann|Pháirtí Cumannach Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishcommunistparty.ie/about/|teideal=About|language=en-US|work=Irish Communist Party|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> == Gairm == Rugadh Owen Murphy in [[Dartford]], Kent sna 1940idí. Bhí Ó Murchú chun tosaigh san fheachtas '[[Misneach (grúpa)|Misneach]]' sna [[1960idí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.misneachabu.ie/misneach-ce-muid/|teideal=Cé Muid? – Misneach|údar=misneachabu.ie|dáta=2023-03-04|language=ga-IE|dátarochtana=2023-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230304113051/https://www.misneachabu.ie/misneach-ce-muid/|archivedate=2023-03-04}}</ref> Scríobh Ó Murchú ''Culture and Revolution in Ireland'' (1971), saothar a chuir tionchar na Síne agus na hathbheochan Gaelaí le chéile. Ba bhall é d'Ógra [[Sinn Féin Oifigiúil|Shinn Féin Oifigiúil]] agus chuir sé ''United Irishman'' in eagar, nuachtán na gluaiseachta. D'fheidhmigh sé mar eagarthóir ar ''The Irish Socialist''. D'éirigh sé as in 1976 agus chuaigh sé le [[Páirtí Cumannach na hÉireann]]. In 1982, d'fhoilsigh sé ''The Workers' Party, Its Evolution and Its future, A Critique'' (Communist Party of Ireland). Sheas sé mar iarrthóir don Pháirtí Cumannach i bhfothoghchán Laois-Uíbh Fhailí in 1984. Iar-eagraí polaitíochta [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]], chuir sé i láthair sraith raidió, Cúrsaí Reatha, ar [[RTÉ Raidió 1]] sna [[2000idí]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/treibh/cursai-reatha-1.1166824|teideal=Cursai reatha|dáta=2004|language=ga-IE|work=The Irish Times|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> agus scríobh sé do [[Lá Nua]], srl.<ref>{{Lua idirlín|url=http://pod.raidionalife.ie/Iriseoireacht_na_Gaeilge.mp3|teideal=Iriseoireacht na Gaeilge : Cad é an Scéal?|údar=Raidió na Life|dáta=2011|dátarochtana=2024}}</ref> Sa bhliain 2014, fuair an Murchúch gradam cumarsáide, 'Colúnaí na Bliana', ó Lá Nua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/outandabout/oireachtas_na_casca.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|údar=BBC|dáta=2014|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> Sa bhliain 2022, eapadh an Murchúch ina chathaoirleach eatramhach ar [[Páirtí Cumannach Éireann|Pháirtí Cumannach Éireann]]. Tá sé ina eagarthóir ar an iris ''Unity'', nuachtán an pháirtí. === Conspóidí === Bíonn an Murchúch ag tarraingt conspóide air féin go minic, agus ag iarraidh daoine a ghríosú. Mar shampla, sa bhliain 2018, mhaígh an Rúis nach raibh aon bhaint acu leis an [[ionsaí ar Sergei Skripal]], agus scríobh an Murchúch, "tá a lán amhrais á léiriú faoin scéal oifigiúil a chuir na Sasanaigh amach".<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-docha-go-bhfuil-an-bear-ruiseach-ag-cubadh-chuige-fein-roimh-shasana/|teideal=Ní dócha go bhfuil an Béar Rúiseach ag cúbadh chuige féin roimh Shasana|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-03-04}}</ref> Cosantóir mór de chuid an rialtais Rúisigh is ea an Murchúch.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-hiad-olagairc-na-ruise-is-ca-bhfuair-siad-a-gcuid-airgid/|teideal=Cé hiad olagairc na Rúise is cá bhfuair siad a gcuid airgid?|údar=Scríobh an Murchúch coicís níos déanaí, "Ní haon ábhar iontais é mar sin gur ionsaíodh Skripal más fíor go raibh sé ag feidhmiú thar ceann dream amháin de na holagairc."|dáta=2 Aibreán 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-04}}</ref><ref name=":0" /> [[Eoraisceipteachas|Eoraisceipteach]] mór le rá is ea é chomh maith. Scríobh léitheoir de chuid Tuairisc.ie in 2023, "Is maith leis an Murchúch an ró-shimpliú, an dubh is bán, an mhaith is an t-olc…ar thaobh amháin..."<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-pobal-no-an-margadh-se-an-margadh-rogha-an-rialtais/|teideal=An pobal nó an margadh? Sé an margadh rogha an rialtais…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> == Féach freisin == * [https://www.google.com/search?as_q=site%3A.ga.wikipedia.org++%22Eoin+%C3%93+Murch%C3%BA%22 Eoin Ó Murchú ar an Vicipéid] * [https://www.google.com/search?as_q=site%3A.rte.ie+%22Eoin+%C3%93+Murch%C3%BA+%22 Eoin Ó Murchú ar Raidió na Gaeltachta] .<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21186076/|teideal="Leo Varadkar" ar Cormac ag a Cúig|údar=RnaG|dáta=2017-06-08|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-11-23}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20848191/|teideal="Sinn Féin" ar Cormac ag a Cúig|údar=RnaG|dáta=16 Meán Fómhair 15|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Adhmhaidin : Réiteach do tháillí pianóis trádála Trump. le Eoin Ó Murchú, "tráchtaire polaitíochta."|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22501553-eoin-o-murchu-trachtaire-polaitiochta/|language=ga-IE|author=RnaG|date=31 Márta 2025}}</ref> * [[Misneach (grúpa)|Misneach]] * [[Tuairisc.ie]] agus [[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]] * [[Eoin P. Ó Murchú]] (níl aon ghaol eatarthu), lia, scoláire agus scríbhneoir, a rugadh sna 1980idí, agus a scríobhann do Tuairisc chomh maith * [[Páirtí Cumannach Éireann]] (ní [[Páirtí Cumannach na hÉireann]] i gceist; tharla scoilt in 2021/2022). == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ó Murchú, Eoin}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Cumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Iriseoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] 18h0pvo3lcxd7zg03x5hvzqt2ag88f5 1320824 1320823 2026-07-17T18:15:20Z Seachránaí 53315 Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha 1320824 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Iriseoir]], craoltóir agus colúnaí le [[Tuairisc.ie]], le ''Unity'' (nuachtlitir Chumannach) agus [[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]] is ea '''Eoin Ó Murchú'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/Eomurchu/|teideal=twitter.com/Eomurchu/|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2023-03-04|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2023-03-04}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/eomurchu1/about|teideal=Facebook|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2023-03-04|language=ga|work=Facebook|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> Sa bhliain 2022, ceapadh an Murchúch ina chathaoirleach ar [[Páirtí Cumannach Éireann|Pháirtí Cumannach Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishcommunistparty.ie/about/|teideal=About|language=en-US|work=Irish Communist Party|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> == Gairm == Rugadh Owen Murphy in [[Dartford]], Kent sna 1940idí. Bhí Ó Murchú chun tosaigh san fheachtas '[[Misneach (grúpa)|Misneach]]' sna [[1960idí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.misneachabu.ie/misneach-ce-muid/|teideal=Cé Muid? – Misneach|údar=misneachabu.ie|dáta=2023-03-04|language=ga-IE|dátarochtana=2023-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230304113051/https://www.misneachabu.ie/misneach-ce-muid/|archivedate=2023-03-04}}</ref> Scríobh Ó Murchú ''Culture and Revolution in Ireland'' (1971), saothar a chuir tionchar na Síne agus na hathbheochan Gaelaí le chéile. Ba bhall é d'Ógra [[Sinn Féin Oifigiúil|Shinn Féin Oifigiúil]] agus chuir sé ''United Irishman'' in eagar, nuachtán na gluaiseachta. D'fheidhmigh sé mar eagarthóir ar ''The Irish Socialist''. D'éirigh sé as in 1976 agus chuaigh sé le [[Páirtí Cumannach na hÉireann]]. In 1982, d'fhoilsigh sé ''The Workers' Party, Its Evolution and Its future, A Critique'' (Communist Party of Ireland). Sheas sé mar iarrthóir don Pháirtí Cumannach i bhfothoghchán Laois-Uíbh Fhailí in 1984. Iar-eagraí polaitíochta [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]], chuir sé i láthair sraith raidió, Cúrsaí Reatha, ar [[RTÉ Raidió 1]] sna [[2000idí]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/treibh/cursai-reatha-1.1166824|teideal=Cursai reatha|dáta=2004|language=ga-IE|work=The Irish Times|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> agus scríobh sé do [[Lá Nua]], srl.<ref>{{Lua idirlín|url=http://pod.raidionalife.ie/Iriseoireacht_na_Gaeilge.mp3|teideal=Iriseoireacht na Gaeilge : Cad é an Scéal?|údar=Raidió na Life|dáta=2011|dátarochtana=2024}}</ref> Sa bhliain 2014, fuair an Murchúch gradam cumarsáide, 'Colúnaí na Bliana', ó Lá Nua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/outandabout/oireachtas_na_casca.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|údar=BBC|dáta=2014|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> Sa bhliain 2022, eapadh an Murchúch ina chathaoirleach eatramhach ar [[Páirtí Cumannach Éireann|Pháirtí Cumannach Éireann]]. Tá sé ina eagarthóir ar an iris ''Unity'', nuachtán an pháirtí. === Conspóidí === Bíonn an Murchúch ag tarraingt conspóide air féin go minic, agus ag iarraidh daoine a ghríosú. Mar shampla, sa bhliain 2018, mhaígh an Rúis nach raibh aon bhaint acu leis an [[ionsaí ar Sergei Skripal]], agus scríobh an Murchúch, "tá a lán amhrais á léiriú faoin scéal oifigiúil a chuir na Sasanaigh amach".<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-docha-go-bhfuil-an-bear-ruiseach-ag-cubadh-chuige-fein-roimh-shasana/|teideal=Ní dócha go bhfuil an Béar Rúiseach ag cúbadh chuige féin roimh Shasana|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-03-04}}</ref> Cosantóir mór de chuid an rialtais Rúisigh is ea an Murchúch.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-hiad-olagairc-na-ruise-is-ca-bhfuair-siad-a-gcuid-airgid/|teideal=Cé hiad olagairc na Rúise is cá bhfuair siad a gcuid airgid?|údar=Scríobh an Murchúch coicís níos déanaí, "Ní haon ábhar iontais é mar sin gur ionsaíodh Skripal más fíor go raibh sé ag feidhmiú thar ceann dream amháin de na holagairc."|dáta=2 Aibreán 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-04}}</ref><ref name=":0" /> [[Eoraisceipteachas|Eoraisceipteach]] mór le rá is ea é chomh maith. Scríobh léitheoir de chuid Tuairisc.ie in 2023, "Is maith leis an Murchúch an ró-shimpliú, an dubh is bán, an mhaith is an t-olc…ar thaobh amháin..."<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-pobal-no-an-margadh-se-an-margadh-rogha-an-rialtais/|teideal=An pobal nó an margadh? Sé an margadh rogha an rialtais…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> == Féach freisin == * [https://www.google.com/search?as_q=site%3A.ga.wikipedia.org++%22Eoin+%C3%93+Murch%C3%BA%22 Eoin Ó Murchú ar an Vicipéid] * [https://www.google.com/search?as_q=site%3A.rte.ie+%22Eoin+%C3%93+Murch%C3%BA+%22 Eoin Ó Murchú ar Raidió na Gaeltachta] .<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21186076/|teideal="Leo Varadkar" ar Cormac ag a Cúig|údar=RnaG|dáta=2017-06-08|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-11-23}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20848191/|teideal="Sinn Féin" ar Cormac ag a Cúig|údar=RnaG|dáta=16 Meán Fómhair 15|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Adhmhaidin : Réiteach do tháillí pianóis trádála Trump. le Eoin Ó Murchú, "tráchtaire polaitíochta."|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22501553-eoin-o-murchu-trachtaire-polaitiochta/|language=ga-IE|author=RnaG|date=31 Márta 2025}}</ref> * [[Misneach (grúpa)|Misneach]] * [[Tuairisc.ie]] agus [[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]] * [[Eoin P. Ó Murchú]] (níl aon ghaol eatarthu), lia, scoláire agus scríbhneoir, a rugadh sna 1980idí, agus a scríobhann do Tuairisc chomh maith * [[Páirtí Cumannach Éireann]] (ní [[Páirtí Cumannach na hÉireann]] i gceist; tharla scoilt in 2021/2022). == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ó Murchú, Eoin}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Cumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Iriseoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] prlw0nd84k2mdur077hjz9an41zp6bt 1320825 1320824 2026-07-17T18:18:34Z Seachránaí 53315 Catagóir:Polaiteoirí as Contae Uíbh Fhailí 1320825 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Iriseoir]], craoltóir agus colúnaí le [[Tuairisc.ie]], le ''Unity'' (nuachtlitir Chumannach) agus [[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]] is ea '''Eoin Ó Murchú'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/Eomurchu/|teideal=twitter.com/Eomurchu/|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2023-03-04|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2023-03-04}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/eomurchu1/about|teideal=Facebook|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2023-03-04|language=ga|work=Facebook|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> Sa bhliain 2022, ceapadh an Murchúch ina chathaoirleach ar [[Páirtí Cumannach Éireann|Pháirtí Cumannach Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishcommunistparty.ie/about/|teideal=About|language=en-US|work=Irish Communist Party|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> == Gairm == Rugadh Owen Murphy in [[Dartford]], Kent sna 1940idí. Bhí Ó Murchú chun tosaigh san fheachtas '[[Misneach (grúpa)|Misneach]]' sna [[1960idí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.misneachabu.ie/misneach-ce-muid/|teideal=Cé Muid? – Misneach|údar=misneachabu.ie|dáta=2023-03-04|language=ga-IE|dátarochtana=2023-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230304113051/https://www.misneachabu.ie/misneach-ce-muid/|archivedate=2023-03-04}}</ref> Scríobh Ó Murchú ''Culture and Revolution in Ireland'' (1971), saothar a chuir tionchar na Síne agus na hathbheochan Gaelaí le chéile. Ba bhall é d'Ógra [[Sinn Féin Oifigiúil|Shinn Féin Oifigiúil]] agus chuir sé ''United Irishman'' in eagar, nuachtán na gluaiseachta. D'fheidhmigh sé mar eagarthóir ar ''The Irish Socialist''. D'éirigh sé as in 1976 agus chuaigh sé le [[Páirtí Cumannach na hÉireann]]. In 1982, d'fhoilsigh sé ''The Workers' Party, Its Evolution and Its future, A Critique'' (Communist Party of Ireland). Sheas sé mar iarrthóir don Pháirtí Cumannach i bhfothoghchán Laois-Uíbh Fhailí in 1984. Iar-eagraí polaitíochta [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]], chuir sé i láthair sraith raidió, Cúrsaí Reatha, ar [[RTÉ Raidió 1]] sna [[2000idí]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/treibh/cursai-reatha-1.1166824|teideal=Cursai reatha|dáta=2004|language=ga-IE|work=The Irish Times|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> agus scríobh sé do [[Lá Nua]], srl.<ref>{{Lua idirlín|url=http://pod.raidionalife.ie/Iriseoireacht_na_Gaeilge.mp3|teideal=Iriseoireacht na Gaeilge : Cad é an Scéal?|údar=Raidió na Life|dáta=2011|dátarochtana=2024}}</ref> Sa bhliain 2014, fuair an Murchúch gradam cumarsáide, 'Colúnaí na Bliana', ó Lá Nua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/outandabout/oireachtas_na_casca.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|údar=BBC|dáta=2014|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> Sa bhliain 2022, eapadh an Murchúch ina chathaoirleach eatramhach ar [[Páirtí Cumannach Éireann|Pháirtí Cumannach Éireann]]. Tá sé ina eagarthóir ar an iris ''Unity'', nuachtán an pháirtí. === Conspóidí === Bíonn an Murchúch ag tarraingt conspóide air féin go minic, agus ag iarraidh daoine a ghríosú. Mar shampla, sa bhliain 2018, mhaígh an Rúis nach raibh aon bhaint acu leis an [[ionsaí ar Sergei Skripal]], agus scríobh an Murchúch, "tá a lán amhrais á léiriú faoin scéal oifigiúil a chuir na Sasanaigh amach".<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-docha-go-bhfuil-an-bear-ruiseach-ag-cubadh-chuige-fein-roimh-shasana/|teideal=Ní dócha go bhfuil an Béar Rúiseach ag cúbadh chuige féin roimh Shasana|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-03-04}}</ref> Cosantóir mór de chuid an rialtais Rúisigh is ea an Murchúch.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-hiad-olagairc-na-ruise-is-ca-bhfuair-siad-a-gcuid-airgid/|teideal=Cé hiad olagairc na Rúise is cá bhfuair siad a gcuid airgid?|údar=Scríobh an Murchúch coicís níos déanaí, "Ní haon ábhar iontais é mar sin gur ionsaíodh Skripal más fíor go raibh sé ag feidhmiú thar ceann dream amháin de na holagairc."|dáta=2 Aibreán 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-04}}</ref><ref name=":0" /> [[Eoraisceipteachas|Eoraisceipteach]] mór le rá is ea é chomh maith. Scríobh léitheoir de chuid Tuairisc.ie in 2023, "Is maith leis an Murchúch an ró-shimpliú, an dubh is bán, an mhaith is an t-olc…ar thaobh amháin..."<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-pobal-no-an-margadh-se-an-margadh-rogha-an-rialtais/|teideal=An pobal nó an margadh? Sé an margadh rogha an rialtais…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-04}}</ref> == Féach freisin == * [https://www.google.com/search?as_q=site%3A.ga.wikipedia.org++%22Eoin+%C3%93+Murch%C3%BA%22 Eoin Ó Murchú ar an Vicipéid] * [https://www.google.com/search?as_q=site%3A.rte.ie+%22Eoin+%C3%93+Murch%C3%BA+%22 Eoin Ó Murchú ar Raidió na Gaeltachta] .<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21186076/|teideal="Leo Varadkar" ar Cormac ag a Cúig|údar=RnaG|dáta=2017-06-08|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-11-23}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20848191/|teideal="Sinn Féin" ar Cormac ag a Cúig|údar=RnaG|dáta=16 Meán Fómhair 15|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Adhmhaidin : Réiteach do tháillí pianóis trádála Trump. le Eoin Ó Murchú, "tráchtaire polaitíochta."|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22501553-eoin-o-murchu-trachtaire-polaitiochta/|language=ga-IE|author=RnaG|date=31 Márta 2025}}</ref> * [[Misneach (grúpa)|Misneach]] * [[Tuairisc.ie]] agus [[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]] * [[Eoin P. Ó Murchú]] (níl aon ghaol eatarthu), lia, scoláire agus scríbhneoir, a rugadh sna 1980idí, agus a scríobhann do Tuairisc chomh maith * [[Páirtí Cumannach Éireann]] (ní [[Páirtí Cumannach na hÉireann]] i gceist; tharla scoilt in 2021/2022). == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ó Murchú, Eoin}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Cumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Iriseoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] jvdio963lnln53a0u6ecculjjxi5rgh 0 108344 1320872 1260748 2026-07-18T07:03:47Z TGcoa 21229 /* Úsáid fuinnimh */ 1320872 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Google Datacenter - The Dalles, Oregon (17832143871).jpg|mion|Google Data Center, The Dalles, Oregon]] [[Íomhá:Data Center of CNPC.jpg|mion|CNPC in Changping. An tSín]] [[Íomhá:Facebook Clonee data centre from the air - geograph.org.uk - 6023097.jpg|mion|[[ionad sonraí]] Meta / [[Facebook]] i g[[Cluain Aodha]] i g[[Contae na Mí]]]] Stóráiltear [[faisnéis]] a bhailítear in '''ionad sonraí''' (Béarla: data centre), agus sna [[Freastalaí (ríomhaireacht)|freastalaithe]] a ndéantar óstáil orthu in ionad sonraí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.insiderintelligence.com/content/ireland-s-eirgrid-dashes-tech-giants-cloud-dreams-with-data-center-moratorium|teideal=Ireland’s EirGrid dashes tech giants’ cloud dreams with data center moratorium|work=Insider Intelligence|dátarochtana=2023-06-04}}</ref> Tá an méid leictreachais a chaitheann ionaid sonraí timpeall an domhain ag méadú go suntasach. [[Íomhá:Head office building of Meta in Ireland.jpg|mion|[[ionad sonraí]] Meta / [[Facebook]] i gCluain Aodha]] == Úsáid fuinnimh == [[Íomhá:CERN Server 03.jpg|mion|na freastalaithe]] In Éirinn, tá an t-éileamh ó na hionaid sonraí ar fhuinneamh leictreachais (giniúint leictreachais) méadaithe ó 5% i 2015 go dtí 21% i 2023. Meastar go mbeidh sé chomh hard le 30% faoin bhliain 2032.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dualgas ar ionaid sonraí a gcuid astaíochtaí carbóin a fhoilsiú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0218/1497395-dualgas-ar-ionaid-sonrai-a-gcuid-astaiochtai-carboin-a-fhoilsiu/|date=2025-02-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Méadú 32% ar an méid aibhléise a chaith ionaid sonraí anuraidh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0503/1295756-meadu-32-ar-an-meid-aibhleise-a-chaith-ionaid-sonrai-anuraidh/|date=2022-05-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>in Éirinn, de réir na bhfigiúirí is deireanaí ón bPríomh-Oifig Staidrimh, bhí méadú 32 faoin gcéad i gceist in 2021 ón mbliain roimhe sin. Is méadú 265% a bhí ar an méid leictreachais a chaith ionaid sonraí idir Eanáir-Márta 2015 agus Deireadh Fómhair-Nollaig 2021.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.euronews.com/green/2023/06/13/data-centres-gobble-up-18-of-irelands-electricity-as-country-struggles-with-climate-target|teideal=Ireland’s data centres are using as much electricity as all city homes|dáta=2023-06-13|language=en|work=euronews|dátarochtana=2023-06-13}}</ref> Sa bhliain 2021, bhí 70 ionad sonraí in Éirinn idir mhór agus réasúnta mór ann. Bhí dhá cheann déag d'ionaid ollmhóra sonraí sa tír a bhfuil níos mó na deich meigeavata leictreachais ag teastáil uathu. Sa bhliain 2022, bhí moratóir curtha ag [[Eirgrid|Eirgid]] ar ionaid nua sonraí i limistéar Bhaile Átha Cliath le dul i ngleic leis an dúshlán agus lena chinntiú go soláthrófar a gcuid riachtanas leictreachais do gach ceantar sa Stát i dtosach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.insiderintelligence.com/content/ireland-s-eirgrid-dashes-tech-giants-cloud-dreams-with-data-center-moratorium|teideal=Ireland’s EirGrid dashes tech giants’ cloud dreams with data center moratorium|work=Insider Intelligence|dátarochtana=2023-06-04}}</ref> In 2023, bhí sé dearbhaithe ag [[TikTok]] gur i m[[Baile Átha Cliath]] a bhunós siad a ndara hionad sonraí in Éirinn.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=TikTok ag féachaint le húsáideoirí a chur ar a suaimhneas|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0308/1360994-tiktok-ag-feachaint-le-husaideoiri-a-chur-ar-a-suaimhneas/|date=2023-03-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ / Ciarán Lenoach}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siliconrepublic.com/enterprise/tiktok-data-centre-ireland-europe|teideal=TikTok plans second Irish data centre to store European data locally|údar=Vish Gain|dáta=2023-02-17|language=en|work=Silicon Republic|dátarochtana=2023-06-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/06/cen-buntaiste-i-ndairire-ata-ann-duinn-as-na-hionaid-sonrai/|teideal=Cén buntáiste i ndáiríre atá ann dúinn as na hionaid sonraí?|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-06-12|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-18}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/sciar-ollmhor-23-den-leictreachas-naisiunta-a-ithe-ag-larionaid-sonrai/|teideal=Sciar Ollmhór 23% den Leictreachas Náisiúnta á Ithe ag Lárionaid Sonraí|údar=Pádraig de Burca|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-18}}</ref> == Rialachán == In Éirinn, tá dualgas ar ionaid sonraí nua cumas ginte nó stórála a chur ar fáil ar aon dul leis an méid fuinnimh a ídíonn siad. B'éigean don áis ghinte nó stórála a bheith in aice an ionaid stórála seachas ar an láthair féin. Chomh maith leis sin tá ar ionaid sonraí fuinneamh a sholáthar don eangach náisiúnta ar uairibh. Ní mór d'Eirgrid agus ESB Networks láthair an ionaid sonraí a mheas agus a chur san áireamh an bhfuil an t-ionad i gceantar 'srianta.'.<ref name=":0" /> B'éigean d'ionaid sonraí eolas a thabhairt faoina gcuid astaíochtaí carbóin agus an leas a bhaineann siad as foinsí fuinnimh in-athnuaite, de réir an Choimisiúin um Rialáil Fóntais.<ref name=":0" /> == Forbairt inbhuanaithe == Is féidir forbairt inbhuanaithe ionad sonraí a dhéanamh agus iad a sheirbhísiú trí fhoinse [[Fuinneamh in-athnuaite|fuinnimh inathnuaite]]. Ach níl a leithéid in Éirinn fós (ach is féidir iad a thógáil i dtíortha eile, san [[An Íoslainn|Íoslainn]] mar shampla). == Féach freisin == * [[Fuinneamh in-athnuaite]] * [[Stóráil sonraí ríomhaireachta]] * [[Freastalaí (ríomhaireacht)]] * [[Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann]] * [[Eirgrid]] * [[Intleacht shaorga]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] [[Catagóir:Sonraí]] [[Catagóir:Stóráil sonraí ríomhaireachta]] [[Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise]] [[Catagóir:Néalríomhaireacht]] [[Catagóir:Intleacht shaorga]] iqb6ybzduqfj6hsjll17z4upnb6usek 0 109042 1320838 1256224 2026-07-17T22:05:16Z TGcoa 21229 TGcoa moved page [[Proinsias Ó Riain]] to [[Frank Ryan]] over redirect 1256224 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Eagarthóir agus saighdiúir poblachtach sóisialach a bhí i b'''Proinsias Ó Riain''' nó '''Frank Ryan'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/01/proinsias-o-riain-gaeilgeoir-a-throid-in-aghaidh-franco/|teideal=Proinsias Ó Riain: Gaeilgeoir a throid in aghaidh Franco – An Páipéar|údar=Domhnall Mac Concharraige|dáta=2025-01-17|language=ga-IE|dátarochtana=2025-01-18}}</ref> ==San fhicsean== * Tá Frank Ryan le feiceáil mar charachtar i m[[Beirlín]] na 1940dí san úrscéal ''Béal na Péiste'' le [[Fionntán de Brún]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/paras-beirlin-beal-feirste-ursceal-gaeilge-nua-ata-idirnaisiunta-agus-fiorthaitneamhach/|teideal=Páras, Beirlín, Béal Feirste – úrscéal Gaeilge nua atá idirnáisiúnta agus fíorthaitneamhach|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=19 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-18}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[catagóir:Eagarthóirí Gaeilge]] {{DEFAULTSORT:Riain, Proinsias Ó}} jzm3o6kdvwj00bjm14p7au1a4c3va46 2 120472 1320863 1320442 2026-07-18T02:03:16Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1320863 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q27. ?item rdfs:label ?itemLabel. FILTER(CONTAINS(LCASE(?itemLabel), "wicklow mountains")) FILTER(LANG(?itemLabel) = "en" || LANG(?itemLabel) = "ga" || LANG(?itemLabel) = "ro") } | columns = label:Alt, item:Mír }} {| class='wikitable sortable' ! Alt ! Mír |- | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[:d:Q3364505|Q3364505]] |- | [[Sléibhte Chill Mhantáin]] | [[:d:Q945002|Q945002]] |- | ''[[:d:Q100553270|European Communities (Conservation of Wild Birds (Wicklow Mountains Special Protection Area 004040)) Regulations 2012]]'' | [[:d:Q100553270|Q100553270]] |- | ''[[:d:Q128578262|Sléibhte Chill Mhantáin (LCS)]]'' | [[:d:Q128578262|Q128578262]] |} {{Wikidata list end}} mp1rawegixvdkur7rb2qrgmfw5uha7h 0 126137 1320791 1312797 2026-07-17T12:01:03Z TGcoa 21229 1320791 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Iarcheannaire ar sheachfhórsaí na Rúise sa Donbas is ea '''Igor Girkin''', nó '''Igor Strelkov''' mar a thugann sé air féin (a rugadh ar an 17 Nollaig 1970). Ciontaíodh Girkin ''in absentia'' sa Háig in 2022 i ndúnmharú agus i scriosadh eitilt [[Eitilt 17 Aerlínte na Malaeisia (MH17)|Malaysia Airlines MH17]] in Iúil 2014 sa Donbas. Ba é an chéad náisiúnaí mór le rá a cháin Putin go sonrach - in 2023 - mar gheall ar theipeanna na Rúise sa chogadh agus tá sé i bpríosún dá bharr sin, ach é fós ag cur teachtaireachtaí amach trína bhean chéile. Dúirt Girkin in 2026 nach raibh an Rúis ‘ábalta buachan ar namhaid a bhí ina cheap magaidh deich mbliana ó shin… ach gur ligeamar dó éirí níos láidre de bharr ár ngníomhartha mire agus bómánta.’ Deir sé gur ‘fíric’ é go bhfuil an Rúis, dar leis, ‘ag druidim le cliseadh míleata’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dearcadh-diultach-faoi-chogadh-putin-ag-scaipeadh-mar-a-dheanfadh-galar-togalach/|teideal=Dearcadh diúltach faoi chogadh Putin ag scaipeadh mar a dhéanfadh galar tógálach|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=12 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Ionghabháil na Crimé (2014)]] * [[Eitilt 17 Aerlínte na Malaeisia (MH17)]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}}{{DEFAULTSORT:Girkin, Igor }} [[Catagóir:Bolscaireacht]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Rúise]] [[Catagóir:Saighdiúirí]] 40xq7gc5c6ggrhsb0fnwi5i3im1co65 0 127086 1320861 1320499 2026-07-18T00:36:52Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Gaileon na hAndalúise]] 1320861 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Gaileon na hAndalúise]] 3do50soxqvedvf8pii747sqofqbq6sp 0 127098 1320839 2026-07-17T22:05:16Z TGcoa 21229 TGcoa moved page [[Proinsias Ó Riain]] to [[Frank Ryan]] over redirect 1320839 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Frank Ryan]] qkbuo5woxagmddgeav69obzc1nryp7p 0 127099 1320846 2026-07-17T23:09:29Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le ' {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac''' ar 13-16 Iúil 1863. Bhí faitíos ar na mílte daoine óga go mbeadh [[coinscríobh]] i ndán dóibh.. Bhí siad ar an gcorraíl ba mharfaí i stair na Stát Aontaithe. Fuair 105 duine bás agus rinneadh damáiste do shealúchais ar fud na cathrach. === Cúlra === Ba é an tAcht um Choinscríobh don Aontas a spreag an chorraíl. Chuirfí iachall ar fhir troid ar son airm an Aonta...' 1320846 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac''' ar 13-16 Iúil 1863. Bhí faitíos ar na mílte daoine óga go mbeadh [[coinscríobh]] i ndán dóibh.. Bhí siad ar an gcorraíl ba mharfaí i stair na Stát Aontaithe. Fuair 105 duine bás agus rinneadh damáiste do shealúchais ar fud na cathrach. === Cúlra === Ba é an tAcht um Choinscríobh don Aontas a spreag an chorraíl. Chuirfí iachall ar fhir troid ar son airm an Aontais sa [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|Chogadh Cathartha]] a bhí ar bun le Cónaidhm an Deiscirt ó 1861 i leith. D’éirigh na círéibeacha ina éirí amach i gcoinne an údaráis fheidearálaigh, an rialtais Phoblachtaigh. Bhí na hAfrai-Mheiriceánaigh in iomaíocht leis na hÉireannaigh do na poist is measa sa chathair. Bhí clásal san Acht um Choinscríobh a lig d’fhir shaibhre éalú ó dhul chun cogaidh trí $300 a íoc. Ní nach ionadh go raibh lucht oibre na cathrach, ach go háirithe na himircigh Éireannacha ina measc, ar buile faoin méid sin. Bhris an foréigean amach ar an 13ú Iúil, nuair a bhailigh na sluaite lasmuigh den oifig choinscríofa sa Naoú Ceantar Comhdhála in Manhattan. D’ionsaigh baill den “Black Joke”, fir dhóiteáin dheonacha, an oifig i ndiaidh beirt dá mbaill a bheith roghnaithe don choinscríobh. Scriosadh taifid den choinscríobh agus dódh an foirgneamh. Rinne na póilíní agus buíonta beaga de shaighdiúirí iarracht an chorraíl a chur faoi chois, ach bhí na sluaite eagraithe go maith. Rinne siad creachadh ar shiopaí, scriosadh iarnróid, agus gearradh línte teileagraif. Anuas air sin, ionsaíodh siombailí a léirigh údarás na bPoblachtach a bhí i gceannas i Washington, tráth a raibh Nua-Eabhrac ag vótáil go mór ar son na nDaonlathach a bhí bunaithe in Halla Tammany. De réir mar a scaip na círéibeacha d’fhorbair siad isteach i gcíréibeacha ciníocha. Tógadh Afrai-Mheiriceánaigh ó charranna sráide, ionsaíodh iad agus maraíodh iad. Dódh an Coloured Orphan Asylum agus ba bheag nár maraíodh na páistí ann. Faoin dara lá, bhí na hionsaithe ar dhaoine dubha ag éirí níos tréine. Chuaigh go leor de na hAfrai-Mheiriceánaigh i bhfolach nó theith siad ón gcathair. Ionsaíodh sibhialtaigh a bhí gléasta go maith, saighdiúirí, nó éinne a ceapadh go raibh siad báúil leis an rialtas Poblachtach. Maraíodh an Coirnéal Henry O’Brien tar éis dó iarracht a dhéanamh na sluaite a bhrú siar gan leas a bhaint as an lámh láidir. Bhí deacracht ag na húdaráis na círéibeacha a chur faoi chois ar dtús. Bhí cuid mhaith de mhílíste Nua-Eabhrac fós in Pennsylvania i ndiaidh fheachtas Gettysburg. Ní raibh ach buíon bheag póilíní fágtha a d’fhéadfadh dul i ngleic leis na sluaite, nuair a tháinig reisimintí an Gharda Náisiúnta ar an bhfód agus thosaigh siad ag scaoileadh leis na sluaite. Faoin tríú agus ceathrú lá bhí airtléire in úsáid agus bhí saighdiúirí ag dul ó theach go teach chun an chorraíl a chur faoi chois, ach go háirithe ar an Taobh Oirthearach Uachtarach, áit a raibh lucht na círéibe tar éis baracáidí a chur in airde chun iad féin a chosaint. Tháinig deireadh leis na círéibeacha tar éis ceithre lá den fhoréigean. Maraíodh lucht na círéibe den chuid is mó, agus maraíodh dosaen Afrai-Mheiriceánach. Níor chuir na húdaráis áitiúla an dlí ar lucht na círéibe de bharr go raibh drogall ar na Daonlathaithe áitiúla pionóis ghéara a chur i bhfeidhm. Tugadh an coinscríobh isteach arís faoi chosaint mhíleata i mí Lúnasa. Ach ní raibh glacadh maith leis i measc an phobail agus b’éigean don Aontas brath ar óglaigh, ina measc 180,000 saighdiúir Afrai-Mheiriceánach. Cé go raibh na hÉireannaigh go mór chun cinn i measc lucht na círéibe, bhí go leor Éireannach i measc na bpóilíní, na saighdiúirí, agus an mhílíste chomh maith, rud a léirigh na deighiltí sa phobal Éireannach i Nua-Eabhrac ag an am. Tá aird tarraingthe ag staraithe amhail Noel Ignatiev ar Chíréibeacha Choinscríofa Nua-Eabhrac 1863 mar chor cinniúnach i bhforbairt fhéiniúlacht na nÉireannach i Meiriceá mar dhaoine geala. Ina leabhar ''How the Irish Became White'' áitíonn Ignatiev gur dhreap na hÉireannaigh dréimire ciníoch SAM trí iad féin a scaradh amach ó na hAfrai-Mheiriceánaigh agus iad a chur faoi chois. [[Íomhá:New York enrollment poster june 23 1863.jpg|clé|mion|340x340px|Póstaer 23 Meitheamh 1863]] == Féach freisin == * [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)]] [[Catagóir:Stair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:1863]] sk48br03vw8kycj8pwcj342lhoksvr2 1320847 1320846 2026-07-17T23:13:48Z TGcoa 21229 1320847 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac''' ar 13-16 Iúil 1863. Bhí faitíos ar na mílte daoine óga go mbeadh [[coinscríobh]] i ndán dóibh.. Bhí siad ar an gcorraíl ba mharfaí i stair na Stát Aontaithe. Fuair 105 duine bás agus rinneadh damáiste do shealúchais ar fud na cathrach.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/na-heireannaigh-i-meiricea-agus-cireibeacha-coinscriofa-nua-eabhrac-mi-iuil-1863/|teideal=Na hÉireannaigh i Meiriceá agus Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac, Mí Iúil 1863|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-07-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> === Cúlra === Ba é an tAcht um Choinscríobh don Aontas a spreag an chorraíl. Chuirfí iachall ar fhir troid ar son airm an Aontais sa [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|Chogadh Cathartha]] a bhí ar bun le Cónaidhm an Deiscirt ó 1861 i leith. Bhí clásal san Acht um Choinscríobh a lig d’fhir shaibhre éalú ó dhul chun cogaidh trí $300 a íoc. Ní nach ionadh go raibh lucht oibre na cathrach, ach go háirithe na himircigh Éireannacha ina measc, ar buile faoin méid sin. D’éirigh na círéibeacha ina éirí amach i gcoinne an údaráis fheidearálaigh, an rialtais Phoblachtaigh.<ref name=":0" /> [[Íomhá:New York enrollment poster june 23 1863.jpg|mion|340x340px|Póstaer 23 Meitheamh 1863]] === Imeachtaí === Bhris an foréigean amach ar an 13ú Iúil, nuair a bhailigh na sluaite lasmuigh den oifig choinscríofa sa Naoú Ceantar Comhdhála in Manhattan. D’ionsaigh baill den “Black Joke”, fir dhóiteáin dheonacha, an oifig i ndiaidh beirt dá mbaill a bheith roghnaithe don choinscríobh. Scriosadh taifid den choinscríobh agus dódh an foirgneamh. Rinne na póilíní agus buíonta beaga de shaighdiúirí iarracht an chorraíl a chur faoi chois, ach bhí na sluaite eagraithe go maith. Rinne siad creachadh ar shiopaí, scriosadh iarnróid, agus gearradh línte teileagraif. Anuas air sin, ionsaíodh siombailí a léirigh údarás na bPoblachtach a bhí i gceannas i Washington, tráth a raibh Nua-Eabhrac ag vótáil go mór ar son na nDaonlathach a bhí bunaithe in Halla Tammany. De réir mar a scaip na círéibeacha d’fhorbair siad isteach i gcíréibeacha ciníocha. Tógadh Afrai-Mheiriceánaigh ó charranna sráide, ionsaíodh iad agus maraíodh iad. Dódh an Coloured Orphan Asylum agus ba bheag nár maraíodh na páistí ann. Faoin dara lá, bhí na hionsaithe ar dhaoine dubha ag éirí níos tréine. Chuaigh go leor de na hAfrai-Mheiriceánaigh i bhfolach nó theith siad ón gcathair. Ionsaíodh sibhialtaigh a bhí gléasta go maith, saighdiúirí, nó éinne a ceapadh go raibh siad báúil leis an rialtas Poblachtach. Maraíodh an Coirnéal Henry O’Brien tar éis dó iarracht a dhéanamh na sluaite a bhrú siar gan leas a bhaint as an lámh láidir. Bhí deacracht ag na húdaráis na círéibeacha a chur faoi chois ar dtús. Bhí cuid mhaith de mhílíste Nua-Eabhrac fós in Pennsylvania i ndiaidh fheachtas Gettysburg. Ní raibh ach buíon bheag póilíní fágtha a d’fhéadfadh dul i ngleic leis na sluaite, nuair a tháinig reisimintí an Gharda Náisiúnta ar an bhfód agus thosaigh siad ag scaoileadh leis na sluaite. Faoin tríú agus ceathrú lá bhí airtléire in úsáid agus bhí saighdiúirí ag dul ó theach go teach chun an chorraíl a chur faoi chois, ach go háirithe ar an Taobh Oirthearach Uachtarach, áit a raibh lucht na círéibe tar éis baracáidí a chur in airde chun iad féin a chosaint.<ref name=":0" /> === Deireadh === Tháinig deireadh leis na círéibeacha tar éis ceithre lá den fhoréigean. Maraíodh lucht na círéibe den chuid is mó, agus maraíodh dosaen Afrai-Mheiriceánach. Níor chuir na húdaráis áitiúla an dlí ar lucht na círéibe de bharr go raibh drogall ar na Daonlathaithe áitiúla pionóis ghéara a chur i bhfeidhm. Tugadh an coinscríobh isteach arís faoi chosaint mhíleata i mí Lúnasa. Ach ní raibh glacadh maith leis i measc an phobail agus b’éigean don Aontas brath ar óglaigh, ina measc 180,000 saighdiúir Afrai-Mheiriceánach.<ref name=":0" /> === Na hÉireannaigh === Bhí na hAfrai-Mheiriceánaigh in iomaíocht leis na hÉireannaigh do na poist is measa sa chathair ag an am. Cé go raibh na hÉireannaigh go mór chun cinn i measc lucht na círéibe, bhí go leor Éireannach i measc na bpóilíní, na saighdiúirí, agus an mhílíste chomh maith, rud a léirigh na deighiltí sa phobal Éireannach i Nua-Eabhrac ag an am. Tá aird tarraingthe ag staraithe amhail Noel Ignatiev ar Chíréibeacha Choinscríofa Nua-Eabhrac 1863 mar chor cinniúnach i bhforbairt fhéiniúlacht na nÉireannach i Meiriceá mar dhaoine geala. Ina leabhar ''How the Irish Became White'' áitíonn Ignatiev gur dhreap na hÉireannaigh dréimire ciníoch SAM trí iad féin a scaradh amach ó na hAfrai-Mheiriceánaigh agus iad a chur faoi chois.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)]] [[Catagóir:Stair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:1863]] 6t3u0vyi6owadp8zr81cslljl8u6892 1320849 1320847 2026-07-17T23:15:57Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1320849 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac''' ar 13-16 Iúil 1863. Bhí faitíos ar na mílte daoine óga go mbeadh [[coinscríobh]] i ndán dóibh.. Bhí siad ar an gcorraíl ba mharfaí i stair na Stát Aontaithe. Fuair 105 duine bás agus rinneadh damáiste do shealúchais ar fud na cathrach.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/na-heireannaigh-i-meiricea-agus-cireibeacha-coinscriofa-nua-eabhrac-mi-iuil-1863/|teideal=Na hÉireannaigh i Meiriceá agus Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac, Mí Iúil 1863|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-07-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> === Cúlra === Ba é an tAcht um Choinscríobh don Aontas a spreag an chorraíl. Chuirfí iachall ar fhir troid ar son airm an Aontais sa [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|Chogadh Cathartha]] a bhí ar bun le Cónaidhm an Deiscirt ó 1861 i leith. Bhí clásal san Acht um Choinscríobh a lig d’fhir shaibhre éalú ó dhul chun cogaidh trí $300 a íoc. Ní nach ionadh go raibh lucht oibre na cathrach, ach go háirithe na himircigh Éireannacha ina measc, ar buile faoin méid sin. D’éirigh na círéibeacha ina éirí amach i gcoinne an údaráis fheidearálaigh, an rialtais Phoblachtaigh.<ref name=":0" /> [[Íomhá:New York enrollment poster june 23 1863.jpg|mion|340x340px|Póstaer 23 Meitheamh 1863]] === Imeachtaí === Bhris an foréigean amach ar an 13ú Iúil, nuair a bhailigh na sluaite lasmuigh den oifig choinscríofa sa Naoú Ceantar Comhdhála in Manhattan. D’ionsaigh baill den “Black Joke”, fir dhóiteáin dheonacha, an oifig i ndiaidh beirt dá mbaill a bheith roghnaithe don choinscríobh. Scriosadh taifid den choinscríobh agus dódh an foirgneamh. Rinne na póilíní agus buíonta beaga de shaighdiúirí iarracht an chorraíl a chur faoi chois, ach bhí na sluaite eagraithe go maith. Rinne siad creachadh ar shiopaí, scriosadh iarnróid, agus gearradh línte teileagraif. Anuas air sin, ionsaíodh siombailí a léirigh údarás na bPoblachtach a bhí i gceannas i Washington, tráth a raibh Nua-Eabhrac ag vótáil go mór ar son na nDaonlathach a bhí bunaithe in Halla Tammany. De réir mar a scaip na círéibeacha d’fhorbair siad isteach i gcíréibeacha ciníocha. Tógadh Afrai-Mheiriceánaigh ó charranna sráide, ionsaíodh iad agus maraíodh iad. Dódh an Coloured Orphan Asylum agus ba bheag nár maraíodh na páistí ann. Faoin dara lá, bhí na hionsaithe ar dhaoine dubha ag éirí níos tréine. Chuaigh go leor de na hAfrai-Mheiriceánaigh i bhfolach nó theith siad ón gcathair. Ionsaíodh sibhialtaigh a bhí gléasta go maith, saighdiúirí, nó éinne a ceapadh go raibh siad báúil leis an rialtas Poblachtach. Maraíodh an Coirnéal Henry O’Brien tar éis dó iarracht a dhéanamh na sluaite a bhrú siar gan leas a bhaint as an lámh láidir. Bhí deacracht ag na húdaráis na círéibeacha a chur faoi chois ar dtús. Bhí cuid mhaith de mhílíste Nua-Eabhrac fós in Pennsylvania i ndiaidh fheachtas Gettysburg. Ní raibh ach buíon bheag póilíní fágtha a d’fhéadfadh dul i ngleic leis na sluaite, nuair a tháinig reisimintí an Gharda Náisiúnta ar an bhfód agus thosaigh siad ag scaoileadh leis na sluaite. Faoin tríú agus ceathrú lá bhí airtléire in úsáid agus bhí saighdiúirí ag dul ó theach go teach chun an chorraíl a chur faoi chois, ach go háirithe ar an Taobh Oirthearach Uachtarach, áit a raibh lucht na círéibe tar éis baracáidí a chur in airde chun iad féin a chosaint.<ref name=":0" /> === Deireadh === Tháinig deireadh leis na círéibeacha tar éis ceithre lá den fhoréigean. Maraíodh lucht na círéibe den chuid is mó, agus maraíodh dosaen Afrai-Mheiriceánach. Níor chuir na húdaráis áitiúla an dlí ar lucht na círéibe de bharr go raibh drogall ar na Daonlathaithe áitiúla pionóis ghéara a chur i bhfeidhm. Tugadh an coinscríobh isteach arís faoi chosaint mhíleata i mí Lúnasa. Ach ní raibh glacadh maith leis i measc an phobail agus b’éigean don Aontas brath ar óglaigh, ina measc 180,000 saighdiúir Afrai-Mheiriceánach.<ref name=":0" /> === Na hÉireannaigh === Bhí na hAfrai-Mheiriceánaigh in iomaíocht leis na hÉireannaigh do na poist is measa sa chathair ag an am. Cé go raibh na hÉireannaigh go mór chun cinn i measc lucht na círéibe, bhí go leor Éireannach i measc na bpóilíní, na saighdiúirí, agus an mhílíste chomh maith, rud a léirigh na deighiltí sa phobal Éireannach i Nua-Eabhrac ag an am. Tá aird tarraingthe ag staraithe amhail Noel Ignatiev ar Chíréibeacha Choinscríofa Nua-Eabhrac 1863 mar chor cinniúnach i bhforbairt fhéiniúlacht na nÉireannach i Meiriceá mar dhaoine geala. Ina leabhar ''How the Irish Became White'' áitíonn Ignatiev gur dhreap na hÉireannaigh dréimire ciníoch SAM trí iad féin a scaradh amach ó na hAfrai-Mheiriceánaigh agus iad a chur faoi chois.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)]] [[Catagóir:Stair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:1863]] 97rouanz23yeqtxed499w441r1itt5c 0 127100 1320850 2026-07-17T23:22:02Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an duine féin|Gobnait}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |dataestrena=06/02/2025 |teatre_estrena=Halla Bhéal Átha an Ghaorthaidh }} Is ceoldráma é '''''[[Gobnait (ceoldráma)|Gobnait]]''''' bunaithe ar shaol [[Naomh|éarlamh]] [[Baile Bhuirne|Bhaile Mhúirne]], arna scríobh ag [[Seán Óg Ó Duinnín]], [[Alan Kiely]], agus [[Kevin Connolly]] bunaithe ar bhéaloideas an cheantair agus arna léiriú ag Cumann...' 1320850 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an duine féin|Gobnait}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |dataestrena=06/02/2025 |teatre_estrena=Halla Bhéal Átha an Ghaorthaidh }} Is ceoldráma é '''''[[Gobnait (ceoldráma)|Gobnait]]''''' bunaithe ar shaol [[Naomh|éarlamh]] [[Baile Bhuirne|Bhaile Mhúirne]], arna scríobh ag [[Seán Óg Ó Duinnín]], [[Alan Kiely]], agus [[Kevin Connolly]] bunaithe ar bhéaloideas an cheantair agus arna léiriú ag [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]]. [[Jeff Gould]] a bhí mar léiritheoir. Tá suas le fiche amhrán nuachumtha mar chuid de.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-nota-gach-focal-ann-ta-se-nua-ceoldrama-nuascriofa-gaeilge-faoi-shaol-naomh-gobnait/|teideal=‘Gach nóta, gach focal ann, tá sé nua’ – ceoldráma nuascríofa Gaeilge faoi shaol Naomh Gobnait|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2025-02-07|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> == An scéal == Ríomhann an ceoldráma scéal Ghobnait sa 6ú haois in aimsir na d[[Tuath|Tuatha]] agus í ag imeacht as [[Inis Oírr]] go dtí [[Baile Bhuirne|Baile Bhúirne]]. San athshamhlú seo ar an scéal tagann aingeal chuici ar an oileán "a dúirt léi go mbunódh sí tearmann agus go bhfaigheadh sí aiséirí san áit go bhfeicfeadh sí naoi gcinn d’[[Fia|fhianna]] bána. Sin é an chaoi go bhfuil baint aici le toibreacha éagsúla ar fud na tíre".<ref name=":0" /> Ar bhruacha an tSuláin, tagann Gobnait i gcabhair ar na [[Múscraí|Múscraígh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/andrea-palandri-agus-an-veidhlin-muimhneach-gobnait-i-mbeal-atha-an-ghaorthaidh-agus-caint-le-dermot-somers/|teideal=Andrea Palandri agus An Veidhlín Muimhneach, Gobnait i mBéal Átha an Ghaorthaidh agus caint le Dermot Somers|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2025-01-31|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> agus is ann a thógann sí a tearmann.<ref name=":0" /> Is [[gabha]] í Gobnait sa cheoldráma, i ngeall ar an mbéaloideas go raibh bolla iarrainn draíochta aici, déantán atá fós le feiceáil sa cheantar. Bhíodh sí mar naomhphátrún ag gaibhne agus creideann muintir na háite gurb é "gabha-beag" ciall bunaidh Gobnait. Tá an-tábhacht ag an mbean mhór don phobal áitiúil, rud a d'fhág gur scéal é a d'éiligh géarchúis san insint.<ref name=":0" /> ==Cliar== Bhí suas le 30 aisteoir páirteach sa chéad léiriúchán den cheoldráma, a chuir [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]] i láthair. Ba dhráma é a bhí fréamhaithe sa bpobal agus a bhí foireann léiriúcháin ghairmiúil ina bhun freisin dar le hÓ Duinnín. Bhí [[fotheidil]] i nGaeilge agus i mBéarla ar fáil.<ref name=":0" /> Díoladh amach gach ticéad don léiriúchán an rinneadar in [[Áras Ceoldrámaíochta Chorcaigh]].<ref>{{Lua idirlín|teideal=AGALLAMH: ‘Do spreag pearsantacht mo mháthar an ceoldráma seo’|url=https://tuairisc.ie/do-spreag-pearsantacht-mo-mhathar-an-ceoldrama-seo/|work=[[Tuairisc.ie]]|dáta=2026-04-16|dátarochtana=2026-07-17|údar=[[Bridget Bhreathnach]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.southernstar.ie/news/hit-new-musical-tells-story-of-st-gobnait-4319125|teideal=Hit new musical tells story of St Gobnait|language=as Béarla|work=[[Réalt a' Deiscirt]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> Is í [[Sarah Ní Ríordáin]] a rinne páirt Ghobnait féin, bhí [[Pádraig Ó Duinnín (aisteoir)|Pádraig Ó Duinnín]] mar [[Rí Ardghal]], bhí [[Esther Uí Chruaidhlaoich]] mar Eithne, [[Theresa Ní Argain]] i bpáirt Shorcha, [[Finín Ó Conaill]] mar [[An Sulán]], agus rinne [[Amhaoibh Mac Suibhne]] An Gadaí Dubh.<ref name=":0" /> Bhí baint ag daoine as [[Cúil Aodha]], [[Cill na Martra]], agus [[Baile Bhuirne|Baile Bhúirne]] páirteach sa léiriúchán taobh le daoine as [[Béal Átha an Ghaorthaidh]] féin.<ref name=":0" /> ==Léirmheasanna== * [[Róisín Ní Chéileachar|Chéileachair, Róisín Ní]] (17/07/2026). [https://tuairisc.ie/fuinneamh-agus-bri-o-thus-deireadh-i-gceoldhrama-nua-gaeilge-sa-taibhdhearc/ "Fuinneamh agus brí ó thús deireadh i gceoldhráma nua Gaeilge sa Taibhdhearc"]. Ar ''[[Tuairisc.ie]]''. ==Féach freisin== * ''[[An Tuairín Dubh]]'' * ''[[An tÉalú]]'' * [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]] ==Tagairtí== {{reflist}} ==Léitheoireacht bhreise== * [https://tuairisc.ie/gach-nota-gach-focal-ann-ta-se-nua-ceoldrama-nuascriofa-gaeilge-faoi-shaol-naomh-gobnait/ "'Gach nóta, gach focal ann, tá sé nua' - ceoldráma nuascríofa Gaeilge faoi shaol naomh Gobnait"]. ar ''[[Tuairisc.ie]]''. * [https://www.thejournal.ie/gobnait-an-bean-a-thaisteal-o-inis-oirr-go-muscrai-6953562-Feb2026/ "Seo í Gobnait..."]. ar ''[[TheJournal.ie]]''. * [https://www.southernstar.ie/news/hit-new-musical-tells-story-of-st-gobnait-4319125 "Hit new musical tells story of St Gobnait"]. ar ''[[Réalt a' Deiscirt]]''. * [https://www.irishexaminer.com/lifestyle/artsandculture/arid-41588089.html "Five for Your Radar"]. ar an ''[[Irish Examiner]]''. * [https://www.echolive.ie/corknews/arid-41579329.html "Pictures: Gobnait musical set for Opera House"]. ar [[The Echo|Echolive]]. {{DEFAULTSORT:Gobnait, ceoldrama}} [[Catagóir:Ceoldrámaí Éireannacha]] [[Catagóir:Ceoldrámaí i nGaeilge]] [[Catagóir:Drámaí Gaeilge]] [[Catagóir:Ceoldrámaí]] [[Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí]] [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:Cultúr na Gaeltachta]] {{Síolta ceol}} seojhjhvidfxno9h0oj0xouzcu7wxca 1320856 1320850 2026-07-17T23:34:59Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis 1320856 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an duine féin|Gobnait}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |dataestrena=06/02/2025 |produccio=Jeff Gould |teatre_estrena=Halla Bhéal Átha an Ghaorthaidh }} Is ceoldráma é '''''[[Gobnait (ceoldráma)|Gobnait]]''''' bunaithe ar shaol [[Naomh|éarlamh]] [[Baile Bhuirne|Bhaile Mhúirne]], arna scríobh ag [[Seán Óg Ó Duinnín]], [[Alan Kiely]], agus [[Kevin Connolly]] bunaithe ar bhéaloideas an cheantair agus arna léiriú ag [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]]. [[Jeff Gould]] a bhí mar léiritheoir. Tá suas le fiche amhrán nuachumtha mar chuid de.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-nota-gach-focal-ann-ta-se-nua-ceoldrama-nuascriofa-gaeilge-faoi-shaol-naomh-gobnait/|teideal=‘Gach nóta, gach focal ann, tá sé nua’ – ceoldráma nuascríofa Gaeilge faoi shaol Naomh Gobnait|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2025-02-07|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> == An scéal == Ríomhann an ceoldráma scéal Ghobnait sa 6ú haois in aimsir na d[[Tuath|Tuatha]] agus í ag imeacht as [[Inis Oírr]] go dtí [[Baile Bhuirne|Baile Bhúirne]]. San athshamhlú seo ar an scéal tagann aingeal chuici ar an oileán "a dúirt léi go mbunódh sí tearmann agus go bhfaigheadh sí aiséirí san áit go bhfeicfeadh sí naoi gcinn d’[[Fia|fhianna]] bána. Sin é an chaoi go bhfuil baint aici le toibreacha éagsúla ar fud na tíre".<ref name=":0" /> Ar bhruacha an tSuláin, tagann Gobnait i gcabhair ar na [[Múscraí|Múscraígh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/andrea-palandri-agus-an-veidhlin-muimhneach-gobnait-i-mbeal-atha-an-ghaorthaidh-agus-caint-le-dermot-somers/|teideal=Andrea Palandri agus An Veidhlín Muimhneach, Gobnait i mBéal Átha an Ghaorthaidh agus caint le Dermot Somers|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2025-01-31|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> agus is ann a thógann sí a tearmann.<ref name=":0" /> Is [[gabha]] í Gobnait sa cheoldráma, i ngeall ar an mbéaloideas go raibh bolla iarrainn draíochta aici, déantán atá fós le feiceáil sa cheantar. Bhíodh sí mar naomhphátrún ag gaibhne agus creideann muintir na háite gurb é "gabha-beag" ciall bunaidh Gobnait. Tá an-tábhacht ag an mbean mhór don phobal áitiúil, rud a d'fhág gur scéal é a d'éiligh géarchúis san insint.<ref name=":0" /> ==Cliar== Bhí suas le 30 aisteoir páirteach sa chéad léiriúchán den cheoldráma, a chuir [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]] i láthair. Ba dhráma é a bhí fréamhaithe sa bpobal agus a bhí foireann léiriúcháin ghairmiúil ina bhun freisin dar le hÓ Duinnín. Bhí [[fotheidil]] i nGaeilge agus i mBéarla ar fáil.<ref name=":0" /> Díoladh amach gach ticéad don léiriúchán an rinneadar in [[Áras Ceoldrámaíochta Chorcaigh]].<ref>{{Lua idirlín|teideal=AGALLAMH: ‘Do spreag pearsantacht mo mháthar an ceoldráma seo’|url=https://tuairisc.ie/do-spreag-pearsantacht-mo-mhathar-an-ceoldrama-seo/|work=[[Tuairisc.ie]]|dáta=2026-04-16|dátarochtana=2026-07-17|údar=[[Bridget Bhreathnach]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.southernstar.ie/news/hit-new-musical-tells-story-of-st-gobnait-4319125|teideal=Hit new musical tells story of St Gobnait|language=as Béarla|work=[[Réalt a' Deiscirt]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> Is í [[Sarah Ní Ríordáin]] a rinne páirt Ghobnait féin, bhí [[Pádraig Ó Duinnín (aisteoir)|Pádraig Ó Duinnín]] mar [[Rí Ardghal]], bhí [[Esther Uí Chruaidhlaoich]] mar Eithne, [[Theresa Ní Argain]] i bpáirt Shorcha, [[Finín Ó Conaill]] mar [[An Sulán]], agus rinne [[Amhaoibh Mac Suibhne]] An Gadaí Dubh.<ref name=":0" /> Bhí baint ag daoine as [[Cúil Aodha]], [[Cill na Martra]], agus [[Baile Bhuirne|Baile Bhúirne]] páirteach sa léiriúchán taobh le daoine as [[Béal Átha an Ghaorthaidh]] féin.<ref name=":0" /> ==Léirmheasanna== * [[Róisín Ní Chéileachar|Chéileachair, Róisín Ní]] (17/07/2026). [https://tuairisc.ie/fuinneamh-agus-bri-o-thus-deireadh-i-gceoldhrama-nua-gaeilge-sa-taibhdhearc/ "Fuinneamh agus brí ó thús deireadh i gceoldhráma nua Gaeilge sa Taibhdhearc"]. Ar ''[[Tuairisc.ie]]''. ==Féach freisin== * ''[[An Tuairín Dubh]]'' * ''[[An tÉalú]]'' * [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]] ==Tagairtí== {{reflist}} ==Léitheoireacht bhreise== * [https://tuairisc.ie/gach-nota-gach-focal-ann-ta-se-nua-ceoldrama-nuascriofa-gaeilge-faoi-shaol-naomh-gobnait/ "'Gach nóta, gach focal ann, tá sé nua' - ceoldráma nuascríofa Gaeilge faoi shaol naomh Gobnait"]. ar ''[[Tuairisc.ie]]''. * [https://www.thejournal.ie/gobnait-an-bean-a-thaisteal-o-inis-oirr-go-muscrai-6953562-Feb2026/ "Seo í Gobnait..."]. ar ''[[TheJournal.ie]]''. * [https://www.southernstar.ie/news/hit-new-musical-tells-story-of-st-gobnait-4319125 "Hit new musical tells story of St Gobnait"]. ar ''[[Réalt a' Deiscirt]]''. * [https://www.irishexaminer.com/lifestyle/artsandculture/arid-41588089.html "Five for Your Radar"]. ar an ''[[Irish Examiner]]''. * [https://www.echolive.ie/corknews/arid-41579329.html "Pictures: Gobnait musical set for Opera House"]. ar [[The Echo|Echolive]]. {{DEFAULTSORT:Gobnait, ceoldrama}} [[Catagóir:Ceoldrámaí Éireannacha]] [[Catagóir:Ceoldrámaí i nGaeilge]] [[Catagóir:Drámaí Gaeilge]] [[Catagóir:Ceoldrámaí]] [[Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí]] [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:Cultúr na Gaeltachta]] {{Síolta ceol}} 2jxcps8iomlabx17n1lcj43jzth0lxm 0 127101 1320851 2026-07-17T23:22:10Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an scannáin faoi aimsir [[Cogadh na Saoirse (Éire)|réabhlóid na hÉireann]]|Saoirse?}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |produccio=[[Seán Óg Ó Duinnín]]}} Is ceoldráma é '''''[[An tÉalú]]''''' faoin neamhspleáchas, spiorad is cearta an duine agus iad ag dul in aois. Tá an príomhcharachtar Síle i dteach altranais agus tá fonn éalaithe uirthi. Is é [[Seán Óg Ó Duinnín]] a scríobh an ceoldráma a...' 1320851 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an scannáin faoi aimsir [[Cogadh na Saoirse (Éire)|réabhlóid na hÉireann]]|Saoirse?}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |produccio=[[Seán Óg Ó Duinnín]]}} Is ceoldráma é '''''[[An tÉalú]]''''' faoin neamhspleáchas, spiorad is cearta an duine agus iad ag dul in aois. Tá an príomhcharachtar Síle i dteach altranais agus tá fonn éalaithe uirthi. Is é [[Seán Óg Ó Duinnín]] a scríobh an ceoldráma agus a léirigh. Léiriúchán de chuid [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh|Chumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]] a bhí ann.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/do-spreag-pearsantacht-mo-mhathar-an-ceoldrama-seo/|teideal=AGALLAMH: ‘Do spreag pearsantacht mo mháthar an ceoldráma seo’|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2026-04-16|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> Bhí Ó Duinnín ag cuimhneamh ar a mháthair, nach maireann, agus an pearsa Síle á cumadh aige. Dúirt sé go raibh sé ag súil go gcuirfeadh ''An tÉalú'' daoine ag caint faoi na ceisteanna a ardaítear ann.<ref name=":0" /> De réir Bhreathnach, ainneoin na cruacheisteanna atá i gcroí an dráma tá ról lárnach ag an ngreann in insint an scéil.<ref name=":0" /> ==Féach freisin== * ''[[Gobnait (ceoldráma)]]'' * ''[[An Tuairín Dubh]]'' * [[Cumann Léirithe Bhéal Átha an Ghaorthaidh]] ==Nascanna amach== * Plé faoi ar ''[[An Cúinne Dána]]'' ([[Raidió na Gaeltachta|RnaG]]): [https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22612862/] * Plé faoi ar ''[[An Saol Ó Dheas]]'' (RnaG): [https://www.rte.ie/radio/podcasts/22553400-sean-og-o-duinnin/] ==Tagairtí== {{reflist}} ==Léitheoireacht bhreise== * [https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/greann-sa-teach-altranais-agus-an-tealu-ar-staitse-gaeltachta/a2039359874.html "Greann sa teach altranais agus An tÉalú ar stáitse Gaeltachta"] ar ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]. {{DEFAULTSORT:Ealu, An t}} [[Catagóir:Ceoldrámaí grinn i nGaeilge]] [[Catagóir:Ceoldrámaí Éireannacha]] [[Catagóir:Ceoldrámaí i nGaeilge]] [[Catagóir:Drámaí Gaeilge]] [[Catagóir:Ceoldrámaí]] [[Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge]] [[Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí]] [[Catagóir:Cultúr na Gaeltachta]] {{Síolta ceol}} gcskmq9chuuw0zxuhuh8kssmyi5e2q3 0 127102 1320852 2026-07-17T23:22:24Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an scannáin faoi aimsir [[Cogadh na Saoirse (Éire)|réabhlóid na hÉireann]]|Saoirse?}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |dataestrena=10 Iúil 2027 |teatre_estrena=[[Taibhdhearc na Gaillimhe|An Taibhdhearc]] }} Is ceoldráma é '''''[[Saoirse (ceoldráma)|Saoirse]]''''' faoi dhéagóir óg agus í ag dul go dtí an [[coláiste samhraidh]] den gcéad babhta i n[[An Ghaeltacht#Gaeltacht Chontae Chiarraí|Gaeltacht]]...' 1320852 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an scannáin faoi aimsir [[Cogadh na Saoirse (Éire)|réabhlóid na hÉireann]]|Saoirse?}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |dataestrena=10 Iúil 2027 |teatre_estrena=[[Taibhdhearc na Gaillimhe|An Taibhdhearc]] }} Is ceoldráma é '''''[[Saoirse (ceoldráma)|Saoirse]]''''' faoi dhéagóir óg agus í ag dul go dtí an [[coláiste samhraidh]] den gcéad babhta i n[[An Ghaeltacht#Gaeltacht Chontae Chiarraí|Gaeltacht]] [[Corca Dhuibhne|Chorca Dhuibhne]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fuinneamh-agus-bri-o-thus-deireadh-i-gceoldhrama-nua-gaeilge-sa-taibhdhearc/|teideal=Fuinneamh agus brí ó thús deireadh i gceoldhráma nua Gaeilge sa Taibhdhearc|údar=[[Róisín Ní Chéileachair]]|dáta=2026-07-17|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> Scéal "grá, briseadh croí agus misnigh" atá ann a théann i ngleic le ceisteanna móra Ghaeltacht ár linne agus is í [[Shauna Carrick]] a scríobh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0709/1582636-an-ceoldrama-grinn-saoirse-ag-feile-ealaiona-na-gaillimhe/|teideal=Ceoldráma atá suite i nGaeltacht Chiarraí le bheith ar stáitse ar feadh coicíse in Amharclann Náisiúnta na Gaeilge|dáta=10 Iúil 2026|work=[[RTÉ]]}}</ref> Chuaigh an ceoldráma ar an stáitse den chéad uair i d[[Taibhdhearc na Gaillimhe]] mar chuid d'[[Féile Ealaíona na Gaillimhe|Fhéile Ealaíona na Gaillimhe]] agus beidh sé le feiceáil ann go dtí Dé Domhnaigh 26ú Iúil 2026. Ina dhiaidh sin beidh sé ag tabhairt cuairt ar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann an Mainistreach]] i mBÁC.<ref name=":1" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/thosaigh-me-ag-obair-ar-an-ghaeltacht-the-musical/|teideal=Thosaigh mé amach ag obair ar ‘An Ghaeltacht, the musical’|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2026-07-10|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-07-17}}</ref><ref name=":0" /> == Glacadh == Bhí "fuinneamh agus brí sa léiriúchán ó thús deireadh" dar le Róisín Ní Chéileachair. Rinne sí suntas freisin den chaoi gurb iad na haisteoirí a bhí i mbun ceoil agus dúirt gur rud é a "cheangail agus a thug le chéile an cliar agus an scéal". Mhol sí an scríbhneoireacht Charrick ach amháin nach raibh cuid de ag réiteach le caint Chiarraí mar a bheifeá ag súil leis ó scéal a thiteann amach ansin. Mhol sí freisin an amhránaíocht agus an aisteoireacht, go háirithe ó [[Ciara Cox]], [[Juliette Crosbie]], agus [[Evanne Kilgallon]].<ref name=":0" /> == Léirmheasanna== * [[Róisín Ní Chéileachar|Chéileachair, Róisín Ní]] (17/07/2026). [https://tuairisc.ie/fuinneamh-agus-bri-o-thus-deireadh-i-gceoldhrama-nua-gaeilge-sa-taibhdhearc/ "Fuinneamh agus brí ó thús deireadh i gceoldhráma nua Gaeilge sa Taibhdhearc"]. Ar ''[[Tuairisc.ie]]''. == Féach freisin == * ''[[An Ghaeltacht (ceoldráma)]]'' * ''[[Connemarvellous]]'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Saoirse, ceoldrama}} [[Catagóir:Ceoldrámaí grinn i nGaeilge]] [[Catagóir:Ceoldrámaí Éireannacha]] [[Catagóir:Ceoldrámaí i nGaeilge]] [[Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge]] [[Catagóir:An Taibhdhearc]] [[Catagóir:Corca Dhuibhne]] {{Síolta ceol}} d7mghktr2g0fc3pdkilfa3bcibb1x85 0 127103 1320853 2026-07-17T23:22:37Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[An Ghaeltacht#Coláistí samhraidh]] 1320853 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[An Ghaeltacht#Coláistí samhraidh]] ffge7m45k90py5hwen21qdxmdd5g1di 0 127104 1320854 2026-07-17T23:22:44Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[An Ghaeltacht#Coláistí samhraidh]] 1320854 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[An Ghaeltacht#Coláistí samhraidh]] ffge7m45k90py5hwen21qdxmdd5g1di 0 127105 1320868 2026-07-18T04:16:05Z Peadar Flanagan 69459 Bhog Peadar Flanagan an leathanach [[An Mheán-Bhéarla]] go [[An Meán-Bhéarla]] 1320868 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[An Meán-Bhéarla]] n1hc6pjhmj1j7og6wfcrja4e4mirfuz 0 127106 1320871 2026-07-18T06:56:10Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Ionad sonraí]] 1320871 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[ionad sonraí]] qirvljzm70a8xjmozk92iyzazrm52lp