Vicipéid:Halla baile

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ga">
  <siteinfo>
    <sitename>Vicipéid</sitename>
    <dbname>gawiki</dbname>
    <base>https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Meán</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speisialta</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Plé</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Úsáideoir</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Plé úsáideora</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicipéid</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Plé Vicipéide</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Íomhá</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Plé íomhá</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Plé MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Teimpléad</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plé teimpléid</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Cabhair</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Plé cabhrach</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Catagóir</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Plé catagóire</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Vicipéid:Halla baile</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2217</id>
    <revision>
      <id>1321562</id>
      <parentid>1321446</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T12:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>18417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) */ mír nua</comment>
      <origin>1321562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54282" sha1="nf3t486u7qwzp9auag9ne0j8ynho2m9" xml:space="preserve">{{aicearra|VP:HB|VP:BAILE|VP:HOME}}
{{Cartlainne}}

Is áit é an '''halla baile''' chun an Vicipéid a phlé is ceisteanna a chur.
Is áit é chun fadhbanna teicniúla, polaisaithe agus oibrithe an Vicipéid a phlé. Is féidir leat nithe eile a bhaineann leis an Vicipéid a lua anseo freisin.

__NEWSECTIONLINK__

== Ar Oscailt Anois: Ainmniúcháin do Ghradaim Vicipéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe 2025 ==

Tá ár gcomhgleacaithe sna RA ag iarradh ainmniúcháin do Ghradaim Vicípéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe 2025. 

Tá a bhfógra thíos, aistrithe ón [https://wikimedia.org.uk/2025/10/wikimedian-of-the-year-awards-call-for-nominations/ leagan Béarla]: 

Táimid ag lorg daoine aonair agus eagraíochtaí a ainmniú a bhí páirteach in iarrachtaí WMUK chun eolas oscailte a chur chun cinn i 2024/25. 

Is iad seo a leanas na catagóirí i mbliana:

* Vicípéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe (Duine Aonair)
* Comhpháirtíocht na Bliana (Eagraíocht)
* Vicípéideoirí atá ag Teacht Chun Cinn (Duine Aonair)

Cuireann WMUK fáilte roimh dhaoine agus comhpháirtíochtaí laistigh de phobal WMUK a ainmneofar do Ghradam chuir iontas mór orthu lena gcuid oibre eolais oscailte, i 2024/25. Táimid go háirithe ag tnúth le cloisteáil faoi dhaoine agus eagraíochtaí a sheachaid tionscadail a dhírigh ar ár dtéamaí straitéiseacha; Cothromas Eolais, Litearthacht Faisnéise, agus Aeráid agus Comhshaol.

Déanfaidh baill den Choiste Forbartha Pobail breithiúnas ar na hainmniúcháin agus fógrófar na buaiteoirí ag an gCeiliúradh Pobail Dé Sathairn an 15 Samhain 2025 (Sábháil an dáta, ba bhreá linn sibh a fheiceáil ann!).

Is féidir leat dhá ainmniúchán a chur isteach in aghaidh na catagóire. Úsáid an [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScVy7AmH0qRRZmQ-QHtYKKCBZY0O40JZN9MWl8Xu7-oqK1-fg/viewform Fhoirm Google seo] chun d’ainmniúcháin a chur isteach. Dúnann na hainmniúcháin ar an 22 Deireadh Fómhair.

Léigh faoi bhuaiteoirí na bliana seo caite [https://wikimedia.org.uk/2024/12/2024-uk-wikimedian-year-awards/ anseo].  [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 14:57, 9 Deireadh Fómhair 2025 (UTC)

== Tá Pobal Éireann Wikimedia ag earcú! ==

Haigh a chairde,

Dá mbeadh tú ag an gcruinniú pobail deireanach ta a fhios agat go bhfuil roinnt athruithe ar an bhfoireann againn ag Pobal Éireann Wikimedia agus anois táimid ag lorg Oifigeach Gaeilge! Is deis uathúil í seo chun tacú leis an nGaeilge sa spás digiteach 

Tuilleadh eolais agus sonraí iarratais: [https://wikimedia.ie/2025/10/17/oifigeach-gaeilge-irish-language-officer/?fbclid=IwY2xjawNfFdpleHRuA2FlbQIxMABicmlkETF1UkdHSWZIYnZHbVlTTXdiAR5q3n0VBwzwxYNE15qXVGjFOxrbkvItEYtt4OIXUgC01_4Q3r4I25f3T9Gwag_aem_ibWovoCfNe8BH6QCTZL81Q https://wikimedia.ie/2025/10/17/oifigeach-gaeilge-irish-language-officer/]

Cuir isteach d’iarratas chuig info@wikimedia.ie leis an líne ábhair “Iarratas - Oifigeach Gaeilge”, le do thoil.  [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 12:45, 17 Deireadh Fómhair 2025 (UTC)

:Dea-nuacht é sin! Ná déantar dearmad an folúntas a chlárú le [https://peig.ie/foluntais/ peig.ie] (agus le h[https://udaras.ie/oiliuint-fostaiocht/fostaiocht/ udaras.ie] más féidir) [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] ([[Plé úsáideora:Taghdtaighde|plé]]) 17:16, 18 Deireadh Fómhair 2025 (UTC)
::Cinnte! Tá orm é a dhéanamh inniu :) Táim ag tnúth leis, beidh beirt againn fostaithe le Gaeilge ar an bhfoireann go luath  [[Speisialta:Contributions/&amp;#126;2025-29132-17|&amp;#126;2025-29132-17]] ([[Plé úsáideora:&amp;#126;2025-29132-17|talk]]) 12:02, 20 Deireadh Fómhair 2025 (UTC)
:::Nach breá an chuma atá ar an bh[https://sceal.ie/Fol%C3%BAntas/oifigeach-gaeilge-le-pobal-eireann-wikimedia-wikimedia-community-ireland-on-mbaile/ fógra] ar shuíomh nua Scéal.ie. Ádh mór oraibh sa chuardach!
:::Dála an scéil, an ndeachaigh sibh i dteagmháil leis na meáin faoin bhfolúntas freisin? Foilsíodh scéalta faoin Vicipéid cheana ar [[Tuairisc.ie]] agus ní chuirfeadh sé lá iontais orm dá mbeadh suim ag meáin eile sa scéal seo freisin amhail ''[[Nós (iris)|NÓS]]'', ''[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]'', ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'', ''[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]'', ''[[Meon Eile]]'' srl. Má bhíonn an t-am agaibh, níor mhiste freisin dul i dteagmháil le grúpaí pobail mar [[AerachAiteachGaelach|AAG]], [[Bánú (grúpa feachtais)|Bánú]], an [[Dream dearg|Dream Dearg]], na comharchumainn Gaeltachta, agus cumainn Gaelacha na n-ollscoileanna b'fhéidir [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] ([[Plé úsáideora:Taghdtaighde|plé]]) 19:14, 4 Samhain 2025 (UTC)
::::Haigh [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] - bhíos i dteaghmháil leo! Bhíos ag an Oireachtas an tseachtain seo chaite le h[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] agus bhí seastán againn - an-chuid suim sa ról! Rinneas agallamh ann le Raidió na Life faoinár gcuid oibre le Vicipéid agus maidir leis an bpost chomh maith. Dúirt an Páipéar go bhfuil siad sásta fógra a chur i gcló freisin, agus dúirt Tuairisc go bhfuil siad sásta rud a scríobh chomh maith! 
::::Sheolas an fógra chuig AAG (táim i mo bhall leo freisin agus ar an gcoiste) agus chuig CnaG, Foras na Gaeilge, RíRá, Raidió na Life, etc. Tá níos mó ná 25 iontrál faighte anois!  [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 10:26, 7 Samhain 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 Deireadh Fómhair 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Deireadh Fómhair 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;
:I (Éamonn Ó Gribín) would like to volunteer to join several of the movement’s Affiliations Committee (AffCom)![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:36, 7 Samhain 2025 (UTC)
::Éamonn, a char, ta ort an teimpléad a líonadh - ta na sonraí ar fáil anseo: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 16:32, 18 Samhain 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Samhain 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Vicí Eolaíochta 2025 &amp; Ár gCéad Cruinniú Eile (Pobal Éireann Wikimedia) ==

'''📸 Wiki Science | Vicí Eolaíochta 2025 - Meabhrúchán!'''

Níl ach 10 lá fágtha chun d'íomhánna eolaíochta a chur isteach ar chomórtas grianghrafadóireachta WikiScience 2025!

'''📅 Spriocdháta:''' 30 Samhain

Tá fáilte roimh gach ábhar eolaíochta - ón réalteolaíocht go micreascóip, ó dhúlra na hÉireann go micribhitheolaíocht. 

[[commons:Commons:Wiki_Science_2025_in_Ireland|Faigh tuilleadh eolais anseo!]] 

-

'''💬 Cruinniú Pobail - Dé Máirt 25 Samhain @ 6:00 i.n.''' 

Mar is gnáth, beidh ár gcruinniú míosúil pobail ar siúl ar líne Dé Máirt seo chugainn - an Mháirt dheireanach den mhí. 

Bígí linn chun plé a dhéanamh ar:

* Pleananna ag teacht Athbhliain

* Nuacht ón bpobal


'''Chomh maith, bí cinnte go bhfuil tú cláraithe [[mail:wikimediaie|ar an liosta seoltaí!]]''' [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 10:45, 21 Samhain 2025 (UTC)

== Athbhliain faoi mhaise daoibh + Lá Breithe Sona do Wikipedia  ==

A chairde, 

Bhí tús an-ghnóthach againn do 2026 anseo ag Pobal Éireann Wikimedia, le hathruithe foirne agus go leor pleanála idir lámha. Bhogas go post nua mar Bhainisteoir Pobail agus cuirimid fáilte roimh ár nOifigeach Gaeilge nua, Lára. 

[[Plé úsáideora:Lára Nuinseann|Cuirigí fáilte roimh Lára ar a leathanach phlé anseo.]] 

Táimid ag tnúth go mór leis an obair atá amach romhainn chun tacú leis an bPobal Vicipéide. 

Táimid gnóthach freisin ag ullmhú d'fheachtais spreagúla sna seachtainí amach romhainn, lena n-áirítear Is Breá le Vici Béaloideas (Wiki Loves Folklore) (Feabhra–Márta) agus Seachtain na Gaeilge (1–17 Márta). Beidh tuilleadh nuashonruithe againn go luath, agus '''''ná déanaigí dearmad ar ár gcruinniú pobail ag deireadh na míosa ar an Máirt 27 Eanáir @ 18:00 ar líne.''''' 

'''&lt;u&gt;Lá Breithe: Wikipedia @ 25&lt;/u&gt;''' 

Beidh Vicipéid 25 bliain d'aois an Déardaoin seo (amárach), 15 Eanáir. Tá ceiliúradh fíorúil saor in aisce á reáchtáil ag an bhFondúireacht Wikimedia chun an sprioc thábhactach a cheiliúradh, atá bainte amach ag oibrithe deonacha.

📅 '''Cathain:''' Déardaoin 15 Eanáir 2026

🌍 '''Cá háit:''' Ar líne (saor in aisce)

🔗 '''Cláraigh:''' https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration

Go raibh maith agaibh as a bheith mar chuid den phobal seo.

Le gach dea-ghuí,

Amy [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 17:26, 14 Eanáir 2026 (UTC)

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Eanáir 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 13:21, 18 Eanáir 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 Eanáir 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 27 Eanáir ==

'''A chairde,'''

'''Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl Dé Máirt seo chugainn, an 27 Eanáir ag 18:00 UTC.'''

'''Nasc Google Meet:''' https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc 

Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. 

Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré! 

Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann!

Le meas, 

Amy (Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia) [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 11:47, 20 Eanáir 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:59, 23 Eanáir 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 --&gt;

== IMPORTANT: Admin activity review ==

Hello. A policy regarding the removal of &quot;advanced rights&quot; (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing &quot;advanced rights&quot; from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]].

We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years):
# [[User:Evertype]] (administrator)

These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards.

However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Úsáideoir:EPIC|EPIC]] ([[Plé úsáideora:EPIC|plé]]) 17:39, 14 Feabhra 2026 (UTC)

== Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 24 Feabhra ==

A chairde,

Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl ar líne '''Dé Máirt seo chugainn, an 24 Feabhra ag 18:00 UTC'''.

Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc 

Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Tá nuacht againn maidir le himeachtaí Sheachtain na Gaeilge agus nuasonraithe. 

Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré.

Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann!

Le meas, 

Amy 

Bainisteoir Pobail, 

Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 08:45, 19 Feabhra 2026 (UTC)

== Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 24 Feabhra ==

A chairde,

Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 24 Feabhra ag 18:00 UTC'''.

Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc 

Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Tá nuacht againn maidir le himeachtaí Sheachtain na Gaeilge agus nuasonraithe eile. 

Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré.

Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann!

Le meas, 

Amy 

Bainisteoir Pobail, 

Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 18:54, 19 Feabhra 2026 (UTC)

:Amy, a chara,
:Cathain a bheidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl?̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:26, 22 Márta 2026 (UTC)

== Céiliúradh na mBan 2026 — Togra Nua! ==

A chairde, Mar chuid de [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/Seachtain_na_Gaeilge#Campaigns|Seachtain na Gaeilge 2026 ag Pobal Éireann Wikimedia]] agus Mí Staire na mBan, tá tionscadal nua á sheoladh againn: &lt;nowiki&gt;'''
[[Vicipéid:Céiliúradh_na_mBan_2026|Céiliúradh na mBan 2026]]'''


&lt;/nowiki&gt; 

Is é an sprioc atá againn ná ailt a chruthú agus a fheabhsú faoi mhná Éireannacha, go háirithe mná atá ag cur na Gaeilge chun cinn ar líne agus sna meáin. 

Tá deais eagraithe agamsa, agus liosta ann de: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 'Mná Dearga' mná nach bhfuil ailt acu fós 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 'Ailt le Feabhsú' ailt atá ann cheana ach a dteastaíonn obair uathu Is féidir libh bhur n-ainm a chur in aice le duine ar mhaith libh obair uirthi  

👉 [[Vicipéid:Céiliúradh na mBan 2026]]

Beidh [https://www.eventbrite.ie/e/bi-an-t-eolas-ceardlann-vicipeide-wikipedia-workshop-tickets-1982968870271 ceardlann ar siúl againn i gCorcaigh ar an 7ú Márta freisin] - saor in aisce le lón san áireamh. 

Tuilleadh eolais ar an leathanach tionscadail. 

Ar scáth a chéile a thagann na mná! 

💚  [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:57, 2 Márta 2026 (UTC)

== Requesting help with translating templates ==

Hello,&lt;/br&gt;
I have only recently joined the Irish language version of Wikipedia, and there are many templates missing here that I regularly use on the English language version. I think these should also be accessible here. I've tried reading up on how to copy over templates to another language version, but I'm still not sure how to do it properly. The following templates are the most important to me for now:
{{div col}}
*[[:en:Template:Au]]
*[[:en:Template:Speciesbox]]
&lt;!--*[[:en:Template:Cn]]--&gt;
*[[:en:Template:Automatic taxobox]]
*[[:en:Template:Unreferenced section]]
*[[:en:Template:Unreferenced]]
*[[:en:Template:More citations needed]]
*[[:en:Template:More footnotes needed]]
*[[:en:Template:More citations needed section]]
&lt;!--*[[:en:Template:collapsible list]]--&gt;
*[[:en:Template:Multiple issues]]
&lt;!--*[[:en:Template:Multiple image]]--&gt;
*[[:en:Template:CSS image crop]]
*[[:en:Template:Biota infobox]]
{{div col end}}
Can anyone here help me with this issue?&lt;/br&gt;
Greetings,&lt;/br&gt;[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 21:37, 15 Márta 2026 (UTC)

:Hi Conan. I'm pretty busy, but I'll try chip away at them in the coming days / weeks - [[Úsáideoir:Alison|&lt;span style=&quot;color:#FF823D;font-family: comic sans ms&quot;&gt;'''A&lt;font color= &quot;#FF7C0A&quot;&gt;l&lt;font color= &quot;#FFB550&quot;&gt;is&lt;/font&gt;o&lt;/font&gt;n'''&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]&lt;/sup&gt; 21:48, 15 Márta 2026 (UTC)
::Hello @[[Úsáideoir:Alison|Alison]],&lt;/br&gt;
::that would be great, thank you!&lt;/br&gt;
::Greetings,&lt;/br&gt;[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 21:53, 15 Márta 2026 (UTC)

== Double spaces and punctuation/references; links ==

Hi, I don’t usually use Vicipéid but, in the sample of articles I have glanced through, I noticed a number of issues I believe can be easily addressed (assuming that bot edits are allowed here and that there is is an editor able to set one up).

* There are so many strings of spaces after and before punctuation in articles e.g. &quot;Ba í banríon na Réalta.   Bhí cumhachtaí dochreidte aici .        Dúradh gur bhean is cumhachtaí riamh í&quot;.
** Single spacing is definitely the norm nowadays and most of these strings of spaces are well over three characters long. I’d appreciate if someone would like to work on resolving this (if there is no one here who could facilitate this, I could try find someone on another wiki project who’d be willing to help).
** I think it should fairly straightforward for someone with bot knowledge to set one up so that it tidies all this up and would run continuously to maintain it. It would possibly involve automating a site wide search and replace of any string of space characters (starting with the longest) to a single character?

* An extremely similar issue is citations. There seems to be a lot of inconsistency in the formatting of citations some are before the punctuation others are after and they are often buffered by random strings of spaces
** This gives articles a messy appearance and I think citations after punctuation is the norm so a bot could potentially address this too?, though I am not sure on how it would best be carried out.

* Also, are there any standards for how mutations and inflection is handled in relation to links? e.g. I see a mix of n[[Dlí]]the and [[Dlí|nDlíthe]].
** Templates from (en) Wiktionary could probably be adapted to avoid clutter in the wikieditor:
*** e.g. for eclipsis (instead of &lt;nowiki&gt;[[link|xlink]])
{{u|link}} &gt;&lt;/nowiki&gt; [[link|xlink]], i.e. (instead of&lt;nowiki&gt; [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]])
{{u|Condae Chiarraí}} &lt;/nowiki&gt; &gt; [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]].
*** e.g. for lenition (instead of &lt;nowiki&gt;[[link|lxink]])
{{s|link}} &gt;&lt;/nowiki&gt; [[link|lxink]], i.e. (instead of&lt;nowiki&gt; [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]])
{{s|Condae Chiarraí}} &lt;/nowiki&gt; &gt; [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]].
** I’m using &lt;nowiki&gt;
{{u|FOO}}&lt;/nowiki&gt; for '''U'''rú and &lt;nowiki&gt;
{{s|FOO}}&lt;/nowiki&gt; '''S'''éimhiú. Obviously this would only work for inflected forms that simply involve adding an ending to the base spelling but I think it could still be a useful thing.
* Lastly the home page has several broken links or links to blank pages or pages that are very old and unhelpful for such a prominent position on the site, maybe someone could evaluate them?
[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ([[Plé úsáideora:Saighneánach|plé]]) 03:42, 17 Márta 2026 (UTC)

:Hello @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]],&lt;/br&gt;
:I also noticed unnecessary spaces in articles, such as in the [[Special:Permalink/1189460|Rosaceae]] article. Given the small number of active editors on the Irish Wikipedia, I think it would be very handy to have a bot fix these smaller issues. However, I don't know how that would work technically.&lt;/br&gt;
:I think an Vicipéid would benefit greatly from expanding its technical possibilities and making more use of things like maintenance bots and further useful templates/ maintenance tags, as seen on the English Wikipedia. I believe this could make maintenance easier and improve the overall quality of the articles.&lt;/br&gt;
:Greetings, [[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 10:51, 21 Márta 2026 (UTC)
::@[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]]
::There are bots running on Vicipéid which are correcting some issues, but thank you for highlighting the above additional ones.
::We have a community meeting on 31st March (details in the next post below on the Halla Baile) and it would be great to have you there to dicsuss the above.
::@[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] could you please let us know which links are broken ro going to blank pages on the Príomhleathanach?
::Le dea-ghuí
::[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:04, 24 Márta 2026 (UTC)Amy Uí Ríordáin
:::Hello @[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]],&lt;/br&gt;
:::thanks for the invitation to the community meeting. I think I will join in, but I hope it would be fine if I speak English, since my Irish is quite limited and slow.&lt;/br&gt;
:::Greetings,&lt;/br&gt;[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 22:09, 25 Márta 2026 (UTC)
::::Haigh @[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]]
::::The Community meetings with Wikimedia Community Ireland are done through English as the community is a mix of Irish speakers with varying levels and non Irish speakers 
::::We talk about both the Vicipéid work and also wider Wikimedia work in English and Irish focused on Irish culture, history and heritage, as well as Open Knowledge in Ireland. 
::::You can find our more on our [https://wikimedia.ie/ website] and also on [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland|our Meta Wiki Page]] (which has links to the previous meeting notes) 
::::Tá fáilte romhat, you're very welcome!  [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:53, 26 Márta 2026 (UTC)
::Bainisteoir Pobail
::[[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/ga|Pobal Éíreann Wikimedia]] [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:04, 24 Márta 2026 (UTC)

== Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt, 31 Márta ag 18:00 UTC. ==

A chairde,

Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 31 Márta ag 18:00 UTC'''.

Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc 

Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. 

Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré.

Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann!

Le meas, 

Amy 

Bainisteoir Pobail, 

Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 18:51, 23 Márta 2026 (UTC)
: Beidh mé ann! - [[Úsáideoir:Alison|&lt;span style=&quot;color:#FF823D;font-family: comic sans ms&quot;&gt;'''A&lt;font color= &quot;#FF7C0A&quot;&gt;l&lt;font color= &quot;#FFB550&quot;&gt;is&lt;/font&gt;o&lt;/font&gt;n'''&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]&lt;/sup&gt; 09:09, 24 Márta 2026 (UTC)
::Yéééé - ag tnuth le tú a fheiceáil! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:20, 24 Márta 2026 (UTC)
:::D.V&gt; beidh mé ann! ̃ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:26, 24 Márta 2026 (UTC)
::::Iontach!  [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:54, 26 Márta 2026 (UTC)

== Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki ==

[Please help translate this message into your language]

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. Additionally, I would like to translate this text: &quot;'''Legal &amp; safety contacts'''&quot;. The context is that I want to use it to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;showMessage=wikimedia-legal-safety-contacts&amp;group=ext-wikimediamessages&amp;language=ga&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate translate a string on translatewiki.net] to help localise a link which will appear in the footer of the Czech Wikipedia later. Your support will be appreciated. Thank you in advance. – [[Úsáideoir:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[Plé úsáideora:STei (WMF)|plé]]) 18:38, 26 Márta 2026 (UTC)

:{{Déanta}} - [[Úsáideoir:Alison|&lt;span style=&quot;color:#FF823D;font-family: comic sans ms&quot;&gt;'''A&lt;font color= &quot;#FF7C0A&quot;&gt;l&lt;font color= &quot;#FFB550&quot;&gt;is&lt;/font&gt;o&lt;/font&gt;n'''&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]&lt;/sup&gt; 16:16, 27 Márta 2026 (UTC)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 17:11, 3 Aibreán 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Meabhrúchán | Reminder : Cruinniú Pobail Dé Máirt 28 Aibreán | Community Meeting Tuesday 28 April ==

A chairde,

Meabhrúchán gasta - beidh ár gCruinniú Pobail ar siúl Dé Máirt seo chugainn, an 28 Aibreán ag 18:00 UTC, ar líne.

Just a quick reminder that our Community Meeting is taking place next Tuesday, 28 April at 18:00 UTC, online.

Beidh muid ag roinnt nuashonruithe agus ag eagrú na míonna amach romhainn le chéile.

We'll be sharing updates and organising the months ahead together.

-

'''Conas páirt a ghlacadh | How to join'''

Beidh an cruinniú ar Google Meet. [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland|Cliceáil anseo chun na sonraí a fháíl.]] 

Is féidir leat nótaí cruinnithe 2026 go dtí seo a léamh anseo: 

https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_Ireland/Meeting_minutes_2026#Next_meeting%3A_28_April_2026

Mura bhfuil d'ainm le feiceáil ar ár leathanach Meta fós, cuir leis é! 

https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_Ireland

Tá fáilte roimh chách - idir bhaill nua agus sheanbhaill! Táimid ag tnúth le sibh a fheiceáil! We look forward to seeing you!

Le meas, 

Amy 

Bainisteoir Pobail | Community Manager

Pobal Éireann Wikimedia | Wikimedia Community Ireland [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:41, 20 Aibreán 2026 (UTC)

:Tá an cruinniú anocht, 28 Aibreán, curtha ar ceal ar an drochuair. Beidh an chéad chruinniú eile ar siúl Dé Máirt, 26 Bealtaine ag 18:00 UTC+1, ar líne. Beidh an Nuachtlitir amach níos déanaí an tseachtain seo.
:Unfortunately, tonight's meeting, 28 April, is cancelled. The next meeting will take place on Tuesday, 26 May at 18:00 UTC+1, online. The Newsletter will be out later this week. [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 15:03, 28 Aibreán 2026 (UTC)

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 00:57, 26 Aibreán 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Is Breá le Vicí an Domhan 2026: Cuireadh chun páirt a ghlacadh ==

Ag cruinniú mhí an Mhárta de chuid Pobal Éireann Wikimedia, mhol @[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] díriú ar '''luibheolaíocht''' mar ábhar le feabhsú ar Vicipéid na Gaeilge agus ag an am bhíomar ag eagrú le linn ‘’Is Breá le Vicí an Domhan 2026’’ - ag tabhairt chun suntais an bhearna mhór atá ar Vicipéid i gcomhair ailt faoi phlandaí dúchasacha agus ionracha na hÉireann.

'''Buíochas le Conan as an moladh sin.'''

Mar thoradh air sin, tá [[Vicipéid:Is Breá le Vicí an Domhan 2026]] cruthaithe agam: togra eagarthóireachta atá dírithe ar an mbearna seo a líonadh i rith thréimhse an chomórtais grianghrafadóireachta (1 Bealtaine - 30 Meitheamh 2026).

Tá dhá bhealach ann le bheith páirteach:

* '''Bearna a aithint''':más eol duit speiceas planda nó gnáthóg nach bhfuil alt air fós ar Vicipéid, cuir leis an liosta ar leathanach an tionscadail anseo: [[Vicipéid:Is Breá le Vicí an Domhan 2026]]

* '''Bearna a líonadh''': cruthaigh alt nua nó feabhsaigh ceann atá ann cheana. Ní gá a bheith i d'eagarthóir taithíoch.

Tá liostaí tosaithe de speicis le cruthú agus le feabhsú ar an leathanach tionscadail cheana féin, mar aon le hacmhainní úsáideacha.

Chun léargas a fháil ar obair eile na foirne le déanaí, féach ar [https://wikimedia.ie/2026/04/30/nuachtlitir-aibrean-2026-athbhreithniu-ar-aibrean/ Nuachtlitir Aibreán 2026] de chuid Pobal Éireann Wikimedia 

[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 17:41, 6 Bealtaine 2026 (UTC)

== Meabhrúchán: Cruinniú Pobail Dé Máirt 26 Bealtaine ==

A chairde,

Tá ár gCruinniú Pobail míosúil ar siúl Dé Máirt, 26 Bealtaine ag 6:00in (UTC+1), ar líne ar Google Meet.

Nasc físghlaoch: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc

Tuilleadh eolais: 

as Gaeilge: https://wikimedia.ie/2026/05/15/cruinniu-pobail-bealtaine-2026/

i mBéarla: https://wikimedia.ie/2026/05/15/community-meeting-may-2026/

Tá fáilte roimh chách! 

[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:58, 15 Bealtaine 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Bealtaine 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard ==

Hello-hello!

I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]].

As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]&lt;nowiki&gt;. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --~~~~&lt;/nowiki&gt; [[Úsáideoir:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[Plé úsáideora:KVaidla (WMF)|plé]]) 09:26, 19 Meitheamh 2026 (UTC)

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|plé]])&lt;/bdi&gt; 17:11, 23 Meitheamh 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Meabhrúchán | Reminder: Cruinniú Pobail | Community Meeting &gt;&gt; 28/07 @ 18:00 UTC ==

A chairde,

Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 28 Iúil ag 18:00 UTC'''.

🔗 https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc 

Beidh fáilte roimh chách! 

Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann!

Le meas, 

[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:31, 23 Iúil 2026 (UTC) 

:Amy, a chara,
:Tá go maithǃ DV tá súil agam a bheith annǃ̴
:Éamonn [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:52, 23 Iúil 2026 (UTC)

Bainisteoir Pobail le Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:31, 23 Iúil 2026 (UTC)

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:24, 24 Iúil 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;</text>
      <sha1>nf3t486u7qwzp9auag9ne0j8ynho2m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Spáinn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5336</id>
    <revision>
      <id>1321597</id>
      <parentid>1321309</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T20:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An RíomhGael</username>
        <id>72410</id>
      </contributor>
      <comment>Glanadh: ní halt faoin Spáinn é seo ach faoin Vailneinse, cathair in oirthear na Spáinne. Athainmnigh an t-alt agus cruthaigh ceann nua faoin Spáinn nó cuir an ceann seo in eagar?</comment>
      <origin>1321597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9955" sha1="efqip0of6ua662oyi9qfp61rm1wmbyw" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}{{Glanadh}}
Is í '''Valencia''' (''An Vaileinse'' as [[Gaeilge]]; [[Catalóinis#Vaileinsis|Vaileinsis]]: ''València'') príomhchathair [[Comhphobal Valencia|Chomhphobal Valencia]] agus lárionad [[Cúige Valencia]]. Suite ar chósta [[An Mheánmhuir|na Meánmhara]] in oirthear na [[Spáinn]]e, is í an tríú cathair is mó sa tír í, i ndiaidh [[Maidrid]] agus [[Barcelona]]. Bhí thart ar 840,000 duine ina gcónaí inti in 2025.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ine.es/|teideal=Cifras oficiales de población de los municipios españoles|language=es|work=Instituto Nacional de Estadística|dátarochtana=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;

Labhraíonn cuid mhór de mhuintir na cathrach agus an chúige (go háirithe ar an gcósta) [[Catalóinis#Vaileinsis|Vaileinsis]], a rangaítear mar chanúint den [[Catalóinis]]. Tá stair fhada ag Valencia mar chalafort tráchtála, agus tá clú idirnáisiúnta uirthi inniu as a hailtireacht nua-aoiseach, as an bhféile [[Les Falles]] agus as a bheith ina háit dhúchais don ''paella''.

== Stair ==
Bhunaigh na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] an chathair sa bhliain 138 [[Roimh Chríost|RCh]] faoin ainm ''Valentia Edetanorum''. Tagann ainm na cathrach ón [[Laidin]] ''valentia'', a chiallaíonn &quot;neart&quot; nó &quot;cróga&quot;.

I rith ré [[Al-Andalus]], bhí an chathair faoi smacht [[Moslamaigh|Moslamach]] agus tugadh ''Balansiyya'' uirthi as [[Araibis]]. Sa bhliain 1094 ghabh an tiarna cogaidh Rodrigo Díaz de Vivar, ar a dtugtar [[El Cid]], an chathair, ach thit sí ar ais faoi smacht na [[Almorávaigh|nAlmorávach]] go gairid ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1238 ghabh [[Séamas I Aragóin|Séamas I]] (Jaume I) Aragóin an chathair, agus bunaíodh [[Ríocht Valencia]].

Bhí ré órga faoin gcathair sa 15ú haois, nuair a bhí sí ar cheann de na hionaid tráchtála ba thábhachtaí sa Mheánmhuir. Is ón tréimhse sin an ''[[Llotja de la Seda]]'' (Malartán an tSíoda), foirgneamh Gotach atá ar liosta [[Oidhreacht Dhomhanda UNESCO]] anois.

Ó 2015 go 2023 ba é Joan Ribó i Canut méara na cathrach, ar son an pháirtí pholaitiúil [[Compromís]]. Ó mhí na Bealtaine 2023 i leith, is í María José Catalá ([[Páirtí an Phobail (an Spáinn)|Páirtí an Phobail]], PP) méara Valencia.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_mayors_of_Valencia|teideal=List of mayors of Valencia|language=en|work=Wikipedia|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Aeráid ==
Tá aeráid na [[An Mheánmhuir|Meánmhara]] ann, le samhradh tirim te agus geimhreadh séimh.

Maraíodh breis is 220 duine — thart ar 224 sa réigiún de réir na bhfigiúirí deiridh — de bharr tuilte tobanna (''[[DANA (aimsir)|DANA]]'') a bhuail oirthear na Spáinne ar an 29 Deireadh Fómhair 2024, go háirithe réigiún València.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.lamoncloa.gob.es/info-dana/Paginas/2024/191124-datos-seguimiento-actuaciones-gobierno.aspx|teideal=Actualización de datos del Gobierno de España|language=es|work=www.lamoncloa.gob.es|dátarochtana=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20241109152655/https://anpáipéar.ie/?p=433|teideal=Breis is 250 duine marbh in Oirdheisceart na Spáinne – Míshástacht léirithe leis an Rí agus leis an bPríomh-Aire|údar=An Páipéar / Domhnall Mac Concharraige|dáta=2024-11-09|language=ga-IE|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-11-10}}&lt;/ref&gt; Thit an bháisteach chomh trom le 500 milliméadar (50 cm) in áiteanna laistigh de chúpla uair an chloig; taifeadadh 185 mm in aon uair amháin sa bhaile Turís, taifead nua don Spáinn.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22449103/|teideal=Sara Judge: Bean as Port Láirge atá lonnaithe i Valencia|údar=RnaG|dáta=2024-11-01|language=ga-IE|work=RTÉ Raidió|dátarochtana=2024-11-09}}&lt;/ref&gt; Rinneadh an-díobháil do mhaoin agus do bhonneagar an réigiúin freisin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Os cionn 70 duine maraithe de bharr tuilte in oirthear na Spáinne|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1030/1478153-os-cionn-50-duine-maraithe-de-bharr-tuilte-in-oirthear-na-spainne/|date=2024-10-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;
{{Main|Tuilte sa Spáinn, 2024}}

== Geilleagar ==
Tá geilleagar Valencia bunaithe go mór ar an gcalafort, ar an tráchtáil, ar an talmhaíocht agus ar an turasóireacht.

=== Calafort Valencia ===
Is é Calafort Valencia (''Valenciaport'') an calafort coimeádán is gnóthaí sa Mheánmhuir, a láimhseálann breis is 5 mhilliún TEU (aonad coibhéiseach fiche troigh) sa bhliain, agus tá sé ar cheann de na calafoirt is mó san Eoraip.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.valenciaport.com/en/ports/valencia/the-port/|teideal=The Port|language=en|work=Valenciaport|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

=== Talmhaíocht ===
Tá clú ar an réigiún timpeall na cathrach as oráistí a fhás. Is as gort ríse na hAlbufera, díreach ó dheas den chathair, a thagann cuid den rís a úsáidtear sa ''paella''.

== Iompar ==
Cuireann ''Ferrocarrils de la Generalitat Valenciana'' (FGV) iompar poiblí ar fáil, mar shampla an [[Meitreo Valencia|Metro Vaileinseach]] agus seirbhísí traenacha. Tá na busanna faoi stiúir an EMT laistigh den chathair. Freastalaíonn [[Aerfort Valencia]] (Manises) ar an gcathair, agus tá seirbhís traenach ardluais (AVE) ann a nascann Valencia le Maidrid.

== Oideachas ==
=== Ollscoil Valencia ===
Bunaíodh [[Ollscoil Valencia]] (''Universitat de València'') sa bhliain 1499 mar ''Estudi General'', rud a fhágann gur ceann de na hollscoileanna is sine sa Spáinn í. Dhírigh sí ar an leigheas, ar na daonnachtaí, ar an diagacht agus ar an dlí ar dtús, agus is ollscoil nua-aoiseach le breis is 45,000 mac léinn í inniu.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Valencia|teideal=University of Valencia|language=en|work=Wikipedia|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt; Tá ollscoil mhór eile sa chathair freisin, an ''Universitat Politècnica de València''.

== Turasóireacht ==
Is ionad tábhachtach turasóireachta í Valencia. I measc na n-áiteanna is mó a dtugann cuairteoirí orthu tá:
* [[Cathair na nEalaíon agus na nEolaíochtaí]] (''Ciutat de les Arts i les Ciències''), coimpléasc nua-aoiseach ailtireachta a dhear [[Santiago Calatrava]];
* Ardeaglais Valencia, a maítear go bhfuil an [[Soitheach Naofa]] (an Grail) ar coimeád inti;
* Túr Serranos agus Túr Quart, iarsmaí de bhallaí meánaoiseacha na cathrach;
* tránna na Malvarrosa agus páirc nádúrtha na hAlbufera.

== Cultúr ==
=== Féile Les Falles ===
Idir an 15ú agus an 19ú de mhí [[Márta]] gach bliain, tarlaíonn féile ollmhór idirnáisiúnta darb ainm ''[[Les Falles]]'' (Vaileinsis), ina ndóitear dealbha móra páipéir agus adhmaid ar fud na cathrach. Tá an fhéile ar liosta [[Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe|Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe na Daonnachta]] de chuid UNESCO.

=== Bia ===
Meastar gurb í an Vaileinse áit dhúchais na ''paella'', ceann de na miasa is cáiliúla sa Spáinn. Tá deoch thraidisiúnta darb ainm ''orxata'' (horchata), déanta as ''chufa'', coitianta sa chathair freisin.

== Naisc le hÉirinn ==
Cé nach bhfuil aon bhaint stairiúil idir an dá áit, tá cosúlacht idir ainm na cathrach agus ainm [[Oileán Dairbhre]] (Valentia / Valencia Island) amach ó chósta [[Contae Chiarraí|Chiarraí]], Béarlú ar an nGaeilge is bunús leis an ainm sin, áfach, seachas aon cheangal leis an gcathair Spáinneach.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://247valencia.com/the-other-valencia/|teideal='The Other Valencia' (An Irish–Spanish Connection)|language=en|work=24/7 Valencia|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

Tá pobal beoga Éireannach sa chathair sa lá atá inniu ann, agus tá Cumann Cultúrtha Éireannach Valencia (VICA) ann a chothaíonn ceol, teanga agus traidisiúin na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://valenciaireland.com/|teideal=VICA – Valencia Irish Cultural Association|language=en|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt; Nuair a bhuail na tuilte tubaisteacha an réigiún i nDeireadh Fómhair 2024, chuir Éireannaigh a bhí ina gcónaí i Valencia, ina measc daoine ó Phort Láirge, ó [[Rann na Feirste]] agus ó [[Leitir Ceanainn]], feachtais bhailiúcháin airgid ar bun chun cuidiú leis na híospartaigh.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Colm Mac Grianna as Rann na Feirste ach a bhfuil cónaí air i Valencia|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22456877-colm-mac-grianna-as-rann-na-feirste-ach-a-bhfuil-c/|language=ga-IE|author=RnaG|date=6 Samhain 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22458035/|teideal=Tá Caoimhín agus a chairde atá ag cur fúthu ansin i Valencia ag cuidiú leo sin atá buailte ag na tuilte|údar=RnaG / Caoimhín Mac Lochlainn as Leitir Ceanainn|dáta=8 Samhain 2024|language=ga-IE|work=RTÉ Raidió|dátarochtana=2024-11-09}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Íomhá:Plaça maededéu1.jpg|An Ardeaglais
Íomhá:107 Basílica dels Desemparats, pl. Mare de Déu (València).JPG|Basílica dels Desamparats
Íomhá:Plaza del Ayuntamiento de Valencia.JPG|Plaça de l'Ajuntament (Cearnóg Halla na Cathrach)
Íomhá:Valencia, loggia della seta, interno, sala delle contrattazioni, 01,0.jpg|Llotja de la Seda (Margadh an tSíoda)
Íomhá:Edifici de La Nau des de la Plaça del Patriarca València.JPG|Ollscoil na Vaileinse
Íomhá:Ciutat De Les Arts I Les Ciències Valencia (216644145).jpeg|Ciutat de les Arts i les Ciències (Cathair na nEalaíon agus na nEolaíochtaí)
Íomhá:Puerta de los Serranos, Valencia, España, 2014-06-30, DD 86.JPG|Túr Serranos
&lt;/gallery&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Cathracha-na-Spáinne}}
{{DEFAULTSORT:Valencia}}
[[Catagóir:Valencia]]
[[Catagóir:Príomhchathracha na Spáinne]]
[[Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Spáinn]]
[[Catagóir:Cathracha agus Bailte i gComhphobal Valencia]]
[[Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir]]</text>
      <sha1>efqip0of6ua662oyi9qfp61rm1wmbyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321598</id>
      <parentid>1321597</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T21:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1321598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10031" sha1="jaj41zy6si15bvjl73g0ibntatffoyf" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}{{Glanadh}}
Is í '''Valencia''' (''An Vaileinse'' as [[Gaeilge]]; [[Catalóinis#Vaileinsis|Vaileinsis]]: ''València'') príomhchathair [[Comhphobal Valencia|Chomhphobal Valencia]] agus lárionad [[Cúige Valencia]]. Suite ar chósta [[An Mheánmhuir|na Meánmhara]] in oirthear na [[Spáinn]]e, is í an tríú cathair is mó sa tír í, i ndiaidh [[Maidrid]] agus [[Barcelona]]. Bhí thart ar 840,000 duine ina gcónaí inti in 2025.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ine.es/|teideal=Cifras oficiales de población de los municipios españoles|language=es|work=Instituto Nacional de Estadística|dátarochtana=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;

Labhraíonn cuid mhór de mhuintir na cathrach agus an chúige (go háirithe ar an gcósta) [[Catalóinis#Vaileinsis|Vaileinsis]], a rangaítear mar chanúint den [[Catalóinis]]. Tá stair fhada ag Valencia mar chalafort tráchtála, agus tá clú idirnáisiúnta uirthi inniu as a hailtireacht nua-aoiseach, as an bhféile [[Les Falles]] agus as a bheith ina háit dhúchais don ''paella''.

== Stair ==
Bhunaigh na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] an chathair sa bhliain 138 [[Roimh Chríost|RCh]] faoin ainm ''Valentia Edetanorum''. Tagann ainm na cathrach ón [[Laidin]] ''valentia'', a chiallaíonn &quot;neart&quot; nó &quot;cróga&quot;.

I rith ré [[Al-Andalus]], bhí an chathair faoi smacht [[Moslamaigh|Moslamach]] agus tugadh ''Balansiyya'' uirthi as [[Araibis]]. Sa bhliain 1094 ghabh an tiarna cogaidh Rodrigo Díaz de Vivar, ar a dtugtar [[El Cid]], an chathair, ach thit sí ar ais faoi smacht na [[Almorávaigh|nAlmorávach]] go gairid ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1238 ghabh [[Séamas I Aragóin|Séamas I]] (Jaume I) Aragóin an chathair, agus bunaíodh [[Ríocht Valencia]].

Bhí ré órga faoin gcathair sa 15ú haois, nuair a bhí sí ar cheann de na hionaid tráchtála ba thábhachtaí sa Mheánmhuir. Is ón tréimhse sin an ''[[Llotja de la Seda]]'' (Malartán an tSíoda), foirgneamh Gotach atá ar liosta [[Oidhreacht Dhomhanda UNESCO]] anois.

Ó 2015 go 2023 ba é Joan Ribó i Canut méara na cathrach, ar son an pháirtí pholaitiúil [[Compromís]]. Ó mhí na Bealtaine 2023 i leith, is í María José Catalá ([[Páirtí an Phobail (an Spáinn)|Páirtí an Phobail]], PP) méara Valencia.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_mayors_of_Valencia|teideal=List of mayors of Valencia|language=en|work=Wikipedia|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Aeráid ==
Tá aeráid na [[An Mheánmhuir|Meánmhara]] ann, le samhradh tirim te agus geimhreadh séimh.

Maraíodh breis is 220 duine — thart ar 224 sa réigiún de réir na bhfigiúirí deiridh — de bharr tuilte tobanna (''[[DANA (aimsir)|DANA]]'') a bhuail oirthear na Spáinne ar an 29 Deireadh Fómhair 2024, go háirithe réigiún València.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.lamoncloa.gob.es/info-dana/Paginas/2024/191124-datos-seguimiento-actuaciones-gobierno.aspx|teideal=Actualización de datos del Gobierno de España|language=es|work=www.lamoncloa.gob.es|dátarochtana=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/?p=433|teideal=Breis is 250 duine marbh in Oirdheisceart na Spáinne – Míshástacht léirithe leis an Rí agus leis an bPríomh-Aire|údar=An Páipéar / Domhnall Mac Concharraige|dáta=2024-11-09|language=ga-IE|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-11-10|archivedate=2024-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241109152655/https://xn--anpipar-jwa8e.ie/?p=433}}&lt;/ref&gt; Thit an bháisteach chomh trom le 500 milliméadar (50 cm) in áiteanna laistigh de chúpla uair an chloig; taifeadadh 185 mm in aon uair amháin sa bhaile Turís, taifead nua don Spáinn.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22449103/|teideal=Sara Judge: Bean as Port Láirge atá lonnaithe i Valencia|údar=RnaG|dáta=2024-11-01|language=ga-IE|work=RTÉ Raidió|dátarochtana=2024-11-09}}&lt;/ref&gt; Rinneadh an-díobháil do mhaoin agus do bhonneagar an réigiúin freisin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Os cionn 70 duine maraithe de bharr tuilte in oirthear na Spáinne|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1030/1478153-os-cionn-50-duine-maraithe-de-bharr-tuilte-in-oirthear-na-spainne/|date=2024-10-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;
{{Main|Tuilte sa Spáinn, 2024}}

== Geilleagar ==
Tá geilleagar Valencia bunaithe go mór ar an gcalafort, ar an tráchtáil, ar an talmhaíocht agus ar an turasóireacht.

=== Calafort Valencia ===
Is é Calafort Valencia (''Valenciaport'') an calafort coimeádán is gnóthaí sa Mheánmhuir, a láimhseálann breis is 5 mhilliún TEU (aonad coibhéiseach fiche troigh) sa bhliain, agus tá sé ar cheann de na calafoirt is mó san Eoraip.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.valenciaport.com/en/ports/valencia/the-port/|teideal=The Port|language=en|work=Valenciaport|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

=== Talmhaíocht ===
Tá clú ar an réigiún timpeall na cathrach as oráistí a fhás. Is as gort ríse na hAlbufera, díreach ó dheas den chathair, a thagann cuid den rís a úsáidtear sa ''paella''.

== Iompar ==
Cuireann ''Ferrocarrils de la Generalitat Valenciana'' (FGV) iompar poiblí ar fáil, mar shampla an [[Meitreo Valencia|Metro Vaileinseach]] agus seirbhísí traenacha. Tá na busanna faoi stiúir an EMT laistigh den chathair. Freastalaíonn [[Aerfort Valencia]] (Manises) ar an gcathair, agus tá seirbhís traenach ardluais (AVE) ann a nascann Valencia le Maidrid.

== Oideachas ==
=== Ollscoil Valencia ===
Bunaíodh [[Ollscoil Valencia]] (''Universitat de València'') sa bhliain 1499 mar ''Estudi General'', rud a fhágann gur ceann de na hollscoileanna is sine sa Spáinn í. Dhírigh sí ar an leigheas, ar na daonnachtaí, ar an diagacht agus ar an dlí ar dtús, agus is ollscoil nua-aoiseach le breis is 45,000 mac léinn í inniu.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Valencia|teideal=University of Valencia|language=en|work=Wikipedia|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt; Tá ollscoil mhór eile sa chathair freisin, an ''Universitat Politècnica de València''.

== Turasóireacht ==
Is ionad tábhachtach turasóireachta í Valencia. I measc na n-áiteanna is mó a dtugann cuairteoirí orthu tá:
* [[Cathair na nEalaíon agus na nEolaíochtaí]] (''Ciutat de les Arts i les Ciències''), coimpléasc nua-aoiseach ailtireachta a dhear [[Santiago Calatrava]];
* Ardeaglais Valencia, a maítear go bhfuil an [[Soitheach Naofa]] (an Grail) ar coimeád inti;
* Túr Serranos agus Túr Quart, iarsmaí de bhallaí meánaoiseacha na cathrach;
* tránna na Malvarrosa agus páirc nádúrtha na hAlbufera.

== Cultúr ==
=== Féile Les Falles ===
Idir an 15ú agus an 19ú de mhí [[Márta]] gach bliain, tarlaíonn féile ollmhór idirnáisiúnta darb ainm ''[[Les Falles]]'' (Vaileinsis), ina ndóitear dealbha móra páipéir agus adhmaid ar fud na cathrach. Tá an fhéile ar liosta [[Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe|Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe na Daonnachta]] de chuid UNESCO.

=== Bia ===
Meastar gurb í an Vaileinse áit dhúchais na ''paella'', ceann de na miasa is cáiliúla sa Spáinn. Tá deoch thraidisiúnta darb ainm ''orxata'' (horchata), déanta as ''chufa'', coitianta sa chathair freisin.

== Naisc le hÉirinn ==
Cé nach bhfuil aon bhaint stairiúil idir an dá áit, tá cosúlacht idir ainm na cathrach agus ainm [[Oileán Dairbhre]] (Valentia / Valencia Island) amach ó chósta [[Contae Chiarraí|Chiarraí]], Béarlú ar an nGaeilge is bunús leis an ainm sin, áfach, seachas aon cheangal leis an gcathair Spáinneach.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://247valencia.com/the-other-valencia/|teideal='The Other Valencia' (An Irish–Spanish Connection)|language=en|work=24/7 Valencia|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

Tá pobal beoga Éireannach sa chathair sa lá atá inniu ann, agus tá Cumann Cultúrtha Éireannach Valencia (VICA) ann a chothaíonn ceol, teanga agus traidisiúin na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://valenciaireland.com/|teideal=VICA – Valencia Irish Cultural Association|language=en|dátarochtana=2026-07-22}}&lt;/ref&gt; Nuair a bhuail na tuilte tubaisteacha an réigiún i nDeireadh Fómhair 2024, chuir Éireannaigh a bhí ina gcónaí i Valencia, ina measc daoine ó Phort Láirge, ó [[Rann na Feirste]] agus ó [[Leitir Ceanainn]], feachtais bhailiúcháin airgid ar bun chun cuidiú leis na híospartaigh.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Colm Mac Grianna as Rann na Feirste ach a bhfuil cónaí air i Valencia|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22456877-colm-mac-grianna-as-rann-na-feirste-ach-a-bhfuil-c/|language=ga-IE|author=RnaG|date=6 Samhain 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22458035/|teideal=Tá Caoimhín agus a chairde atá ag cur fúthu ansin i Valencia ag cuidiú leo sin atá buailte ag na tuilte|údar=RnaG / Caoimhín Mac Lochlainn as Leitir Ceanainn|dáta=8 Samhain 2024|language=ga-IE|work=RTÉ Raidió|dátarochtana=2024-11-09}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Íomhá:Plaça maededéu1.jpg|An Ardeaglais
Íomhá:107 Basílica dels Desemparats, pl. Mare de Déu (València).JPG|Basílica dels Desamparats
Íomhá:Plaza del Ayuntamiento de Valencia.JPG|Plaça de l'Ajuntament (Cearnóg Halla na Cathrach)
Íomhá:Valencia, loggia della seta, interno, sala delle contrattazioni, 01,0.jpg|Llotja de la Seda (Margadh an tSíoda)
Íomhá:Edifici de La Nau des de la Plaça del Patriarca València.JPG|Ollscoil na Vaileinse
Íomhá:Ciutat De Les Arts I Les Ciències Valencia (216644145).jpeg|Ciutat de les Arts i les Ciències (Cathair na nEalaíon agus na nEolaíochtaí)
Íomhá:Puerta de los Serranos, Valencia, España, 2014-06-30, DD 86.JPG|Túr Serranos
&lt;/gallery&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Cathracha-na-Spáinne}}
{{DEFAULTSORT:Valencia}}
[[Catagóir:Valencia]]
[[Catagóir:Príomhchathracha na Spáinne]]
[[Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Spáinn]]
[[Catagóir:Cathracha agus Bailte i gComhphobal Valencia]]
[[Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir]]</text>
      <sha1>jaj41zy6si15bvjl73g0ibntatffoyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valencia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12108</id>
    <redirect title="Valencia (cathair)" />
    <revision>
      <id>1321616</id>
      <parentid>77667</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T01:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Valencia (cathair)]]</comment>
      <origin>1321616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="cv3r62w6nnrpuchvp4tu4zio6x937r7" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Valencia (cathair)]]</text>
      <sha1>cv3r62w6nnrpuchvp4tu4zio6x937r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meicnic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13204</id>
    <revision>
      <id>1321609</id>
      <parentid>1247465</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T00:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikipidéanach</username>
        <id>68935</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>1321609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11247" sha1="p1776jrzuuqulwuriqp0803jwom8x7g" xml:space="preserve">{{glanadh}}

Is éard atá sa '''mheicnic''' ná staidéar matamaiticiúil ar ghluaiseacht. Baintear leas as [[Dlíthe na gluaiseachta|dlíthe Newton]] chun cur síos a dhéanamh ar dhíláithriú coirp óna fhosphointe nuair a fheidhmíonn fórsaí air. Is dlíthe nádúrtha iad dlíthe [[Isaac Newton|Newton]] agus glactar leo mar seo a leanas:
* Fanann corp ina sheasamh nó ag gluaiseacht ag ráta tairseach go dtí go bhfeidhmníonn fórsa eismheánach air.
* Nuair a fheidhmíonn fórsaí eismheánacha ar chorp, is ionann ráta athraithe an mhóimintim agus suim na bhfórsaí sin.
* Nuair a fheidhmíonn corp A fórsa ar chorp B, feidhmníonn corp B fórsa eile ar chorp A; tá méad an fhórsa seo cothrom le méad an chéad fhórsa, agus dírithe sa treo úrchóireach.

Sé bunphrionsapal na meicnice ná an prionsabal coibheasta: ní mór gluaiseacht a thomhas i leith ruda: níl a leithead de rud ann agus gluaiseacht absalóideach. Mar sin, labraítear mar gheall ar `ghluaiseacht coirp ''i leith'' ruda'. Más ionann an rud sin agus córas comhardanáidí agus uaireadóir, glaotar fráma (nó córas) tagartha ar an rud sin. Má tá dhá fhráma ag gluaiseacht go rialta nó ina bhfos i leith a chéile glaotar frámaí taimhe orthu. Baintear leas as frámaí taimhe sa mheicnic. I ndáiríre tuigeann gach duine an coincheap seo: má tá tú i dtraein agus na dallóga dúnta ar an bhfuinneog, ní féidir a rá an bhfuil an traein ag gluiseacht go rialta, nó ina seasamh. Tuigtear gluaiseacht na traenach i leith cad a fheictear lasmuigh. Ar an láimh eile, is féidir a aithint muna bhfuil an ghluaiseacht rialta seo ag an traein: má tá lúb san iarnród agus má chasann an traein go tapaidh, is féidir athraithe i ngluaiseacht na traenach a mhothú. Is cás eile é seo ach tá anailís na meicnice níos fusa i leith fráma taimhe, agus bainfear leas astu siúd as seo amach.

Chun dlíthe Newton a athrú go [[matamaitic]] agus chun díláithriú an choirp a shloinneadh mar fheidhm an ama, ní mór teicnící an [[calcalas|chalcalais]] a shainmhíniú. San alt seo, pléifear corp no réad atá ina phoncmháis: tá máis ag an gcorp ach níl toirt aige. Mar sin, tá an plé níos simplí ach níl gá leis an srian seo.

== Rátaí athraithe sa mheicnic ==

Baintear leas as córas taimhe chun cur síos a dhéanamh ar am, fad, agus díláithriú. De réir dlíthe Newton, bíonn córas táimhe ag gluaiseacht ar bhealach rialta, nó bíonn sé ina sheasamh, agus tomhastar an ghluaiseacht seo i leith fráma taimhe eile. Is féidir cur síos a dhéanamh ar shuíomh an choirp ina bhfuil suim againn ann, le veictoir. Ós rud é go n-athraíonn suíomh an choirp i leith ama, scríobhtar an [[veicteoir]] mar &lt;math&gt;\mathbf{x}(t)&lt;/math&gt;, abair. Is ionann treoluas an choirp agus ráta athraithe an veicteora seo i leith ama, sé sin,

:&lt;math&gt;\mathbf{v}=\frac{d\mathbf{x}}{dt}&lt;/math&gt;.

Is veicteoir é an treoluas chomh maith. Ar an mbealach céanna, sainmhínítear an luasghéarú mar seo a leanas,

:&lt;math&gt;\mathbf{a}=\frac{d\mathbf{v}}{dt}=\frac{d^2\mathbf{x}}{dt^2}&lt;/math&gt;.

Is féidir linn anois sainmhíniú a thabhairt ar an móiminteam &lt;math&gt;\mathbf{p}&lt;/math&gt;: is ionann &lt;math&gt;\mathbf{p}&lt;/math&gt; agus toradh mháis an choirp agus an luais, sé sin, &lt;math&gt;\mathbf{p}=m\mathbf{v}&lt;/math&gt;. Leis an sainmhíniú seo, tá bealach gonnta againn le dara dlí Newton a scríobh síos,

:&lt;math&gt;\frac{d}{dt}\left(\mathbf{p}=m\mathbf{v}\right)=\sum_i \mathbf{F}_i&lt;/math&gt;,

áit gurb ionann &lt;math&gt;\mathbf{F}_i&lt;/math&gt; agus an t-iú fórsa eismheánach ar an gcorp. Tá neart samplaí ann d'fhórsaí eismheánacha a chuireann tús le luasghéarú. Ina measc tá domhamtharraingt idir na plainéidí, [[leictreachas]] idir coirp le locht, agus brú leachta ar choirp ag snámh ann. Is féidir na coincheapanna seo phlé nuair nach bhfuil na scálaí sa bhfadhb róbheag. Bíonn neart cás ann áfach, nuair atá gá le teoirc eile, agus sí sin ná an fhisic chandamach.

== Airíonna inchoimeádtha ==

Tá rátaí athraithe tábhachtach sa mheicnic, ach tá cainníochtaí nach n-athraíonn i leith ama díreach chomh tábhachtach. Ina measc tá prionsabla inchoimeád an mhóimintim: i gcórás dúnta, ní athraíonn suim iomlán an mhóimintim i leith ama. Samhlaigh córas le &lt;math&gt;N&lt;/math&gt; réad, agus bíodh móiminteam &lt;math&gt;\mathbf{p}_i&lt;/math&gt; ag an t-iú réad. Is ionann suim iomlán an mhóimintim agus &lt;math&gt;\mathbf{P}=\mathbf{p}_1+...+\mathbf{p}_N&lt;/math&gt;. Mar sin,

:&lt;math&gt;\frac{d\mathbf{P}}{dt}=\sum_{i=1}^N\frac{d\mathbf{p}_i}{dt},&lt;/math&gt;

agus de réir dara dlí Newton, is ionann seo agus

:&lt;math&gt;\frac{d\mathbf{P}}{dt}=\sum_{i=1}^N\frac{d\mathbf{p}_i}{dt}=\sum_{i=1}^N\sum_{j=1,j\neq i}^N\mathbf{F}_{ij},&lt;/math&gt;

áit gurb ionann &lt;math&gt;\mathbf{F}_{ij}&lt;/math&gt; agus an fórsa a fheidhmíonn réad ''j'' ar réad ''i''. Ach de réir tríú dlí Newton, tá againn an chothromóid &lt;math&gt;\mathbf{F}_{ij}=-\mathbf{F}_{ji}&lt;/math&gt;, agus mar sin,

:&lt;math&gt;\frac{d\mathbf{P}}{dt}=\sum_{i=1}^N\sum_{j=1,j\neq i}^N\mathbf{F}_{ij}=0,&lt;/math&gt;

nó, &lt;math&gt;\mathbf{P}=\mathrm{tairseach}&lt;/math&gt;.

Dírimís ár n-aire anois ar chóras le páirteagal amháin, ach ní gá an tsimplíocht seo a bheith ann. Má fheidmhmíonn fórsaí eismheánacha ar an réad, ní bheidh móiminteam an réada tairseach, ach tá cainníocht eile ann a fhanann doathraithe. Abair go bhfuil an fórsa eishmheánach coimeádach, sé sin, is féidir a scríobh, &lt;math&gt;\mathbf{F}=-\nabla V&lt;/math&gt;, áit gurb ionann &lt;math&gt;\nabla&lt;/math&gt; agus an díorthaíoch i leith na gcomhardanáidí ''x'', ''y'', agus ''z''. Sainmhínítear [[fuinneamh]] an chórais mar seo a leanas,

:&lt;math&gt;E=\frac{m}{2}\mathbf{v}^2+V\left(x,y,z\right)&lt;/math&gt;.

Glaotar fuinneamh cinéiteach ar an téarma &lt;math&gt;m\mathbf{v}^2/2&lt;/math&gt; ós rud é go síolráionn sé ó ghluaiseacht an choirp, agus glaotar fuinneamh poitéinsiúil ar an téarma ''V'', agus is fuinneamh é seo atá ag an gcorp de bharr a shuímh. Sampla d'fhuinneamh poitéinsiúil is ea an domhantarraingt. Ar thalamh an domhain, is ionann ''V'' na domhantarraingthe agus ''mgh'', áit gurb ionann ''m'' agus máis an réada, ''g'' agus tairsach na domhantarraingthe, agus ''h'' airde an choirp ó leibhéal na talún.

Tá sé furasta a léiriú anois le dara dlí de chuid Newton go bhfuil an fuinneamh tairseach,

:&lt;math&gt;\frac{dE}{dt}=\mathbf{v}\cdot\left[m\frac{d\mathbf{v}}{dt}+\nabla V\right]=0,&lt;/math&gt;

de bharr na cothromóide &lt;math&gt;m\left(d\mathbf{v}/dt\right)=\mathbf{F}=-\nabla V&lt;/math&gt;. Tabhair faoi deara gur scálach é an fuinneamh, ach is veicteoir é an luas.

Ar an mbealach céanna, sainmhínítear móimint an fhórsa eismheánaigh ar an gcorp mar &lt;math&gt;\mathbf{x}\times\mathbf{F}&lt;/math&gt;, áit gurb ionann &lt;math&gt;\times&lt;/math&gt; agus and toradh veicteoireach. Is tomhas é seo ar chumas an fhórsa réad a chasadh trí uilleann. Mar shampla, má bhrúnn duine ar dhoras, tá an brú níos treise nuair a chuirtear é ar an taobh úrchóireach ó áis an dorais, mar sa chás sin tá &lt;math&gt;\mathbf{x}&lt;/math&gt; mór agus mar sin tá cumas casaidh an fhórsa mór. Má tá suim na móimintí eismheánach cothrom le náid, beidh an móiminteam uilleannach tairseach, áit gurb ionann an chainníocht seo agus

:&lt;math&gt;\mathbf{L}=m\mathbf{x}\times\mathbf{v}&lt;/math&gt;.

Is veicteoir é an móiminteam uilleannach, mar tá treo ag baint leis. Tá an crothúnas cosúil leis an gceann le haghaidh an fhuinnimh. 

Déantar achoimre ar na cainníochtaí inchoimeádtha seo sa tábla thíos. Sa tábla, luaitear siméadracht a chófhreagraíonn le gach cainníocht: mar shampla, muna n-athraíonn an córas ar aon bhealach tar éis dúinin uaireadóir an fhráma thagartha a ath-thosú, tá do-athraitheacht i leith aistriúchán ama aige, agus tá an fuinneamh tairseach. Ar an mbealach céanna, muna n-athraíonn an córas tar éis dúinn an fráma tagartha a bhogadh trí spás, tá do-athraitheacht i leith aistriúchán spáis aige, agus tá an móiminteam tairseach. Tá nasc idir siméadracht agus cainníochtaí tairseach agus glaotar teoirim Noether air seo.

:{| class=&quot;wikitable&quot; 
! Cainníocht 
! Cineáil
! Siombail
! Foirmle
! Siméadracht
|-
| Móiminteam
| veicteoir
| '''p'''
| &lt;math&gt;\mathbf{p}=m\mathbf{v}&lt;/math&gt;
| Do-athraitheacht i leith aistriúcháin trí spás
|-
| Fuinneamh
| scálach
| ''E''
| &lt;math&gt;E=m\mathbf{v}^2/2+V&lt;/math&gt;
| Do-athraitheacht i leith aistriúchán ama
|-
| Móiminteam uilleannach
| veicteoir
| '''L'''
| &lt;math&gt;\mathbf{L}=m\mathbf{x}\times\mathbf{v}&lt;/math&gt;
| Do-athraitheacht i leith rothlaithe
|-
|}

== Cur i bhfeidhm na teoirice ==

Tabharfar sampla bunúsach den teoiric seo i bhfeidhm agus tuigfear mar seo bunfhadhb na meicnice: ''suíomh an chórais mar fheidhm an ama a ríomh de réir na bhfórsaí eismheánacha''. Abair nach bufuil ach treo amháin sa bhfadhb agus go bhfuil poncmháis ann a mhothaíonn an fórsa &lt;math&gt;F=-kx&lt;/math&gt;, áit gur tairseach é ''k''. Seo é an fórsa a mhothaíonn máis agus é ceangailte go sprionga. De réir dlí Newton is ionann cothromóid na gluaiseachta agus

:&lt;math&gt;m\frac{d^2x}{dt^2}=-kx,&lt;/math&gt;

agus is furasta réiteach ginearálta na cothromóide seo a aimsiú: &lt;math&gt;x(t)=A\cos(\omega t)+B\sin(\omega t)&lt;/math&gt;, áit gur tairsigh iad ''A'' agus ''B'', agus is ionann &lt;math&gt;\omega&lt;/math&gt; agus &lt;math&gt;\sqrt{k/m}&lt;/math&gt;. Leis na coinníollacha tosaigh &lt;math&gt;x(0)=x_0&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;[dx/dt](0)=v_0&lt;/math&gt;, is féidir cothromóid na gluaiseachta a réiteach,

:&lt;math&gt;x(t)=x_0\cos(\omega t)+\frac{v_0}{\omega}\sin(\omega t).&lt;/math&gt;

Is féidir anois a rá le cintteacht cá bheidh an réad, nuair atá eolas againn ar luas agus suíomh an réada ag tús an turgnaimh. Nuair atá an freagra sin againn, tá fadhb na meicnice réitithe le haghaidh an chórais i gceist. 

Nuair a tháinig eolaithe ar an teoiric seo ar dtús, ina measc Isaac Newton, chonaic siad impleachtaí fealsúnachta ann: bheadh réamhfhaisnéis ag duine ar stádas coirp dá mbeadh eolas aige ar choinníollacha tosaigh an chórais. Ós rud é gur bailiúchán adamh gach rud sa chruinne, chonacthas do na heolaithe seo go bhféadfaí réamhfhaisnéis a thabhairt ar cad a tharlódh do chuile rud sa chruine. Cheap na daoine seo gur chuir eolaíocht na meicnie deireadh le saor-thoil agus rudaí randamacha. Anois, tuigtear dúinn nach bhfuil sé seo fíor: bíonn na fórsaí a fheidhmíonn ar coirp mhóra i bhfad níos casta ná ''F=-kx'', agus mar sin, ní féidir go ginearálta cothromóidí na gluaiseachta a réiteach. Cuireann teoiricí cosúil leis an bhfisic chandamach agus teoiric an neamh-oird (chaos theory) srianta eile ar an méid réamhfhaisnéise gur féidir a dhéanamh ar chóras meicnice. In ainneoin na teorann seo, tá cumhacht réamhfhaisnéise na meicnice le feiceáil i gcúrsaí teicneolaíochta, ina measc, conas eitleán nó gluaisteán a stiúradh, conas satailít a sheoladh go spás, conas diúrachán a threoiriú, nó conas droichead a thógáil.

== Tagairtí ==

* L.D. Landau agus E.M. Lifshitz, ''Course of Theoretical Physics, Volume 1,'' Butterworth Heinemann (tríú eagrán, 1976).
* I. Stewart, ''Does God Play Dice?,'' Penguin, (dara heagrán, 1997).

[[Catagóir:Fisic]]
[[Catagóir:Meicnic| ]]</text>
      <sha1>p1776jrzuuqulwuriqp0803jwom8x7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tíogar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26171</id>
    <revision>
      <id>1321561</id>
      <parentid>1321559</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T12:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An Sionnach Rua</username>
        <id>29036</id>
      </contributor>
      <comment>Tagairtí deisithe</comment>
      <origin>1321561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56087" sha1="50m7zs32qfqail3441wwtzuhihwwply" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]]
Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt; ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]].

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin.

Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. &amp; Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}&lt;/ref&gt;

Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

== Sanasaíocht ==
Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. &amp; Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title=&quot;τίγρις&quot;.|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}&lt;/ref&gt; Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title=&quot;De lingua latina&quot; [On the Latin Language]|journal=&quot;XX. Ferarum vocabula&quot; [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}&lt;/ref&gt; Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tacsanomaíocht ==
Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot;&gt;{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up &quot;Felis tigris&quot;] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}&lt;/ref&gt; Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Fospeiceas ===
{{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].&lt;ref name=&quot;MSW3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 &quot;Species ''Panthera tigris''&quot;] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&amp;pg=PA546}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wilting2015/&gt; Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot;&gt;Kitchener, A. (1999). &quot;Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39&lt;/ref&gt;

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.&lt;ref name=&quot;Wilting2015&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. &amp; Kitchener, A. C.}}&lt;/ref&gt;
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.&lt;ref name=&quot;catsg&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. &amp; Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}&lt;/ref&gt; Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. &amp; Ramakrishnan, U.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wang2023&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. &amp; Tu, X. L.}}&lt;/ref&gt; Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology &amp; Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Deir an Grúpa Sainréimse Cat &quot;Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group.&quot; nó i nGaeilge &quot;Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}&lt;/ref&gt;

Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005&lt;ref name=MSW3/&gt; agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.&lt;ref name=catsg/&gt;{{clear}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}&lt;ref name=Linn1758/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Bheangál]] 
{{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt;
| | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].&lt;ref name=&quot;Jackson1996&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. &amp; Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title=&quot;Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)&quot; (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}&lt;/ref&gt; Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title=&quot;Panthera tigris&quot;|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}&lt;/ref&gt;, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt; agus polláirí atá measartha fada agus caol.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;/&gt;
| |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}&lt;ref name=&quot;Illiger&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&amp;cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}&lt;/ref&gt;
| |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.&lt;/ref&gt; agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.&lt;ref name=Kitchener1999/&gt; Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Driscoll2009&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. &amp; O'Brien, S. J.}}&lt;/ref&gt; Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.&lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}&lt;ref name=&quot;Temminck&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}&lt;/ref&gt;
| |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.&lt;ref name=Temminck/&gt; Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.&lt;/ref&gt; Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}&lt;ref name=Hilzheimer&gt;{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}&lt;/ref&gt;
| |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].&lt;ref name=Hilzheimer/&gt; Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.&lt;ref name=catsg/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}&lt;/ref&gt; Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.&lt;ref name=Wang2023/&gt;
| |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}&lt;ref name=&quot;Mazak1968&quot;&gt;{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}&lt;/ref&gt;
| |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.&lt;ref name=Mazak1968/&gt;&lt;ref name=&quot;mazak06&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. &amp; Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}&lt;ref name=&quot;Luo04&quot;&gt;{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|pages=e442}}&lt;/ref&gt;
| |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.&lt;ref name=Luo04/&gt; Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.&lt;ref name=mazak06/&gt; Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
| |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}&lt;ref name=catsg/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}&lt;ref name=Temminck/&gt;
| |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.&lt;ref name=Temminck/&gt; Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.&lt;ref name=mazak06/&gt; Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. &lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}&lt;ref name=Schwarz&gt;{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
| | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.&lt;ref name=Schwarz/&gt;&lt;ref name=&quot;der-tiger&quot;&gt;{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}&lt;/ref&gt; Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. &amp; Van Bree, P.}}&lt;/ref&gt; Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.&lt;ref name=&quot;Seidensticker1999&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. &amp; Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}&lt;ref name=Pocock1929&gt;{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}&lt;/ref&gt;
| Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.&lt;ref name=Pocock1929/&gt; Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh&lt;ref name=Jackson1996/&gt; agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.&lt;ref name=mazak06/&gt;
| |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]]
|}

=== Éabhlóid ===
{{Cladogram|{{clade
|label1=''[[Panthera]]''
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]]
|2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]]
|label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                |2={{clade
                    |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]]
                    |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]]
                    }}
}}
}}
}}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016&lt;ref name=Li_al2016&gt;{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt;}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. &amp; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt; Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. &amp; Gadhvi, P.|pages=2443}}&lt;/ref&gt;

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.&lt;ref name=&quot;Mazák&quot;&gt;{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. &amp; Kitchener, A. C.|pages=25483}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tseng&quot;&gt;{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. &amp; Xie, G.}}&lt;/ref&gt; Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.&lt;ref name=Mazák/&gt; Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The identity of the &quot;lion&quot;, ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans &quot;leopard&quot; (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. &amp; Liu, J.}}&lt;/ref&gt; Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.&lt;ref name=Mazák/&gt;

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot;&gt;Kitchener, A. &amp; Yamaguchi, N. (2009). &quot;What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy&quot; in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84&lt;/ref&gt; Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; 

Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.&lt;ref name=&quot;Luo04&quot; /&gt; Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Hibridí ===
''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]''

Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot;&gt;{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. &amp; Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}&lt;/ref&gt; Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.&lt;ref name=&quot;imprinting&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}&lt;/ref&gt; Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot; /&gt;

== Cur síos ==
[[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]]
Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.&lt;ref name=Mazak1981/&gt;{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.&lt;ref name=Mazak1981/&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.&lt;ref name=Mazak1981/&gt; Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}&lt;/ref&gt; Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;Mazak1981&quot; /&gt; Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;Mazak1981&quot; /&gt; Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).&lt;ref name=&quot;Mazak1981&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=25}} 

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&amp;pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. &amp; Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}&lt;/ref&gt; Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.&lt;ref name=&quot;Mazak1981&quot; /&gt; Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot; /&gt; Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).&lt;ref name=&quot;Sunquist2010&quot; /&gt; Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot; /&gt;

=== Fionnadh ===
[[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]]
Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada, na fireannaigh ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot;&gt;{{cite journal|author=Mazák, V.|year=1981|title=''Panthera tigris''|journal=Mammalian Species|issue=152|pages=1–8|doi=10.2307/3504004|jstor=3504004|bibcode=1981MamSp.152....1M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.&lt;/ref&gt; Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot; /&gt; Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Miquelle, D. &quot;Tiger&quot; in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21&lt;/ref&gt; Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}&lt;/ref&gt; Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}&lt;/ref&gt; Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}&lt;/ref&gt; Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}&lt;/ref&gt;

==== Éagsúlacht dhatha ====
[[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]]
Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga –  le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]&lt;nowiki/&gt;dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}&lt;/ref&gt;

Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}&lt;/ref&gt;

== Dáileadh agus gnáthóg ==
Bhíodh raon an tíogair forleathan go stairiúil, ag leathnú ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí fho-ilchríoch na hIndia agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot; /&gt;

== Caomhnú ==
{{Main|Caomhnú an Tíogair}}
''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]''
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin
!Tír
!Bliain
!Meastachán
|-
| {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |3,167–3,682&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. &amp; Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority &amp; Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |573–600&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |393&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |316–355&lt;ref&gt;{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC &amp; DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |148–189&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |&lt;150&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |131&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align=&quot;right&quot; |118–122&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align=&quot;right&quot;|&gt;60&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |28&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| '''Iomlán'''|| || align=&quot;right&quot; |'''5,638–5,899'''
|}
Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol:

* An [[Tíogar Bheangál]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}&lt;/ref&gt; níos lú na 2000 fágtha
* An [[Tíogar Ind-Síneach]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}&lt;/ref&gt; 1200-1800
* An [[Tíogar Malaech]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}&lt;/ref&gt; 600-800
* An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500
* An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
* [[Tíogar na Síne Theas]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}&lt;/ref&gt; díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta.

== Féach freisin ==

* An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]]
* [[An Tíogar Ceilteach]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Leabharliosta ==
* {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}}
* {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}}
* {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}}
* {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}}
* {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}}
* {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}}
* {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}}
* {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}}

{{síol ainmhí}}
[[Catagóir:Tíogair]]
[[Catagóir:Cait]]</text>
      <sha1>50m7zs32qfqail3441wwtzuhihwwply</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321563</id>
      <parentid>1321561</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T12:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An Sionnach Rua</username>
        <id>29036</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Roinnt earráidí ó thaobh na dtagairtí de deisithe</comment>
      <origin>1321563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56333" sha1="0rzet17bhh78l9vi2224maz52k7f50o" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]]
Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt; ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]].

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin.

Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. &amp; Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}&lt;/ref&gt;

Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

== Sanasaíocht ==
Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. &amp; Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title=&quot;τίγρις&quot;.|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}&lt;/ref&gt; Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title=&quot;De lingua latina&quot; [On the Latin Language]|journal=&quot;XX. Ferarum vocabula&quot; [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}&lt;/ref&gt; Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tacsanomaíocht ==
Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot;&gt;{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up &quot;Felis tigris&quot;] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}&lt;/ref&gt; Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Fospeiceas ===
{{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].&lt;ref name=&quot;MSW3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 &quot;Species ''Panthera tigris''&quot;] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&amp;pg=PA546}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wilting2015/&gt; Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot;&gt;Kitchener, A. (1999). &quot;Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39&lt;/ref&gt;

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.&lt;ref name=&quot;Wilting2015&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. &amp; Kitchener, A. C.}}&lt;/ref&gt;
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.&lt;ref name=&quot;catsg&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. &amp; Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}&lt;/ref&gt; Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. &amp; Ramakrishnan, U.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wang2023&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. &amp; Tu, X. L.}}&lt;/ref&gt; Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology &amp; Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Deir an Grúpa Sainréimse Cat &quot;Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group.&quot; nó i nGaeilge &quot;Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}&lt;/ref&gt;

Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005&lt;ref name=MSW3/&gt; agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.&lt;ref name=catsg/&gt;{{clear}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}&lt;ref name=Linn1758/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Bheangál]] 
{{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt;
| | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].&lt;ref name=&quot;Jackson1996&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. &amp; Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title=&quot;Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)&quot; (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}&lt;/ref&gt; Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title=&quot;Panthera tigris&quot;|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}&lt;/ref&gt;, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt; agus polláirí atá measartha fada agus caol.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;/&gt;
| |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}&lt;ref name=&quot;Illiger&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&amp;cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}&lt;/ref&gt;
| |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.&lt;/ref&gt; agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.&lt;ref name=Kitchener1999/&gt; Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Driscoll2009&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. &amp; O'Brien, S. J.}}&lt;/ref&gt; Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.&lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}&lt;ref name=&quot;Temminck&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}&lt;/ref&gt;
| |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.&lt;ref name=Temminck/&gt; Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.&lt;/ref&gt; Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}&lt;ref name=Hilzheimer&gt;{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}&lt;/ref&gt;
| |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].&lt;ref name=Hilzheimer/&gt; Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.&lt;ref name=catsg/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}&lt;/ref&gt; Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.&lt;ref name=Wang2023/&gt;
| |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}&lt;ref name=&quot;Mazak1968&quot;&gt;{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}&lt;/ref&gt;
| |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.&lt;ref name=Mazak1968/&gt;&lt;ref name=&quot;mazak06&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. &amp; Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}&lt;ref name=&quot;Luo04&quot;&gt;{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|pages=e442}}&lt;/ref&gt;
| |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.&lt;ref name=Luo04/&gt; Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.&lt;ref name=mazak06/&gt; Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
| |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}&lt;ref name=catsg/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}&lt;ref name=Temminck/&gt;
| |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.&lt;ref name=Temminck/&gt; Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.&lt;ref name=mazak06/&gt; Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. &lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}&lt;ref name=Schwarz&gt;{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
| | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.&lt;ref name=Schwarz/&gt;&lt;ref name=&quot;der-tiger&quot;&gt;{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}&lt;/ref&gt; Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. &amp; Van Bree, P.}}&lt;/ref&gt; Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.&lt;ref name=&quot;Seidensticker1999&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. &amp; Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}&lt;ref name=Pocock1929&gt;{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}&lt;/ref&gt;
| Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.&lt;ref name=Pocock1929/&gt; Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh&lt;ref name=Jackson1996/&gt; agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.&lt;ref name=mazak06/&gt;
| |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]]
|}

=== Éabhlóid ===
{{Cladogram|{{clade
|label1=''[[Panthera]]''
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]]
|2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]]
|label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                |2={{clade
                    |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]]
                    |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]]
                    }}
}}
}}
}}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016&lt;ref name=Li_al2016&gt;{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt;}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. &amp; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt; Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. &amp; Gadhvi, P.|pages=2443}}&lt;/ref&gt;

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.&lt;ref name=&quot;Mazák&quot;&gt;{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. &amp; Kitchener, A. C.|pages=25483}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tseng&quot;&gt;{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. &amp; Xie, G.}}&lt;/ref&gt; Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.&lt;ref name=Mazák/&gt; Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The identity of the &quot;lion&quot;, ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans &quot;leopard&quot; (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. &amp; Liu, J.}}&lt;/ref&gt; Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.&lt;ref name=Mazák/&gt;

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot;&gt;Kitchener, A. &amp; Yamaguchi, N. (2009). &quot;What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy&quot; in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84&lt;/ref&gt; Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; 

Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.&lt;ref name=&quot;Luo04&quot; /&gt; Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Hibridí ===
''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]''

Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot;&gt;{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. &amp; Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}&lt;/ref&gt; Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.&lt;ref name=&quot;imprinting&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}&lt;/ref&gt; Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot; /&gt;

== Cur síos ==
[[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]]
Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}&lt;/ref&gt; Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=25}} 

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&amp;pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. &amp; Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}&lt;/ref&gt; Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot; /&gt; Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).&lt;ref name=&quot;Sunquist2010&quot; /&gt; Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot; /&gt;

=== Fionnadh ===
[[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]]
Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada, na fireannaigh ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot;&gt;{{cite journal|author=Mazák, V.|year=1981|title=''Panthera tigris''|journal=Mammalian Species|issue=152|pages=1–8|doi=10.2307/3504004|jstor=3504004|bibcode=1981MamSp.152....1M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.&lt;/ref&gt; Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Miquelle, D. &quot;Tiger&quot; in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21&lt;/ref&gt; Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}&lt;/ref&gt; Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}&lt;/ref&gt; Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}&lt;/ref&gt; Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}&lt;/ref&gt;

==== Éagsúlacht dhatha ====
[[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]]
Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga –  le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]&lt;nowiki/&gt;dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}&lt;/ref&gt;

Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}&lt;/ref&gt;

== Dáileadh agus gnáthóg ==
Bhíodh raon an tíogair forleathan go stairiúil, ag leathnú ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí fho-ilchríoch na hIndia agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

== Caomhnú ==
{{Main|Caomhnú an Tíogair}}
''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]''
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin
!Tír
!Bliain
!Meastachán
|-
| {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |3,167–3,682&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. &amp; Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority &amp; Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |573–600&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |393&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |316–355&lt;ref&gt;{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC &amp; DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |148–189&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |&lt;150&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |131&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align=&quot;right&quot; |118–122&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align=&quot;right&quot;|&gt;60&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |28&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| '''Iomlán'''|| || align=&quot;right&quot; |'''5,638–5,899'''
|}
Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol:

* An [[Tíogar Bheangál]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}&lt;/ref&gt; níos lú na 2000 fágtha
* An [[Tíogar Ind-Síneach]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}&lt;/ref&gt; 1200-1800
* An [[Tíogar Malaech]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}&lt;/ref&gt; 600-800
* An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500
* An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
* [[Tíogar na Síne Theas]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}&lt;/ref&gt; díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta.

== Féach freisin ==

* An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]]
* [[An Tíogar Ceilteach]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Leabharliosta ==
* {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}}
* {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}}
* {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}}
* {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}}
* {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}}
* {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}}
* {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}}
* {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}}

{{síol ainmhí}}
[[Catagóir:Tíogair]]
[[Catagóir:Cait]]</text>
      <sha1>0rzet17bhh78l9vi2224maz52k7f50o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321564</id>
      <parentid>1321563</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T12:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An Sionnach Rua</username>
        <id>29036</id>
      </contributor>
      <comment>Earráid Harvnb deisithe</comment>
      <origin>1321564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56434" sha1="d8ft4gzq7edkl9s6ntmexxrd01m44o2" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]]
Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt; ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]].

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin.

Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. &amp; Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}&lt;/ref&gt;

Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

== Sanasaíocht ==
Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. &amp; Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title=&quot;τίγρις&quot;.|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}&lt;/ref&gt; Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title=&quot;De lingua latina&quot; [On the Latin Language]|journal=&quot;XX. Ferarum vocabula&quot; [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}&lt;/ref&gt; Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tacsanomaíocht ==
Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot;&gt;{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up &quot;Felis tigris&quot;] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}&lt;/ref&gt; Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Fospeiceas ===
{{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].&lt;ref name=&quot;MSW3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 &quot;Species ''Panthera tigris''&quot;] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&amp;pg=PA546}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wilting2015/&gt; Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot;&gt;Kitchener, A. (1999). &quot;Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39&lt;/ref&gt;

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.&lt;ref name=&quot;Wilting2015&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. &amp; Kitchener, A. C.}}&lt;/ref&gt;
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.&lt;ref name=&quot;catsg&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. &amp; Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}&lt;/ref&gt; Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. &amp; Ramakrishnan, U.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wang2023&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. &amp; Tu, X. L.}}&lt;/ref&gt; Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology &amp; Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Deir an Grúpa Sainréimse Cat &quot;Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group.&quot; nó i nGaeilge &quot;Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}&lt;/ref&gt;

Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005&lt;ref name=MSW3/&gt; agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.&lt;ref name=catsg/&gt;{{clear}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}&lt;ref name=Linn1758/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Bheangál]] 
{{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt;
| | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].&lt;ref name=&quot;Jackson1996&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. &amp; Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title=&quot;Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)&quot; (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}&lt;/ref&gt; Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title=&quot;Panthera tigris&quot;|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}&lt;/ref&gt;, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt; agus polláirí atá measartha fada agus caol.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;/&gt;
| |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}&lt;ref name=&quot;Illiger&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&amp;cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}&lt;/ref&gt;
| |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.&lt;/ref&gt; agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.&lt;ref name=Kitchener1999/&gt; Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Driscoll2009&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. &amp; O'Brien, S. J.}}&lt;/ref&gt; Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.&lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}&lt;ref name=&quot;Temminck&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}&lt;/ref&gt;
| |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.&lt;ref name=Temminck/&gt; Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.&lt;/ref&gt; Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}&lt;ref name=Hilzheimer&gt;{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}&lt;/ref&gt;
| |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].&lt;ref name=Hilzheimer/&gt; Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.&lt;ref name=catsg/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}&lt;/ref&gt; Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.&lt;ref name=Wang2023/&gt;
| |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}&lt;ref name=&quot;Mazak1968&quot;&gt;{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}&lt;/ref&gt;
| |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.&lt;ref name=Mazak1968/&gt;&lt;ref name=&quot;mazak06&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. &amp; Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}&lt;ref name=&quot;Luo04&quot;&gt;{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|pages=e442}}&lt;/ref&gt;
| |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.&lt;ref name=Luo04/&gt; Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.&lt;ref name=mazak06/&gt; Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
| |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}&lt;ref name=catsg/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}&lt;ref name=Temminck/&gt;
| |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.&lt;ref name=Temminck/&gt; Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.&lt;ref name=mazak06/&gt; Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. &lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}&lt;ref name=Schwarz&gt;{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
| | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.&lt;ref name=Schwarz/&gt;&lt;ref name=&quot;der-tiger&quot;&gt;{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}&lt;/ref&gt; Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. &amp; Van Bree, P.}}&lt;/ref&gt; Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.&lt;ref name=&quot;Seidensticker1999&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. &amp; Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}&lt;ref name=Pocock1929&gt;{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}&lt;/ref&gt;
| Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.&lt;ref name=Pocock1929/&gt; Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh&lt;ref name=Jackson1996/&gt; agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.&lt;ref name=mazak06/&gt;
| |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]]
|}

=== Éabhlóid ===
{{Cladogram|{{clade
|label1=''[[Panthera]]''
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]]
|2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]]
|label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                |2={{clade
                    |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]]
                    |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]]
                    }}
}}
}}
}}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016&lt;ref name=Li_al2016&gt;{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt;}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. &amp; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt; Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. &amp; Gadhvi, P.|pages=2443}}&lt;/ref&gt;

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.&lt;ref name=&quot;Mazák&quot;&gt;{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. &amp; Kitchener, A. C.|pages=25483}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tseng&quot;&gt;{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. &amp; Xie, G.}}&lt;/ref&gt; Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.&lt;ref name=Mazák/&gt; Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The identity of the &quot;lion&quot;, ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans &quot;leopard&quot; (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. &amp; Liu, J.}}&lt;/ref&gt; Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.&lt;ref name=Mazák/&gt;

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot;&gt;Kitchener, A. &amp; Yamaguchi, N. (2009). &quot;What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy&quot; in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84&lt;/ref&gt; Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; 

Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.&lt;ref name=&quot;Luo04&quot; /&gt; Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Hibridí ===
''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]''

Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot;&gt;{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. &amp; Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}&lt;/ref&gt; Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.&lt;ref name=&quot;imprinting&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}&lt;/ref&gt; Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot; /&gt;

== Cur síos ==
[[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]]
Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}&lt;/ref&gt; Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=25}} 

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&amp;pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. &amp; Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}&lt;/ref&gt; Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot; /&gt; Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).&lt;ref&gt;Sunquist, M. (2010). &quot;What is a Tiger? Ecology and Behaviour&quot; in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34&lt;/ref&gt; Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot; /&gt;

=== Fionnadh ===
[[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]]
Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada, na fireannaigh ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot;&gt;{{cite journal|author=Mazák, V.|year=1981|title=''Panthera tigris''|journal=Mammalian Species|issue=152|pages=1–8|doi=10.2307/3504004|jstor=3504004|bibcode=1981MamSp.152....1M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.&lt;/ref&gt; Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Miquelle, D. &quot;Tiger&quot; in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21&lt;/ref&gt; Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}&lt;/ref&gt; Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}&lt;/ref&gt; Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}&lt;/ref&gt; Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}&lt;/ref&gt;

==== Éagsúlacht dhatha ====
[[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]]
Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga –  le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]&lt;nowiki/&gt;dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}&lt;/ref&gt;

Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}&lt;/ref&gt;

== Dáileadh agus gnáthóg ==
Bhíodh raon an tíogair forleathan go stairiúil, ag leathnú ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí fho-ilchríoch na hIndia agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

== Caomhnú ==
{{Main|Caomhnú an Tíogair}}
''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]''
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin
!Tír
!Bliain
!Meastachán
|-
| {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |3,167–3,682&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. &amp; Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority &amp; Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |573–600&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |393&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |316–355&lt;ref&gt;{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC &amp; DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |148–189&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |&lt;150&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |131&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align=&quot;right&quot; |118–122&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align=&quot;right&quot;|&gt;60&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |28&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| '''Iomlán'''|| || align=&quot;right&quot; |'''5,638–5,899'''
|}
Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol:

* An [[Tíogar Bheangál]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}&lt;/ref&gt; níos lú na 2000 fágtha
* An [[Tíogar Ind-Síneach]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}&lt;/ref&gt; 1200-1800
* An [[Tíogar Malaech]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}&lt;/ref&gt; 600-800
* An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500
* An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
* [[Tíogar na Síne Theas]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}&lt;/ref&gt; díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta.

== Féach freisin ==

* An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]]
* [[An Tíogar Ceilteach]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Leabharliosta ==
* {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}}
* {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}}
* {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}}
* {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}}
* {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}}
* {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}}
* {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}}
* {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}}

{{síol ainmhí}}
[[Catagóir:Tíogair]]
[[Catagóir:Cait]]</text>
      <sha1>d8ft4gzq7edkl9s6ntmexxrd01m44o2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321577</id>
      <parentid>1321564</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T15:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An Sionnach Rua</username>
        <id>29036</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dáileadh agus gnáthóg */ an chéad leath de aistrithe</comment>
      <origin>1321577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62459" sha1="6054wo8r1csrki3p6uq45l2dzosvpx2" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]]
Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt; ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]].

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin.

Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. &amp; Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}&lt;/ref&gt;

Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

== Sanasaíocht ==
Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. &amp; Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title=&quot;τίγρις&quot;.|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}&lt;/ref&gt; Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title=&quot;De lingua latina&quot; [On the Latin Language]|journal=&quot;XX. Ferarum vocabula&quot; [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}&lt;/ref&gt; Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tacsanomaíocht ==
Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot;&gt;{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up &quot;Felis tigris&quot;] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}&lt;/ref&gt; Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Fospeiceas ===
{{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].&lt;ref name=&quot;MSW3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 &quot;Species ''Panthera tigris''&quot;] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&amp;pg=PA546}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wilting2015/&gt; Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot;&gt;Kitchener, A. (1999). &quot;Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39&lt;/ref&gt;

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.&lt;ref name=&quot;Wilting2015&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. &amp; Kitchener, A. C.}}&lt;/ref&gt;
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.&lt;ref name=&quot;catsg&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. &amp; Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}&lt;/ref&gt; Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. &amp; Ramakrishnan, U.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wang2023&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. &amp; Tu, X. L.}}&lt;/ref&gt; Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology &amp; Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Deir an Grúpa Sainréimse Cat &quot;Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group.&quot; nó i nGaeilge &quot;Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}&lt;/ref&gt;

Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005&lt;ref name=MSW3/&gt; agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.&lt;ref name=catsg/&gt;{{clear}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}&lt;ref name=Linn1758/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Bheangál]] 
{{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt;
| | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].&lt;ref name=&quot;Jackson1996&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. &amp; Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title=&quot;Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)&quot; (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}&lt;/ref&gt; Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title=&quot;Panthera tigris&quot;|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}&lt;/ref&gt;, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt; agus polláirí atá measartha fada agus caol.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;/&gt;
| |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}&lt;ref name=&quot;Illiger&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&amp;cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}&lt;/ref&gt;
| |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.&lt;/ref&gt; agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.&lt;ref name=Kitchener1999/&gt; Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Driscoll2009&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. &amp; O'Brien, S. J.}}&lt;/ref&gt; Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.&lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}&lt;ref name=&quot;Temminck&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}&lt;/ref&gt;
| |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.&lt;ref name=Temminck/&gt; Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.&lt;/ref&gt; Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}&lt;ref name=Hilzheimer&gt;{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}&lt;/ref&gt;
| |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].&lt;ref name=Hilzheimer/&gt; Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.&lt;ref name=catsg/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}&lt;/ref&gt; Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.&lt;ref name=Wang2023/&gt;
| |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}&lt;ref name=&quot;Mazak1968&quot;&gt;{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}&lt;/ref&gt;
| |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.&lt;ref name=Mazak1968/&gt;&lt;ref name=&quot;mazak06&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. &amp; Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}&lt;ref name=&quot;Luo04&quot;&gt;{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|pages=e442}}&lt;/ref&gt;
| |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.&lt;ref name=Luo04/&gt; Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.&lt;ref name=mazak06/&gt; Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
| |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}&lt;ref name=catsg/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}&lt;ref name=Temminck/&gt;
| |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.&lt;ref name=Temminck/&gt; Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.&lt;ref name=mazak06/&gt; Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. &lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}&lt;ref name=Schwarz&gt;{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
| | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.&lt;ref name=Schwarz/&gt;&lt;ref name=&quot;der-tiger&quot;&gt;{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}&lt;/ref&gt; Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. &amp; Van Bree, P.}}&lt;/ref&gt; Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.&lt;ref name=&quot;Seidensticker1999&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. &amp; Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}&lt;ref name=Pocock1929&gt;{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}&lt;/ref&gt;
| Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.&lt;ref name=Pocock1929/&gt; Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh&lt;ref name=Jackson1996/&gt; agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.&lt;ref name=mazak06/&gt;
| |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]]
|}

=== Éabhlóid ===
{{Cladogram|{{clade
|label1=''[[Panthera]]''
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]]
|2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]]
|label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                |2={{clade
                    |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]]
                    |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]]
                    }}
}}
}}
}}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016&lt;ref name=Li_al2016&gt;{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt;}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. &amp; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt; Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. &amp; Gadhvi, P.|pages=2443}}&lt;/ref&gt;

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.&lt;ref name=&quot;Mazák&quot;&gt;{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. &amp; Kitchener, A. C.|pages=25483}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tseng&quot;&gt;{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. &amp; Xie, G.}}&lt;/ref&gt; Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.&lt;ref name=Mazák/&gt; Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The identity of the &quot;lion&quot;, ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans &quot;leopard&quot; (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. &amp; Liu, J.}}&lt;/ref&gt; Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.&lt;ref name=Mazák/&gt;

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot;&gt;Kitchener, A. &amp; Yamaguchi, N. (2009). &quot;What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy&quot; in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84&lt;/ref&gt; Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; 

Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.&lt;ref name=&quot;Luo04&quot; /&gt; Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Hibridí ===
''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]''

Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot;&gt;{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. &amp; Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}&lt;/ref&gt; Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.&lt;ref name=&quot;imprinting&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}&lt;/ref&gt; Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot; /&gt;

== Cur síos ==
[[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]]
Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}&lt;/ref&gt; Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=25}} 

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&amp;pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. &amp; Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}&lt;/ref&gt; Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot; /&gt; Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Sunquist, M. (2010). &quot;What is a Tiger? Ecology and Behaviour&quot; in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34&lt;/ref&gt; Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot; /&gt;

=== Fionnadh ===
[[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]]
Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;Mazak19812&quot;&gt;{{cite journal|author=Mazák, V.|year=1981|title=''Panthera tigris''|journal=Mammalian Species|issue=152|pages=1–8|doi=10.2307/3504004|jstor=3504004|bibcode=1981MamSp.152....1M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.&lt;/ref&gt; Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Miquelle, D. &quot;Tiger&quot; in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21&lt;/ref&gt; Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}&lt;/ref&gt; Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}&lt;/ref&gt; Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}&lt;/ref&gt; Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}&lt;/ref&gt;

==== Éagsúlacht dhatha ====
[[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]]
Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga –  le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]&lt;nowiki/&gt;dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}&lt;/ref&gt;

Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}&lt;/ref&gt;

== Dáileadh agus gnáthóg ==
[[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]]
Bhíodh cead a chos ag an tíogair go stairiúil, ag leathnú ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Faoi 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dála stairiúil agus tá raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Faoi 2020, bhí an t-achar gnáthóige tíogair dhomhanda is mó ag an India le 300,508 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (116,027 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)  á lean ag an Rúis le 195,819 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (75,606 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. &amp; Wood, K.}}&lt;/ref&gt;

Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&amp;#x20;108–112&lt;/ref&gt; I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.&lt;ref&gt;Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. &amp; Schleyer, B. (1999). &quot;Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey&quot; in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99&lt;/ref&gt; Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.&lt;ref&gt;Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. &amp; Bolze, D. (1999). &quot;Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267&lt;/ref&gt; In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde  de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).&lt;ref&gt;Jigme, K. &amp; Tharchen, L. (2012). &quot;Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan&quot;. ''Cat News'' (56): 14–15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. &amp; Gopi, G. V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. &amp; Jiang, X. L.}}&lt;/ref&gt; Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. &amp; Kumar, N. S.}}&lt;/ref&gt; In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. &amp; Herwansyah}}&lt;/ref&gt;

=== Dlús pobail ===


== Caomhnú ==
{{Main|Caomhnú an Tíogair}}
''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]''
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin
!Tír
!Bliain
!Meastachán
|-
| {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |3,167–3,682&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. &amp; Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority &amp; Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |573–600&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |393&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |316–355&lt;ref&gt;{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC &amp; DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |148–189&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |&lt;150&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |131&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align=&quot;right&quot; |118–122&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align=&quot;right&quot;|&gt;60&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |28&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| '''Iomlán'''|| || align=&quot;right&quot; |'''5,638–5,899'''
|}
Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol:

* An [[Tíogar Bheangál]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}&lt;/ref&gt; níos lú na 2000 fágtha
* An [[Tíogar Ind-Síneach]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}&lt;/ref&gt; 1200-1800
* An [[Tíogar Malaech]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}&lt;/ref&gt; 600-800
* An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500
* An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
* [[Tíogar na Síne Theas]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}&lt;/ref&gt; díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta.

== Féach freisin ==

* An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]]
* [[An Tíogar Ceilteach]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Leabharliosta ==
* {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}}
* {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}}
* {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}}
* {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}}
* {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}}
* {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}}
* {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}}
* {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}}

{{síol ainmhí}}
[[Catagóir:Tíogair]]
[[Catagóir:Cait]]</text>
      <sha1>6054wo8r1csrki3p6uq45l2dzosvpx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321578</id>
      <parentid>1321577</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T15:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An Sionnach Rua</username>
        <id>29036</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62251" sha1="hyfoiyalxwl498kcx1l40z67ejv3fkr" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]]
Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt; ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]].

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin.

Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. &amp; Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}&lt;/ref&gt;

Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

== Sanasaíocht ==
Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. &amp; Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title=&quot;τίγρις&quot;.|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}&lt;/ref&gt; Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title=&quot;De lingua latina&quot; [On the Latin Language]|journal=&quot;XX. Ferarum vocabula&quot; [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}&lt;/ref&gt; Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tacsanomaíocht ==
Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot;&gt;{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up &quot;Felis tigris&quot;] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}&lt;/ref&gt; Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Fospeiceas ===
{{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].&lt;ref name=&quot;MSW3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 &quot;Species ''Panthera tigris''&quot;] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&amp;pg=PA546}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wilting2015/&gt; Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot;&gt;Kitchener, A. (1999). &quot;Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39&lt;/ref&gt;

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.&lt;ref name=&quot;Wilting2015&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. &amp; Kitchener, A. C.}}&lt;/ref&gt;
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.&lt;ref name=&quot;catsg&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. &amp; Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}&lt;/ref&gt; Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. &amp; Ramakrishnan, U.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wang2023&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. &amp; Tu, X. L.}}&lt;/ref&gt; Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology &amp; Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Deir an Grúpa Sainréimse Cat &quot;Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group.&quot; nó i nGaeilge &quot;Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}&lt;/ref&gt;

Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005&lt;ref name=MSW3/&gt; agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.&lt;ref name=catsg/&gt;{{clear}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}&lt;ref name=Linn1758/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Bheangál]] 
{{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt;
| | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].&lt;ref name=&quot;Jackson1996&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. &amp; Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title=&quot;Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)&quot; (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}&lt;/ref&gt; Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title=&quot;Panthera tigris&quot;|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}&lt;/ref&gt;, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt; agus polláirí atá measartha fada agus caol.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;/&gt;
| |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}&lt;ref name=&quot;Illiger&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&amp;cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}&lt;/ref&gt;
| |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.&lt;/ref&gt; agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.&lt;ref name=Kitchener1999/&gt; Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Driscoll2009&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. &amp; O'Brien, S. J.}}&lt;/ref&gt; Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.&lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}&lt;ref name=&quot;Temminck&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}&lt;/ref&gt;
| |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.&lt;ref name=Temminck/&gt; Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.&lt;/ref&gt; Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}&lt;ref name=Hilzheimer&gt;{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}&lt;/ref&gt;
| |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].&lt;ref name=Hilzheimer/&gt; Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.&lt;ref name=catsg/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}&lt;/ref&gt; Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.&lt;ref name=Wang2023/&gt;
| |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}&lt;ref name=&quot;Mazak1968&quot;&gt;{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}&lt;/ref&gt;
| |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.&lt;ref name=Mazak1968/&gt;&lt;ref name=&quot;mazak06&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. &amp; Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}&lt;ref name=&quot;Luo04&quot;&gt;{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|pages=e442}}&lt;/ref&gt;
| |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.&lt;ref name=Luo04/&gt; Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.&lt;ref name=mazak06/&gt; Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
| |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}&lt;ref name=catsg/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}&lt;ref name=Temminck/&gt;
| |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.&lt;ref name=Temminck/&gt; Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.&lt;ref name=mazak06/&gt; Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. &lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}&lt;ref name=Schwarz&gt;{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
| | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.&lt;ref name=Schwarz/&gt;&lt;ref name=&quot;der-tiger&quot;&gt;{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}&lt;/ref&gt; Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. &amp; Van Bree, P.}}&lt;/ref&gt; Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.&lt;ref name=&quot;Seidensticker1999&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. &amp; Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}&lt;ref name=Pocock1929&gt;{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}&lt;/ref&gt;
| Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.&lt;ref name=Pocock1929/&gt; Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh&lt;ref name=Jackson1996/&gt; agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.&lt;ref name=mazak06/&gt;
| |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]]
|}

=== Éabhlóid ===
{{Cladogram|{{clade
|label1=''[[Panthera]]''
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]]
|2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]]
|label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                |2={{clade
                    |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]]
                    |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]]
                    }}
}}
}}
}}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016&lt;ref name=Li_al2016&gt;{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt;}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. &amp; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt; Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. &amp; Gadhvi, P.|pages=2443}}&lt;/ref&gt;

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.&lt;ref name=&quot;Mazák&quot;&gt;{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. &amp; Kitchener, A. C.|pages=25483}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tseng&quot;&gt;{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. &amp; Xie, G.}}&lt;/ref&gt; Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.&lt;ref name=Mazák/&gt; Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The identity of the &quot;lion&quot;, ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans &quot;leopard&quot; (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. &amp; Liu, J.}}&lt;/ref&gt; Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.&lt;ref name=Mazák/&gt;

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot;&gt;Kitchener, A. &amp; Yamaguchi, N. (2009). &quot;What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy&quot; in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84&lt;/ref&gt; Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; 

Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.&lt;ref name=&quot;Luo04&quot; /&gt; Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Hibridí ===
''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]''

Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot;&gt;{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. &amp; Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}&lt;/ref&gt; Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.&lt;ref name=&quot;imprinting&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}&lt;/ref&gt; Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot; /&gt;

== Cur síos ==
[[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]]
Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}&lt;/ref&gt; Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=25}} 

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&amp;pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. &amp; Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}&lt;/ref&gt; Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot; /&gt; Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Sunquist, M. (2010). &quot;What is a Tiger? Ecology and Behaviour&quot; in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34&lt;/ref&gt; Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot; /&gt;

=== Fionnadh ===
[[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]]
Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.&lt;/ref&gt; Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Miquelle, D. &quot;Tiger&quot; in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21&lt;/ref&gt; Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}&lt;/ref&gt; Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}&lt;/ref&gt; Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}&lt;/ref&gt; Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}&lt;/ref&gt;

==== Éagsúlacht dhatha ====
[[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]]
Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga –  le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]&lt;nowiki/&gt;dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}&lt;/ref&gt;

Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}&lt;/ref&gt;

== Dáileadh agus gnáthóg ==
[[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]]
Bhíodh cead a chos ag an tíogair go stairiúil, ag leathnú ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Faoi 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dála stairiúil agus tá raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Faoi 2020, bhí an t-achar gnáthóige tíogair dhomhanda is mó ag an India le 300,508 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (116,027 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)  á lean ag an Rúis le 195,819 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (75,606 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. &amp; Wood, K.}}&lt;/ref&gt;

Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&amp;#x20;108–112&lt;/ref&gt; I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.&lt;ref&gt;Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. &amp; Schleyer, B. (1999). &quot;Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey&quot; in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99&lt;/ref&gt; Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.&lt;ref&gt;Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. &amp; Bolze, D. (1999). &quot;Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267&lt;/ref&gt; In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde  de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).&lt;ref&gt;Jigme, K. &amp; Tharchen, L. (2012). &quot;Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan&quot;. ''Cat News'' (56): 14–15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. &amp; Gopi, G. V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. &amp; Jiang, X. L.}}&lt;/ref&gt; Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. &amp; Kumar, N. S.}}&lt;/ref&gt; In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. &amp; Herwansyah}}&lt;/ref&gt;

=== Dlús pobail ===


== Caomhnú ==
{{Main|Caomhnú an Tíogair}}
''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]''
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin
!Tír
!Bliain
!Meastachán
|-
| {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |3,167–3,682&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. &amp; Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority &amp; Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |573–600&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |393&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |316–355&lt;ref&gt;{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC &amp; DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |148–189&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |&lt;150&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |131&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align=&quot;right&quot; |118–122&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align=&quot;right&quot;|&gt;60&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |28&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| '''Iomlán'''|| || align=&quot;right&quot; |'''5,638–5,899'''
|}
Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol:

* An [[Tíogar Bheangál]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}&lt;/ref&gt; níos lú na 2000 fágtha
* An [[Tíogar Ind-Síneach]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}&lt;/ref&gt; 1200-1800
* An [[Tíogar Malaech]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}&lt;/ref&gt; 600-800
* An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500
* An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
* [[Tíogar na Síne Theas]]:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}&lt;/ref&gt; díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta.

== Féach freisin ==

* An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]]
* [[An Tíogar Ceilteach]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Leabharliosta ==
* {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}}
* {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}}
* {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}}
* {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}}
* {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}}
* {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}}
* {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}}
* {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}}

{{síol ainmhí}}
[[Catagóir:Tíogair]]
[[Catagóir:Cait]]</text>
      <sha1>hyfoiyalxwl498kcx1l40z67ejv3fkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Líomóid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26727</id>
    <revision>
      <id>1321573</id>
      <parentid>1200850</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T13:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <origin>1321573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1195" sha1="pxclvnf1doy2fajfa4un3rdmo3cok7b" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is [[Speiceas|speiceas]] de chrann beag [[Planda síorghlas|síorghlas]] é '''an líomóid''' (''Citrus × limon'') i ngéineas an [[Toradh citris|Chitris]], laistigh d’fhine na [[Angiospermae|bplandaí bláthanna]] Rutaceae. Is [[Hibrid|hibrid]] den chiotrón agus den oráiste searbh é an fíor-líomóid. Tá a bhunús éiginnte, ach fianaise áirithe le fios gur tháinig na líomóidí ar an saol sa chéad mhílaois RC, sa cheantar ar a dtugtar oirthuaisceart na hIndia sa lá atá inniu ann. Tugtar líomóid ar roinnt torthaí citris eile.

Úsáidtear toradh buí an chrainn líomóide ar fud an domhain, go príomha mar gheall ar a [[Sú|shú]]. Úsáidtear an laíon agus an craiceann sa chócaireacht agus sa bhácáil. Bíonn thart ar 5–6% d’[[Aigéad citreach|aigéad citreach]] i sú na líomóide, rud a thugann blas géar dó. Dá bhrí sin, is comhábhar tábhachtach é i n[[Deoch|deochanna]] agus i mbianna ar nós líomanáid agus [[Pióg meringue líomóide|pióg meireang líomóide]].


&lt;/ref&gt;.

== Féach freisin ==
*[[Líoma (toradh)]]
{{Commons|Citrus × limon}}

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{síol}}

[[Catagóir:Torthaí]]</text>
      <sha1>pxclvnf1doy2fajfa4un3rdmo3cok7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321574</id>
      <parentid>1321573</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T13:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="dv7nlprrm35xsmktt21zit5dmmk1h8w" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is [[Speiceas|speiceas]] de chrann beag [[Planda síorghlas|síorghlas]] é '''an líomóid''' (''Citrus × limon'') i ngéineas an [[Toradh citris|Chitris]], laistigh d’fhine na [[Angiospermae|bplandaí bláthanna]] Rutaceae. Is [[Hibrid|hibrid]] den chiotrón agus den oráiste searbh é an fíor-líomóid. Tá a bhunús éiginnte, ach fianaise áirithe le fios gur tháinig na líomóidí ar an saol sa chéad mhílaois RC, sa cheantar ar a dtugtar oirthuaisceart na hIndia sa lá atá inniu ann. Tugtar líomóid ar roinnt torthaí citris eile.

Úsáidtear toradh buí an chrainn líomóide ar fud an domhain, go príomha mar gheall ar a [[Sú|shú]]. Úsáidtear an laíon agus an craiceann sa chócaireacht agus sa bhácáil. Bíonn thart ar 5–6% d’[[Aigéad citreach|aigéad citreach]] i sú na líomóide, rud a thugann blas géar dó. Dá bhrí sin, is comhábhar tábhachtach é i n[[Deoch|deochanna]] agus i mbianna ar nós líomanáid agus [[Pióg meringue líomóide|pióg meireang líomóide]].


== Féach freisin ==
*[[Líoma (toradh)]]
{{Commons|Citrus × limon}}

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{síol}}

[[Catagóir:Torthaí]]</text>
      <sha1>dv7nlprrm35xsmktt21zit5dmmk1h8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naomh Séamus, mac Zeibidé</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30722</id>
    <revision>
      <id>1321621</id>
      <parentid>1308769</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T07:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="bk5tamewnvf1x9nz157plnfa5fio0q7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Duine den [[An Dá Aspal Déag|Aspal Déag]] [[Íosa]] ba ea '''Naomh Séamus,''' mac Zeibidé (San Séamas uaireanta). Tugtar Séamus Mór&lt;ref&gt;'James the Greater' an leasainm atá air imBéarla, agus Iacób nó Jacob uaireanta (Laidin: ''Iacobus Maximus'')&lt;/ref&gt; air toisc go raibh Séamus eile i measc an Dáréag, [[Naomh Séamas Beag|Séamas Beag]], mac Alfaeus (Séamus Beag).

Comórtar Lá Fhéile San Séamas ar 25 Iúil.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Íomhá:Rembrandt - Sankt Jakobus der Ältere.jpg|thumb|Naomh Séamus, mac Zeibidé (le [[Rembrandt]] Harmenszoon van Rijn)|clé|267x267px]][[Íomhá:Saint James the Greater, Mexican Colonial.jpg|mion|i Santiago Acutzilapan, Atlacomulco, [[Meicsiceo]]|clé|279x279px]][[Íomhá:Urna sepulcral de Santiago el Mayor (Catedral de Santiago de Compostela).jpg|mion|taisí naoimh, Catedral de Santiago de Compostela|clé|220x220px]][[Íomhá:Catedral de Santiago de Compostela, agosto 2018 01.jpg|clé|mion|Tá Séamas curtha i [[Santiago de Compostela]].|220x220px]]

== Saol ==
[[An Dá Aspal Déag|Aspal]] ab ea é, deartháir le h[[Eoin Soiscéalaí|Eoin]] agus mac [[Zeibidé]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Zeibid%C3%A9/ga/|teideal=&quot;Zeibidé&quot; ('Sebedí' uaireanta)|údar=tearma.ie|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ennisparish.com/wp-content/uploads/newsletter/2017/23rd_July_2017[2017-7-23].pdf|teideal=Cúinne Sr Eileen|údar=ennisparish.com|dáta=23 Iúil 2017}}&lt;/ref&gt;

Níl ach beagán eolais againn faoi thús a shaol. Bhí Zeibidé ina iascaire agus seans gur chónaigh sé i m[[Béatsáide]] (Eoin 1:44) nó i gCafarnáúm. Bhí roinnt fear ag obair dhó (Marcus 1:20). Ba bhean chráifeach í Salómae agus bhí sí mar bhall de lucht leanúna Íosa Críost (Matha 27:55,; Marcus 15:40, 16:1; Lúcás 8:2, 23:55-24:1). 

Shíltear nach bhfuair Séamas ná Eoin a gcuid oideachais i scoil raibíneach. Dá bharr sin, ní raibh siad aitheanta mar fhir oilte leis na Giúdaigh. Is cosúil gur bhfuair siad an caighdeán céanna oideachais a fuair daoine eile ina n-aicme, is é sin an gnáthoideachas Giúdach. Deirtear gur b'fhéidir go raibh na deartháireacha ina gcol ceathracha le Íosa Criost, eolas amhrasach. Bhí muintir na Gailíle cráifeach, crua, dícheallach, cróga agus b'iad na cosantóirí ab fhearr den náisiúin Giúdach.
=== Aspal ===
Iascaire ab ea San Séamas agus bhí ardmheas ag Íosa air, is cosúil.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bhí sé i láthair ag [[Claochlú an Tiarna]] (ar shliabh Tabor b'fhéidir) agus i nGairdín Getsemaní le linn allais fola Íosa. 

Cosúil leis na hAspail eile bhí San Séamas de dhualgas air Soiscéal Dé a scaipeadh agus an Eaglais a bhunú mar a d’ordaigh Íosa. Thug sé aghaidh ar [[Leithinis na hIbéire]] chun an obair seo a chomhlíonadh. 

Deirtear uaireanta gur chabhraigh San Séamas leis na Críostaithe an lámh in uachtar a fháil ar na ''Moors'' (a rinne ionradh ar an [[An Spáinn|Spáinn]] sa bhliain 711).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bású ===
Nuair a d’fhill San Séamas ar Iúdáia, chuir Rí Herod Agrippa 1 é chun báis sa bhliain 44 AD. Tógadh a chorp ar ais go dtí [[An Ghailís|Galicia]] sa Spáinn. Tá sé curtha i [[Santiago de Compostela]]. Tá sé mar phatrún ar an Spáinn agus ar [[Oilithreach|oilithrigh]].  

Leis na céadta bliain tá oilithrigh ó gach aird den domhan ag siúl [[Camino de Santiago]] chuig a uaigh. Inniu meallann an Camino go Santiago na mílte oilithreach gach bliain as ceithre chreasa an domhain.  Is fada an bhaint atá ag na Gaeil leis an oilithreacht go Santiago de Compostela.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Slí San Séamas go Santiago: Cuid II. An tUltach 93 (5), 16-17. Brighid Mhic Sheáin. Bealtaine 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/ebooks/an-bothar-go-santiago/?lang=en|teideal=An bóthar go Santiago|údar=Micheál de Barra|dáta=2007|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/non-fiction/oilithreach-pinn/?lang=en|teideal=Oilithreach pinn|údar=Liam Ó Muirthile|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-25}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==

* [[Camino de Santiago]]
* [[Naomh Séamas Beag]]
* [[Eoin Soiscéalaí]]
* [[Claochlú an Tiarna]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Séamus, mac Zeibidé Naomh}}
[[Catagóir:Básanna i 44]]
[[Catagóir:Dáréag Aspal]]
[[Catagóir:Ceartchreidmheachas]]
[[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]
[[Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach]]
[[Catagóir:Daoine curtha chun báis]]
[[Catagóir:Impireacht na Róimhe]]
[[Catagóir:Mairtírigh]]
[[Catagóir:Naoimh]]</text>
      <sha1>bk5tamewnvf1x9nz157plnfa5fio0q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321624</id>
      <parentid>1321621</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T07:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4682" sha1="mp1v9uiko1ngvw65zy3q7zkq221s3w2" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Duine den [[Dá Aspal Déag Íosa]] ba ea '''Naomh Séamus,''' mac Zeibidé (San Séamas uaireanta). Tugtar Séamus Mór&lt;ref&gt;'James the Greater' an leasainm atá air imBéarla, agus Iacób nó Jacob uaireanta (Laidin: ''Iacobus Maximus'')&lt;/ref&gt; air toisc go raibh Séamus eile i measc an Dáréag, [[Naomh Séamas Beag|Séamas Beag]], mac Alfaeus (Séamus Beag).

Comórtar Lá Fhéile San Séamas ar 25 Iúil.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Íomhá:Rembrandt - Sankt Jakobus der Ältere.jpg|thumb|Naomh Séamus, mac Zeibidé (le [[Rembrandt]] Harmenszoon van Rijn)|clé|267x267px]][[Íomhá:Saint James the Greater, Mexican Colonial.jpg|mion|i Santiago Acutzilapan, Atlacomulco, [[Meicsiceo]]|clé|279x279px]][[Íomhá:Urna sepulcral de Santiago el Mayor (Catedral de Santiago de Compostela).jpg|mion|taisí naoimh, Catedral de Santiago de Compostela|clé|220x220px]][[Íomhá:Catedral de Santiago de Compostela, agosto 2018 01.jpg|clé|mion|Tá Séamas curtha i [[Santiago de Compostela]].|220x220px]]

== Saol ==
[[An Dá Aspal Déag|Aspal]] ab ea é, deartháir le h[[Eoin Soiscéalaí|Eoin]] agus mac [[Zeibidé]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Zeibid%C3%A9/ga/|teideal=&quot;Zeibidé&quot; ('Sebedí' uaireanta)|údar=tearma.ie|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ennisparish.com/wp-content/uploads/newsletter/2017/23rd_July_2017[2017-7-23].pdf|teideal=Cúinne Sr Eileen|údar=ennisparish.com|dáta=23 Iúil 2017}}&lt;/ref&gt;

Níl ach beagán eolais againn faoi thús a shaol. Bhí Zeibidé ina iascaire agus seans gur chónaigh sé i m[[Béatsáide]] (Eoin 1:44) nó i gCafarnáúm. Bhí roinnt fear ag obair dó (Marcus 1:20). Ba bhean chráifeach í Salómae agus bhí sí mar bhall de lucht leanúna Íosa Críost (Matha 27:55,; Marcus 15:40, 16:1; Lúcás 8:2, 23:55-24:1). 

Shíltear nach bhfuair Séamas ná Eoin a gcuid oideachais i scoil raibíneach. Dá bharr sin, ní raibh siad aitheanta mar fhir oilte leis na Giúdaigh. Is cosúil gur bhfuair siad an caighdeán céanna oideachais a fuair daoine eile ina n-aicme, is é sin an gnáthoideachas Giúdach. Deirtear gur b'fhéidir go raibh na deartháireacha ina gcol ceathracha le Íosa Criost, eolas amhrasach. Bhí muintir na Gailíle cráifeach, crua, dícheallach, cróga agus b'iad na cosantóirí ab fhearr den náisiúin Giúdach.
=== Aspal ===
Iascaire ab ea San Séamas agus bhí ardmheas ag Íosa air, is cosúil.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bhí sé i láthair ag [[Claochlú an Tiarna]] (ar shliabh Tabor b'fhéidir) agus i nGairdín Getsemaní le linn allais fola Íosa. 

Cosúil leis na hAspail eile bhí San Séamas de dhualgas air Soiscéal Dé a scaipeadh agus an Eaglais a bhunú mar a d’ordaigh Íosa. Thug sé aghaidh ar [[Leithinis na hIbéire]] chun an obair seo a chomhlíonadh. 

Deirtear uaireanta gur chabhraigh San Séamas leis na Críostaithe an lámh in uachtar a fháil ar na ''Moors'' (a rinne ionradh ar an [[An Spáinn|Spáinn]] sa bhliain 711).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bású ===
Nuair a d’fhill San Séamas ar Iúdáia, chuir Rí Herod Agrippa 1 é chun báis sa bhliain 44 AD. Tógadh a chorp ar ais go dtí [[An Ghailís|Galicia]] sa Spáinn. Tá sé curtha i [[Santiago de Compostela]]. Tá sé mar phatrún ar an Spáinn agus ar [[Oilithreach|oilithrigh]].  

Leis na céadta bliain tá oilithrigh ó gach aird den domhan ag siúl [[Camino de Santiago]] chuig a uaigh. Inniu meallann an Camino go Santiago na mílte oilithreach gach bliain as ceithre chreasa an domhain.  Is fada an bhaint atá ag na Gaeil leis an oilithreacht go Santiago de Compostela.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Slí San Séamas go Santiago: Cuid II. An tUltach 93 (5), 16-17. Brighid Mhic Sheáin. Bealtaine 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/ebooks/an-bothar-go-santiago/?lang=en|teideal=An bóthar go Santiago|údar=Micheál de Barra|dáta=2007|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/non-fiction/oilithreach-pinn/?lang=en|teideal=Oilithreach pinn|údar=Liam Ó Muirthile|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-25}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==

* [[Camino de Santiago]]
* [[Naomh Séamas Beag]]
* [[Eoin Soiscéalaí]]
* [[Claochlú an Tiarna]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Séamus, mac Zeibidé Naomh}}
[[Catagóir:Básanna i 44]]
[[Catagóir:Dáréag Aspal]]
[[Catagóir:Ceartchreidmheachas]]
[[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]
[[Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach]]
[[Catagóir:Daoine curtha chun báis]]
[[Catagóir:Impireacht na Róimhe]]
[[Catagóir:Mairtírigh]]
[[Catagóir:Naoimh]]</text>
      <sha1>mp1v9uiko1ngvw65zy3q7zkq221s3w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321625</id>
      <parentid>1321624</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T09:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4682" sha1="rjwatdawsxbm6cdizdzc8frzaalo2s4" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Duine den [[Dá Aspal Déag Íosa]] ba ea '''Naomh Séamus,''' mac Zeibidé (San Séamas uaireanta). Tugtar Séamus Mór&lt;ref&gt;'James the Greater' an leasainm atá air imBéarla, agus Iacób nó Jacob uaireanta (Laidin: ''Iacobus Maximus'')&lt;/ref&gt; air toisc go raibh Séamus eile i measc an Dáréag, [[Naomh Séamas Beag|Séamas Beag]], mac Alfaeus (Séamus Beag).

Comórtar Lá Fhéile San Séamas ar 25 Iúil.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Íomhá:Rembrandt - Sankt Jakobus der Ältere.jpg|thumb|Naomh Séamus, mac Zeibidé (le [[Rembrandt]] Harmenszoon van Rijn)|clé|267x267px]][[Íomhá:Saint James the Greater, Mexican Colonial.jpg|mion|i Santiago Acutzilapan, Atlacomulco, [[Meicsiceo]]|clé|279x279px]][[Íomhá:Urna sepulcral de Santiago el Mayor (Catedral de Santiago de Compostela).jpg|mion|taisí naoimh, Catedral de Santiago de Compostela|clé|220x220px]][[Íomhá:Catedral de Santiago de Compostela, agosto 2018 01.jpg|clé|mion|Tá Séamas curtha i [[Santiago de Compostela]].|220x220px]]

== Saol ==
[[An Dá Aspal Déag|Aspal]] ab ea é, deartháir le h[[Eoin Soiscéalaí|Eoin]] agus mac [[Zeibidé]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Zeibid%C3%A9/ga/|teideal=&quot;Zeibidé&quot; ('Sebedí' uaireanta)|údar=tearma.ie|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ennisparish.com/wp-content/uploads/newsletter/2017/23rd_July_2017[2017-7-23].pdf|teideal=Cúinne Sr Eileen|údar=ennisparish.com|dáta=23 Iúil 2017}}&lt;/ref&gt;

Níl ach beagán eolais againn faoi thús a shaol. Bhí Zeibidé ina iascaire agus seans gur chónaigh sé i m[[Béatsáide]] (Eoin 1:44) nó i gCafarnáúm. Bhí roinnt fear ag obair dó (Marcus 1:20). Ba bhean chráifeach í Salómae agus bhí sí mar bhall de lucht leanúna Íosa Críost (Matha 27:55,; Marcus 15:40, 16:1; Lúcás 8:2, 23:55-24:1). 

Síltear nach bhfuair Séamas ná Eoin a gcuid oideachais i scoil raibíneach. Dá bharr sin, ní raibh siad aitheanta mar fhir oilte leis na Giúdaigh. Is cosúil go bhfuair siad an caighdeán céanna oideachais a fuair daoine eile ina n-aicme, is é sin an gnáthoideachas Giúdach. Deirtear b'fhéidir go raibh na deartháireacha ina gcol ceathracha le hÍosa Criost, eolas amhrasach. Bhí muintir na Gailíle cráifeach, crua, dícheallach, cróga agus b'iad na cosantóirí ab fhearr den náisiún Giúdach.
=== Aspal ===
Iascaire ab ea San Séamas agus bhí ardmheas ag Íosa air, is cosúil.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bhí sé i láthair ag [[Claochlú an Tiarna]] (ar shliabh Tabor b'fhéidir) agus i nGairdín Getsemaní le linn allais fola Íosa. 

Bhí sé de dhualgas ar San Séamas, cosúil leis na hAspail eile, Soiscéal Dé a scaipeadh agus an   Eaglais a bhunú mar a d’ordaigh Íosa. Thug sé aghaidh ar [[Leithinis na hIbéire]] chun an obair seo a chomhlíonadh. 

Deirtear uaireanta gur chabhraigh San Séamas leis na Críostaithe an lámh in uachtar a fháil ar na Múraigh (a rinne ionradh ar an [[An Spáinn|Spáinn]] sa bhliain 711).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bású ===
Nuair a d’fhill San Séamas ar Iúdáia, chuir Rí Herod Agrippa 1 é chun báis sa bhliain 44 AD. Tógadh a chorp ar ais go dtí [[An Ghailís|Galicia]] sa Spáinn. Tá sé curtha i [[Santiago de Compostela]]. Tá sé mar phatrún ar an Spáinn agus ar [[Oilithreach|oilithrigh]].  

Leis na céadta bliain tá oilithrigh ó gach aird den domhan ag siúl [[Camino de Santiago]] chuig a uaigh. Inniu meallann an Camino go Santiago na mílte oilithreach gach bliain as ceithre chreasa an domhain.  Is fada an bhaint atá ag na Gaeil leis an oilithreacht go Santiago de Compostela.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Slí San Séamas go Santiago: Cuid II. An tUltach 93 (5), 16-17. Brighid Mhic Sheáin. Bealtaine 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/ebooks/an-bothar-go-santiago/?lang=en|teideal=An bóthar go Santiago|údar=Micheál de Barra|dáta=2007|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/non-fiction/oilithreach-pinn/?lang=en|teideal=Oilithreach pinn|údar=Liam Ó Muirthile|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-25}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==

* [[Camino de Santiago]]
* [[Naomh Séamas Beag]]
* [[Eoin Soiscéalaí]]
* [[Claochlú an Tiarna]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Séamus, mac Zeibidé Naomh}}
[[Catagóir:Básanna i 44]]
[[Catagóir:Dáréag Aspal]]
[[Catagóir:Ceartchreidmheachas]]
[[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]
[[Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach]]
[[Catagóir:Daoine curtha chun báis]]
[[Catagóir:Impireacht na Róimhe]]
[[Catagóir:Mairtírigh]]
[[Catagóir:Naoimh]]</text>
      <sha1>rjwatdawsxbm6cdizdzc8frzaalo2s4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321627</id>
      <parentid>1321625</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T09:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4697" sha1="p3bxlb0srk4w64wlo8s8xvdmwe60uml" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Duine den [[Dá Aspal Déag Íosa]] ba ea '''Naomh Séamus,''' mac Zeibidé (San Séamas uaireanta). Tugtar Séamus Mór&lt;ref&gt;'James the Greater' an leasainm atá air imBéarla, agus Iacób nó Jacob uaireanta (Laidin: ''Iacobus Maximus'')&lt;/ref&gt; air toisc go raibh Séamus eile i measc an Dáréag, [[Naomh Séamas Beag|Séamas Beag]], mac Alfaeus (Séamus Beag).

Comórtar Lá Fhéile San Séamas ar 25 Iúil.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Íomhá:Rembrandt - Sankt Jakobus der Ältere.jpg|thumb|Naomh Séamus, mac Zeibidé (le [[Rembrandt]] Harmenszoon van Rijn)|clé|267x267px]][[Íomhá:Saint James the Greater, Mexican Colonial.jpg|mion|i Santiago Acutzilapan, Atlacomulco, [[Meicsiceo]]|clé|279x279px]][[Íomhá:Urna sepulcral de Santiago el Mayor (Catedral de Santiago de Compostela).jpg|mion|taisí naoimh, Catedral de Santiago de Compostela|clé|220x220px]][[Íomhá:Catedral de Santiago de Compostela, agosto 2018 01.jpg|clé|mion|Tá Séamas curtha i [[Santiago de Compostela]].|220x220px]]

== Saol ==
[[An Dá Aspal Déag|Aspal]] ab ea é, deartháir le h[[Eoin Soiscéalaí|Eoin]] agus mac [[Zeibidé]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Zeibid%C3%A9/ga/|teideal=&quot;Zeibidé&quot; ('Sebedí' uaireanta)|údar=tearma.ie|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ennisparish.com/wp-content/uploads/newsletter/2017/23rd_July_2017[2017-7-23].pdf|teideal=Cúinne Sr Eileen|údar=ennisparish.com|dáta=23 Iúil 2017}}&lt;/ref&gt;

Níl ach beagán eolais againn faoi thús a shaol. Bhí Zeibidé ina iascaire agus seans gur chónaigh sé i m[[Béatsáide]] (Eoin 1:44) nó i gCafarnáúm. Bhí roinnt fear ag obair dó (Marcus 1:20). Ba bhean chráifeach í Salómae agus bhí sí mar bhall de lucht leanúna Íosa Críost (Matha 27:55,; Marcus 15:40, 16:1; Lúcás 8:2, 23:55-24:1). 

Síltear nach bhfuair Séamas ná Eoin a gcuid oideachais i scoil raibíneach. Dá bharr sin, ní raibh siad aitheanta mar fhir oilte leis na Giúdaigh. Is cosúil go bhfuair siad an caighdeán céanna oideachais a fuair daoine eile ina n-aicme, is é sin an gnáthoideachas Giúdach. Deirtear b'fhéidir go raibh na deartháireacha ina gcol ceathracha le hÍosa Criost, eolas amhrasach. Bhí muintir na Gailíle cráifeach, crua, dícheallach, cróga agus b'iad na cosantóirí ab fhearr den náisiún Giúdach.
=== Aspal ===
Iascaire ab ea San Séamas agus bhí ardmheas ag Íosa air, is cosúil.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bhí sé i láthair ag [[Claochlú an Tiarna]] (ar shliabh Tabor b'fhéidir) agus i nGairdín Getsemaní le linn allais fola Íosa. 

Bhí sé de dhualgas ar San Séamas, cosúil leis na hAspail eile, Soiscéal Dé a scaipeadh agus an   Eaglais a bhunú mar a d’ordaigh Íosa. Thug sé aghaidh ar [[Leithinis na hIbéire]] chun an obair seo a chomhlíonadh. 

Deirtear uaireanta gur chabhraigh San Séamas leis na Críostaithe an lámh in uachtar a fháil ar na Múraigh (a rinne ionradh ar an [[An Spáinn|Spáinn]] sa bhliain 711).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bású ===
Nuair a d’fhill San Séamas ar Iúdáia, chuir Rí Herod Agrippa I é chun báis sa bhliain 44 AD. Tógadh a chorp ar ais go dtí [[An Ghailís (Oirthear na hEorpa)|an Ghailís]]. Tá sé curtha i [[Santiago de Compostela]]. Tá sé mar phatrún ar an Spáinn agus ar [[Oilithreach|oilithrigh]].  

Leis na céadta bliain tá oilithrigh ó gach aird den domhan ag siúl [[Camino de Santiago]] chuig a uaigh. Inniu meallann an Camino go Santiago na mílte oilithreach gach bliain ó cheithre chreasa an domhain.  Is fada an bhaint atá ag na Gaeil leis an oilithreacht go Santiago de Compostela.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Slí San Séamas go Santiago: Cuid II. An tUltach 93 (5), 16-17. Brighid Mhic Sheáin. Bealtaine 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/ebooks/an-bothar-go-santiago/?lang=en|teideal=An bóthar go Santiago|údar=Micheál de Barra|dáta=2007|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/non-fiction/oilithreach-pinn/?lang=en|teideal=Oilithreach pinn|údar=Liam Ó Muirthile|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-25}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==

* [[Camino de Santiago]]
* [[Naomh Séamas Beag]]
* [[Eoin Soiscéalaí]]
* [[Claochlú an Tiarna]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Séamus, mac Zeibidé Naomh}}
[[Catagóir:Básanna i 44]]
[[Catagóir:Dáréag Aspal]]
[[Catagóir:Ceartchreidmheachas]]
[[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]
[[Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach]]
[[Catagóir:Daoine curtha chun báis]]
[[Catagóir:Impireacht na Róimhe]]
[[Catagóir:Mairtírigh]]
[[Catagóir:Naoimh]]</text>
      <sha1>p3bxlb0srk4w64wlo8s8xvdmwe60uml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321630</id>
      <parentid>1321627</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T11:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4684" sha1="t3i0d1iyzhtgpbxwzo4fqkyg220xe4p" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Duine den [[Dá Aspal Déag Íosa]] ba ea '''Naomh Séamus,''' mac Zeibidé (San Séamas uaireanta). Tugtar Séamus Mór&lt;ref&gt;'James the Greater' an leasainm atá air i mBéarla, agus Iacób nó Jacob uaireanta (Laidin: ''Iacobus Maior'')&lt;/ref&gt; air toisc go raibh Séamus eile i measc an Dáréag, [[Naomh Séamas Beag|Séamas Beag]], mac Alfaeus (Séamus Beag).

Comórtar Lá Fhéile San Séamas ar 25 Iúil. 
[[Íomhá:Rembrandt - Sankt Jakobus der Ältere.jpg|thumb|Naomh Séamus, mac Zeibidé (le [[Rembrandt]] Harmenszoon van Rijn)|clé|267x267px]]
[[Íomhá:Saint James the Greater, Mexican Colonial.jpg|mion|i Santiago Acutzilapan, Atlacomulco, [[Meicsiceo]]|clé|279x279px]]
[[Íomhá:Urna sepulcral de Santiago el Mayor (Catedral de Santiago de Compostela).jpg|mion|taisí naoimh, Catedral de Santiago de Compostela|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Catedral de Santiago de Compostela, agosto 2018 01.jpg|clé|mion|Tá Séamas curtha i [[Santiago de Compostela]].|220x220px]]

== Saol ==
[[An Dá Aspal Déag|Aspal]] ab ea é, deartháir le h[[Eoin Soiscéalaí|Eoin]] agus mac [[Zeibidé]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Zeibid%C3%A9/ga/|teideal=&quot;Zeibidé&quot; ('Sebedí' uaireanta)|údar=tearma.ie|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ennisparish.com/wp-content/uploads/newsletter/2017/23rd_July_2017[2017-7-23].pdf|teideal=Cúinne Sr Eileen|údar=ennisparish.com|dáta=23 Iúil 2017}}&lt;/ref&gt;

Níl ach beagán eolais againn faoi thús a shaol. Bhí Zeibidé ina iascaire agus seans gur chónaigh sé i m[[Béatsáide]] (Eoin 1:44) nó i gCafarnáúm. Bhí roinnt fear ag obair dó (Marcus 1:20). Ba bhean chráifeach í Salómae agus bhí sí mar bhall de lucht leanúna Íosa Críost (Matha 27:55,; Marcus 15:40, 16:1; Lúcás 8:2, 23:55-24:1). 

Síltear nach bhfuair Séamas ná Eoin a gcuid oideachais i scoil raibíneach. Dá bharr sin, ní raibh siad aitheanta mar fhir oilte leis na Giúdaigh. Is cosúil go bhfuair siad an caighdeán céanna oideachais a fuair daoine eile ina n-aicme, is é sin an gnáthoideachas Giúdach. Deirtear b'fhéidir go raibh na deartháireacha ina gcol ceathracha le hÍosa Criost, eolas amhrasach. Bhí muintir na Gailíle cráifeach, crua, dícheallach, cróga agus b'iad na cosantóirí ab fhearr den náisiún Giúdach.
=== Aspal ===
Iascaire ab ea San Séamas agus bhí ardmheas ag Íosa air, is cosúil.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bhí sé i láthair ag [[Claochlú an Tiarna]] (ar shliabh Tabor b'fhéidir) agus i nGairdín Getsemaní le linn allais fola Íosa. 

Bhí sé de dhualgas ar San Séamas, cosúil leis na hAspail eile, Soiscéal Dé a scaipeadh agus an   Eaglais a bhunú mar a d’ordaigh Íosa. Thug sé aghaidh ar [[Leithinis na hIbéire]] chun an obair seo a chomhlíonadh. 

Deirtear uaireanta gur chabhraigh San Séamas leis na Críostaithe an lámh in uachtar a fháil ar na Múraigh (a rinne ionradh ar an [[An Spáinn|Spáinn]] sa bhliain 711).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bású ===
Nuair a d’fhill San Séamas ar Iúdáia, chuir Rí Herod Agrippa I é chun báis sa bhliain 44 AD. Tógadh a chorp ar ais go dtí [[An Ghailís (Oirthear na hEorpa)|an Ghailís]]. Tá sé curtha i [[Santiago de Compostela]]. Tá sé mar phatrún ar an Spáinn agus ar [[Oilithreach|oilithrigh]].  

Leis na céadta bliain tá oilithrigh ó gach aird den domhan ag siúl [[Camino de Santiago]] chuig a uaigh. Inniu meallann an Camino go Santiago na mílte oilithreach gach bliain ó cheithre chreasa an domhain.  Is fada an bhaint atá ag na Gaeil leis an oilithreacht go Santiago de Compostela.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Slí San Séamas go Santiago: Cuid II. An tUltach 93 (5), 16-17. Brighid Mhic Sheáin. Bealtaine 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/ebooks/an-bothar-go-santiago/?lang=en|teideal=An bóthar go Santiago|údar=Micheál de Barra|dáta=2007|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/non-fiction/oilithreach-pinn/?lang=en|teideal=Oilithreach pinn|údar=Liam Ó Muirthile|language=ga-IE|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2022-07-25}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==

* [[Camino de Santiago]]
* [[Naomh Séamas Beag]]
* [[Eoin Soiscéalaí]]
* [[Claochlú an Tiarna]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Séamus, mac Zeibidé Naomh}}
[[Catagóir:Básanna i 44]]
[[Catagóir:Dáréag Aspal]]
[[Catagóir:Ceartchreidmheachas]]
[[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]
[[Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach]]
[[Catagóir:Daoine curtha chun báis]]
[[Catagóir:Impireacht na Róimhe]]
[[Catagóir:Mairtírigh]]
[[Catagóir:Naoimh]]</text>
      <sha1>t3i0d1iyzhtgpbxwzo4fqkyg220xe4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Buninyong, Victoria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34461</id>
    <revision>
      <id>1321628</id>
      <parentid>1289796</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T09:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1321628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8282" sha1="h2o1g1rd6yc69zc7eponks309smbsje" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}

Baile beag de chuid [[Victoria (stát)|Victoria]] san [[An Astráil|Astráil]] is ea '''Buninyong'''. Tá sé suite ar Mhór-Bhóthar Lár na Tíre (Midland Highway), taobh theas de [[Ballarat|Bhallarat]], ar an mbealach go dtí [[Geelong]]. Is ann a fógraíodh an chéad bhaile intíre san Astráil. De réir dhaonáireamh Astrálach na bliana 2006 bhí 3,085 duine ina gcónaí ann. Ba de shliocht [[Bundúchasaigh na hAstráile|Bundúchasach]] 0.6% díobh.&lt;ref&gt;[http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/LocationSearch?collection=Census&amp;period=2006&amp;areacode=SSC25265&amp;producttype=QuickStats&amp;breadcrumb=PL&amp;action=401 Daonra Buninyong 2006]{{Dead link|date=Eanáir 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

Roimh theacht na nEorpach bhí gasraí de na [[Wathaurong]], pobal Bundúchasach, ina gcónaí ann, agus óna gcanúint a thagann an t-ainm. Deirtear gurb í an chiall atá leis &quot;fear atá ar shlat a dhroma agus a ghlúine tógtha&quot; agus tagairt déanta ann do chruth Shliabh Buninyong.&lt;ref&gt;''UBD Victoria Country Road Atlas'', 14th edition, Universal Publishers, 2004.&lt;/ref&gt; Thug na chéad Eorpaigh &quot;Bunnenyong&quot; air,&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://gazette.slv.vic.gov.au/images/1848/P/general/41.pdf |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2011-09-02 |archivedate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314110545/http://gazette.slv.vic.gov.au/images/1848/P/general/41.pdf }}&lt;/ref&gt; ainm a simplíodh ina dhiaidh sin. 

== Stair ==
Tháinig na hEorpaigh sa bhliain 1837, nuair a rinne na deartháireacha Thomas agus Somerville Learmonth agus daoine eile an ceantar a thaiscéaladh. Faoin mbliain 1839 bhí lonnaíocht thréadach déanta ann. Osclaíodh oifig an phoist ar 1 Eanáir 1845.&lt;ref&gt;[https://www.premierpostal.com/cgi-bin/wsProd.sh/Viewpocdwrapper.p?SortBy=VIC&amp;country= Premier Postal History: Post Office List.]&lt;/ref&gt; 

=== Ré an óir ===
Tháinig Thomas Hiscock, gabha na háite, ar ór trí chiliméadar siar ón mbaile sa bhliain 1851, in áit a dtugtar Hiscocks fós uirthi. I ndáiríre, bhí daoine ag teacht ar ór sna daichidí féin.&lt;ref&gt;Griffiths, 1988.&lt;/ref&gt; Is dócha go raibh lucht na dtréad ag ceilt an scéil ar eagla go ndéanfadh an rialtas an t-ór a choigistiú toisc go bhfuarthas ar thalamh corónach (i.e. talamh stáit) é. 

Thosaigh ruathar óir, rud a lig do Henry Joseph Desoza teacht chun tosaigh.&lt;ref&gt;Páipéar a léigh Robert W. Bell, staraí, os comhair Chumann Staire Buninyong.&lt;/ref&gt; Ba dhaonchara é a d'éirigh saibhir le hamhantraíocht agus trí thalamh agus gléasra a sholáthar ar léas do lucht mianadóireachta. Fuair Desoza a chuid gustail ó ríochíosanna seachas ó scaireanna. Sa bhliain 1883 bronnadh coróin óir air, agus ina dhiaidh sin thugtaí &quot;Rí Óir Buninyong&quot; air. 
   
Faoin mbliain 1871 bhí 2,281 duine ina gcónaí i mBuninyong agus fiche teach tábhairne ann. Bhí sráideanna leathana ann agus súil le fás, ach lagaigh an [[mianadóireacht|mhianadóireacht]] agus níor fágadh ach áit feirmeoireachta. 

=== Iarnród ===
Osclaíodh [[iarnród]] ó Bhallarat sa bhliain 1889, agus cuireadh bailchríoch ar an stáisiún sa bhliain 1890. 
Ritheadh an traein ó Stáisiún Ballarat agus í ag seasamh ag Stáisiún Ballarat Thoir, Stáisiún Eureka, Taobhlach Levy, an Stáisiún Ceanadach, Stáisiún Shliabh Clear, Taobhlach Reid, Taobhlach Shliabh Helen agus Stáisiún Buninyong. Thugtaí &quot;The Bunny&quot; ar an iarnród seo, ach stad sé de phaisinéirí a iompar i ndeireadh na dtríochaidí agus d'earraí a iompar sa bhliain 1947.&lt;ref&gt;''Australian Railway Historical Society Bulletin'', Iúil 1983, lgh145-160.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sid Brown, 'Tracks across the State,' ''Newsrail'', Australian Railway Historical Society (Victorian Division), Márta 1990, lgh 71-76.&lt;/ref&gt;

== Foirgnimh ==
Tá a lán tithe galánta le feiceáil a tógadh i ré an óir. 

=== Séipéal ===
[[Íomhá:BuninyongRomanCatholicChurch.JPG|thumb|Séipéal Caitliceach]]
Tá a lán seaneaglaisí i mBuninyong, agus is é Séipéal Caitliceach Naomh Peadar agus Naomh Pól (a dtugtaí Teampall Naomh Nioclás air) an ceann is sine, ó leagadh an bhunchloch sa bhliain 1853. Is cosúil go raibh an chéad scoil Chaitliceach le fáil anseo ón mbliain 1851, agus gur anseo freisin a thionóladh an pobal.

=== Leabharlann ===
Tógadh an foirgneamh seo timpeall na bliana 1859 mar bhronntanas ó Robert Allan, tionsclaí agus daonchara. Ba leis-sean an láithreán cúig acra, agus bhí an foirgneamh le bheith ina leabharlann agus ina ''Mechanics Institute'' (institiúid staidéir). Bheadh árasán agus siopa ann freisin. Foirgneamh adhmaid é ach is cuid suntais é an dealramh cloiche atá ar an éadan.
Níor baineadh feidhm as an leabharlann tar éis [[an Chéad Chogadh Domhanda]] (1914-18) agus b'áit chónaithe nó siopa ceardaíochta í ó am go chéile. Bhí sí ag dul chun raice go dtí an bhliain 1980, nuair a cuireadh í ar Chlár Oidhreachta Victoria. Anois tá iontaobhas ina feidhil. 

=== Cúirt Phóilíneachta ===
Foirgneamh gaineamhchloiche é seo. Cuireadh campa póilíneachta ar bun anseo sa bhliain 1850 chun an t-órcheantar a riar, agus tógadh an Chúirt sa bhliain 1858. Níor tréigeadh í go dtí an bhliain 1888 nuair a cuireadh Teach Cúirte nua ar fáil i Sráid Learmonth. Thosaigh Cumann Staire Buninyong agus a Cheantair ag cur caoi ar an tsean-Chúirt sa bhliain 1995.

== Sliabh Buninyong ==
Bolcán spíonta is ea Sliabh Buninyong agus é 745 méadar ar airde os cionn leathantas mór an Mhachaire Iartharaigh. Bhain seachtar fear bán tairbhe as sa bhliain 1837 chun radharc a fháil ar an tír thiar agus thiar thuaidh. Cuireadh 217 acra i leataobh mar pháirc phoiblí sa bhliain 1866 agus tógadh bóthar suas go dtí barr an tsléibhe sa bhliain 1926.
Bhí tarraingt daoine ar an sliabh ar feadh an 19ú haois, agus áiseanna radhairc agus picnice á soláthar dá réir. Tá an obair sin ar siúl i gcónaí, agus rinneadh iarracht sa bhliain 1983 ar chrainn a chur ar aghaidh lom thuaidh an tsléibhe, ach theip uirthi. 
 
== Reilig Buninyong ==
Chuir muintir Learmonth fúthu sa cheantar sa bhliain 1838 agus cuireadh a lán daoine sa tseanreilig. Bhí an reilig nua ann faoin mbliain 1849 agus í roinnte ina gceithre rannóg chreidmheacha. Bhí timpeall 10,000 duine i mBuninyong i dtréimhse an óir agus ba mhinic mná ag fáil bháis i luí seoil agus fir á marú i dtimpistí mianadóireachta nó ag fáil bháis de ghalar scamhóige. D'fhaigheadh timpeall céad duine bás gach bliain. Le himeacht aimsire laghdaigh an daonra, ach tá an reilig in úsáid i gcónaí. 

== Luibhghairdíní Buninyong ==
Tá Luibhghairdíní Buninyong ar na cinn is sine sa Stát. Cuireadh talamh i leataobh sa bhliain 1859 do na gairdíní, agus taispeánann plean de chuid na bliana 1861 cosáin, droichid, clathacha agus áit a bhféadfaí áiseanna folctha a sholáthar. 

Bhí tionchar ag na Gearmánaigh ar na gairdíní: sa bhliain 1872 ceapadh Conrad Fegbeitel mar Chaomhnóir na nGairdíní agus mar Mhaor na bhFolcadán, agus fuarthas plandaí agus crainn ó chaomhnóir cáiliúil Luibhghairdíní Melbourne, Ferdinand Von Mueller. Fuarthas cabhair ó chaomhnóirí Luibhghairdíní Ballarat agus Geelong, ón bPlandlann Stáit in Creswick agus ó phlandlannaithe áitiúla. 
Thagadh na sluaite ó Bhallarat ar an traein chun cuairt a thabhairt ar na gairdíní, ach cuireadh deireadh leis sin sa bhliain 1847 nuair a baineadh an t-iarnród aníos. 
  
== Tagairtí ==
{{reflist}} 

== Féach freisin ==
* Griffiths, Peter M.. ''Three Times Blest: a history of Buninyong and district 1837-1901''. Buninyong and District Historical Society 1988.

* Leather, Derick &amp; Sunter, Anne Beggs. ''Buninyong Cemetery: a guide to the cemetery, including history and plan''. Buninyong and District Historical Society 1996. 

* Thorpe, M.W. &amp; Akers, Mary. ''An Illustrated History of Buninyong''. Buninyong and District Historical Society 1982. 

{{commonscat}}
== Naisc ==
* [http://www.buninyong.vic.au Suíomh oifigiúil Buninyong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123105022/http://www.buninyong.vic.au/ |date=2007-11-23 }}

{{Bailte i Sír Moorabool}}

[[Catagóir:Bailte i Victoria]]</text>
      <sha1>h2o1g1rd6yc69zc7eponks309smbsje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bundúchasaigh Mheiriceá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38311</id>
    <revision>
      <id>1321626</id>
      <parentid>1312076</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T09:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1321626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="q74liz823ccziqx71b0h9n90u7i6wap" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}}Daoine dúchasacha [[Críocha Mheiriceá|Chríocha Mheiriceá]] iad '''na hIndiaigh Mheiriceá''' &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Indiaigh%20Mheirice%C3%A1/ga/|teideal=&quot;Indiaigh Mheiriceá&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;, nó '''na Meiriceánaigh Dhúchasacha''' nó fiú '''na bundúchasaigh Mheiriceá'''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.potafocal.com/beo/?s=native+american|teideal=Pota Focal {{!}} native american|language=en|work=Pota Focal|dátarochtana=2020-05-31|archivedate=2021-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210925001038/http://www.potafocal.com/beo/?s=native+american}}&lt;/ref&gt; 

[[Íomhá:Sitting Bull.jpg|thumb|[[Tatanka Iyotanka]] ({{Lang-en|Sitting Bull}}), duine de na Meiriceánaigh Dúchasacha|clé|395x395px]]
[[Íomhá:Mayan 'Saint' Maximón with offerings, guarded by a brotherhood in Santiago Atitlán, Guatemala.jpg|mion|Naomh Maximon, dia de chuid na [[Máigheach]]|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Map of Indigenous Peoples and Cultural Areas of the Americas.svg|clé|mion|286x286px|[[Léarscáil]]]]

== Stair ==
Deoire eolaithe gur tháinig na Meiriceánaigh Dhúchasacha go dtí [[Meiriceá Thuaidh]] ón t[[An tSibéir|Sibéir]] timpeall 15,000 RC ar a laghad. Ach le déanaí, tá fianaise ann go raibh Meiriceánaigh Dhúchasacha i Meiriceá Thuaidh timpeall 130,000 RC.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.cbc.ca/beta/news/technology/humans-north-america-130000-1.4086109|teideal=Study suggests humans were in North America 100,000 years earlier than believed|údar=cbc.ca|dáta=2017|dátarochtana=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barbara Alice Mann, '''Iroquoian Women: The Gantowisas''' (Boston: Peter Lang, 2000), 35.&lt;/ref&gt;

Bhí timpeall 100 milliún duine ina gcónaí i Meiriceá Thuaidh agus [[Meiriceá Theas]] sa bhliain 1492. I [[Meicsiceo]] agus i b[[Peiriú]], bhí cathracha móra ann. Bhí timpeall 300,000 duine ina gcónaí i d[[Tenochtitlán]], an phríomhchathair [[Astacach]].

== Coilíniú ==
Tháinig [[Críostóir Colambas]] go dtí an [[Muir Chairib]] sa bhliain [[1492]]. Bhí sé i mbun feachtas cinedhíothach i gcoinne na Taíno, agus fuair 95 faoin gcéad de na Taíno bás.  

Tháinig na Sasanaigh sa bhliain 1584 agus rinneadar campa ar Oileán Roanoke. Ar dtús, bhí na bundúchasaigh an-chairdiúil leo. Thóg na Sasanaigh beirt bhundúchasaigh thar n-ais go Sasana leo darbh ainm Wanchese agus Manteo. 

Tháinig na Sasanaigh thar n-ais aríst sa bhliain 1585 chun coilíneacht a cruthú ar Oileán Roanoke. Chuadar ar thuras taiscéalaíochta go [[Aquascogoc]]. Tar éis bualadh leis na Bundúchasaigh sa sráidbhaile ann, shíl na Sasanaigh gur ghoid iad cupán airgid uathu. Scrios na taiscéalaithe an sráidbhaile go hiomlán agus theith na Bundúchasaigh.

Thug na Bundúchasaigh faoi ndeara go raibh go leor acu ag fáil bháis tar éis bualadh leis na Sasanaigh. Ní raibh taithí ag a gcórais imdhíonachta le bolgach nó leis an fliú faraor agus chruthaigh sé an-chuid fadhbanna leo. 

Ag an deireadh, theip an choilíneach ar Oileán Roanoke agus bhí an caidreamh idir na Bundúchasaigh agus na Sasanaigh lagaithe go mór. Cruthaigh na Sasanaigh coilíneacht nua sa bhliain 1607 agus thug siad an t-ainm Baile Shéamais ([[Jamestown, Virginia|Jamestown]]) air. Sna blianta ina dhiadh sin, bhí tionchar an choilínithe ar na Bundúchasaigh Mheiriceá go millteach.

Sa bhliain 1700, ní raibh fágtha ach b'fhéidir 12 milliún bundúchasach.&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt;
== Inniu ==
Tá timpeall 61 milliún Meiriceánach Dúchasach ann inniu. Tá siad ag dul i ngleic le [[ciníochas]], leithcheal agus imeallú.

== Éire agus na Chéad Náisiúin ==
Is clár faisnéise ceannródaíoch é ''Éire agus Na Chéad Naisiúin'' ina nochtar scéal nár insíodh fós faoin phlé a bhí ag Éireannaigh leis na Chéad Náisiúin i Meiriceá Thuaidh. Mar scannán bóthair trasna na Stát Aontaithe a cruthaíodh an scannán mealltach seo ina bhfuil dhá pheirspictíocht. Scrúdaítear taithí inimircigh na hÉireann trínár lionsa féin agus trí lionsa na ndaoine dúchasacha a raibh tionchar ag ár dteacht ann orthu.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/09/eire-agus-na-chead-naisiuin/|teideal=Éire agus na Chéad Náisiúin|údar=Eagarthóir|dáta=2025-09-12|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Tarbh ina Shuí]]
* [[Astacach]], [[Aruacach]], [[Ailiútaigh]], [[Algancach]]
* [[Beothuk]]
* [[Cióbha]], [[na Ceatsuaigh]], [[Cairibeach]], [[Cómáinsí]], [[Craíoch]]
* [[Guaránach]]
* [[Hóipeach]]
* [[Incigh]]
* [[Máigheach]], [[Móháic]]
* [[Navachóigh]]
* [[Óisibis]], [[na hOilmicigh]]
* [[Seiricíoch]], [[Sioiseoiní]], [[Suíúigh]]
* [[Típí]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

==Naisc sheachtracha==

[[Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá| ]]
[[Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá]]</text>
      <sha1>q74liz823ccziqx71b0h9n90u7i6wap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teimpléad:Uimhir</title>
    <ns>10</ns>
    <id>40140</id>
    <revision>
      <id>1321568</id>
      <parentid>1321517</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T13:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41393-39</username>
        <id>75909</id>
      </contributor>
      <origin>1321568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29503" sha1="sgo8wkr2gqpkleutbk65jtp7kq16ec3" xml:space="preserve">{{Navbox
|name=Uimhir
|title=[[Uimhir|Uimhreacha]]
|state=uncollapse
|
|listclass=
|above= '''[[-2]]''' '''[[-1]]'''
|style=
|list1={{Navbox|child
|title=[[0 (uimhir)|0í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|zero|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[0 (uimhir)|0]] • [[1 (uimhir)|1]] • [[2 (uimhir)|2]] • [[3 (uimhir)|3]] • [[4 (uimhir)|4]] • [[5 (uimhir)|5]] • [[6 (uimhir)|6]] • [[7 (uimhir)|7]] • [[8 (uimhir)|8]] • [[9 (uimhir)|9]] 
|list2=
[[10 (uimhir)|10]] • [[11 (uimhir)|11]] • [[12 (uimhir)|12]] • [[13 (uimhir)|13]] • [[14 (uimhir)|14]] • [[15 (uimhir)|15]] • [[16 (uimhir)|16]] • [[17 (uimhir)|17]] • [[18 (uimhir)|18]] • [[19 (uimhir)|19]]
|list3=
[[20 (uimhir)|20]] • [[21 (uimhir)|21]] • [[22 (uimhir)|22]] • [[23 (uimhir)|23]] • [[24 (uimhir)|24]] • [[25 (uimhir)|25]] • [[26 (uimhir)|26]] • [[27 (uimhir)|27]] • [[28 (uimhir)|28]] • [[29 (uimhir)|29]]
|list4=
[[30 (uimhir)|30]] • [[31 (uimhir)|31]] • [[32 (uimhir)|32]] • [[33 (uimhir)|33]] • [[34 (uimhir)|34]] • [[35 (uimhir)|35]] • [[36 (uimhir)|36]] • [[37 (uimhir)|37]] • [[38 (uimhir)|38]] • [[39 (uimhir)|39]]
|list5=
[[40 (uimhir)|40]] • [[41 (uimhir)|41]] • [[42 (uimhir)|42]] • [[43 (uimhir)|43]] • [[44 (uimhir)|44]] • [[45 (uimhir)|45]] • [[46 (uimhir)|46]] • [[47 (uimhir)|47]] • [[48 (uimhir)|48]] • [[49 (uimhir)|49]]
|list6=
[[50 (uimhir)|50]] • [[51 (uimhir)|51]] • [[52 (uimhir)|52]] • [[53 (uimhir)|53]] • [[54 (uimhir)|54]] • [[55 (uimhir)|55]] • [[56 (uimhir)|56]] • [[57 (uimhir)|57]] • [[58 (uimhir)|58]] • [[59 (uimhir)|59]]
|list7=
[[60 (uimhir)|60]] • [[61 (uimhir)|61]] • [[62 (uimhir)|62]] • [[63 (uimhir)|63]] • [[64 (uimhir)|64]] • [[65 (uimhir)|65]] • [[66 (uimhir)|66]] • [[67 (uimhir)|67]] • [[68 (uimhir)|68]] • [[69 (uimhir)|69]]
|list8=
[[70 (uimhir)|70]] • [[71 (uimhir)|71]] • [[72 (uimhir)|72]] • [[73 (uimhir)|73]] • [[74 (uimhir)|74]] • [[75 (uimhir)|75]] • [[76 (uimhir)|76]] • [[77 (uimhir)|77]] • [[78 (uimhir)|78]] • [[79 (uimhir)|79]]
|list9=
[[80 (uimhir)|80]] • [[81 (uimhir)|81]] • [[82 (uimhir)|82]] • [[83 (uimhir)|83]] • [[84 (uimhir)|84]] • [[85 (uimhir)|85]] • [[86 (uimhir)|86]] • [[87 (uimhir)|87]] • [[88 (uimhir)|88]] • [[89 (uimhir)|89]]
|list10=
[[90 (uimhir)|90]] • [[91 (uimhir)|91]] • [[92 (uimhir)|92]] • [[93 (uimhir)|93]] • [[94 (uimhir)|94]] • [[95 (uimhir)|95]] • [[96 (uimhir)|96]] • [[97 (uimhir)|97]] • [[98 (uimhir)|98]] • [[99 (uimhir)|99]]
}}
|list2={{Navbox|child
|title=[[100 (uimhir)|100í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|1|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[100 (uimhir) | 100]] • [[101 (uimhir) | 101]] • [[102 (uimhir) | 102]] • [[103 (uimhir) | 103]] • [[104 (uimhir) | 104]] • [[105 (uimhir) | 105]] • [[106 (uimhir) | 106]] • [[107 (uimhir) | 107]] • [[108 (uimhir) | 108]] • [[109 (uimhir) | 109]]
|list2=
[[110 (uimhir) | 110]] • [[111 (uimhir) | 111]] • [[112 (uimhir) | 112]] • [[113 (uimhir) | 113]] • [[114 (uimhir) | 114]] • [[115 (uimhir) | 115]] • [[116 (uimhir) | 116]] • [[117 (uimhir) | 117]] • [[118 (uimhir) | 118]] • [[119 (uimhir) | 119]]
|list3=
[[120 (uimhir) | 120]] • [[121 (uimhir) | 121]] • [[122 (uimhir) | 122]] • [[123 (uimhir) | 123]] • [[124 (uimhir) | 124]] • [[125 (uimhir) | 125]] • [[126 (uimhir) | 126]] • [[127 (uimhir) | 127]] • [[128 (uimhir) | 128]] • [[129 (uimhir) | 129]]
|list4 =
[[130 (uimhir) | 130]] • [[131 (uimhir) | 131]] • [[132 (uimhir) | 132]] • [[133 (uimhir) | 133]] • [[134 (uimhir) | 134]] • [[135 (uimhir) | 135]] • [[136 (uimhir) | 136]] • [[137 (uimhir) | 137]] • [[138 (uimhir) | 138]] • [[139 (uimhir) | 139]]
|list5 =
[[140 (uimhir) | 140]] • [[141 (uimhir) | 141]] • [[142 (uimhir) | 142]] • [[143 (uimhir) | 143]] • [[144 (uimhir) | 144]] • [[145 (uimhir) | 145]] • [[146 (uimhir) | 146]] • [[147 (uimhir) | 147]] • [[148 (uimhir) | 148]] • [[149 (uimhir) | 149]]
|list6 =
[[150 (uimhir) | 150]] • [[151 (uimhir) | 151]] • [[152 (uimhir) | 152]] • [[153 (uimhir) | 153]] • [[154 (uimhir) | 154]] • [[155 (uimhir) | 155]] • [[156 (uimhir) | 156]] • [[157 (uimhir) | 157]] • [[158 (uimhir) | 158]] • [[159 (uimhir) | 159]]
|list7 =
[[160 (uimhir) | 160]] • [[161 (uimhir) | 161]] • [[162 (uimhir) | 162]] • [[163 (uimhir) | 163]] • [[164 (uimhir) | 164]] • [[165 (uimhir) | 165]] • [[166 (uimhir) | 166]] • [[167 (uimhir) | 167]] • [[168 (uimhir) | 168]] • [[169 (uimhir) | 169]]
|list8 =
[[170 (uimhir) | 170]] • [[171 (uimhir) | 171]] • [[172 (uimhir) | 172]] • [[173 (uimhir) | 173]] • [[174 (uimhir) | 174]] • [[175 (uimhir) | 175]] • [[176 (uimhir) | 176]] • [[177 (uimhir) | 177]] • [[178 (uimhir) | 178]] • [[179 (uimhir) | 179]]
|list9 =
[[180 (uimhir) | 180]] • [[181 (uimhir) | 181]] • [[182 (uimhir) | 182]] • [[183 (uimhir) | 183]] • [[184 (uimhir) | 184]] • [[185 (uimhir) | 185]] • [[186 (uimhir) | 186]] • [[187 (uimhir) | 187]] • [[188 (uimhir) | 188]] • [[189 (uimhir) | 189]]
|list10 =
[[190 (uimhir) | 190]] • [[191 (uimhir) | 191]] • [[192 (uimhir) | 192]] • [[193 (uimhir) | 193]] • [[194 (uimhir) | 194]] • [[195 (uimhir) | 195]] • [[196 (uimhir) | 196]] • [[197 (uimhir) | 197]] • [[198 (uimhir) | 198]] • [[199 (uimhir) | 199]]
}}
|list3={{Navbox|child
|title=[[200 (uimhir)|200í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|2|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[200 (uimhir) | 200]] • [[201 (uimhir) | 201]] • [[202 (uimhir) | 202]] • [[203 (uimhir) | 203]] • [[204 (uimhir) | 204]] • [[205 (uimhir) | 205]] • [[206 (uimhir) | 206]] • [[207 (uimhir) | 207]] • [[208 (uimhir) | 208]] • [[209 (uimhir) | 209]]
|list2 =
[[210 (uimhir) | 210]] • [[211 (uimhir) | 211]] • [[212 (uimhir) | 212]] • [[213 (uimhir) | 213]] • [[214 (uimhir) | 214]] • [[215 (uimhir) | 215]] • [[216 (uimhir) | 216]] • [[217 (uimhir) | 217]] • [[218 (uimhir) | 218]] • [[219 (uimhir) | 219]]
|list3 =
[[220 (uimhir) | 220]] • [[221 (uimhir) | 221]] • [[222 (uimhir) | 222]] • [[223 (uimhir) | 223]] • [[224 (uimhir) | 224]] • [[225 (uimhir) | 225]] • [[226 (uimhir) | 226]] • [[227 (uimhir) | 227]] • [[228 (uimhir) | 228]] • [[229 (uimhir) | 229]]
|list4 =
[[230 (uimhir) | 230]] • [[231 (uimhir) | 231]] • [[232 (uimhir) | 232]] • [[233 (uimhir) | 233]] • [[234 (uimhir) | 234]] • [[235 (uimhir) | 235]] • [[236 (uimhir) | 236]] • [[237 (uimhir) | 237]] • [[238 (uimhir) | 238]] • [[239 (uimhir) | 239]]
|list5 =
[[240 (uimhir) | 240]] • [[241 (uimhir) | 241]] • [[242 (uimhir) | 242]] • [[243 (uimhir) | 243]] • [[244 (uimhir) | 244]] • [[245 (uimhir) | 245]] • [[246 (uimhir) | 246]] • [[247 (uimhir) | 247]] • [[248 (uimhir) | 248]] • [[249 (uimhir) | 249]]
|list6 =
[[250 (uimhir) | 250]] • [[251 (uimhir) | 251]] • [[252 (uimhir) | 252]] • [[253 (uimhir) | 253]] • [[254 (uimhir) | 254]] • [[255 (uimhir) | 255]] • [[256 (uimhir) | 256]] • [[257 (uimhir) | 257]] • [[258 (uimhir) | 258]] • [[259 (uimhir) | 259]]
|list7 =
[[260 (uimhir) | 260]] • [[261 (uimhir) | 261]] • [[262 (uimhir) | 262]] • [[263 (uimhir) | 263]] • [[264 (uimhir) | 264]] • [[265 (uimhir) | 265]] • [[266 (uimhir) | 266]] • [[267 (uimhir) | 267]] • [[268 (uimhir) | 268]] • [[269 (uimhir) | 269]]
|list8 =
[[270 (uimhir) | 270]] • [[271 (uimhir) | 271]] • [[272 (uimhir) | 272]] • [[273 (uimhir) | 273]] • [[274 (uimhir) | 274]] • [[275 (uimhir) | 275]] • [[276 (uimhir) | 276]] • [[277 (uimhir) | 277]] • [[278 (uimhir) | 278]] • [[279 (uimhir) | 279]]
|list9 =
[[280 (uimhir) | 280]] • [[281 (uimhir) | 281]] • [[282 (uimhir) | 282]] • [[283 (uimhir) | 283]] • [[284 (uimhir) | 284]] • [[285 (uimhir) | 285]] • [[286 (uimhir) | 286]] • [[287 (uimhir) | 287]] • [[288 (uimhir) | 288]] • [[289 (uimhir) | 289]]
|list10 =
[[290 (uimhir) | 290]] • [[291 (uimhir) | 291]] • [[292 (uimhir) | 292]] • [[293 (uimhir) | 293]] • [[294 (uimhir) | 294]] • [[295 (uimhir) | 295]] • [[296 (uimhir) | 296]] • [[297 (uimhir) | 297]] • [[298 (uimhir) | 298]] • [[299 (uimhir) | 299]]
}}
|list4={{Navbox|child
|title=[[300 (uimhir)|300í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|3|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[300 (uimhir) | 300]] • [[301 (uimhir) | 301]] • [[302 (uimhir) | 302]] • [[303 (uimhir) | 303]] • [[304 (uimhir) | 304]] • [[305 (uimhir) | 305]] • [[306 (uimhir) | 306]] • [[307 (uimhir) | 307]] • [[308 (uimhir) | 308]] • [[309 (uimhir) | 309]]
|list2 =
[[310 (uimhir) | 310]] • [[311 (uimhir) | 311]] • [[312 (uimhir) | 312]] • [[313 (uimhir) | 313]] • [[314 (uimhir) | 314]] • [[315 (uimhir) | 315]] • [[316 (uimhir) | 316]] • [[317 (uimhir) | 317]] • [[318 (uimhir) | 318]] • [[319 (uimhir) | 319]]
|list3 =
[[320 (uimhir) | 320]] • [[321 (uimhir) | 321]] • [[322 (uimhir) | 322]] • [[323 (uimhir) | 323]] • [[324 (uimhir) | 324]] • [[325 (uimhir) | 325]] • [[326 (uimhir) | 326]] • [[327 (uimhir) | 327]] • [[328 (uimhir) | 328]] • [[329 (uimhir) | 329]]
|list4 =
[[330 (uimhir) | 330]] • [[331 (uimhir) | 331]] • [[332 (uimhir) | 332]] • [[333 (uimhir) | 333]] • [[334 (uimhir) | 334]] • [[335 (uimhir) | 335]] • [[336 (uimhir) | 336]] • [[337 (uimhir) | 337]] • [[338 (uimhir) | 338]] • [[339 (uimhir) | 339]]
|list5 =
[[340 (uimhir) | 340]] • [[341 (uimhir) | 341]] • [[342 (uimhir) | 342]] • [[343 (uimhir) | 343]] • [[344 (uimhir) | 344]] • [[345 (uimhir) | 345]] • [[346 (uimhir) | 346]] • [[347 (uimhir) | 347]] • [[348 (uimhir) | 348]] • [[349 (uimhir) | 349]]
|list6 =
[[350 (uimhir) | 350]] • [[351 (uimhir) | 351]] • [[352 (uimhir) | 352]] • [[353 (uimhir) | 353]] • [[354 (uimhir) | 354]] • [[355 (uimhir) | 355]] • [[356 (uimhir) | 356]] • [[357 (uimhir) | 357]] • [[358 (uimhir) | 358]] • [[359 (uimhir) | 359]]
|list7 =
[[360 (uimhir) | 360]] • [[361 (uimhir) | 361]] • [[362 (uimhir) | 362]] • [[363 (uimhir) | 363]] • [[364 (uimhir) | 364]] • [[365 (uimhir) | 365]] • [[366 (uimhir) | 366]] • [[367 (uimhir) | 367]] • [[368 (uimhir) | 368]] • [[369 (uimhir) | 369]]
|list8 =
[[370 (uimhir) | 370]] • [[371 (uimhir) | 371]] • [[372 (uimhir) | 372]] • [[373 (uimhir) | 373]] • [[374 (uimhir) | 374]] • [[375 (uimhir) | 375]] • [[376 (uimhir) | 376]] • [[377 (uimhir) | 377]] • [[378 (uimhir) | 378]] • [[379 (uimhir) | 379]]
|list9 =
[[380 (uimhir) | 380]] • [[381 (uimhir) | 381]] • [[382 (uimhir) | 382]] • [[383 (uimhir) | 383]] • [[384 (uimhir) | 384]] • [[385 (uimhir) | 385]] • [[386 (uimhir) | 386]] • [[387 (uimhir) | 387]] • [[388 (uimhir) | 388]] • [[389 (uimhir) | 389]]
|list10 =
[[390 (uimhir) | 390]] • [[391 (uimhir) | 391]] • [[392 (uimhir) | 392]] • [[393 (uimhir) | 393]] • [[394 (uimhir) | 394]] • [[395 (uimhir) | 395]] • [[396 (uimhir) | 396]] • [[397 (uimhir) | 397]] • [[398 (uimhir) | 398]] • [[399 (uimhir) | 399]]
}}
|list5={{Navbox|child
|title=[[400 (uimhir)|400í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|4|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[400 (uimhir) | 400]] • [[401 (uimhir) | 401]] • [[402 (uimhir) | 402]] • [[403 (uimhir) | 403]] • [[404 (uimhir) | 404]] • [[405 (uimhir) | 405]] • [[406 (uimhir) | 406]] • [[407 (uimhir) | 407]] • [[408 (uimhir) | 408]] • [[409 (uimhir) | 409]]
|list2 =
[[410 (uimhir) | 410]] • [[411 (uimhir) | 411]] • [[412 (uimhir) | 412]] • [[413 (uimhir) | 413]] • [[414 (uimhir) | 414]] • [[415 (uimhir) | 415]] • [[416 (uimhir) | 416]] • [[417 (uimhir) | 417]] • [[418 (uimhir) | 418]] • [[419 (uimhir) | 419]]
|list3 =
[[420 (uimhir) | 420]] • [[421 (uimhir) | 421]] • [[422 (uimhir) | 422]] • [[423 (uimhir) | 423]] • [[424 (uimhir) | 424]] • [[425 (uimhir) | 425]] • [[426 (uimhir) | 426]] • [[427 (uimhir) | 427]] • [[428 (uimhir) | 428]] • [[429 (uimhir) | 429]]
|list4 =
[[430 (uimhir) | 430]] • [[431 (uimhir) | 431]] • [[432 (uimhir) | 432]] • [[433 (uimhir) | 433]] • [[434 (uimhir) | 434]] • [[435 (uimhir) | 435]] • [[436 (uimhir) | 436]] • [[437 (uimhir) | 437]] • [[438 (uimhir) | 438]] • [[439 (uimhir) | 439]]
|list5 =
[[440 (uimhir) | 440]] • [[441 (uimhir) | 441]] • [[442 (uimhir) | 442]] • [[443 (uimhir) | 443]] • [[444 (uimhir) | 444]] • [[445 (uimhir) | 445]] • [[446 (uimhir) | 446]] • [[447 (uimhir) | 447]] • [[448 (uimhir) | 448]] • [[449 (uimhir) | 449]]
|list6 =
[[450 (uimhir) | 450]] • [[451 (uimhir) | 451]] • [[452 (uimhir) | 452]] • [[453 (uimhir) | 453]] • [[454 (uimhir) | 454]] • [[455 (uimhir) | 455]] • [[456 (uimhir) | 456]] • [[457 (uimhir) | 457]] • [[458 (uimhir) | 458]] • [[459 (uimhir) | 459]]
|list7 =
[[460 (uimhir) | 460]] • [[461 (uimhir) | 461]] • [[462 (uimhir) | 462]] • [[463 (uimhir) | 463]] • [[464 (uimhir) | 464]] • [[465 (uimhir) | 465]] • [[466 (uimhir) | 466]] • [[467 (uimhir) | 467]] • [[468 (uimhir) | 468]] • [[469 (uimhir) | 469]]
|list8 =
[[470 (uimhir) | 470]] • [[471 (uimhir) | 471]] • [[472 (uimhir) | 472]] • [[473 (uimhir) | 473]] • [[474 (uimhir) | 474]] • [[475 (uimhir) | 475]] • [[476 (uimhir) | 476]] • [[477 (uimhir) | 477]] • [[478 (uimhir) | 478]] • [[479 (uimhir) | 479]]
|list9 =
[[480 (uimhir) | 480]] • [[481 (uimhir) | 481]] • [[482 (uimhir) | 482]] • [[483 (uimhir) | 483]] • [[484 (uimhir) | 484]] • [[485 (uimhir) | 485]] • [[486 (uimhir) | 486]] • [[487 (uimhir) | 487]] • [[488 (uimhir) | 488]] • [[489 (uimhir) | 489]]
|list10 =
[[490 (uimhir) | 490]] • [[491 (uimhir) | 491]] • [[492 (uimhir) | 492]] • [[493 (uimhir) | 493]] • [[494 (uimhir) | 494]] • [[495 (uimhir) | 495]] • [[496 (uimhir) | 496]] • [[497 (uimhir) | 497]] • [[498 (uimhir) | 498]] • [[499 (uimhir) | 499]]
}}
|list6={{Navbox|child
|title=[[500 (uimhir)|500í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|5|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[500 (uimhir) | 500]] • [[501 (uimhir) | 501]] • [[502 (uimhir) | 502]] • [[503 (uimhir) | 503]] • [[504 (uimhir) | 504]] • [[505 (uimhir) | 505]] • [[506 (uimhir) | 506]] • [[507 (uimhir) | 507]] • [[508 (uimhir) | 508]] • [[509 (uimhir) | 509]]
|list2 =
[[510 (uimhir) | 510]] • [[511 (uimhir) | 511]] • [[512 (uimhir) | 512]] • [[513 (uimhir) | 513]] • [[514 (uimhir) | 514]] • [[515 (uimhir) | 515]] • [[516 (uimhir) | 516]] • [[517 (uimhir) | 517]] • [[518 (uimhir) | 518]] • [[519 (uimhir) | 519]]
|list3 =
[[520 (uimhir) | 520]] • [[521 (uimhir) | 521]] • [[522 (uimhir) | 522]] • [[523 (uimhir) | 523]] • [[524 (uimhir) | 524]] • [[525 (uimhir) | 525]] • [[526 (uimhir) | 526]] • [[527 (uimhir) | 527]] • [[528 (uimhir) | 528]] • [[529 (uimhir) | 529]]
|list4 =
[[530 (uimhir) | 530]] • [[531 (uimhir) | 531]] • [[532 (uimhir) | 532]] • [[533 (uimhir) | 533]] • [[534 (uimhir) | 534]] • [[535 (uimhir) | 535]] • [[536 (uimhir) | 536]] • [[537 (uimhir) | 537]] • [[538 (uimhir) | 538]] • [[539 (uimhir) | 539]]
|list5 =
[[540 (uimhir) | 540]] • [[541 (uimhir) | 541]] • [[542 (uimhir) | 542]] • [[543 (uimhir) | 543]] • [[544 (uimhir) | 544]] • [[545 (uimhir) | 545]] • [[546 (uimhir) | 546]] • [[547 (uimhir) | 547]] • [[548 (uimhir) | 548]] • [[549 (uimhir) | 549]]
|list6 =
[[550 (uimhir) | 550]] • [[551 (uimhir) | 551]] • [[552 (uimhir) | 552]] • [[553 (uimhir) | 553]] • [[554 (uimhir) | 554]] • [[555 (uimhir) | 555]] • [[556 (uimhir) | 556]] • [[557 (uimhir) | 557]] • [[558 (uimhir) | 558]] • [[559 (uimhir) | 559]]
|list7 =
[[560 (uimhir) | 560]] • [[561 (uimhir) | 561]] • [[562 (uimhir) | 562]] • [[563 (uimhir) | 563]] • [[564 (uimhir) | 564]] • [[565 (uimhir) | 565]] • [[566 (uimhir) | 566]] • [[567 (uimhir) | 567]] • [[568 (uimhir) | 568]] • [[569 (uimhir) | 569]]
|list8 =
[[570 (uimhir) | 570]] • [[571 (uimhir) | 571]] • [[572 (uimhir) | 572]] • [[573 (uimhir) | 573]] • [[574 (uimhir) | 574]] • [[575 (uimhir) | 575]] • [[576 (uimhir) | 576]] • [[577 (uimhir) | 577]] • [[578 (uimhir) | 578]] • [[579 (uimhir) | 579]]
|list9 =
[[580 (uimhir) | 580]] • [[581 (uimhir) | 581]] • [[582 (uimhir) | 582]] • [[583 (uimhir) | 583]] • [[584 (uimhir) | 584]] • [[585 (uimhir) | 585]] • [[586 (uimhir) | 586]] • [[587 (uimhir) | 587]] • [[588 (uimhir) | 588]] • [[589 (uimhir) | 589]]
|list10 =
[[590 (uimhir) | 590]] • [[591 (uimhir) | 591]] • [[592 (uimhir) | 592]] • [[593 (uimhir) | 593]] • [[594 (uimhir) | 594]] • [[595 (uimhir) | 595]] • [[596 (uimhir) | 596]] • [[597 (uimhir) | 597]] • [[598 (uimhir) | 598]] • [[599 (uimhir) | 599]]
}}|list7={{Navbox|child
|title=[[600 (uimhir)|600í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|6|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[600 (uimhir) | 600]] • [[601 (uimhir) | 601]] • [[602 (uimhir) | 602]] • [[603 (uimhir) | 603]] • [[604 (uimhir) | 604]] • [[605 (uimhir) | 605]] • [[606 (uimhir) | 606]] • [[607 (uimhir) | 607]] • [[608 (uimhir) | 608]] • [[609 (uimhir) | 609]]
|list2 =
[[610 (uimhir) | 610]] • [[611 (uimhir) | 611]] • [[612 (uimhir) | 612]] • [[613 (uimhir) | 613]] • [[614 (uimhir) | 614]] • [[615 (uimhir) | 615]] • [[616 (uimhir) | 616]] • [[617 (uimhir) | 617]] • [[618 (uimhir) | 618]] • [[619 (uimhir) | 619]]
|list3 =
[[620 (uimhir) | 620]] • [[621 (uimhir) | 621]] • [[622 (uimhir) | 622]] • [[623 (uimhir) | 623]] • [[624 (uimhir) | 624]] • [[625 (uimhir) | 625]] • [[626 (uimhir) | 626]] • [[627 (uimhir) | 627]] • [[628 (uimhir) | 628]] • [[629 (uimhir) | 629]]
|list4 =
[[630 (uimhir) | 630]] • [[631 (uimhir) | 631]] • [[632 (uimhir) | 632]] • [[633 (uimhir) | 633]] • [[634 (uimhir) | 634]] • [[635 (uimhir) | 635]] • [[636 (uimhir) | 636]] • [[637 (uimhir) | 637]] • [[638 (uimhir) | 638]] • [[639 (uimhir) | 639]]
|list5 =
[[640 (uimhir) | 640]] • [[641 (uimhir) | 641]] • [[642 (uimhir) | 642]] • [[643 (uimhir) | 643]] • [[644 (uimhir) | 644]] • [[645 (uimhir) | 645]] • [[646 (uimhir) | 646]] • [[647 (uimhir) | 647]] • [[648 (uimhir) | 648]] • [[649 (uimhir) | 649]]
|list6 =
[[650 (uimhir) | 650]] • [[651 (uimhir) | 651]] • [[652 (uimhir) | 652]] • [[653 (uimhir) | 653]] • [[654 (uimhir) | 654]] • [[655 (uimhir) | 655]] • [[656 (uimhir) | 656]] • [[657 (uimhir) | 657]] • [[658 (uimhir) | 658]] • [[659 (uimhir) | 659]]
|list7 =
[[660 (uimhir) | 660]] • [[661 (uimhir) | 661]] • [[662 (uimhir) | 662]] • [[663 (uimhir) | 663]] • [[664 (uimhir) | 664]] • [[665 (uimhir) | 665]] • [[666 (uimhir) | 666]] • [[667 (uimhir) | 667]] • [[668 (uimhir) | 668]] • [[669 (uimhir) | 669]]
|list8 =
[[670 (uimhir) | 670]] • [[671 (uimhir) | 671]] • [[672 (uimhir) | 672]] • [[673 (uimhir) | 673]] • [[674 (uimhir) | 674]] • [[675 (uimhir) | 675]] • [[676 (uimhir) | 676]] • [[677 (uimhir) | 677]] • [[678 (uimhir) | 678]] • [[679 (uimhir) | 679]]
|list9 =
[[680 (uimhir) | 680]] • [[681 (uimhir) | 681]] • [[682 (uimhir) | 682]] • [[683 (uimhir) | 683]] • [[684 (uimhir) | 684]] • [[685 (uimhir) | 685]] • [[686 (uimhir) | 686]] • [[687 (uimhir) | 687]] • [[688 (uimhir) | 688]] • [[689 (uimhir) | 689]]
|list10 =
[[690 (uimhir) | 690]] • [[691 (uimhir) | 691]] • [[692 (uimhir) | 692]] • [[693 (uimhir) | 693]] • [[694 (uimhir) | 694]] • [[695 (uimhir) | 695]] • [[696 (uimhir) | 696]] • [[697 (uimhir) | 697]] • [[698 (uimhir) | 698]] • [[699 (uimhir) | 699]]
}}
|list8={{Navbox|child
|title=[[700 (uimhir)|700í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|7|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[700 (uimhir) | 700]] • [[701 (uimhir) | 701]] • [[702 (uimhir) | 702]] • [[703 (uimhir) | 703]] • [[704 (uimhir) | 704]] • [[705 (uimhir) | 705]] • [[706 (uimhir) | 706]] • [[707 (uimhir) | 707]] • [[708 (uimhir) | 708]] • [[709 (uimhir) | 709]]
|list2 =
[[710 (uimhir) | 710]] • [[711 (uimhir) | 711]] • [[712 (uimhir) | 712]] • [[713 (uimhir) | 713]] • [[714 (uimhir) | 714]] • [[715 (uimhir) | 715]] • [[716 (uimhir) | 716]] • [[717 (uimhir) | 717]] • [[718 (uimhir) | 718]] • [[719 (uimhir) | 719]]
|list3 =
[[720 (uimhir) | 720]] • [[721 (uimhir) | 721]] • [[722 (uimhir) | 722]] • [[723 (uimhir) | 723]] • [[724 (uimhir) | 724]] • [[725 (uimhir) | 725]] • [[726 (uimhir) | 726]] • [[727 (uimhir) | 727]] • [[728 (uimhir) | 728]] • [[729 (uimhir) | 729]]
|list4 =
[[730 (uimhir) | 730]] • [[731 (uimhir) | 731]] • [[732 (uimhir) | 732]] • [[733 (uimhir) | 733]] • [[734 (uimhir) | 734]] • [[735 (uimhir) | 735]] • [[736 (uimhir) | 736]] • [[737 (uimhir) | 737]] • [[738 (uimhir) | 738]] • [[739 (uimhir) | 739]]
|list5 =
[[740 (uimhir) | 740]] • [[741 (uimhir) | 741]] • [[742 (uimhir) | 742]] • [[743 (uimhir) | 743]] • [[744 (uimhir) | 744]] • [[745 (uimhir) | 745]] • [[746 (uimhir) | 746]] • [[747 (uimhir) | 747]] • [[748 (uimhir) | 748]] • [[749 (uimhir) | 749]]
|list6 =
[[750 (uimhir) | 750]] • [[751 (uimhir) | 751]] • [[752 (uimhir) | 752]] • [[753 (uimhir) | 753]] • [[754 (uimhir) | 754]] • [[755 (uimhir) | 755]] • [[756 (uimhir) | 756]] • [[757 (uimhir) | 757]] • [[758 (uimhir) | 758]] • [[759 (uimhir) | 759]]
|list7 =
[[760 (uimhir) | 760]] • [[761 (uimhir) | 761]] • [[762 (uimhir) | 762]] • [[763 (uimhir) | 763]] • [[764 (uimhir) | 764]] • [[765 (uimhir) | 765]] • [[766 (uimhir) | 766]] • [[767 (uimhir) | 767]] • [[768 (uimhir) | 768]] • [[769 (uimhir) | 769]]
|list8 =
[[770 (uimhir) | 770]] • [[771 (uimhir) | 771]] • [[772 (uimhir) | 772]] • [[773 (uimhir) | 773]] • [[774 (uimhir) | 774]] • [[775 (uimhir) | 775]] • [[776 (uimhir) | 776]] • [[777 (uimhir) | 777]] • [[778 (uimhir) | 778]] • [[779 (uimhir) | 779]]
|list9 =
[[780 (uimhir) | 780]] • [[781 (uimhir) | 781]] • [[782 (uimhir) | 782]] • [[783 (uimhir) | 783]] • [[784 (uimhir) | 784]] • [[785 (uimhir) | 785]] • [[786 (uimhir) | 786]] • [[787 (uimhir) | 787]] • [[788 (uimhir) | 788]] • [[789 (uimhir) | 789]]
|list10 =
[[790 (uimhir) | 790]] • [[791 (uimhir) | 791]] • [[792 (uimhir) | 792]] • [[793 (uimhir) | 793]] • [[794 (uimhir) | 794]] • [[795 (uimhir) | 795]] • [[796 (uimhir) | 796]] • [[797 (uimhir) | 797]] • [[798 (uimhir) | 798]] • [[799 (uimhir) | 799]]
}}
|list9={{Navbox|child
|title=[[800 (uimhir)|800í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|8|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[800 (uimhir) | 800]] • [[801 (uimhir) | 801]] • [[802 (uimhir) | 802]] • [[803 (uimhir) | 803]] • [[804 (uimhir) | 804]] • [[805 (uimhir) | 805]] • [[806 (uimhir) | 806]] • [[807 (uimhir) | 807]] • [[808 (uimhir) | 808]] • [[809 (uimhir) | 809]]
|list2 =
[[810 (uimhir) | 810]] • [[811 (uimhir) | 811]] • [[812 (uimhir) | 812]] • [[813 (uimhir) | 813]] • [[814 (uimhir) | 814]] • [[815 (uimhir) | 815]] • [[816 (uimhir) | 816]] • [[817 (uimhir) | 817]] • [[818 (uimhir) | 818]] • [[819 (uimhir) | 819]]
|list3 =
[[820 (uimhir) | 820]] • [[821 (uimhir) | 821]] • [[822 (uimhir) | 822]] • [[823 (uimhir) | 823]] • [[824 (uimhir) | 824]] • [[825 (uimhir) | 825]] • [[826 (uimhir) | 826]] • [[827 (uimhir) | 827]] • [[828 (uimhir) | 828]] • [[829 (uimhir) | 829]]
|list4 =
[[830 (uimhir) | 830]] • [[831 (uimhir) | 831]] • [[832 (uimhir) | 832]] • [[833 (uimhir) | 833]] • [[834 (uimhir) | 834]] • [[835 (uimhir) | 835]] • [[836 (uimhir) | 836]] • [[837 (uimhir) | 837]] • [[838 (uimhir) | 838]] • [[839 (uimhir) | 839]]
|list5 =
[[840 (uimhir) | 840]] • [[841 (uimhir) | 841]] • [[842 (uimhir) | 842]] • [[843 (uimhir) | 843]] • [[844 (uimhir) | 844]] • [[845 (uimhir) | 845]] • [[846 (uimhir) | 846]] • [[847 (uimhir) | 847]] • [[848 (uimhir) | 848]] • [[849 (uimhir) | 849]]
|list6 =
[[850 (uimhir) | 850]] • [[851 (uimhir) | 851]] • [[852 (uimhir) | 852]] • [[853 (uimhir) | 853]] • [[854 (uimhir) | 854]] • [[855 (uimhir) | 855]] • [[856 (uimhir) | 856]] • [[857 (uimhir) | 857]] • [[858 (uimhir) | 858]] • [[859 (uimhir) | 859]]
|list7 =
[[860 (uimhir) | 860]] • [[861 (uimhir) | 861]] • [[862 (uimhir) | 862]] • [[863 (uimhir) | 863]] • [[864 (uimhir) | 864]] • [[865 (uimhir) | 865]] • [[866 (uimhir) | 866]] • [[867 (uimhir) | 867]] • [[868 (uimhir) | 868]] • [[869 (uimhir) | 869]]
|list8 =
[[870 (uimhir) | 870]] • [[871 (uimhir) | 871]] • [[872 (uimhir) | 872]] • [[873 (uimhir) | 873]] • [[874 (uimhir) | 874]] • [[875 (uimhir) | 875]] • [[876 (uimhir) | 876]] • [[877 (uimhir) | 877]] • [[878 (uimhir) | 878]] • [[879 (uimhir) | 879]]
|list9 =
[[880 (uimhir) | 880]] • [[881 (uimhir) | 881]] • [[882 (uimhir) | 882]] • [[883 (uimhir) | 883]] • [[884 (uimhir) | 884]] • [[885 (uimhir) | 885]] • [[886 (uimhir) | 886]] • [[887 (uimhir) | 887]] • [[888 (uimhir) | 888]] • [[889 (uimhir) | 889]]
|list10 =
[[890 (uimhir) | 890]] • [[891 (uimhir) | 891]] • [[892 (uimhir) | 892]] • [[893 (uimhir) | 893]] • [[894 (uimhir) | 894]] • [[895 (uimhir) | 895]] • [[896 (uimhir) | 896]] • [[897 (uimhir) | 897]] • [[898 (uimhir) | 898]] • [[899 (uimhir) | 899]]
}}
|list10={{Navbox|child
|title=[[900 (uimhir)|900í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|9|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[900 (uimhir) | 900]] • [[901 (uimhir) | 901]] • [[902 (uimhir) | 902]] • [[903 (uimhir) | 903]] • [[904 (uimhir) | 904]] • [[905 (uimhir) | 905]] • [[906 (uimhir) | 906]] • [[907 (uimhir) | 907]] • [[908 (uimhir) | 908]] • [[909 (uimhir) | 909]]
|list2 =
[[910 (uimhir) | 910]] • [[911 (uimhir) | 911]] • [[912 (uimhir) | 912]] • [[913 (uimhir) | 913]] • [[914 (uimhir) | 914]] • [[915 (uimhir) | 915]] • [[916 (uimhir) | 916]] • [[917 (uimhir) | 917]] • [[918 (uimhir) | 918]] • [[919 (uimhir) | 919]]
|list3 =
[[920 (uimhir) | 920]] • [[921 (uimhir) | 921]] • [[922 (uimhir) | 922]] • [[923 (uimhir) | 923]] • [[924 (uimhir) | 924]] • [[925 (uimhir) | 925]] • [[926 (uimhir) | 926]] • [[927 (uimhir) | 927]] • [[928 (uimhir) | 928]] • [[929 (uimhir) | 929]]
|list4 =
[[930 (uimhir) | 930]] • [[931 (uimhir) | 931]] • [[932 (uimhir) | 932]] • [[933 (uimhir) | 933]] • [[934 (uimhir) | 934]] • [[935 (uimhir) | 935]] • [[936 (uimhir) | 936]] • [[937 (uimhir) | 937]] • [[938 (uimhir) | 938]] • [[939 (uimhir) | 939]]
|list5 =
[[940 (uimhir) | 940]] • [[941 (uimhir) | 941]] • [[942 (uimhir) | 942]] • [[943 (uimhir) | 943]] • [[944 (uimhir) | 944]] • [[945 (uimhir) | 945]] • [[946 (uimhir) | 946]] • [[947 (uimhir) | 947]] • [[948 (uimhir) | 948]] • [[949 (uimhir) | 949]]
|list6 =
[[950 (uimhir) | 950]] • [[951 (uimhir) | 951]] • [[952 (uimhir) | 952]] • [[953 (uimhir) | 953]] • [[954 (uimhir) | 954]] • [[955 (uimhir) | 955]] • [[956 (uimhir) | 956]] • [[957 (uimhir) | 957]] • [[958 (uimhir) | 958]] • [[959 (uimhir) | 959]]
|list7 =
[[960 (uimhir) | 960]] • [[961 (uimhir) | 961]] • [[962 (uimhir) | 962]] • [[963 (uimhir) | 963]] • [[964 (uimhir) | 964]] • [[965 (uimhir) | 965]] • [[966 (uimhir) | 966]] • [[967 (uimhir) | 967]] • [[968 (uimhir) | 968]] • [[969 (uimhir) | 969]]
|list8 =
[[970 (uimhir) | 970]] • [[971 (uimhir) | 971]] • [[972 (uimhir) | 972]] • [[973 (uimhir) | 973]] • [[974 (uimhir) | 974]] • [[975 (uimhir) | 975]] • [[976 (uimhir) | 976]] • [[977 (uimhir) | 977]] • [[978 (uimhir) | 978]] • [[979 (uimhir) | 979]]
|list9 =
[[980 (uimhir) | 980]] • [[981 (uimhir) | 981]] • [[982 (uimhir) | 982]] • [[983 (uimhir) | 983]] • [[984 (uimhir) | 984]] • [[985 (uimhir) | 985]] • [[986 (uimhir) | 986]] • [[987 (uimhir) | 987]] • [[988 (uimhir) | 988]] • [[989 (uimhir) | 989]]
|list10 =
[[990 (uimhir) | 990]] • [[991 (uimhir) | 991]] • [[992 (uimhir) | 992]] • [[993 (uimhir) | 993]] • [[994 (uimhir) | 994]] • [[995 (uimhir) | 995]] • [[996 (uimhir) | 996]] • [[997 (uimhir) | 997]] • [[998 (uimhir) | 998]] • [[999 (uimhir) | 999]]
}}
|list11={{Navbox|child
|title=[[1000 (uimhir)|1000í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|10|uncollapsed|collapsed}}
|list1 =
[[1000 (uimhir) | 1000]] • [[1001 (uimhir) | 1001]] • [[1002 (uimhir) | 1002]] • [[1003 (uimhir) | 1003]] • [[1004 (uimhir) | 1004]] • [[1005 (uimhir) | 1005]] • [[1006 (uimhir) | 1006]] • [[1007 (uimhir) | 1007]] • [[1008 (uimhir) | 1008]] • [[1009 (uimhir) | 1009]]
|list2 =
[[1010 (uimhir) | 1010]] • [[1011 (uimhir) | 1011]] • [[1012 (uimhir) | 1012]] • [[1013 (uimhir) | 1013]] • [[1014 (uimhir) | 1014]] • [[1015 (uimhir) | 1015]] • [[1016 (uimhir) | 1016]] • [[1017 (uimhir) | 1017]] • [[1018  (uimhir) | 1018]] • [[1019 (uimhir) | 1019]]
|list3 =
[[1020 (uimhir) | 1020]] • [[1021 (uimhir) | 1021]] • [[1022 (uimhir) | 1022]] • [[1023 (uimhir) | 1023]] • [[1024 (uimhir) | 1024]] • [[1025 (uimhir) | 1025]] • [[1026 (uimhir) | 1026]] • [[1027 (uimhir) | 1027]] • [[1028 (uimhir) | 1028]] • [[1029 (uimhir) | 1029]]
|list4 =
[[1030 (uimhir) | 1030]] • [[1031 (uimhir) | 1031]] • [[1032 (uimhir) | 1032]] • [[1033 (uimhir) | 1033]] • [[1034 (uimhir) | 1034]] • [[1035 (uimhir) | 1035]] • [[1036 (uimhir)|1036]] • [[1037 (uimhir)|1037]] • [[1038 (uimhir) | 1038]]
}}
}}</text>
      <sha1>sgo8wkr2gqpkleutbk65jtp7kq16ec3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calcalas difreálach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45657</id>
    <revision>
      <id>1321612</id>
      <parentid>1183314</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T01:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikipidéanach</username>
        <id>68935</id>
      </contributor>
      <origin>1321612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1930" sha1="2unbq4f29xv5likc8rrd806hptk2saa" xml:space="preserve">[[Íomhá:Tangent_to_a_curve.svg|deas|200px|thumb|Graf feidhme le líne tadhaill ag pointe amháin air. Is ionann fána na líne sin agus an díorthach ag an bpointe sin.]]
Sa [[Matamaitic|mhatamaitic]], is foréimse [[Calcalas|calcalais]] é '''calcalas difreálach''', a
scrúdaíonn na rátaí ar a n-athraíonn [[Cainníocht fhisiceach|cainníochtaí]].&lt;ref&gt;{{Cite web|teideal=Definition of DIFFERENTIAL CALCULUS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/differential+calculus|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt; Tá sé ar cheann den dá réimse traidisiúnta anailíse, an ceann eile is ea [[calcalas suimeálach]] - a úsáidtear go háirithe chun an t-achar faoi [[Cuar|chuar]] a ríomh.&lt;ref&gt;{{Cite web|teideal=Definition of INTEGRAL CALCULUS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/integral+calculus|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;


Is éard atá i gceist leis an modh seo ná incrimintí beaga a shamhlú ar athróg x agus an t-athrú comhfhreagrach ar f(x), chun ráta athraithe f(x) a aimsiú. Rinne [[Isaac Newton|Newton]] saothar ar an mbealach oibre seo, agus scríobh ''Method of Fluxions'' (Modh na bhFloscthaí, 1671, ach níor foilsíodh é go dtí [[1736]]). Ba é [[Gottfried Leibniz|Leibnitz]] a d'fhoilsigh páipéir ar [[Calcalas|chalcalas]] den chéad uair, i [[1684]] is [[1686]]. Fuarthas go raibh sé an-áisiúil in eolaíochtaí fisiciúla is eile chun cur síos ar ábhair is córais atá ag athrú. Sa [[19ú haois|19ú céad]] chuir matamaiticeoirí eile, Cauchy, Weierstrass, Dedekind is eile, go mór leis an gcalcalas.&lt;ref name=&quot;FreamhanEolais&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Calcalas difreálach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=110}}&lt;/ref&gt;
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{Fréamh an Eolais}}
{{síol}}</text>
      <sha1>2unbq4f29xv5likc8rrd806hptk2saa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Colucht Groighe Naisiunta na hÉireann Teo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47244</id>
    <redirect title="Graí Náisiúnta na hÉireann" />
    <revision>
      <id>1321617</id>
      <parentid>683902</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T01:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Graí Náisiúnta na hÉireann]]</comment>
      <origin>1321617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="8g5g9hysq30qbdwai1ty0btwr53qv8r" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Graí Náisiúnta na hÉireann]]</text>
      <sha1>8g5g9hysq30qbdwai1ty0btwr53qv8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lynn Boylan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57068</id>
    <revision>
      <id>1321619</id>
      <parentid>1301136</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T02:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guliolopez</username>
        <id>313</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guliolopez moved page [[Lynn Ní Bhaoighealláin]] to [[Lynn Boylan]] over redirect: Undiscussed move. Restore to title per move by TGcoa of 2024</comment>
      <origin>1301134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2947" sha1="injhf1e92guuqj9yj3povmt1utqbr8g" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is feisire de chuid [[Shinn Féin]] i b[[Parlaimint na hEorpa]] do [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] í '''Lynn Ní Bhaoighealláin'''&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Oireachtas]]|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2022/54/eng/initiated/b5422s.pdf?|title=An Bille um Shláinte agus Leas Ainmhithe (Madraí), 2022}}&lt;/ref&gt;, nó i mBéarla '''Lynn Boylan''' (a rugadh ar an 29 Samhain 1976). 
[[Íomhá:Debate on Climate Change - with Lynn BOYLAN (GUE NGL) (47367764981).jpg|clé|mion|2019]]

== Gairm ==
Is as [[Tamhlacht]] di.

Rith sí faoin leagan Gaeilge dá hainm ''Ní Bhaoighealláin'' sna toghcháin áitiúla i gCiarraí Theas sna blianta [[2007]] agus [[2009]] ach níor éirigh léi. 

Sa bhliain 2024, bhuaigh sí  an tríú suíochán sna [[Toghchán Pharlaimint na hEorpa, 2024|toghcháin Eorpacha]] i mBÁC.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Daly &amp; Cuffe curtha as an iomaíocht sna toghcháin Eorpacha i mBÁC|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0611/1454251-clare-daly-curtha-as-an-iomaiocht-sna-toghchain-eorpacha-i-mbac/|date=2024-06-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

Ball d'Ard-Chomhairle an pháirtí í féin agus [[Eoin Ó Broin]], a páirtnéir. 

Ar an 24 Feabhra 2025, díbríodh Boylan as Iosrael, tar éis di teacht chun na tíre sin mar chuid de thoscaireacht oifigiúil ón Aontas Eorpach. Bhí an turas socraithe le cead na nIosraelach le roinnt míonna agus bhí na toscairí Eorpacha le comhráite a bheith acu le roinnt feisirí parlaiminte in Iosrael agus le hoifigigh ó Údarás na Palaistíne sa Bhruach Thiar. Thug Lynn Boylan le fios gur tógadh a bpasanna, a bhfóin agus a ríomhairí nuair stopadh ag an aerfort iad.  Ghlac na hIosraelaigh grianghraif de na toscairí agus d'fhoilsigh siad iad ar na meáin shóisialta. Sárú ar shonraí pearsanta daoine ba ea é sin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Lynn Boylan agus toscairí Eorpacha eile díbeartha as Iosrael|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0225/1498753-lynn-boylan-agus-toscairi-eorpacha-eile-dibeartha-as-iosrael/|date=2025-02-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin     ==

* [[Eoin Ó Broin]]
* [[:Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)   |Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas ]]
* [[Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)|Cuan Bhaile Átha Cliath Theas]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)  ]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]]

{{síol}}

{{FPE Poblacht na hÉireann}}
{{Baill den 26ú Seanad}}
{{Síol-ie}}

{{DEFAULTSORT:Bhaoigheallain, Lynn Ni}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1976]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Alumni COBÁC]]
[[Catagóir:Baill den 26ú Seanad]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]
[[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]]
[[Catagóir:Mná Éireannacha]]</text>
      <sha1>injhf1e92guuqj9yj3povmt1utqbr8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caitríona Ní Chonghaile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66352</id>
    <revision>
      <id>1321605</id>
      <parentid>1309127</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T00:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LametinoWiki</username>
        <id>23199</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bhog LametinoWiki an leathanach [[Catherine Connolly]] go [[Caitríona Ní Chonghaile]]</comment>
      <origin>1309127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22927" sha1="94ux5qc0wkexumgykauuj17e9l3ywqa" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Is í '''Caitríona Ní Chonghaile''' nó '''Catherine Connolly''' (a rugadh ar an [[12 Iúil]] [[1957]]) an deichiú [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán ar Éirinn]], ón mbliain [[2025]]. Ghlac sí móid na hoifige ar an 11 Samhain 2025.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.catherineconnollyforpresident.ie/about-catherine|teideal=Faoi Catherine Connolly - Connolly for President|work=www.catherineconnollyforpresident.ie|dátarochtana=2025-10-30}}&lt;/ref&gt; 

Toghadh í mar [[Teachta Dála|Theachta Dála]] [[Neamhspleách]] sa dáilcheantar [[Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)|Gaillimh Thiar]] san [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]] agus atoghadh í in 2020 agus 2024.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/election-2020-catherine-connolly-independent-1.4168665|teideal=Election 2020: Catherine Connolly (Independent)|údar=Ronan McGreevy|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-02-13}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Catherine Connolly 2020 portrait.jpg|clé|mion|259x259px|2020]]
[[Íomhá:Catherine Connolly (52440201859) (cropped).jpg|clé|mion|328x328px|2022]]
[[Íomhá:Catherine Connolly - 9 April 2024 76.jpg|clé|mion|330x330px|9 Aibreán 2024 sa Dáil]]
[[Íomhá:Meeting with the Deputy Speaker of the House of Representatives of the Republic of the Philippines, Hon. Yasser Alonto Balindong in Ireland - 10.jpg|clé|mion|330x330px|Sir [[Horace Plunkett]] (le Dermod O'Brien) ag coinneáil súil uirthi, 2024]]
[[Íomhá:Catherine Connolly portrait.jpg|clé|mion|306x306px|2024]]

== Tús a saoil ==
Is as [[Seantalamh, Cathair na Gaillimhe|Seantalamh]] i [[Cathair na Gaillimhe|gCathair na Gaillimhe]] í Connolly, ar an taobh thiar de chathair na Gaillimhe, agus tá sí ina cónaí sa [[An Cladach|Chladach]] ó 1988.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-hi-catherine-connolly-an-10u-huachtaran-ar-eirinn/|teideal=Cé hí Catherine Connolly an 10ú huachtarán ar Éirinn?|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=26 Deireadh Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-10-26}}&lt;/ref&gt;  

Bhí 14 dhuine clainne ina teaghlach, seachtar buachaillí agus seachtar cailíní. Naoi mbliana d’aois a bhí Catherine nuair a bhásaigh a máthair agus gan í ach 43 bliain d’aois. Duine d’iascairí [[An Cladach|an Chladaigh]], de bhunadh [[Inis Bearachain]] i gConamara, a bhí ina seanathair, agus ba shiúinéir agus saor bád a hathair. 

Bhain sí céim sa tsiceolaíocht amach in [[Ollscoil na Gaillimhe]] agus céim an mháistir sa tSíceolaíocht Chliniciúil in [[Ollscoil Leiden|Ollscoil Leeds]] sa bhliain 1981. Chaith sí tamall ag staidéar sa Ghearmáin freisin agus d’fhoghlaim sí an Ghearmáinis ansin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

D’fhill sí ar a cathair dhúchais agus chuir fúithi sa [[An Cladach|Chladach]]. D’oibrigh sí mar [[Síceolaí|shíceolaí]] cliniciúil do Bhord Sláinte an Iarthair i m[[Béal Átha na Sluaighe]], i gcathair na Gaillimhe, agus i gConamara idir na blianta 1981 agus 1987.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/oireachtas/profile-catherine-connolly-ind-1.2554202|teideal=Profile: Catherine Connolly (Ind)|údar=Lorna Siggins|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-01-29}}&lt;/ref&gt; 

Bhain sí céim sa Dlí amach i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh in 1989. Ansin rinne sí staidéar in [[Óstaí an Rí]] agus glacadh léi mar abhcóide i 1991.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

[[Abhcóide]] ab ea Connolly ar feadh roinnt blianta roimh dhul leis an bpolaitíocht.

== Gairmréim ==
Toghadh Connolly mar Chomhairleoir Cathrach i nGaillimh don chéad uair i mí an Mheithimh 1999 agus í ina ball de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre.]] D'fhan sí sa phost seo ar feadh 17 bhliain, go dtí gur toghadh í mar Theachta Dála i 2016.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://catherineconnolly.com/about/|teideal=About|dáta=2014-02-23|language=en-US|work=Claddagh, Galway|dátarochtana=2020-01-29}}&lt;/ref&gt; 

Ar an gComhairle Cathrach, toghadh í sa cheantar thiar (1999, 2009) agus uair amháin sa cheantar theas (2004).&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://electionsireland.org/candidate.cfm?id=4630|teideal=ElectionsIreland.org: Catherine Connolly|work=electionsireland.org|dátarochtana=2020-01-29|archivedate=2020-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200922224140/https://www.electionsireland.org/candidate.cfm?ID=4630}}&lt;/ref&gt;  Agus í ina comhairleoir cathrach, vótáil sí le hainm [[Dana|Dana Rosmary Scallon]] a chur chun cinn do thoghchán uachtaránachta 2004.

Toghadh a deirfiúr Colette Connolly mar Chomhairleoir Cathrach na Gaillimhe sa bhliain 2004.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://electionsireland.org/candidate.cfm?ID=5169|teideal=ElectionsIreland.org: Colette Connolly|work=electionsireland.org|dátarochtana=2020-01-29|archivedate=2020-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809033624/https://www.electionsireland.org/candidate.cfm?ID=5169}}&lt;/ref&gt;  Toghadh Catherine Connolly ina Cathaoirleach (&quot;Méara&quot;) ar an gcomhairle cathrach an bhliain chéanna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''2006'''

D'éirigh Connolly as Páirtí an Lucht Oibre i 2006 nuair a chinn ceann ceathrú an pháirtí nach mbeadh ach iarrthóir amháin ([[Mícheál D. Ó hUiginn]]) ag seasamh sa Dáilcheantar [[Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)|Gaillimh Thiar]] in Olltoghchán 2007.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Tar éis di an páirtí a fhágáil, sheas Connolly mar iarrthóir Neamhspleách san Olltoghchán 2007. Fuair sí 3.6% de na vótaí céadrogha agus cuireadh as an áireamh í ar an ochtú comhaireamh.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Fuair Ó hUiginn 11.1% den vóta agus toghadh é ar an deichiú comhaireamh.&lt;/ref&gt; 

Atoghadh ina comhairleoir cathrach ar Chomhairle na Gaillimhe í mar iarrthóir neamhspleách in 2009.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''2011'''

Sheas Connolly in Olltoghchán 2011 agus fuair sí 7.9% de na vótaí céadrogha.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Sheas sí arís mar iarrthóir neamhspleách in Olltoghchán 2011, toghchán ina bhfuair comharba Mhichíl D Uí Uigínn i bpáirtí an Lucht Oibre, Derek Nolan, an méid is mó vótaí céadrogha (12.4%). Chaill Connolly amach ar shuíochán le dornán beag vótaí; ní raibh ach 17 vóta idir í féin agus an t-iarrthóir [[Seán Ó Cadhain (polaiteoir)|Seán Ó Cadhain]], ach tar éis athchomhaireamh na vótaí, toghadh Ó Cadhain agus ní bhfuair Connolly an suíochán.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Toghadh den cheathrú huair í mar chomhairleoir cathrach i gcathair na Gaillimhe i dtoghcháin áitiúla na bliana 2014. 

'''2016'''

Toghadh í do Dháil Éireann (an [[An 32ú Dáil|32ú Dáil]]) in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]] le 7.6% de na vótaí céadrogha.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Roghnaigh sí [[Richard Boyd Barrett]] i bpróiseas roghnúcháin Taoisigh na 32ú Dála.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.kildarestreet.com/debates/?id=2016-03-10a.60|teideal=Nomination of Taoiseach: 10 Mar 2016: Dáil debates (KildareStreet.com)|work=www.kildarestreet.com|dátarochtana=2020-01-30}}&lt;/ref&gt; (Ba í a deirfiúr, Colette Connolly, ball de Pháirtí an Lucht Oibre, a fuair a suíochán ar an gComhairle Cathrach i 2016). 

Ceapadh ina Cathaoirleach í ar Choiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na nOileán sa 32ú Dáil i 2016.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/committees/32/irish-language-the-gaeltacht-and-the-islands/membership|teideal=Comhaltas – Coiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na nOileán – 32nd Dáil, 25th Seanad – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-01-17|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-01-29}}&lt;/ref&gt;    

'''2020'''

Atoghadh Connolly in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]] le 9.0% de na vótaí céadrogha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=General Election 2020 Live Results {{!}} RTÉ News|url=https://www.rte.ie/news/election-2020/results/}}&lt;/ref&gt;    

Toghadh í mar Leas-Cheann Comhairle  sa [[An 33ú Dáil|33ú Dáil]] faoi Alt 15.9.1 de Bhunreacht na hÉireann i mí Iúil 2020, ceapachán nach rabhthas ag súil leis ag an am.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;  Ba í an chéad bhean a bhí sa ról sin ó bunaíodh an chéad Dáil os cionn céad bliain roimhe sin.  Tugadh aitheantas agus urraim di as a cuid neamhchlaontachta agus cothroime sa ról seo.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;  

Ceapadh ina cathaoirleach arís í ar Choiste na Gaeilge, na Gaeltachta, agus Phobal Labhartha na Gaeilge.  

Atoghadh Connolly in [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]] agus shuigh sí ar An Coiste um Chuntais Phoiblí sa [[An 34ú Dáil|34ú Dáil]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/committees/34/committee-of-public-accounts/membership|teideal=Membership – Committee of Public Accounts – 34th Dáil – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2025-06-18|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2025-07-17}}&lt;/ref&gt;

Dúirt sí gurb í fhéin a rinne maoiniú ar a cuid feachtais polaitíochta go dtí 2024 agus nár ghlac sí le síntiúis riamh go dtí sin.

=== Tuairimí ===
Tá Connolly ar an eite chlé ó thaobh na polaitíochta de.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; In 2025, dúirt Connolly gurb í an deighilt idir chosmhuintir na hÉireann agus a gcuid rialtas is mó a chuir frustrachas agus fearg uirthi thar na blianta mar ionadaí poiblí, agus gur sheas sí ar son na cosmhuintire ina saol poiblí.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Connolly, McGuinness san iomaíocht don Uachtarántacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0716/1523744-connolly-mcguinness-san-iomaiocht-don-uachtarantacht/|date=2025-07-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

Thacaigh sí leis an taobh ‘Tá’ sa dá reifreann mhóra a reáchtáladh sna 2010idí – an [[34ú leasú ar Bhunreacht na hÉireann, 2015|Comhionannas Pósta]] in 2015 agus [[Aisghairm an ochtú leasú i bPoblacht na hÉireann|Aisghairm an Ochtú Leasú]] in 2018.

Oibríonn Connolly ar chúrsaí [[Timpeallacht|timpeallachta]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Tá sí i bhfabhar an córas iompar poiblí a fheabhsú.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/public-transport-is-solution-to-galway-traffic-problems-say-critics-to-ring-road-proposal-827998.html|teideal=Public transport is solution to Galway traffic problems, say critics to ring road proposal|údar=Wednesday, February 14, 2018-11:30 Am|dáta=2018-02-14|language=en|work=www.irishexaminer.com|dátarochtana=2020-01-30}}&lt;/ref&gt; Bíonn sí sásta seasamh misniúil a thógáil, í in aghaidh Chuarbhóthar na Gaillimhe mar shampla, mar go gcreideann sí go mba cheart córas traenach cathrach cosúil leis an Luas a chur ar fáil i nGaillimh, seachas a bheith ag mealladh níos mó carranna isteach sa chathair.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-noel-thomas-teacht-aniar-aduaidh-ar-fg-i-ngaillimh-thiar-seans-go-mbeidh-an-la-le-grainne-seoige-do-ff/|teideal=Seans go mbeidh suíochán ag Gráinne Seoige agus gur idir Mairéad Farrell agus Seán Kyne a bheidh an ceann deireanach i nGaillimh Thiar|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=20 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-22}}&lt;/ref&gt;

==== An tAontas Eorpach, an Meánoirthear agus neodracht na hEireann ====
Tá seasamh láidir tógtha ag Connolly i gcoinne pholasaithe an AE thar na blianta.  Mar shampla bhí Connolly i gcoinne [[Conradh Nice (2003)|Conradh Nice]] (2002/2003), agus i gcoinne [[Conradh Liospóin]] (2008/2009), mar gheall ar an nualiobrálachas a bhraith sí a bheith follasach sa Chonradh.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 
[[Íomhá:President of the European Commission Ursula von der Leyen Addresses Joint Sitting of the Houses of the Oireachtas - 1 Dec 2022 - 52535683666.jpg|clé|mion|220x220px|Nollaig 2022  chas Connolly le [[Ursula von der Leyen]] agus labhair léi i nGearmáinis nuair a thug von der Leyen cuairt ar Dháil Éireann.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;]]
Chuir sí ina leith go raibh drochthionchar ag an AE ar [[neodracht na hÉireann]]. Tá imní léirithe aici arís is arís eile faoi mhíleatú na hEorpa. Bhí sí  i gcoinne phlean an Rialtais deireadh a chur leis an n[[Neodracht na hÉireann|Glas Triarach]]. Is Pátrún [[Gluaiseacht an Phobail|Ghluaiseacht an Phobail]] í.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.people.ie/english1.html|teideal=People's Movement Home Page|language=en|work=www.people.ie|dátarochtana=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;

Thug Connolly cuairt ar an tSiria in 2018 in éineacht leis na Teachtaí Dála [[Mick Wallace]], [[Clare Daly]], agus [[Maureen O'Sullivan (polaiteoir)|Maureen O’Sullivan]]. Óna póca féin a tháinig an maoiniú don turas sin. “Ar thóir fíricí” a bhí sí, a mhaígh sí. Casadh go leor grúpaí éagsúla uirthi agus í sa tSiria – toscaireacht ó [[UNICEF]] agus bean rialta ina measc.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/am-na-cinniuna-e-don-tir-a-feachtas-uachtaranachta-seolta-ag-catherine-connolly/|teideal=‘Am na cinniúna é don tír’ – a feachtas uachtaránachta seolta ag Catherine Connolly|dáta=2025-07-16|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-07-16}}&lt;/ref&gt; D’áitigh sí nár chas sí le haon bhall de rialtas [[Bashar al-Assad]] (a ruaigeadh as an tír in 2024) ach níor cháin sí deachtóireacht Assad agus an Rúis.

Cháin Connolly uachtarán Choimisiún na hEorpa, Ursula von der Leyen, le linn 2023-2025 mar gheall ar a seasamh i leith na [[Cogadh Iosrael-Gaza|cogaíochta i nGaza agus Iosrael]].&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
[[Íomhá:Catherine Connolly campaign logo 2025.png|clé|mion|220x220px]]

== Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025 ==
Sheas Connolly do thoghchán na h[[Uachtarán na hÉireann|Uachtaránachta]] in 2025, agus tacaíocht faighte aici ar dtús ó na [[Na Daonlathaithe Sóisialta (Éire)|Daonlathaigh Sóisialta]] agus [[Pobal seachas Brabús|Pobal]] [[Pobal seachas Brabús|Seachas Brabús]].  Níos déanaí thug [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] agus [[Sinn Féin]] tacaíocht di.

Tá taithí mhór aici mar shíceolaí cliniciúil, mar abhcóide agus mar ionadaí poiblí a mhaígh sí, taithí a chuireann cluas le héisteacht don phobal uirthi agus a sheasfaidh léi san fheachtas.  Thuig sí, a dúirt sí, na srianta atá ar an Uachtarán labhairt amach faoi cheisteanna polaitiúla. “Tá mé ag seasamh le go mbeidh na daoine in ann a nguth a aimsiú. Tá ceisteanna móra ag dó na geirbe orainn faoi láthair – an t-athrú aeráide, an tsíocháin, agus caithfear stop a chur le normalú na cogaíochta agus na heaspa dídine. Is fadhbanna iad sin atá cruthaithe ag an duine daonna agus iad á dtiomáint ag polasaithe,” a dúirt sí.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

Bhí geallúint tugtha aici go mbeadh an Ghaeilge agus an Ghaeltacht ar cheann de “théamaí móra” na hoifige dá dtoghfaí í.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-fadhb-i-an-ghaeilge-is-cuid-den-reiteach-i-catherine-connolly/|teideal=FÍSEÁN: ‘Ní fadhb í an Ghaeilge, is cuid den réiteach í’ – Catherine Connolly|údar=Seán Tadhg Ó Gairbhí|dáta=24 Iúil 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; Bhunaigh grúpaí dá lucht tacaíochta grúpaí darb ainm: &quot;Gaeilgeoirí ar son Connolly&quot; toisc gurb í an t-iarrthóir is mó a sheasfadh le cearta teanga sa 21&lt;sup&gt;ú&lt;/sup&gt; haois, dar leo; &quot;Mic Léinn ar son Connolly&quot;; agus &quot;Ealaíontóirí ar son Connolly&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gaeilgeoiri-ar-son-connolly-grupa-nua-bunaithe-le-tacu-le-hiarrthoir-neamhspleach/|teideal=‘Gaeilgeoirí ar son Connolly’ – grúpa nua bunaithe le tacú le hiarrthóir neamhspleách|dáta=11 Meán Fómhair 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=12 Meán Fómhair 2025}}&lt;/ref&gt;

Fuair Catherine Connolly ollbhua sa toghchán.  Seachas [[An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)|Cabhán-Muineachán]], toghcheantar [[Heather Humphreys]] féin (a céile comhraic), scuab Connolly léi an 42 toghcheantar eile.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Catherine Connolly caithréimeach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1025/1540553-catherine-connolly-caithreimeach/|date=2025-10-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

{{Príomhalt|Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025}}

== Uachtarán na hÉireann ==
Ba é Oireachtas na Samhna 2025 i mBéal Feirste an chéad mhórócáid phoiblí ar fhreastail Connolly uirthi ó fógraíodh toradh thoghchán na huachtaránachta.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-tuachtaran-tofa-ag-oireachtas-na-samhna-i-mbeal-feirste/|teideal=An tUachtarán tofa ag Oireachtas na Samhna i mBéal Feirste|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=29 Deireadh Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-10-30}}&lt;/ref&gt;

Ghlac Catherine Connolly móid na hoifige ar an 11 Samhain 2025.  Ina hóráid insealbhaithe, leag sí níos mó béime ar an teanga ina óráid insealbhaithe ná mar a leag aon uachtarán eile roimpi.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/la-stairiuil-i-gcaislean-bhaile-atha-cliath-ag-insealbhu-catherine-connolly/|teideal=Lá stairiúil i gCaisleán Bhaile Átha Cliath ag insealbhú Catherine Connolly|údar=Darren Ó Dubhgáin|dáta=2025-11-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-11}}&lt;/ref&gt;   Dúirt sí gur “tír gan teanga, tír gan anam” agus nach féidir le haon tír “a mianta, a luachanna agus a spiorad” a chur in iúl nuair a mhúchtar a teanga.  Dúirt sí gur cuireadh “anam agus spiorad” na hÉireann faoi chos nuair a cuireadh an Ghaeilge faoi chos “bíodh sin d’aon ghnó de bharr smacht na dtíoránach nó de bharr “neamhairde, neamhchúraim nó easpa tuisceana”.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ligimis-don-ghaeilge-blathu-catherine-connolly-insealbhaithe-mar-an-deichiu-huachtaran-ar-eirinn/|teideal=‘Ligimis don Ghaeilge bláthú’ – Catherine Connolly insealbhaithe mar an deichiú huachtarán ar Éirinn|dáta=2025-11-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

== Pearsanta ==
Is Gaillimheach go smior í agus tá sí ina cónaí sa gCladach ó 1988.  Phós Connolly Brian McEnery ​sa bhliain 1992 agus tá beirt mhac acu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Gaeilge ===

Tá Gaeilge líofa ag Connolly. Bhí sí ar dhuine de na daoine is mó a labhair Gaeilge i dTithe an Oireachtais ó toghadh í den chéad uair agus ceapadh ina Chathaoirleach í ar Choiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na nOileán in 2016.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/committees/32/committee-on-public-accounts/membership|teideal=Comhaltas – An Coiste um Chuntais Phoiblí – 32nd Dáil – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-01-17|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;“Ní raibh Gaeilge agamsa ach amháin ón scoil agus, ag pointe áirithe, bhí náire orm mar Mhéara na Gaillimhe nach raibh mo dhóthain Gaeilge agam. Thaistil mé go dtí tíortha eile agus bhí an teanga acu; dúirt mé ‘Sin é! Sin deireadh leis an náire, deireadh leis an easpa Gaeilge’. Dhírigh mé isteach ar an nGaeilge. Is féidir é a dhéanamh. Is féidir an Ghaeilge a fhoghlaim agus, de réir a chéile, d’fhoghlaim mé í agus táim fós i mbun foghlama. Rinne mé dhá chúrsa san ollscoil. Bhí an t-ádh dearg orm go raibh mé i mo chónaí sa Ghaillimh agus go raibh an ollscoil in aice liom. Rinne mé dioplóma agus ansin rinne mé cúrsa aistriúcháin.&quot;

“Is teanga álainn agus ársa í an Ghaeilge. An ceacht is mó atá foghlamtha agam ná go bhfuil an Ghaeilge iomlán difriúil ón mBéarla; sin an botún a dhéanaimid, ceapaimid go bhfuil an dá theanga mar an gcéanna agus níl siad. Is teangacha iad atá iomlán difriúil.”

“Déanaim mo dhícheall an Ghaeilge a úsáid chuile lá sa Dáil agus mo dhícheall an Ghaeilge agus an Béarla a chur ar an leibhéal céanna. Nuair a bhíonn vótaí i gceist, bainim úsáid as an nGaeilge i gcónaí. Déanaim é sin go pearsanta ach, gan dabht, tá rud éigin eile ar leibhéal eile ag teastail ón gcóras.”
... “I dtús báire, caithimid aitheantas a thabhairt don ghéarchéim atá ar siúl sna Gaeltachtaí. Bhí sé mar phribhléid agamsa a bheith i mo chathaoirleach ar an gComhchoiste Gaeilge ó 2016 ar aghaidh, anois táim i mo ghnáthbhall de. Bhí fear againn ina chléireach a raibh croí mór aige do mhuintir na nGaeltachtaí. Thaistil muid timpeall na tíre go dtí gach Gaeltacht agus an téama ceannann céanna ag teacht aníos arís agus arís: níl carthanacht uathu in aon chor, ach tacaíocht do na daoine ar an dtalamh a bhfuil smaointe iontacha acu agus níl a dhóthain tacaíochta ag teacht ón rialtas, is cuma cé acu a bhí sa rialtas. Is dócha go bhfuil cur i gcéill i gceist cuid mhór den am agus meon don charthanacht in ionad an cheist a chur ‘cén chaoi is féidir linn na Gaeltachtaí a neartú mar fhoinse don Ghaeilge?’. Sin foinse na Gaeilge agus tá an líonra cainteoirí ag laghdú an t-am ar fad. Bhí mise ag iarraidh ar Aire éigin, níl mé chun é a ainmniú, aitheantas a thabhairt don ghéarchéim. Ní féidir fadhb a réiteach gan í a aithint. Sin céim a haon. Céim a dó ná obair a dhéanamh leis na daoine ar an dtalamh. Uimhir a trí: níos mó maoinithe a thabhairt d’Údarás na Gaeltachta. Tá Údarás na Gaeltachta cosúil le Enterprise Ireland nó an IDA ach tá níos mó dualgas orthu an Gaelphobal a chothú agus an Ghaeilge a chothú freisin. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.eolasmagazine.ie/leas-cheann-comhairle-catherine-connolly-td/|teideal=Leas-Cheann Comhairle Catherine Connolly TD|údar=Eolas (iris)|dáta=2020-11-05|language=ga-IE|work=Eolas Magazine|dátarochtana=2025-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Féach freisin ==

* [[Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)]]

== Naisc sheachtracha ==

* [http://www.catherineconnolly.com Suíomh Oifigiúil]&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* [https://twitter.com/catherinegalway?lang=en Catherine Connolly ar Twitter]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Uachtaráin na hÉireann}}
{{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}}

{{DEFAULTSORT:Connolly, Catherine}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]]
[[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Teachtaí Dála mná]]
[[Catagóir:Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)]]
[[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]]
[[Catagóir:Gaeilgeoirí]]
[[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]]
[[Catagóir:Síceolaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann]]
[[Catagóir:Catherine Connolly]]
[[Catagóir:Uachtaráin na hÉireann]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Leeds]]
[[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]]</text>
      <sha1>94ux5qc0wkexumgykauuj17e9l3ywqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stáisiún Mhuine Bheag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69468</id>
    <revision>
      <id>1321601</id>
      <parentid>1116150</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T22:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2593" sha1="m5k8mkiz5bc4v3rhtn9sezvn85fqo8z" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}


Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann é '''Stáisiún Mhuine Bheag''', atá suite i [[Muine Bheag]],&lt;ref&gt;i mBéarla, ''Bagenalstown''&lt;/ref&gt; i g[[Contae Cheatharlach]], ar an líne idir Baile Átha Cliath agus Port Láirge. Tá [[Leithghlinn an Droichid]]&lt;ref&gt;i mBéarla, ''Leighlinbridge''&lt;/ref&gt; in aice láimhe.

== Stair ==
D'oscail Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair (MIDI) an stáisiún ar an 24 Iúil 1848 faoin ainm &quot;Bagnalstown&quot;. Ba é an t‑ailtire Sancton Wood a dhear é.

Ábhar iontais ó thaobh na teicneolaíochta de ba ea é ag an am, le linn an Ghorta Mhóir agus réabhlóidí ag leathadh go rábach ar fud na hEorpa sa bhliain sin ([[na hÉireannaigh Óga]], srl.).

Roimh Aibreán 1910, athraíodh an t‑ainm go &quot;Bagenalstown&quot;. Sa bhliain 1925, rinneadh cónascadh idir MIDI agus chomhlachtaí eile, agus bunaíodh Mór-Iarnród an Deiscirt as an gcónascadh sin.

Náisiúnaíodh an líne ina dhiaidh sin: ón 1 Eanáir 1945, ghlac Córas Iompair Éireann (CIÉ), a bunaíodh faoin Acht Iompair 1944, cúram na líne.

Dúnadh an stáisiún do phaisinéirí ar an 30 Márta 1963, agus dúnadh do thrácht earraí é ar an 6 Meán Fómhair 1976, cé gur fágadh an líne féin ar oscailt. Ghlac Iarnród Éireann cúram an stáisiúin i 1986, agus d'athoscail sé é faoin ainm &quot;Muine Bheag&quot; i 1988. Go dtí thart ar 2015, ní raibh ar cláir an stáisiúin ach an leagan Gaeilge den ainm; ina dhiaidh sin cuireadh an leagan dátheangach &quot;Muine Bheag/Bagenalstown&quot; ina áit.

== Seirbhísí ==
Faoi láthair, ritheann seacht dtraein sa lá idir Luan agus Satharn i dtreo Phort Láirge, agus seacht gcinn eile i dtreo Bhaile Átha Cliath (Stáisiún Heuston). Dé Domhnaigh, ceithre thraein sa lá a bhíonn ann i ngach treo.

Tá foireann ag an stáisiún, agus tá dhá ardán ann. Tá an príomhardán go hiomlán inrochtana; ní féidir teacht ar an dara hardán (nach mbaintear úsáid as ach nuair a bhíonn dhá thraein ag dul thar a chéile sa stáisiún) ach trí staighre nó trí dhroichead coisithe. Is é MNEBG cód an stáisiúin, agus tá sé i gcrios táillí H.

== Foinsí ==
* Alt Vicipéid an Bhéarla: &quot;Muine Bheag (Bagenalstown) railway station&quot;
* Iarnród Éireann, amchláir oifigiúla (irishrail.ie)
* ''Dictionary of Irish Architects'', iontráil ar Sancton Wood
* Acht Iompair, 1944 (Uimh. 21 de 1944), irishstatutebook.ie

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:Stáisiún Mhuine Bheag}}
[[Catagóir:Contae Cheatharlach]]
[[Catagóir:Iarnród Éireann]]
[[Catagóir:Iarnróid in Éirinn]]</text>
      <sha1>m5k8mkiz5bc4v3rhtn9sezvn85fqo8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321603</id>
      <parentid>1321601</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T22:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stair */</comment>
      <origin>1321603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3321" sha1="kd9e88gy01354u64islcxtdap8v0ogg" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}


Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann é '''Stáisiún Mhuine Bheag''', atá suite i [[Muine Bheag]],&lt;ref&gt;i mBéarla, ''Bagenalstown''&lt;/ref&gt; i g[[Contae Cheatharlach]], ar an líne idir Baile Átha Cliath agus Port Láirge. Tá [[Leithghlinn an Droichid]]&lt;ref&gt;i mBéarla, ''Leighlinbridge''&lt;/ref&gt; in aice láimhe.

[[Íomhá:Mhuine Beag train station.jpg|clé|mion|220x220px|Stáisiún Mhuine Bheag]]
[[Íomhá:Muine Bheag Railway Station (geograph 4687079).jpg|clé|mion|220x220px|2015]]
[[Íomhá:Muine Bheag Bagenalstown railway station, County Carlow - geograph.ie - 6348551.jpg|clé|mion|220x220px]]
[[Íomhá:Detail of pillar at Muine Bheag train station.jpg|clé|mion|440x440px]]

== Stair ==
D'oscail [[Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair|Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair (]]MIDI) an stáisiún ar an 24 Iúil 1848 faoin ainm &quot;Bagnalstown&quot;. Ba é an t‑ailtire Sancton Wood a dhear é.

Ábhar iontais ó thaobh na teicneolaíochta de ba ea é ag an am, le linn an Ghorta Mhóir agus réabhlóidí ag leathadh go rábach ar fud na hEorpa sa bhliain sin ([[na hÉireannaigh Óga]], srl.).

Roimh Aibreán 1910, athraíodh an t‑ainm go &quot;Bagenalstown&quot;. Sa bhliain 1925, rinneadh cónascadh idir MIDI agus chomhlachtaí eile, agus bunaíodh Mór-Iarnród an Deiscirt as an gcónascadh sin.

Náisiúnaíodh an líne ina dhiaidh sin: ón 1 Eanáir 1945, ghlac Córas Iompair Éireann (CIÉ), a bunaíodh faoin Acht Iompair 1944, cúram na líne.

Dúnadh an stáisiún do phaisinéirí ar an 30 Márta 1963, agus dúnadh do thrácht earraí é ar an 6 Meán Fómhair 1976, cé gur fágadh an líne féin ar oscailt. Ghlac Iarnród Éireann cúram an stáisiúin i 1986, agus d'athoscail sé é faoin ainm &quot;Muine Bheag&quot; i 1988. Go dtí thart ar 2015, ní raibh ar cláir an stáisiúin ach an leagan Gaeilge den ainm; ina dhiaidh sin cuireadh an leagan dátheangach &quot;Muine Bheag/Bagenalstown&quot; ina áit.

== Seirbhísí ==
Faoi láthair, ritheann seacht dtraein sa lá idir Luan agus Satharn i dtreo Phort Láirge, agus seacht gcinn eile i dtreo Bhaile Átha Cliath (Stáisiún Heuston). Dé Domhnaigh, ceithre thraein sa lá a bhíonn ann i ngach treo.

Tá foireann ag an stáisiún, agus tá dhá ardán ann. Tá an príomhardán go hiomlán inrochtana; ní féidir teacht ar an dara hardán (nach mbaintear úsáid as ach nuair a bhíonn dhá thraein ag dul thar a chéile sa stáisiún) ach trí staighre nó trí dhroichead coisithe. Is é MNEBG cód an stáisiúin, agus tá sé i gcrios táillí H.

== Foinsí ==
* Alt Vicipéid an Bhéarla: &quot;Muine Bheag (Bagenalstown) railway station&quot;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Muine Bheag (Bagenalstown) railway station|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Muine_Bheag_(Bagenalstown)_railway_station&amp;oldid=1309103129|journal=Wikipedia|date=2025-09-02|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Iarnród Éireann, amchláir oifigiúla (irishrail.ie)
* ''Dictionary of Irish Architects'', iontráil ar Sancton Wood
* Acht Iompair, 1944 (Uimh. 21 de 1944), irishstatutebook.ie

== Féach freisin ==

* [[Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:Stáisiún Mhuine Bheag}}
[[Catagóir:Contae Cheatharlach]]
[[Catagóir:Iarnród Éireann]]
[[Catagóir:Iarnróid in Éirinn]]</text>
      <sha1>kd9e88gy01354u64islcxtdap8v0ogg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321604</id>
      <parentid>1321603</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T22:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stair */</comment>
      <origin>1321604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3449" sha1="4upipmwkz7m7bjqjqjvsxt2thc99yzo" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}


Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann é '''Stáisiún Mhuine Bheag''', atá suite i [[Muine Bheag]],&lt;ref&gt;i mBéarla, ''Bagenalstown''&lt;/ref&gt; i g[[Contae Cheatharlach]], ar an líne idir Baile Átha Cliath agus Port Láirge. Tá [[Leithghlinn an Droichid]]&lt;ref&gt;i mBéarla, ''Leighlinbridge''&lt;/ref&gt; in aice láimhe.

[[Íomhá:Mhuine Beag train station.jpg|clé|mion|220x220px|Stáisiún Mhuine Bheag]]
[[Íomhá:Muine Bheag Railway Station (geograph 4687079).jpg|clé|mion|220x220px|2015]]
[[Íomhá:Muine Bheag Bagenalstown railway station, County Carlow - geograph.ie - 6348551.jpg|clé|mion|220x220px]]
[[Íomhá:Detail of pillar at Muine Bheag train station.jpg|clé|mion|440x440px]]

== Stair ==
Sa 18ú haois, b'é Muine Bheag (nó ''Moneybeg'') ainm stairiúil an fhearainn fearainn. Nuair a bhunaigh Walter Bagenal an baile sa 18ú haois, tugadh Bagenalstown ar an mbaile nua.

D'oscail [[Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair|Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair (]]MIDI) an stáisiún ar an 24 Iúil 1848 faoin ainm &quot;Bagnalstown&quot;. Ba é an t‑ailtire Sancton Wood a dhear é.

Ábhar iontais ó thaobh na teicneolaíochta de ba ea é ag an am, le linn an Ghorta Mhóir agus réabhlóidí ag leathadh go rábach ar fud na hEorpa sa bhliain sin ([[na hÉireannaigh Óga]], srl.).

Sa bhliain 1925, rinneadh cónascadh idir MIDI agus chomhlachtaí eile, agus bunaíodh Mór-Iarnród an Deiscirt as an gcónascadh sin.

Náisiúnaíodh an líne ina dhiaidh sin: ón 1 Eanáir 1945, ghlac [[Córas Iompair Éireann]] (CIÉ), a bunaíodh (faoin Acht Iompair 1944), cúram na líne.

Dúnadh an stáisiún do phaisinéirí ar an 30 Márta 1963, agus dúnadh do thrácht earraí é ar an 6 Meán Fómhair 1976, cé gur fágadh an líne féin ar oscailt. Ghlac Iarnród Éireann cúram an stáisiúin i 1986, agus d'athoscail sé é faoin ainm &quot;Muine Bheag&quot; i 1988. Go dtí thart ar 2015, ní raibh ar cláir an stáisiúin ach an leagan Gaeilge den ainm; ina dhiaidh sin cuireadh an leagan dátheangach &quot;Muine Bheag/Bagenalstown&quot; ina áit.

== Seirbhísí ==
Faoi láthair, ritheann seacht dtraein sa lá idir Luan agus Satharn i dtreo Phort Láirge, agus seacht gcinn eile i dtreo Bhaile Átha Cliath (Stáisiún Heuston). Dé Domhnaigh, ceithre thraein sa lá a bhíonn ann i ngach treo.

Tá foireann ag an stáisiún, agus tá dhá ardán ann. Tá an príomhardán go hiomlán inrochtana; ní féidir teacht ar an dara hardán (nach mbaintear úsáid as ach nuair a bhíonn dhá thraein ag dul thar a chéile sa stáisiún) ach trí staighre nó trí dhroichead coisithe. Is é MNEBG cód an stáisiúin, agus tá sé i gcrios táillí H.

== Foinsí ==
* Alt Vicipéid an Bhéarla: &quot;Muine Bheag (Bagenalstown) railway station&quot;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Muine Bheag (Bagenalstown) railway station|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Muine_Bheag_(Bagenalstown)_railway_station&amp;oldid=1309103129|journal=Wikipedia|date=2025-09-02|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Iarnród Éireann, amchláir oifigiúla (irishrail.ie)
* ''Dictionary of Irish Architects'', iontráil ar Sancton Wood
* Acht Iompair, 1944 (Uimh. 21 de 1944), irishstatutebook.ie

== Féach freisin ==

* [[Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:Stáisiún Mhuine Bheag}}
[[Catagóir:Contae Cheatharlach]]
[[Catagóir:Iarnród Éireann]]
[[Catagóir:Iarnróid in Éirinn]]</text>
      <sha1>4upipmwkz7m7bjqjqjvsxt2thc99yzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinséir bídeach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88900</id>
    <revision>
      <id>1321594</id>
      <parentid>1205477</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T18:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Runologe</username>
        <id>35426</id>
      </contributor>
      <comment>Físeán</comment>
      <origin>1321594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="356" sha1="9g7802s1qzza3cf3cb4lo00ppnvy1ym" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Pór Madra}}
[[Íomhá:-01- Miniature Pinscher puppy.webm|thumb|left|Coileán bríomhar pinséir bídeach]]
[[Íomhá:Miniature_pinscher.jpg|thumb|240px|Pinséir bídeach]]
Is [[madadh]] clóis é an '''pinséir bídeach'''.


{{Madra}}
{{síol ainmhí}}
{{DEFAULTSORT:Pinseir bideach}}
[[Catagóir:Mamaigh]]
[[Catagóir:Póir mhadraí]]</text>
      <sha1>9g7802s1qzza3cf3cb4lo00ppnvy1ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diwan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91012</id>
    <revision>
      <id>1321610</id>
      <parentid>1321528</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T00:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An RíomhGael</username>
        <id>72410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5759" sha1="ixi7dpddepaswcdzf01qo0is69yy2rr" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

[[Íomhá:Logo-diwan-site.jpg|alt=Cearnóg gorm le dá choirnéal maolaithe. Uirthe, tá na focail &quot;diwan gwened&quot; agus triúr páistí|mion|clé|Lógó scoil '''Diwan''' sa chomún [[Gwened]]]]Is gluaiseacht scolaíochta shaolta, shaor in aisce sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] í '''''Diwan'''''. Múintear an curaclam scoile trí mheán na [[An Bhriotáinis|Briotáinise]] sna scoileanna seo. Ciallaíonn Diwan '''&lt;nowiki/&gt;''''síol' i mBriotáinis&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Francis Favereau|date=2017|title=Dictionnaire de Poche du Breton Contemporain - Geriadur Godell ar Brezhoneg A-Vreman|language=Fraincis agus Briotáinis}}&lt;/ref&gt;.

Sa bhliain 2025, bhí thart ar 3,700 scoláire ag freastail ar scoileanna Diwan ón réamhscolaíocht go dtí an ardscolaíocht sna cúig réigiún den Bhriotáin stairiúil. Déantar an líonra as 48 bunscoil, seacht g''collèges'' (scoil mheánach) agus dhá ''lycées'' (ardscoil)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/fr/diwan-en-bref|teideal=Diwan an Bref|údar=Diwan|dáta=2025|dátarochtana=2026-07-01|language=Fraincis}}&lt;/ref&gt;. Bhí €18 milliún ag an eagraíocht mar bhuiséad bliantúil&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Is ball den líonra Eskolim é Diwan, cónaidhm oideachais, le líonraí scoileanna eile a mhúineann teangacha réigiúnacha agus miontheangacha trí mhodh an [[Tumoideachas|tumoideachais]] sa Fhrainc cosúil le ''Seaska'' (an Bhascais), ''Calendreta'' (an Ocsatáinis) agus ''Bressola'' (an Chatalóinis)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.eskolim.org/qui-sommes-nous/|teideal=Qui sommes nous|údar=Eskolim|dáta=2026|dátarochtana=2026-07-01|language=Fraincis}}&lt;/ref&gt;.

== Stair ==
Bunaíodh an cumann Diwan sa bhliain 1977, agus ba shamplaí eile san Eoraip cosúil leis an n[[Gaelscoil|Gaelscolaíocht]] in Éirinn agus na h[[Ikastola|Ikastolak]] i dTír na mBascach a spreag an ghluaiseacht.

Osclaíodh an chéad naíscoil le seacht ndalta sa chomún ''Lampaul-Ploudalmézeau'' i mBealtaine 1977 agus ba é Gweltaz Ar Fur céad uachtarán an chumainn. Leanadh leis an gcéad bunscoil sa bhliain 1980, an chéad scoil mheánach (Fraincis: ''collège'' Briotáinis: s''kolaj'') sa bhliain 1988 agus an chéad ardscoil (Fraincis: ''lycée'' Briotáinis: ''lise'') sa bhliain 1994&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ouest-france.fr/bretagne/langue-bretonne/ecoles-diwan-en-bretagne-une-galaxie-dune-centaine-dassociations-pilotee-depuis-landerneau-2852eb3a-c9af-11ee-9a26-b3fe0ec43b85|teideal=Écoles Diwan en Bretagne : Une galaxie d'une centaine d'associations pilotée depuis Landerneau|údar=Ouest France|dáta=2024-02-12|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;.

== Modh Teagaisc ==
Neamhchosúil le formhór na scoileanna sa Fhrainc, agus sa Bhriotáin fiú, baintear úsáid as an mBriotáinis mar phríomhtheanga teagaisc sna scoileanna Diwan agus foghlaimíonn na scoláirí an teanga tríd an tumoideachas. Tosaíonn ranganna Fraincise ón dara bhlian sa bhunscoil agus éiríonn an Fhraincis níos comónta sa churaclam sna blianta níos airde&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/fr/le-francais|teideal=Diwan - Le francais|údar=Diwan|dátarochtana=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;. Is tríd an tumoideachas a mhúintear na teangacha iasachta nua-aimseartha chomh maith&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/fr/les-autres-langues|teideal=Diwan - Les autres langues|údar=Diwan|dátarochtana=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Is é [[Ti-Embann ar Skolioù]] (TES), foilsitheoir agus eagarthóir poiblí a bunaíodh sa bhliain 1994, a chruthaíonn formhór na dtéacsleabhar agus acmhainní teagaisc eile i mBriotáinis a úsáidtear sna scoileanna Diwan agus scoileanna eile a mhúineann an Bhriotáinis&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.reseau-canope.fr/tes/petra-eo-tes|teideal=Qu'est-ce que TES?|údar=Ti-Embann ar Skolioù|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.
[[Íomhá:Breizh bro ar mor 13 07 2016 101.jpg|lár|mion|300x300px|Stalla ag cur eolas faoi scoil Diwan ar fáil]]

== Scoileanna eile a mhúineann an Bhriotáinis ==
Tá dhá chumann scolaíochta eile a sholáthraíonn oideachas sa Bhriotáinis. Ranganna dátheangacha atá i gceist áfach .i. tugtar an méid ama chéanna ar son na Briotáinise agus na Fraincise, ní thumoideachas iomlán mar atá i nDiwan.

''-[[Div Yezh Breizh|Div Yezh]]'' - Cumann scolaíochta dátheangacha i scoileanna poiblí a bunaíodh sa bhliain 1979&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://div-yezh.bzh/fr/divyezhegezh/|teideal=Qui sommes nous?|údar=Div Yezh Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

''-Divaskell Breizh'' (''Dihun'' roimh 2020) - Cumann scolaíochta dátheangacha i scoileanna príobháideacha Caitliceacha a bunaíodh sa bhliain 1990&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/historique.html|teideal=Divaskell Breizh|údar=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Sa bhliain 2025, idir an trí chumann scoile, ''Diwan'', ''Div Yezh'' agus ''Divaskell Breizh'' bhí beagnach 20,000 scoláire ag freastail ar scoileanna agus ranganna lán-Bhriotáinise nó dátheangacha&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Office Publique de la Langue Bretonne|date=2025|title=Les Chiffres de la Rentrée Scolaire de l'Enseignement Bilingue en 2025|journal=Pole Étude et Développement Observatoire des Pratiques Linguistiques|month=Nollaig|language=Fraincis|pages=lch 9}}&lt;/ref&gt;.

== Féach freisin ==
* [[Gaeloideachas (scolaíocht)]]
* [[Oideachas trí mheán na Breatnaise]]
* [[Ikastolak]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Foghlaim na Briotáinise]]
[[Catagóir:Oideachas teanga]]
[[Catagóir:Tumoideachas|*]]
[[Catagóir:Ilteangachas]]
[[Catagóir:Oideachas na luath-óige]]
[[Catagóir:Cultúr na Briotáine]]</text>
      <sha1>ixi7dpddepaswcdzf01qo0is69yy2rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Béchuil dhearg mhór</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93113</id>
    <revision>
      <id>1321629</id>
      <parentid>1164688</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T09:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1321629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1211" sha1="onye9f9ddirfoev61w0sdngp0qisz91" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Speiceas de bhéchuil a bhaineann leis an fhine Coenagrionidae&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=https://www.biolib.cz/en/taxon/id1600/ |teideal=BioLib |dátarochtana=2022-07-19 |archivedate=2021-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210629193005/https://www.biolib.cz/en/taxon/id1600/ }}&lt;/ref&gt; is ea '''béchuil dhearg mhór'''&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Pyrrhosoma%20nymphula/|title=“Pyrrhosoma nymphula” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt; (ar a dtugtar freisin '''Earr-rua an earraigh'''), '''''Pyrrhosoma nymphula'''''.

==Dáileadh==
Is béchuil Eorpach den chuid is mó é an speiceas seo, le roinnt líonta i dTuaisceart na hAfraice agus in Iarthar na hÁise.
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Feithidí]]
[[Catagóir:Coenagrionidae]]
[[Catagóir:Odonata na hAfraice]]
[[Catagóir:Odonata na hÁise]]
[[Catagóir:Béchuileanna na hEorpa]]
[[Catagóir:Feithidí le cur síos orthu in 1776]]
[[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Johann Heinrich Sulzer]]
[[Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe]]</text>
      <sha1>onye9f9ddirfoev61w0sdngp0qisz91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Ghallóis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105300</id>
    <revision>
      <id>1321607</id>
      <parentid>1321472</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T00:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An RíomhGael</username>
        <id>72410</id>
      </contributor>
      <comment>Ceartúcháin (tá súil agam go bhfuil na fadhbanna uilig réitithe - muna bhfuil inis domsa!)</comment>
      <origin>1321607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9926" sha1="74u9vbl5ychnt0luh70n332jpi0cc9l" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Teanga}}

{{Glanadh}}

Is teanga réigiúnach á labhairt [[An Bhriotáin|sa Bhriotáin]] Uachtarach í an '''Ghallóis''' (Gallóis: ''Galo''). Is teanga O''ïl'' í, foghrúpa sna [[teangacha Rómánsacha]]. Labhraítear í go traidisiúnta sna réigiúin ''l'Ille-et-Villaine'', ''Loire Atlantique'', agus an chuid thoir de na réigiúin ''Morbihan'' agus ''Côtes-d'Armor''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Gallo - Leathanach fáilte|údar=Institut du Gallo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

D'fhorbair an Ghallóis ó Laidin na ndaoine agus ba theanga labhartha amháin í go príomha go dtí an 19ú haois.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tiarvro-santbrieg.bzh/gallo/|teideal=La langue gallèse|údar=Telenn|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt; Cuireadh an teanga faoi chois i rith an 19ú céad agus cuid mhór den 20ú céad, go háirithe sna scoileanna poiblí a spreag úsáid na [[An Fhraincis|Fraincise]] caighdeánaí agus tugadh an téarma díspeagúil ''patois'' (canúint) uirthi.

Níl aon stádas oifigiúil ag an nGallóis nó aon theanga réigiúnach eile sa Fhrainc de bharr alt 2 i mBunreacht na Fraince&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000006527453?__cf_chl_f_tk=2Rr4ssFzVRBuCTcpANs3CxW_FBezr0AsO2K72PiRXcw-1784054617-1.0.1.1-HAsnZ0pYyq8KUKY64BVwxLa..FkWq6zNqXDRAS1zKac|teideal=Constitution du 4 octobre 1958 - Article 2|údar=Rialtas na Fraince|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;. Ó 2004 ann áfach, athnaíonn Comhairle na Briotáine í mar 'theanga na Briotáine' chomh maith leis an m[[An Bhriotáinis|Briotáinis]], teanga Cheilteach á labhairt sa Bhriotáin Íochtarach&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Stádas Sochtheangeolaíochta ==

==== Teanga nó Canúint ====
[[Íomhá:Signalétique gallo, métro de Rennes.jpg|clé|mion|Comhartha i nGallóis sa mheitreo Rennes]]
Toisc nach bhfuil aon chomhaontú ann faoin difríocht idir teanga agus canúint&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://direct.mit.edu/coli/article/45/4/823/93361/How-to-Distinguish-Languages-and-Dialects|teideal=How to Distinguih Languages and Dialects|údar=Soren Wichmann|dáta=2019|language=Béarla|pages=lgh 823-831|doi=https://doi.org/10.1162/coli_a_00366|dátarochtana=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;, níltear cinnte faoi shainmhíniú teangeolaíochta na Gallóise. Bíonn saineolaithe den dá thuairim ann, ach sa lá ata inniu ann, is minic a cheaptar an Ghallóis mar theanga í féin.

==== An Ghallóis sa tSochaí ====
De réir Suirbhé Sochtheangeolaíochta na Briotáine 2024, ní raibh ach 3.3% de dhaonra na Briotáine a bhí 15 bliana déag d'aois nó níos sine, timpeall 132,000 duine, in ann an Ghallóis a labhairt 'go han-mhaith' nó 'go maith'. Tá cainteoirí Gallóise 56.5 bliana d'aois ar an meán de réir an suirbhé céanna&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/presse/communiques-dossiers/transmission-et-usage-du-breton-et-du-gallo-resultats-de-letude-sociolinguistique-2024/|teideal=Résultats de l'Étude Sociolinguistique 2024|údar=Région Bretagne|dáta=2025-01-25|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

Maidir le húsáid na teanga, dúirt 45% de chainteoirí na Gallóise gur bhain siad úsáid aisti uair sa tseachtain ar a laghad&lt;ref name=&quot;:1&quot; details=&quot;lch 28&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/app/uploads/8460-REGION-BRETAGNE-Enquete-sociolinguistique-R20.01-version-longue.pdf|teideal=Enquete Sociolinguistique 2024 sur les langues de Bretagne|dáta=2025-01-20|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

De bharr a cosúlacht leis an bhFraincis agus an stiogma a bhí ann gur 'droch-Fhraincis' í an Ghallóis&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Gildas d'Hervé|date=2005|url=https://shs.hal.science/halshs-00676254/file/article_marges_linguistiques_enseignement_du_gallo.pdf|title=Le gallo dans l'enseignement, l'enseignement du gallo|language=Fraincis|pages=lch 263}}&lt;/ref&gt;, bíonn feachtais agus tacaíocht ar son caomhnú na Gallóise cuibheasach lag i gcomparáid le hathbheochan na Briotáinise&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://shs.cairn.info/revue-cahiers-de-sociolinguistique-2007-1-page-5?lang=fr|teideal=Autour du Gallo: État des lieux, analyses et perspectives|údar=Jean-Pierre Angoujard agus Francis Manzano|dáta=2007|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;, teanga Cheilteach i bhfad níos difriúla. Chomh maith leis sin, níl an tsuim chéanna ann sa Ghallóis ná mar atá sa Bhriotáinis, agus is léir an méid seo sa shuirbhé sochtheangeolaíochta. Mar shampla, dúirt 33% dóibh siúd a ghlac páirt leis an suirbhé go mbeadh suim acu an Bhriotáinis a fhoghlaim, i gcomparáid le 9% a mbeadh suim acu an Ghallóis a fhoghlaim&lt;ref name=&quot;:1&quot; details=&quot;lch 38&quot; /&gt;.

== An Ghallóis sa Chóras Oideachais ==
Le blianta fada anois, bíonn ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna ar fud na Briotáine&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/nos-actions/culture-et-sport/langues-regionales/gallo/|teideal=Transmettre et Promouvoir l'Usage du gallo|údar=Région Bretagne|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;. Tá timpeall 1,500 scoláire ag freastail ar bhunscoileanna sa líonra ''Admézë'' a chuireann ranganna Gallóise ar fáil. Chomh maith leis sin, tá an Ghallóis ar fáil mar ábhar roghnach i seacht g''collèges'' (scoil mheánach), i ''lycée'' (ardscoil) amháin agus in Ollscoil Rennes 2&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/enseigner|teideal=Enseigner le gallo|údar=Institut du galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;. Faoi láthair, tá tionscadal ar siúl le sprioc ranganna dátheangacha a bhunú chun an Ghallóis a mhúineadh tríd an tumoideachas.

Cuireann ''Divaskell Breizh,'' cumann scolaíochta dátheangacha Briotáinise-Fraincise, ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna príobháideacha Caitliceacha&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/|teideal=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

Is cumann múinteoirí é ''Cllâssiers'', le sprioc foghlaim na Gallóise a spreagadh i mbunscoileanna agus in iarbhunscoileanna na Briotáine. Cruthaíonn siad acmhainní teagaisc chun cabhair a thabhairt do mhúinteoirí Gallóise. Faigheann an cumann tacaíocht ó Réigiún na Briotáine agus na ''départements'' Briotáine&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://cllassiers.bzh/enseigner-le-gallo/|teideal=Cllasiérs|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

== An Ghallóis sna Meáin ==
[[Íomhá:Logo Galoweb.png|mion|Lógó Galoweb, cainéal teilifíse i nGallóis]]
Sa bhliain 2022, bhunaigh an cainéal teilifíse ''Galoweb'' chun na meáin chlosamhairc sa Ghallóis a chur chun cinn&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/actualites/galoweb-une-web-tv-en-gallo/|teideal=Galoweb, un web TV en gallo!|údar=Région Bretagne|dáta=2022-06-22|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;. Is cuid den ''LB Groupe'' é ''Galoweb'' cosúil le ''[[Brezhoweb]]'' agus ''Òc Tele'', cainéil i mBriotáinis agus in [[An Ocsatáinis|Ocsatáinis]] faoi seach&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.galoweb.bzh/|teideal=Galoweb|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

Is cumann foilsitheoireachta a bunaíodh sa bhliain 2024 é ''Banissous.'' Aontaíonn siad foilsitheoirí Gallóise éagsúla cosúil le ''Qhu Bllanc'' agus ''Éditions l'Œufs''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://banissous.bzh/|teideal=Banissous|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Eagraíochtaí Teanga ==
[[Íomhá:Institut du galo.jpg|mion|Lógó ''Institut du Galo'']]
Is í ''Institut du Galo'' (Gaeilge: ''Institiúid na Gallóise''), a bunaíodh sa bhliain 2017, príomheagraíocht ar son caomhnú, foghlaim agus forbairt na Gallóise&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Is iad mar phríomhspriocanna acu ná&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;:

- múineadh na Gallóise i scoileanna agus ranganna do dhaoine fásta a spreagadh agus a fhorbairt

- seirbhís aistriúcháin a chur ar fáil do dhaoine agus eagraíochtaí a bhfuil suim acu an Ghallóis a úsáid 

- Cairt na Gallóise ''&lt;nowiki/&gt;'du galo, dam Yan, dam Vére!''', a spreagann úsáid na teanga in eagraíochtaí áitiúla, a chur chun cinn.

== Comparáid idir teangacha eile na Fraince ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Foróga Chearta an Duine - Alt 1&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.lexilogos.com/declaration/article.htm|teideal=Forógra Chearta an Duine|work=www.lexilogos.com|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;
!An Fhraincis
''Teanga Oïl''
!An Ghallóis
''Teanga Oïl''
!An Ocsatáinis
''Teanga Oc''
!An Bhriotáinis
''Teanga Cheilteach''
|-
|Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité.
|Le monde vienent su la térre librs tertous e s'ent'valent en drets e dignitë. Il lou apartient d'avaer de la réson ede la conscience e il ont de s'ent'enchevi conme feraen dés freres.
|Totes les èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat.
|Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Peoll ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh.
|}

== Féach Freisin ==
[[An Bhriotáin]] - Réigiún in iarthuaisceart na Fraince

[[An Ocsatáinis|An Ocsatánais]] - Teanga Rómánsach á labhairt i ndeisceart na Fraince

[[An Bhriotáinis]] - Teanga Cheilteach á labhairt sa Bhriotáin

[[Teangacha Rómánsacha]] - Foghrúpa teangacha Ind-Eorapacha

== Tagairtí ==
&lt;references /&gt;


{{DEFAULTSORT:Gallóis, An}}
[[Catagóir:Teangacha na Fraince|Gallóis]]
[[Catagóir:Teangacha Rómánsacha|Gallóis]]
[[Catagóir:Mionteangacha]]
[[Catagóir:Cultúr na Fraince]]</text>
      <sha1>74u9vbl5ychnt0luh70n332jpi0cc9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Èideard Balliol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112259</id>
    <revision>
      <id>1321595</id>
      <parentid>1243933</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T20:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1321595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2229" sha1="nlxtuqwjtu89rsalmumtyiaayt8c078" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Bhí '''Èideard Balliol''' nó '''Édouard de Balliol''' ina éilitheoir ar ríchathaoir na hAlban le linn Dara Cogadh Neamhspleáchas na hAlban. Le cabhair ó Shasana, rialaigh sé codanna den ríocht ó 1332 go 1356.

== Luathshaol ==
Ba é Èideard an mac ba shine ag [[John de Balliol]] agus Isabella de Warenne . Agus é ina leanbh, bhí Èideard geallta le Isabelle de Valois, an iníon ba shine le Charles de Valois (1271–1325) agus a chéad bhean Marguerite d'Anjou (1273–1299). D’éirigh a athair John as a theideal mar Rí na hAlban sa bhliain 1296, agus is dócha gurbh é sin ba chúis le Rí na Fraince an conradh pósta a bhriseadh agus gealltanas a thabhairt do Isabelle ina ionad sin le Jean,mac d'Arhur II na Briotáine.

I ndiaidh géilleadh dá athair, bhí Balliol ina phríosúnach i [[Túr Londan|dTúr Londan]] go dtí 1299, nuair a scaoileadh saor é faoi chúram a sheanathar Jean de Warenne, 6ú Iarla Surrey . B’fhéidir go raibh baint ag Balliol le “Comhcheilg de Soules”, plota chun an rí [[Raibeart I na hAlban|Raibeart I]] a scriosadh agus b’fhéidir Balliol a hinsealbhú ar an ríchathaoir faoi cheannas William II de Soules .&lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Barrow|first=Prof. G.W.S.|title=Robert Bruce and the Community of the Realm of Scotland|date=2005|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh, Scotland|pages=240, 276, 309–310}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Balliol Dynasty&quot;&gt;{{Cite book-en|author=Beam|first=Amanda|title=The Political Ambitions and Influences of the Balliol Dynasty, c. 1210–1364|date=2017|publisher=Birlinn Limited}}&lt;/ref&gt; B’fhéidir gur phós Balliol Margaret de Taranto, iníon Philippe d'Anjou,  thart ar 1331. Má tharla an pósadh seo, bhí sé gan chlann agus bhí sé ar neamhní faoin am a rinne Balliol a thairiscint do choróin na hAlban sa bhliain 1332. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Beam|first=Amanda|title=One Funeral and a Wedding: The Neglected History of Scotland's Forgotten Kings|journal=History Scotland|date=2003|pages=22–23}}&lt;/ref&gt;
==Tagairtí==

{{DEFAULTSORT:Balliol, Eideard}}
[[Catagóir:Caitlicigh]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir Eorpacha]]
[[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]]</text>
      <sha1>nlxtuqwjtu89rsalmumtyiaayt8c078</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321596</id>
      <parentid>1321595</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T20:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2230" sha1="o0gjm5qug2n6spg3mto3s6n97ijh234" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Bhí '''Èideard Balliol''' nó '''Édouard de Balliol''' ina éilitheoir ar ríchathaoir na hAlban le linn Dara Cogadh Neamhspleáchas na hAlban. Le cabhair ó Shasana, rialaigh sé codanna den ríocht ó 1332 go 1356.

== Luathshaol ==
Ba é Èideard an mac ba shine ag [[John de Balliol]] agus Isabella de Warenne . Agus é ina leanbh, bhí Èideard geallta le Isabelle de Valois, an iníon ba shine le Charles de Valois (1271–1325) agus a chéad bhean Marguerite d'Anjou (1273–1299). D’éirigh a athair John as a theideal mar Rí na hAlban sa bhliain 1296, agus is dócha gurbh é sin ba chúis le Rí na Fraince an conradh pósta a bhriseadh agus gealltanas a thabhairt do Isabelle ina ionad sin le Jean,mac d'Arhur II na Briotáine.

I ndiaidh géilleadh dá athair, bhí Balliol ina phríosúnach i [[Túr Londan|dTúr Londan]] go dtí 1299, nuair a scaoileadh saor é faoi chúram a sheanathar Jean de Warenne, 6ú Iarla Surrey . B’fhéidir go raibh baint ag Balliol le “Comhcheilg de Soules”, plota chun an rí [[Raibeart I na hAlban|Raibeart I]] a scriosadh agus b’fhéidir Balliol a hinsealbhú ar an ríchathaoir faoi cheannas William II de Soules .&lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Barrow|first=Prof. G.W.S.|title=Robert Bruce and the Community of the Realm of Scotland|date=2005|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh, Scotland|pages=240, 276, 309–310}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Balliol Dynasty&quot;&gt;{{Cite book-en|author=Beam|first=Amanda|title=The Political Ambitions and Influences of the Balliol Dynasty, c. 1210–1364|date=2017|publisher=Birlinn Limited}}&lt;/ref&gt; B’fhéidir gur phós Balliol Margaret de Taranto, iníon Philippe d'Anjou,  thart ar 1331. Má tharla an pósadh seo, bhí sé gan chlann agus bhí sé ar neamhní faoin am a rinne Balliol a thairiscint do choróin na hAlban sa bhliain 1332. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Beam|first=Amanda|title=One Funeral and a Wedding: The Neglected History of Scotland's Forgotten Kings|journal=History Scotland|date=2003|pages=22–23}}&lt;/ref&gt;
==Tagairtí==

{{DEFAULTSORT:Balliol, Èideard}}
[[Catagóir:Caitlicigh]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir Eorpacha]]
[[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]]</text>
      <sha1>o0gjm5qug2n6spg3mto3s6n97ijh234</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin</title>
    <ns>2</ns>
    <id>120600</id>
    <revision>
      <id>1321581</id>
      <parentid>1321536</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <origin>1321581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9398" sha1="agvr29vwi7s7sr9488int46i578zmxw" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002)
# [[:en:European Institute of Innovation and Technology|European Institute of Innovation and Technology]] - [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008)
#* [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)

== Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht ==
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}


Is [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht]] an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] í an '''Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''European Institute of Innovation and Technology'' ('''EIT''')) le [[pearsantacht dhlítheanach]].  Bunaíodh í sa bhliain 2008 chun nuálaíocht san AE a chur chun cinn.&lt;ref name=CELEX:32008R0294 /&gt;  Tá trí phríomhaidhm ag an institiúid: oideachas fiontraíochta; cruthú agus cothú gnó; agus tionscadail nuálaíochta.

'' As part of the EU's Framework Program for Research and Innovation &quot;[[Horizon Europe]]&quot;&lt;ref name=CELEX:32021R0695 /&gt; the EIT promoting emerging technologies; restoring ecosystems and managing natural resources; making Europe a climate-neutral; fostering democracy.&lt;ref name=horizon /&gt;  The EIT is funded through Horizon Europe.&lt;ref name=CELEX:32021D0820 /&gt;

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/1018889/ga | teideal = Téarma: Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32008R0294&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008R0294 | teideal = Rialachán (CE) Uimh. 294/2008 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 11 Márta 2008 lena mbunaítear an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32021R0695&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021R0695 | teideal = Fís Eorpach — an clár réime um thaighde agus um nuálaíocht, lena leagtar síos a rialacha maidir le rannpháirtíocht agus scaipeadh | foilsitheoir = EUR-Lex | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=horizon&gt;{{lua idirlín | url = https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/6abcc8e7-e685-11ee-8b2b-01aa75ed71a1 | teideal = Horizon Europe strategic plan 2025-2027  | foilsitheoir = Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh | work = op.europa.eu | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32021D0820&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0820 | teideal = Cinneadh (AE) 2021/820 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Bealtaine 2021 maidir le Clár Oibre Straitéiseach um Nuálaíocht na hInstitiúide Eorpaí um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht (EIT) 2021-2027: Borradh a chur faoi Thallann Nuálaíochta agus faoi Chumas Nuálaíochta na hEorpa agus lena n-aisghairtear Cinneadh Uimh. 1312/2013/AE | foilsitheoir = EUR-Lex | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>agvr29vwi7s7sr9488int46i578zmxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321582</id>
      <parentid>1321581</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <origin>1321582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9397" sha1="png8hxwxbs2d06err2j05836and0y25" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002)
# [[:en:European Institute of Innovation and Technology|European Institute of Innovation and Technology]] - [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008)
#* [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)

== Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht ==
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}


Is [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht]] an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] í an '''Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''European Institute of Innovation and Technology'' ('''EIT''')) le [[pearsantacht dhlítheanach]].  Bunaíodh í sa bhliain 2008 chun nuálaíocht san AE a chur chun cinn.&lt;ref name=CELEX:32008R0294 /&gt;  Tá trí phríomhaidhm ag an institiúid: oideachas fiontraíochta; cruthú agus cothú gnó; agus tionscadail nuálaíochta.  I dteannta sin mar chuid de ''[[Horizon Europe]]'',&lt;ref name=CELEX:32021R0695 /&gt; déanann an EIT: teicneolaíochtaí éiritheacha a chothú; éiceachórais a athchóiriú; an Eoraip a bheith neodrach ó thaobh na haeráide de; agus daonlathas a chaomhnú.&lt;ref name=horizon /&gt;  Faigheann EIT a cuid maoinithe trí Horizon Europe.&lt;ref name=CELEX:32021D0820 /&gt;

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/1018889/ga | teideal = Téarma: Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32008R0294&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008R0294 | teideal = Rialachán (CE) Uimh. 294/2008 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 11 Márta 2008 lena mbunaítear an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32021R0695&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021R0695 | teideal = Fís Eorpach — an clár réime um thaighde agus um nuálaíocht, lena leagtar síos a rialacha maidir le rannpháirtíocht agus scaipeadh | foilsitheoir = EUR-Lex | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=horizon&gt;{{lua idirlín | url = https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/6abcc8e7-e685-11ee-8b2b-01aa75ed71a1 | teideal = Horizon Europe strategic plan 2025-2027  | foilsitheoir = Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh | work = op.europa.eu | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32021D0820&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0820 | teideal = Cinneadh (AE) 2021/820 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Bealtaine 2021 maidir le Clár Oibre Straitéiseach um Nuálaíocht na hInstitiúide Eorpaí um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht (EIT) 2021-2027: Borradh a chur faoi Thallann Nuálaíochta agus faoi Chumas Nuálaíochta na hEorpa agus lena n-aisghairtear Cinneadh Uimh. 1312/2013/AE | foilsitheoir = EUR-Lex | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>png8hxwxbs2d06err2j05836and0y25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321584</id>
      <parentid>1321582</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <origin>1321584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6405" sha1="q4vq7yx2vqd50rxk7yp105akb8ttsj9" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002)
# [[:en:European Institute of Innovation and Technology|European Institute of Innovation and Technology]] - [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008)
#* [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>q4vq7yx2vqd50rxk7yp105akb8ttsj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321586</id>
      <parentid>1321584</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eile */</comment>
      <origin>1321586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6296" sha1="db1h8ak9gamyc9wnzx76oewih3wqd4m" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>db1h8ak9gamyc9wnzx76oewih3wqd4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321587</id>
      <parentid>1321586</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eile */</comment>
      <origin>1321587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6361" sha1="c5yg0q58r455qw21hgpb011kp2auktf" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>c5yg0q58r455qw21hgpb011kp2auktf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321590</id>
      <parentid>1321587</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eile */</comment>
      <origin>1321590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6365" sha1="jqvs43c80ksu1deo036xta21q7f7d1l" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>jqvs43c80ksu1deo036xta21q7f7d1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321591</id>
      <parentid>1321590</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eile */</comment>
      <origin>1321591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6890" sha1="dyvtvtuid47r39eo6tmy9qjrzytjtih" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)


# [[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]] - 
# [[:en:European Cybersecurity Competence Centre|Cybersecurity Competence]] - 
# [[:en:Education, Audiovisual and Culture Executive Agency|Education, Audiovisual and Culture]] - 
# [[:en:European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency|Climate, Infrastructure and Environment]] - 
# [[:en:European Research Executive Agency|Research]] - 
# [[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]] -

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>dyvtvtuid47r39eo6tmy9qjrzytjtih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321592</id>
      <parentid>1321591</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eile */</comment>
      <origin>1321592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7358" sha1="8ehshfecvgdapi62kn4obphwst8zfez" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)


# [[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]] - 
# [[:en:European Cybersecurity Competence Centre|Cybersecurity Competence]] - 
# [[:en:Education, Audiovisual and Culture Executive Agency|Education, Audiovisual and Culture]] - 
# [[:en:European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency|Climate, Infrastructure and Environment]] - 
# [[:en:European Research Executive Agency|Research]] - 
# [[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]] - 

* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]
* [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Oideachais, Closamhairc agus Cultúir]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]]

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>8ehshfecvgdapi62kn4obphwst8zfez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321593</id>
      <parentid>1321592</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T17:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eile */</comment>
      <origin>1321593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7339" sha1="5cn5bdcjcujc0s71czxisaavrhpex8o" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
* {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026)


# [[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]
# [[:en:European Cybersecurity Competence Centre|Cybersecurity Competence]] - [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]]
# [[:en:Education, Audiovisual and Culture Executive Agency|Education, Audiovisual and Culture]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Oideachais, Closamhairc agus Cultúir]]
# [[:en:European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency|Climate, Infrastructure and Environment]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]]
# [[:en:European Research Executive Agency|Research]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]]
# [[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]]

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>5cn5bdcjcujc0s71czxisaavrhpex8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dearadh Gréasáin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120637</id>
    <revision>
      <id>1321613</id>
      <parentid>1277423</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T01:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikipidéanach</username>
        <id>68935</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>1321613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="eb7uuqptx7avnfx5bjl4x506e8l1v7p" xml:space="preserve">Is réimse leathan scileanna agus cleachtais é '''dearadh gréasáin''' a bhaineann le táirgeadh agus cothabháil suíomhanna gréasáin. Áirítear leis réimsí ar nós dearadh grafach gréasáin; dearadh comhéadain úsáideora (UI); údarú, lena n-áirítear marcáil chaighdeánaithe agus [[bogearraí]] dílseánaigh; dearadh taithí úsáideora (UX); agus barrfheabhsú inneall cuardaigh (SEO). Is minic a oibríonn daoine i bhfoirne a chlúdaíonn gnéithe éagsúla den phróiseas dearaidh, cé go gclúdaíonn dearthóirí áirithe iad go léir. Úsáidtear “dearadh gréasáin” go hiondúil chun cur síos a dhéanamh ar an bpróiseas a bhaineann le dearadh an tosaigh (taobh an chliaint) de shuíomh, lena n-áirítear marcáil a scríobh. Tagann forluí áirithe idir dearadh gréasáin agus innealtóireacht ghréasáin sa chuimsiú níos leithne d’fhorbairt ghréasáin. Tátear ag súil go mbeidh feasacht ag dearthóirí gréasáin ar inúsáidteacht agus go mbeidh siad cothrom le dáta maidir le treoirlínte inrochtaineachta gréasáin.

== Stair ==
Bhunaigh Tim Berners-Lee coincheap an Ghréasáin ag CERN i 1989. Sna blianta tosaigh (1991–1995) bhí leathanaigh HTML simplí le téacs amháin ann. Tháinig brabhsálaithe cosúil le Mosaic agus Netscape chun cinn, agus tugadh isteach teicneolaíochtaí ar nós CSS, JavaScript agus íomhánna grafacha. Sna 2000idí, bhí úsáid Flash agus CSS forleathan, agus tháinig tuilleadh béime ar aeistéitic agus ar eispéireas úsáideora.

Le forbairt 3G agus LTE ó thart ar 2010 ar aghaidh, bhog trácht gréasáin go gléasanna soghluaiste, rud a spreag cur chuige '''soghluaiste ar dtús''' (mobile first) i ndearadh gréasáin.

== Uirlisí agus teicneolaíochtaí ==
Úsáideann dearthóirí gréasáin eagarthóirí grafacha, córais bainistíochta inneachair, bailíochtóirí marcchóid, agus tástálacha inrochtaineachta. Is iad HTML, CSS agus JavaScript príomhtheicneolaíochtaí an dearaidh. Tá treoirlínte an W3C agus caighdeáin idirnáisiúnta eile lárnach chun comhoiriúnacht agus inrochtaineacht a chinntiú.

== Féach freisin ==

* [[HTML]]
* [[CSS]]
* [[JavaScript]]

== Naisc sheachtracha ==

* [https://www.w3.org/ An Consóisiam Gréasáin Domhanda (W3C)]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Síol-ríomhaireacht}}

[[Catagóir:Gréasán Domhanda]]
[[Catagóir:Ríomhaireacht]]</text>
      <sha1>eb7uuqptx7avnfx5bjl4x506e8l1v7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Feachtas Uachtaránachta Chatherine Connolly (2025)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120913</id>
    <redirect title="Caitríona Ní Chonghaile" />
    <revision>
      <id>1321614</id>
      <parentid>1279600</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T01:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Caitríona Ní Chonghaile]]</comment>
      <origin>1321614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="k75uw3hip9y2fonpfrpssc4y0n5l6z2" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Caitríona Ní Chonghaile#2025]]</text>
      <sha1>k75uw3hip9y2fonpfrpssc4y0n5l6z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Feachtas Uachtarárnachta Chatherine Connolly (2025)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120930</id>
    <redirect title="Caitríona Ní Chonghaile" />
    <revision>
      <id>1321615</id>
      <parentid>1279665</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T01:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Caitríona Ní Chonghaile]]</comment>
      <origin>1321615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="k75uw3hip9y2fonpfrpssc4y0n5l6z2" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Caitríona Ní Chonghaile#2025]]</text>
      <sha1>k75uw3hip9y2fonpfrpssc4y0n5l6z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>0 (uimhir)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121152</id>
    <revision>
      <id>1321566</id>
      <parentid>1321518</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T12:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41393-39</username>
        <id>75909</id>
      </contributor>
      <origin>1321566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="4u1y22ce934td32e5zcwpww3iddb4vn" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''0 (náid)''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[-1 (uimhir)|-1]] augs roimh [[1 (uimhir)|1]].

{{Uimhir}}

{{stumpa}}</text>
      <sha1>4u1y22ce934td32e5zcwpww3iddb4vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Gníomhaireachtaí an AE</title>
    <ns>2</ns>
    <id>121281</id>
    <revision>
      <id>1321622</id>
      <parentid>1321035</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T07:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>25319</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>1321622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="49j6alrdkvkqwg2l4fbtp2j9bpzmb0y" xml:space="preserve">== Forais / Institiúidí ==
: '' Féach [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]]

{{Wikidata list | sparql = 
SELECT ?item ?itemLabel ?valueLabel WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q748720.

  OPTIONAL { ?item wdt:P488 ?p1 }
  OPTIONAL { ?item wdt:P1037 ?p2 }
  
  BIND(COALESCE(?p1, ?p2) AS ?value)
 
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,en&quot;.
  }
}
ORDER BY (?itemLabel)

| columns = number:#, P154:Lógó, label:Institiúid, P571:Bundáta, P159:Ceanncheathrú, P488:Ceannaire, P1342:Líon suíochán
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Lógó
! Institiúid
! Bundáta
! Ceanncheathrú
! Ceannaire
! Líon suíochán
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]]
| [[An Chomhairle Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-12-09
| ''[[:d:Q1375164|Europa building]]''
| [[António Costa]]
| 27
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:Logo European Central Bank.svg|center|128px]]
| [[Banc Ceannais Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-06-01
| [[Frankfurt]]
| [[Christine Lagarde]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]]
| [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
| ''[[:d:Q1375164|Europa building]]''
| ''[[:d:Q115639092|Thérèse Blanchet]]''
| 27
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Court of Justice of the European Union Logo SV.svg|center|128px]]
| [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh|Cúirt Bhreithiúnais Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952
| ''[[:d:Q20971786|Palais de la Cour de Justice]]''
| ''[[:d:Q917096|Koen Lenaerts]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:ECA-logo.svg|center|128px]]
| [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-10-18
| [[Lucsamburg (cathair)|Lucsamburg]]
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:European Parliament logo.svg|center|128px]]
| [[Parlaimint na hEorpa]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-03-25
| ''[[:d:Q2423937|Suíomh Pharlaimint na hEorpa i Strasbourg]]''
| [[Roberta Metsola|Roberta Metsola Tedesco Triccas]]
| 720
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:European Commission.svg|center|128px]]
| [[an Coimisiún Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-01-01
| ''[[:d:Q239|Cathair na Bruiséile]]''
| [[Ursula von der Leyen]]
| 27
|}
{{Wikidata list end}}

== Gníomhaireachtaí ==
: Féach [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

?bunDáta ?tírLabel ?lógó

| columns = number:#, P154:Lógó, label:Gníomhaireacht, P17:Tír, P571:Bundáta

{{Wikidata list | sparql = 
SELECT ?item ?itemLabel ?labelEn ?labelGa WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q112827555.

  ?item rdfs:label ?labelEn filter (lang(?labelEn) = &quot;en&quot;).
  ?item rdfs:label ?labelGa filter (lang(?labelGa) = &quot;ga&quot;).

  #OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunDáta. }
  #OPTIONAL { ?item wdt:P17 ?tír. }
  #OPTIONAL { ?item wdt:P154 ?lógó. }

  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. }

  #SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,en&quot;.
  #}
}
ORDER BY (?itemLabel)

| columns = ?labelEn:Agency, ?labelGa:Gníomhaireacht
}}
{| class='wikitable sortable'
! Agency
! Gníomhaireacht
|-
| European Institute for Gender Equality
| Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne
|-
| European Union Agency for Fundamental Rights
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha
|-
| European Chemicals Agency
| Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán
|-
| European Food Safety Authority
| An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia
|-
| European Agency for Safety and Health at Work
| Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair
|-
| European Environment Agency
| Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach
|-
| Translation Centre for the Bodies of the European Union
| Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh
|-
| European Union Agency for Railways
| Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh
|-
| European Training Foundation
| an Foras Oiliúna na hEorpa
|-
| European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh
|-
| European Centre for the Development of Professional Training
| an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna
|-
| European Medicines Agency
| Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach
|-
| European Fisheries Control Agency
| Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach
|-
| Europol
| Europol
|-
| European Union Aviation Safety Agency
| Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh
|-
| European Securities and Markets Authority
| An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí
|-
| European Banking Authority
| An tÚdarás Baincéireachta Eorpach
|-
| European Union Intellectual Property Office
| Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpach
|-
| European Centre for Disease Prevention and Control
| An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar
|-
| European Maritime Safety Agency
| Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí
|-
| European Union Agency for Criminal Justice Cooperation
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil
|-
| European Institute of Innovation and Technology
| an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht
|-
| European Union Agency for Cybersecurity
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil
|-
| European Union Drugs Agency
| Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh
|-
| European Union Agency for Law Enforcement Training
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí
|-
| European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions
| Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú
|-
| Community Plant Variety Office
| Oifig an Chomhphobail maidir le Cineálacha Plandaí
|-
| European Insurance and Occupational Pensions Authority
| An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde
|-
| European Border and Coast Guard Agency
| Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta
|-
| European Union Agency for Asylum
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann
|-
| European Union Agency for the Operational Management of Large-Scale IT Systems in the Area of Freedom, Security and Justice
| Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais
|-
| Single Resolution Board
| Bord Réitigh Aonair
|-
| European Union Agency for the Space Programme
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis
|-
| European Labour Authority
| An tÚdarás Eorpach Saothair
|-
| Agency for Support for BEREC
| Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC
|-
| Anti-Money Laundering Authority
| An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid
|-
| EU Customs Authority
| Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>49j6alrdkvkqwg2l4fbtp2j9bpzmb0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teimpléad:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh</title>
    <ns>10</ns>
    <id>121736</id>
    <revision>
      <id>1321583</id>
      <parentid>1321538</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1321583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6619" sha1="0x5f8t4y1ya3112r24mo9kfuuy758vi" xml:space="preserve">{{Navbox
| name   = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh 
| title  = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí díláraithe an AE]]
| listclass = hlist
| state  = {{{state|}}}

| group1 = [[Margadh aonair na hEorpa|Margadh&lt;br /&gt;Aonair]]
| list1  = 
* [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna|Forbairt na Gairmoiliúna]] (1975)
* [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú|Dálaí Maireachtála agus Oibre]] (1975)
* [[Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach|Comhshaol]] (1990)
* [[Foras Oiliúna na hEorpa|Oiliúint]] (1993)
* [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair|Sábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994)
* [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh|Maoin Intleachtúil]] (1994)
* [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí|Cineálacha Plandaí]] (1994)
* [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh|Aistriúchán]] (1994)
* [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach|Leigheasra]] (1995)
* [[an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia|Sábháilteacht Bia]] (2002)
* [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí|Sábháilteacht Mhuirí]] (2002)
* [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh|Sábháilteacht Eitlíochta]] (2002)
* [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar|Cosc agus Rialú Galar]] (2004)
* [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis|Clár Spáis]] (2004)
* [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh|Iarnróid]] (2004)
* [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach|Rialú ar Iascach]] (2004)
* [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán|Ceimiceán]] (2007)
* [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh|Comhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009)
* [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach|Rialálúaí um Chumarsáid Leictreonach]] (2009)
* [[An tÚdarás Eorpach Saothair|Saothar]] (2019)

| group2 = [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|CBSC]]
| list2 = 
* [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála|Staidéar Slándála]] (1989 / 2001)
* [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh|Satailít]] (1992 / 2002)
* [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint|Cosaint]] (2004)

| group3 = [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|LSSC]]
| list3 = 
* [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh|Drugaí]] (1993)
* [[Europol|Forfheidhmiú an Dlí]] (''Europol'') (1998)
* [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí|Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000)
* [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil|Comhar Ceartais Choiriúil]] (''Eurojust'') (2002)
* [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta|Garda Teorann agus Cósta]] (''Frontex'') (2004)
* [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil|Cibearshlándáil]] (2004)
* [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne|Comhionannas inscne]] (2006)
* [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha|Cearta Bunúsacha]] (2007)
* [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|Bainistiú Oibríochtúil ar Chórais Mhórscála TF]] (''eu-LISA'') (2011)
* [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann|Tearmann]] (2011)

| group4 = [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais|CEMA]]
| list4 = 
* [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach|Baincéireacht]] (2011)
* [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí|Urrúis agus Margaí]] (2011)
* [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde|Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011)

| group5 = [[Aontas Baincéireachta Eorpach|ABE]]
| list5 =
* [[Bord Réitigh Aonair|Réiteach]] (2015)
* [[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac|Sciúradh Airgid]] (2024)
}}
{{Navbox
| name   = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh 
| title  = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí eile an AE]]
| listclass = hlist
| state  = {{{state|}}}

| group1 = Gníomhaireachtaí&lt;br /&gt;riartha an AE
| list1  = 
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht|Iomaíochas agus Nuálaíocht]]
* [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála|Inniúlacht um  Chibearshlándáil]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Oideachais, Closamhairc agus Cultúir|Oideachas, Closamharc agus Cultúr]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú|Sláinte agus Digitiú]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol|Aeráid, Bonneagar agus Comhshaoil]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde|Taighde]]
* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde|Comhairle Taighde]]

| group2 = Gníomhaireachtaí&lt;br /&gt;Euratom
| list2  = 
* [[Gníomhaireacht Soláthair Euratom|Soláthair Euratom]]

| group3 = Forais neamhspleácha&lt;br /&gt;díláraithe an AE
| list3 =
* [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht|Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]]
* [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh|Ionchúisitheoir Poiblí]]

| group4 = Comhlachtaí corparáideacha&lt;br /&gt;reachtaíochta-tánaistí&lt;br /&gt;an AE
| list4 = 

* [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha|Páirtithe agus Fondúireachtaí Polaitiúla]]
* [[an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí|Cosaint Sonraí]]
}}
{{Navbox
| name   = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh 
| title  = Comhghnóthais
| listclass = hlist
| state  = {{{state|}}}

| group1 = AE
| list1  = 
* [[Comhghnóthas Tionscail Bhithbhunaithe|Tionscail Bhithbhunaithe]]
* [[Comhghnóthas Spéir Ghlan|Spéir Ghlan]]
* [[Comhghnóthas Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha| Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha]]
* [[an Comhghnóthas um Chealla Breosla agus um Hidrigin|Cealla Breosla agus Hidrigin]]
* [[Comhghnóthas Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta Eorpach|Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta]]
* [[Comhghnóthas maidir leis an Tionscnamh um Míochaine Nuálaíoch|Míochaine Nuálaíoch]]
* [[Comhghnóthas chun glúin nua an chórais Eorpaigh um bainistíocht aerthráchta a fhorbairt|SESAR]]
* ''[[Comhghnóthas Shift-2-Rail|Shift-2-Rail]]''

| group2 = Euratom
| list2 = 
* [[Comhghnóthas Eorpach um ITER agus um Fhuinneamh Comhleá a Fhorbairt|Fuinneamh Comhleá]]
* [[Tóras Eorpach Comhpháirteach]]
}}&lt;includeonly&gt;[[Catagóir:an tAontas Eorpach]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doiciméadú}}
[[Catagóir:Navbox|Gníomhaireachtaí]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0x5f8t4y1ya3112r24mo9kfuuy758vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teimpléad:Harvnb/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>121815</id>
    <revision>
      <id>1321571</id>
      <parentid>1288438</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T13:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An Sionnach Rua</username>
        <id>29036</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="dkcg871sgm7h51648h12cei6mc12f0j" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- Categories and interwikis go at the bottom of this page. --&gt;
Cruthaíonn an teimpléad '''harvnb''' [[WP:Harvard reference|tagairt údar-dáta]] gearr le nasc aon-bhealach chuig an chéad tagairt a réitíonn leis ar an leathanach chéanna.

== Dáta Teimpléid ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sloinne an 1cd údair&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Ó Murchú&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;sloinne an 2ra údair nó an bhliain fhoilsithe&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Nic Con Iomaire nó 2002&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;sloinne an 3ú húdair nó an bhliain fhoilsithe&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Seoighe nó 2003&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;sloinne an 4ú húdair nó an bhliain fhoilsithe&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Nic Mhathúna nó 2004&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An bhliain fhoilsithe&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2005&quot;
		},
		&quot;lua&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;Lua&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Luach tagairte&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Ní úsáidtear de ghnáth. Luach tagairte a nascann an tagairt ghearr leis an tagairt iomlán. Má luann tú |ref=none, ní chruthaítear hipearnasc.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;none&quot;
		},
		&quot;suí&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Suíomh&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Cur síos eicínt eile den tsuíomh. Is féidir URL in [ ] a úsaid.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[https://archive.org/stream/merriamwebsterdi00merr#page/253]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ar&quot;
			]
		},
		&quot;lch&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Uimhir leathanach amháin&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;374, xii, or A4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;Leathanach&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Leathanach&quot;
		},
		&quot;lgh&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;Leathanaigh&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Leathanaigh&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Raon uimhir leathanach nó líon uimhreacha leathanach ar leith.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;124–27 nó 42,47,A113&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;is&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Poncaíocht dheiridh (iarscríbhinn)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Dearbhaítear carachtar poncaíochta deiridh an teimpléid&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;',', ':', ';', srl. (gan sliocht); chun bac a chur ar phoncaíocht deiridh, scríobh: 'ar bith' (gan sleachta)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Cruthaíonn an teimpléad seo tagairt údar-dáta gearr le nasc aon-bhealach chuig an chéad tagairt a réitíonn leis ar an leathanach chéanna.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata --&gt;
[[Category:Author–date citation templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;

== Úsáid ==

== Féach freisin ==

&lt;includeonly&gt;
&lt;!-- Categories and interwikis go here: --&gt;

&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>dkcg871sgm7h51648h12cei6mc12f0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ardscoil Naomh Iósaf, Iúr Cinn Trá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122723</id>
    <revision>
      <id>1321618</id>
      <parentid>1296118</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T02:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1321618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="p6ylo7n61bkpojy2nfdeqpqp0poyfu7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Is meánscoil í '''Ardscoil Naomh Iósaf, Iúr Cinn Trá''' ({{lang-en|St Joseph's Boys' High School, Newry}}). Tá an scoil suite ar an Bhóthar Ard Mhacha san [[an tIúr|Iúr]]. Is scoil [[Caitliceach]] faoi chothabháil do bhuachaillí 11-16 bliain d'aois í. Tá níos mó ná 400 dalta aici. Bainistíonn Comhairle na Scoileanna Caitliceacha faoi Chothabháil agus an t[[Údarás Oideachais]] an scoil.

== Stair ==
Bunaíodh an scoil sa bhliain 1958. Is é Declan Murray an príomhoide ó 2015.

== Iarscoláirí ==

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==
*[https://www.stjosephsnewry.com/ Suíomh oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260202192129/https://www.stjosephsnewry.com/ |date=2026-02-02 }}

{{Síol-tír-ni}}

[[Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn]]
[[Catagóir:Iúr Cinn Trá]]</text>
      <sha1>p6ylo7n61bkpojy2nfdeqpqp0poyfu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gluais na Bitheolaíochta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124172</id>
    <revision>
      <id>1321576</id>
      <parentid>1319543</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T14:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* H */</comment>
      <origin>1321576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44864" sha1="ic1deplg5ettgu3y03t5pzy4v7kk2dp" xml:space="preserve">Is liosta é '''Gluais na Bitheolaíocha'''  ina bhfaightear sainmhínithe ar bhuntéarmaí agus ar bhunchoincheapa a úsáidtear sa [[An Bhitheolaíocht|bhitheolaíocht]]; is é sin le rá staidéar ar an bheatha agus ar orgánaigh bheo. Tá sé beartaithe mar ábhar réamhráiteach do thosaitheoirí; le haghaidh sainmhínithe níos sonraí agus níos teicniúla ó fho-dhisciplíní agus ó réimsí gaolmhara, féach Gluais na Bitheolaíochta Cille, Gluais na Géineolaíochta, Gluais na Bitheolaíochta Éabhlóidí, Gluais na hÉiceolaíochta, Gluais na hEolaíochta Comhshaoil agus Gluais an Ainmnithe Eolaíoch, nó aon cheann de na gluaiseanna a bhaineann go sonrach le horgánaigh atá i gCatagóir:Foclóirí Bitheolaíochta.


{| class=&quot;wikitable&quot;
! Béarla
! Gaeilge
|-
| Abdomen
| Abdóman fir1 gu abdómain, ai abdómain, gi abdóman
|-
| Absicission
| Scoitheadh fir gu scoite
|-
| Absorption
| Ionsú fir abr▼ gu ionsúite
|-
| Accessory
| Cúnta a3, coimhdeach a1, cúntach a1
|-
| Accessory Bud
| Bachlóg chúnta
|-
| Accessory fruits
| Torthaí cúntacha
|-
| Accessory nerve
| Néaróg chúnta
|-
| Acetabulum
| Aicéatablam fir1▼ gu aicéatablaim, ai aicéatablaim, gi aicéatablam
|-
| Achene
| Aicéin bain2▼ gu aicéine
|-
| Acid
| Aigéad fir1▼ gu aigéid, ai aigéid, gi aigéad
|-
| Acoelomate
| Aicéalómach a1
|-
| Acquired character
| Carachtar faighte
|-
| Acropetal
| Barraimsitheach a1
|-
| Acrosome
| Acrasóm fir1▼ gu acrasóim, ai acrasóim, gi acrasóm
|-
| Actinomorphic
| achtanamorfach a1
|-
| Active transport
| iompar gníomhach▼ gu iompair ghníomhaigh
|-
| Adaptation
| oiriúnú fir▼ gu oiriúnaithe, iol oiriúnuithe
|-
| Adaptive behavior
| iompraíocht oiriúnaitheach
|-
| Addiction
| andúil bain2 na handúile
|-
| Adductor muscles
| matáin aduchtacha
|-
| Adipose tissue
| fíochán saille, gu fíocháin saille
|-
| Adrenal gland
| faireog aidréineach,gu faireoige aidréiní, ai faireoga aidréineacha, gi faireog aidréineach
|-
| Adventitious root
| fréamh bain2 aidbhinteach,gu fréimhe aidbhintí, ai fréamhacha aidbhinteacha
|-
| Aerial root
| fréamh bain2 aeir
|-
| Aeration
| aerú fir▼ gu aeraithe
|-
| Aerobic Respiration
| riospráid bain2 aeróbach▼ gu riospráide aeróbaí
|-
| Aestivation
| samhrú fir▼ gu samhraithe
|-
| Afferent
| iniomprach a1
|-
| Affinity
| finíocht bain3▼ gu finíochta
|-
| After ripening
| iar-aibiú fir▼ gu iar-aibithe
|-
| Agar
| agar fir1▼ gu agair
|-
| Agglutination
| gleanúint bain3▼ gu gleanúna
|-
| Agglutinin
| aglútainin bain2▼ gu aglútainine
|-
| '''Agglutinogen
| aglútainigéin ?'''
|-
| Aggregate
|  comhbhailiú fir
|-
| '''Aggregate fruit
| sméar bain2▼ gu sméire, ai sméara, gi sméar'''
|-
| Albumen
| albaimín fir4▼ gu albaimín
|-
| Alcohol
| alcól fir1▼ gu alcóil, ai alcóil, gi alcól
|-
| Algae
| alga fir4▼ gu alga, iol algaí
|-
| Alimentary canal
| canáil bain3 an bhia
|-
| Allantois
| allantóis bain2▼ gu allantóise
|-
| Allele
| ailléil bain2▼ gu ailléile, aidbhr ailléilí
|-
| Allergy
| ailléirge bain4▼ gu ailléirge, iol ailléirgí
|-
| '''Allogamy
| allagamacht bain3 ?'''
|-
| Allopolyploid
| allapolaplóideach fir1▼ gu allapolaplóidigh, ai allapolaplóidigh, gi allapolaplóideach
|-
| Alveolus
| ailbheolas fir1▼ gu ailbheolais, ai ailbheolais, gi ailbheolas
|-
| Amino acid
| aimíonaigéad fir1▼ gu aimíonaigéid, ai aimíonaigéid, gi aimíonaigéad
|-
| Amitosis
| aimiotóis bain2▼ gu aimiotóise
|-
| Ammocoetes larva
| jiissaa amoositii
|-
| Ammonia
| amóinia bain4▼ gu amóinia
|-
| Ammonification
| amóiniú fir▼ gu amóinithe
|-'''
| Ammonifying bacteria
| Baictéir amóiníoch ?'''
|-
| Amnion
| aimnian fir1▼ gu aimniain, ai aimniain, gi aimnian
|-
| Amniotic egg
| ubh aimnianach
|-
| Amniotic fluid
| sreabhán fir1 aimnianach
|-
| Amoeba
| aiméibe bain4▼ gu aiméibe, iol aiméibí
|-
| Amoebocyte
| aiméibicít bain2▼ gu aiméibicíte, iol aiméibicítí
|-
| Amoeboid
| aiméabóideach a1▼
|-
| Amphibia
| Amphibia 
|-
| Amphioxus
| amfaibhiorach a1
|-
| Ampulla
| ampaill bain2▼ gu ampaille
|-
| Amylase
| aimileáis bain2▼ gu aimileáise
|-
| Anabolism
| anabalacht bain3▼ gu anabalachta
|-
| Anaerobic Respiration
| riospráid bain2 anaeróbach▼ gu riospráide anaeróbaí
|-
| Analogous organs
| orgán fir1 analógach
|-
| Anandrous
| anandrach a1
|-
| Anaphase
| anapas fir4▼ gu anapas, iol anapasanna
|-
| Anatomy
| anatamaíocht bain3▼ gu anatamaíochta, iol anatamaíochtaí
|-
| Ancestral characteristics
| saintréithe sinsearacha
|-
| Androecium
| aindréiciam fir4▼ gu aindréiciam
|-
| Androgenic-hormone
| hormón andraigineach
|-
| Anemia
| ainéime bain4
|-
| Anemophily
| ainéimifileacht bain3▼ gu ainéimifileachta
|-
| '''angiology
| aingeolaíocht ?'''
|-
| angiosperm
|angaispeirm bain2▼ gu angaispeirme, iol angaispeirmeacha
|-
| Animal
| ainmhí fir4▼ gu ainmhí, iol ainmhithe
|-
| Ankle
|rúitín fir4▼ gu rúitín, iol rúitíní (murnán fir1 agus alt fir1 na coise)
|-
| Annelida
| Annelida LA s iol
|-
| Annual plant
| Planda bliantúil
|-
| Annual ring
|fáinne fir4 bliantúil▼ gu fáinne bhliantúil, ai fáinní bliantúla
|-
| Anoxia
| anocsacht bain3▼ gu anocsachta
|-
| Antenna
| aintéine bain4▼ gu aintéine, iol aintéiní
|-
| Anterior
| tosaigh gu (réamhtheachtach a1)
|-
| Anther
| antar fir1▼  gu antair, ai antair, gi antar
|-
| '''Antheridium'''
| ??
|-
| Anthesis (https://en.wikipedia.org/wiki/Anthesis)
| ??
|-
| Antibiotic
| antaibheathach fir1▼ gu antaibheathaigh, ai antaibheathaigh, gi antaibheathach
|-
| Antibody
| antasubstaint bain2▼ gu antasubstainte, iol antasubstaintí
|-
| Anticoagulant
| antaithéachtach fir1▼ gu antaithéachtaigh, ai antaithéachtaigh, gi antaithéachtach
|-
| Antigen
| antaigin bain2▼ gu antaigine
|-
| Antitoxin
| antatocsain bain2▼
gu antatocsaine
|-
| '''Antivenom'''
| antai-nimh (Tagairt:https://cdn.simplestudy.io/assets/backend/uploads/exam_papers/lc-biology-2009-qp-ynbcq.pdf)
|-
| Ants
| seangán fir1▼ gu seangáin, ai seangáin, gi seangán
|-
| Anuria
| ?? (https://en.wikipedia.org/wiki/Anuria)
|-
| Anus
| anas fir1▼ gu anais, ai anais, gi anas
|-
| Aorta
| aorta fir4▼ gu aorta, iol aortaí
|-
| Aortic arch
| áirse bain4 aortach▼ gu áirse aortaí, ai áirsí aortacha
|-
| Apetalous
| éipheitealach a1
|-
| Aphyllous
| éaduilleach a1
|-
| '''Apical dominance'''
| rinncheannas
|-
| Apical meristem
| rinnmhíristéama fir4▼ gu rinnmhíristéama, iol rinnmhíristéamaí
|-
| Appendage
| géagán fir1▼ gu géagáin, ai géagáin, gi géagán
|-
| Appendicular skeleton
| cnámharlach fir1 aipindiceach▼ gu cnámharlaigh aipindicigh, ai cnámharlaigh aipindiceacha, gi cnámharlach aipindiceach
|-
| Appendix
| aipindic bain2▼ gu aipindice
|-
| Appositional growth
| fás comhaisnéiseach
|-
| Aquarium
| uisceadán fir1▼ gu uisceadáin, ai uisceadáin, gi uisceadán
|-
| Aquatic plant
| planda fir4 uisceach
|-
| Aquatic habitat
| gnáthóg baib2 uisceach
|-
| Aqueous humor
| lionn fir3 uiscí
|-
| Arachnoid
| aracnóideach fir1▼ gu aracnóidigh, ai aracnóidigh, gi aracnóideach
|-
| Arachnoid matter
| ábhar fir1 aracnóideach
|-
| Arteriole
| artairín fir4▼ gu artairín, iol artairíní
|-
| Artery
| artaire fir4▼ gu artaire, iol artairí
|-
| Arthropoda
| Arthropoda s iol LA
|-
| Artificial fertilizer
| leasachán fir1 saorga
|-
| Artificial insemination
| inseamhnú fir saorga▼ gu inseamhnaithe shaorga
|-
| Ascaris
| ascaras fir1▼ gu ascarais
|-
| Ascomycota
| ??
|-
| Ascospore
| ascaspór fir1▼ gu ascaspóir, ai ascaspóir, gi ascaspór
|-
| Asexual Reproduction
| atáirgeadh fir éighnéasach (síolrú fir éighnéasach)
|-
| Assimilate
| asamhlaigh br▼ abr asamhlú, aidbhr asamhlaithe
|-
| Association
| comhluadar fir1▼ gu comhluadair, ai comhluadair, gi comhluadar (plandaí etc.)
|-
| '''association fibres'''
| snáithín comhlachais (DEEPSEEK) (https://en.wikipedia.org/wiki/Association_fiber)
|-
| Assortative mating (homogamy)
| homagamacht bain3▼ gu homagamachta, iol homagamachtaí
|-
| Asters
| astair
|-
| Asthma
| plúchadh fir▼ gu plúchta (asma fir4▼ gu asma)
|-
| Atlas
| Atlas fir1▼ gu Atlais
|-
| Atom
| adamh fir1▼ gu adaimh, ai adaimh, gi adamh
|-
| Atrioventricular node
| nód fir1 aitrimhéadailíneach
|-
| Atrium {auricle}
| aitriam fir4▼ gu aitriam, iol aitriamaí {cluaisín fir4▼ gu cluaisín, iol cluaisíní}
|-
| Atrophy
| seargadh fir▼ gu seargtha (cnaí fir4▼ gu cnaí)
|-
| Auditory capsule
| capsúl fir1 éisteachta
|-
| Auditory nerve
| néaróg bain2 éisteachta▼ gu néaróige éisteachta, ai néaróga éisteachta, gi néaróg éisteachta
|-
| Auditory organ
| orgán fir1 éisteachta 
|-
| Auditory ossicles
| cnámhóga éisteachta 
|-
| Autogamy
| uathghamacht bain3▼ gu uathghamachta
|-
| Autolysis
| uathalú fir▼ gu uathalaithe
|-
| Autonomic nervous system
| uathchóras fir1 na néaróg▼ gu uathchóras na néaróg
|-
| Autosome
| uathshóm fir1▼ gu uathshóim, ai uathshóim, gi uathshóm
|-
| Autotomy
| uatóime bain4▼ gu uatóime
|-
| Autotroph
| uatrófach fir1▼ gu uatrófaigh, ai uatrófaigh, gi uatrófach
|-
| Auxin
| áicsin bain2▼ gu áicsine
|-
| Aves
| Aves s iol 
|-
| Avitaminosis
| avitimíneois bain2▼ gu avitimíneoise, iol avitimíneoisí
|-
| Axil
| ascaill bain2▼ gu ascaille, iol ascaillí
|-
| Axillary bud
| bachlóg bain2 ascailleach▼ gu bachlóige ascaillí, ai bachlóga ascailleacha, gi bachlóg ascailleach
|-
| Axon
| acsón fir1▼ gu acsóin, ai acsóin, gi acsón
|}

== B ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Béarla
! Gaeilge
|-
| Bacillus
| bachaillín fir4▼ gu bachaillín, iol bachaillíní
|-
| Backbone
| cnámh bain2 droma▼ gu cnáimhe droma, ai cnámha droma, gi cnámh droma
|-
| Backcrossing
| aischrosáil bain3▼ gu aischrosála, iol aischrosálacha
|-
| Bacteria
| Baakteeriyaa
|-
| Bactericide
| Ajjeestuu baakteeriyaa
|-
| Bacteriology
| baictéir fir io
|-
| Bark
| coirt fem2
|-
| Barrier
| bacainn fem2
|-
| Basal metabolism
| meitibileacht bain3 bhunaidh▼ gu meitibileachta bunaidh
|-
| Basidiomycetes
| baisidimícéit bain2▼ gu baisidimícéite
|-
| Basidium
| baisidiam fir4▼ gu baisidiam, iol baisidiamaí
|-
| Bean
| pónaire bain4▼ gu pónaire, iol pónairí
|-
| Bedbug
| míol fir1 leapa▼ gu míl leapa
|-
| Belly
| bolg fir1▼ gu boilg, ai boilg, gi bolg
|-
| Beetle
| ciaróg bain2▼ gu ciaróige, ai ciaróga, gi ciaróg
|-
| Biennial
| débhliantóg bain2▼ gu débhliantóige, ai débhliantóga, gi débhliantóg (planda),débhliantúil a2▼
(saolré planda)
|-
| Bilateral symmetry
| siméadracht bain3 dhéthaobhach▼ gu siméadrachta déthaobhaí
|-
| Bile
| domlas fir1▼ gu domlais
|-
| Bile duct
| ducht fir3 domlais
|-
| Bilharzia
| sisteasóimiáis bain2▼ gu sisteasóimiáise
|-
| Binary fission
| déscoilteadh fir▼ gu déscoilte
|-
| Binomial nomenclature
| ainmníocht bain3 dhéthéarmach▼ gu ainmníochta déthéarmaí
|-
| Bio
| féinaisnéis bain2▼ gu féinaisnéise, iol féinaisnéisí
|-
| Biochemistry
| bithcheimic bain2▼ gu bithcheimice
|-
| Biodiversity
| bithéagsúlacht bain3▼ gu bithéagsúlachta
|-
| Biogenesis
| bithghineas fir1▼ gu bithghinis, ai bithghinis, gi bithghineas
|-
| Biological control
| srianadh fir bitheolaíoch▼ rialú fir bitheolaíoch
|-
| Biological factor
| toisc bain2 bhitheolaíoch
|-
| Biology
| bitheolaíocht bain3▼ gu bitheolaíochta
|-
| Biomass
| bithmhais bain2▼ gu bithmhaise
|-
| Biosphere
| bithsféar fir1▼ gu bithsféir, ai bithsféir, gi bithsféar
|-
| Biosynthesis
| bithshintéis bain2▼ gu bithshintéise, iol bithshintéisí
|-
| Biotic community
| pobal fir2 bitheach
|-
| Bisexual
| déghnéasach fir1▼ gu déghnéasaigh, ai déghnéasaigh, gi déghnéasach
|-
| Bicuspid valve
| comhla bain4 dhéchuspach▼ gu comhla déchuspaí, ai comhlaí déchuspacha
|-
| Blood
| fuil bain3▼ gu fola, iol fola
|-
| Blood clotting
| fuiltéachtadh fir▼ gu fuiltéachta
|-
| Blood group
| fuilghrúpa fir4▼ gu fuilghrúpa, iol fuilghrúpaí
|-
| Blood platelets
| pláitín fir4 fola▼ iol pláitíní fola
|-
| Blood pressure
| brú fir4 fola▼ gu brú fola
|-
| Blood serum
| séiream fir1 fola▼ gu séirim fola
|-
| Blood vessel
| fuileadán fir1▼ gu fuileadáin, ai fuileadáin, gi fuileadán (soitheach fir1 fola)
|-
| Body cavity
| cuas fir1 coirp▼ gu cuais coirp, ai cuais coirp, gi cuas coirp
|-
| Bone
| cnámh bain2▼ gu cnáimhe, ai cnámha, gi cnámh
|-
| Bony fish
| iasc fir1 cnámhach▼ ai éisc chnámhacha
|-
| Book lungs
| '''?scamhóga leabhar''' 
|-
| Botany
| luibheolaíocht bain3▼ gu luibheolaíochta
|-
| Botulism
| ispíneachas fir1▼ gu ispíneachais (botalas fir1▼ gu botalais)
|-
| Brain
| inchinn bain2▼ gu inchinne
|-
| Brain stem
| stoc fir1 na hinchinne
|-
| Breathe v
| análaigh ''br'' ''abr'' análú, ''aidbhr'' análaithe
|-
| bronchus (primary )
| broncas fir1 seachscamhógach
|-
| Bronchus
|  broncas fir1 
|-
| Bud
| bachlóg bain2▼ gu bachlóige
|-
| Budding
| bachlú fir▼ gu bachlaithe (ag péacadh)
|-
| Bud scales
| crotal fir1 bachlóige (gainne fir4 bachlóige)
|-
| Bulb
| bleib bain2 an bhleibín, na bleibíní, na mbleibíní.
|-
| Bulbil
| bleibín fir4▼ gu na bleib
|-
| Bundle sheath
| beart-truaill bain2▼ gu beart-truaille
|-
| Bursa
| saicín fir4
|}

== C ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Gaeilge
|-
| Cactus
| cachtas fir1▼ gu cachtais, ai cachtais, gi cachtas
|-
| Calcifuge
| cailctheifeach fir1▼ gu cailctheifigh, ai cailctheifigh, gi cailctheifeach
|-
| Callus (on hand)
| creagán fir1▼ gu creagáin, ai creagáin, gi creagán
|-
| Callus (on sole)
| bonnleac bain2▼ gu bonnleice
|-
| Callus 
| callas fir1▼ gu an challais, ai na callais, gi na gcallas
|-
| Calyx
| cailís bain2▼ gu an chalra, na calraí na gcalraí
|-
| calory 
| calra fir4 an chalra
|-
| Canal system
| córas fir1 na canála
|-
| Canine
| cainíneach fir1▼ gu cainínigh, ai cainínigh, gi cainíneach
|-
| Canning
| cannú fir▼ gu cannaithe (cannadóireacht bain3▼ gu cannadóireachta)
|-
| Capillarity
| ribeadas fir1▼ gu ribeadais
|-
| Capsule
| capsúl fir1▼ gu capsúil, ai capsúil, gi capsúl
|-
| Carapace
| carapás fir1▼ gu carapáis, ai carapáis, gi carapás
|-
| Carbon cycle
| timthriall fir3 carbóin
|-
| Cardiac
| cairdiach a1
|-
| Cardiac muscle
| matán fir1 cairdiach
|-
| Cardinal vein
| féith bain2 chairdinéalta
|-
| Carotid arch
| stua fir4 cairdiach
|-
| Carotid artery
| artaire fir4 caratach
|-
| Carpal
| carpasach fir1▼ gu carpasaigh, ai carpasaigh, gi carpasach
|-
| Carpus gu carpais, ai carpais, gi carpas
|-
| Cartilage
| loingeán fir1▼ gu loingeáin, ai loingeáin, gi loingeán
|-
| Caterpillar
| bolb fir1▼ gu boilb, ai boilb, gi bolb (bratóg bain2▼ gu bratóige, ai bratóga, gi bratóg)
|-
| Caudal
| eireaballach a1
|-
| Cauline
| cálach a1
|-
| Cell
| cill bain2▼ gu cille, ai cealla, gi ceall
|-
| Cell body
| cill-chorp fir1▼ gu cill-choirp, ai cill-choirp, gi cill-chorp
|-
| Cell cycle
| timthriall fir3 cille
|-
| Cell division
| cilldeighilt bain2▼ gu cilldeighilte
|-
| Cell membrane
| cillscannán fir1▼ gu cillscannáin, ai cillscannáin, gi cillscannán
|-
| Cell migration
| aistriú fir cille
|-
| Cell sap
| cillsú fir4▼ gu cillsú
|-
| Cell structure
| cilldéanmhas fir1▼ gu cilldéanmhais
|-
| Cell theory
| teoiric bain2 na gceal
|-
| Cell tissue
| fíochán fir1 cille
|-
| Cell wall
| cillbhalla fir4▼ gu cillbhalla, iol cillbhallaí
|-
| Cellular organelles
| orgánaidí na cille

|-
| Cell transformation
| claochlú fir ceall
|-
| Centrosome
| ceintreasóm fir1▼ gu ceintreasóim, ai ceintreasóim, gi ceintreasóm
|-
| Cenozoic
| Caenasóch a1
|-
| Cenozoic era
| Ré Bain4 Chaenasóch a1
|-
| Cephalization
| ceifealú fir▼ gu ceifealaithe
|-
| Cephalochordata
| Cephalochordata
|-
| Cephalothorax
| ceifealatóracs fir4 gu ceifealatóracs
|-
| Cerebellum
| ceirbrín gu ceirbrín, iol ceirbríní
|-
| Cerebral cortex
| coirtéis bain2 cheirbreach
|-
| Cervical groove
| eitre bain4 cheirbheacsach
|-
| Cervix
| ceirbheacs fir4
|-
| Cheese bain2 gu cáise, iol cáiseanna
|-
| Chemoreceptor
| ceimeaghabhdóir fir3 gu ceimeaghabhdóra, iol ceimeaghabhdóirí
|-
| Chemosynthesis
|ceimishintéis bain2 gu ceimishintéise, iol ceimishintéisí
|-
| Chlorophyll
| clóraifill bain2 gu clóraifille
|-
| Chloroplast
| clóraplast fir4 gi clóraplast, iol clóraplastaí
|-
| cholera
| calar fir1 gu calair
|-
| Chondrichthyes
| Chondrichthyes s iol LA
|-
| Chordata
| Chordata s LA
|-
| Chorion
| cóirín fir4 gu cóirín, iol cóiríní
|-
| Chromatophore
| crómatafór fir1▼ gu crómatafóir, ai crómatafóir, gi crómatafór
|-
| Chromoplast
| crómaplast fir4 gu crómaplast, iol crómaplastaí
|-
| chromosomes
| crómasóm fir1 gu crómasóim, ai crómasóim, gi crómasóm
|-
| Cilium
| fabhrán fir1 gu fabhráin, ai fabhráin, gi fabhrán
|-
| Ciliary body
| corp fir1 fabhránach
|-
| Ciliary feeder
| beathóir masc3 fabránach
|-
| Ciliary muscle
| matán fir1 fabhránach
|-
| Ciliary structure
| struchtúr fir1 fabhránach
|-
| Ciliata
| ''Ciliata''
|-
| Ciliated cell
| cill bain2 fhabhránach
|-
| Circular canal
| canáil bain3 chiorclach
|-
| Circulatory system
| córas fir1 imshruthaithe
|-
| Class
| aicme bain4 gu aicme, iol aicmí
|-
| Classification
| aicmiúchán fir1 gu aicmiúcháin (rangúchán fir1 gu rangúcháin)
|-
| Clasper
| claspaire fir4 gu claspaire, iol claspairí
|-
| Clavicle
| dealrachán fir1 gu dealracháin, ai dealracháin, gi dealrachán
|-
| Climax
| forchéim bain2 gu forchéime
|-
| Clitoris
| brillín fir4 gu brillín, iol brillíní
|-
| Clot
| téachtán fir1 gu téachtáin, ai téachtáin, gi téachtán
|-
| Coccus
| cocas fir1 gu cocais, ai cocais, gi cocas
|-
| Cockroach (common)
| ciaróg bain2 dhubh (blatóg bain2 choiteann)
|-
| Cocoon
| cocún fir1▼ gu cocúin, ai cocúin, gi cocún
|-
| Coelom
| céalóm fir1▼ gu céalóim, ai céalóim, gi céalóm
|-
| Coelomate
| céalómach a1
|-
| Coelomic cavity
| cuas fir1  céalómach
|-
| coenzyme
| comheinsím bain2 gu comheinsíme
|-
| Coiled filament
| filiméad fir1 corntha
|-
| Cold blooded
| fuarfhuilteach
|-
| Coleoptile
| coiléiptíl bain2▼ gu coiléiptíle
|-
| Colon
| drólann bain2 gu drólainne, ai drólanna, gi drólann
|-
| Colony
| coilíneacht bain3 gu coilíneachta, iol coilíneachtaí
|-
| Colour vision
| aithint bain3 dathanna
|-
| Commensal
| comhthíosach a1
|-
| Commensalism
| comhthíosachas fir1 gu comhthíosachais
|-
| Common
| coiteann a1
|-
| Community
| pobal fir1 gu pobail, ai pobail, gi pobal
|-
| Companion 
| compánach fir1 gu compánaigh, ai compánaigh, gi compánach
|-
| Companion cell
| cill bain2 choimhdeachta
|-
| comparative anatomy
| anatamaíocht bain3 chomparáideach
|-
| Comparative physiology
| fiseolaíocht bain3 chomparáideach
|-
| Compensation point
| pointe fir4 cúitimh
|-
| Competition
| iomaíocht bain3 gu iomaíochta (coimhlint bain2 gu coimhlinte)
|-
| Complete metamorphosis
| meiteamorfóis bain2 fhoirfe
|-
| Composite
| cumasc fir1 
|-
| Compound leaf
| comhdhuille fir gu comhdhuille, iol comhdhuillí
|-
| Compression
| comhbhrú fir gu an chomhbhrúite
|-
| Conceptacle
| coimpreán fir1 gu coimpreáin, ai coimpreáin, gi coimpreán
|-
| Condenser
| comhdhlúthadán fir1 
|-
| Conditional reflex
| frithluail bain2 riochtaithe
|-
| Cone
| buaircín fir4 gu buaircín, iol buaircíní
|-
| coniferous
| buaircíneach a1
|-
| Conjunctiva
| tonn bain2 na súile (tonn bain2 súile)
|-
| Conjugation
| comhchuing bain2 gu comhchuinge (comhchuingiú fir▼ gu comhchuingithe)
|-
| Connective
| nascach fir1 gu nascaigh
|-
| Connective tissue
| fíochán fir1 tacaíochta
|-
| Consumer
| tomhaltóir fir3 gu tomhaltóra, iol tomhaltóirí
|-
| Contagious
| tógálach a1 (gabhálach a1)
|-
| Contraception
| frithghiniúint bain3 gu frithghiniúna
|-
| Contractile vacuole
| folúisín fir4 chrapthach
|-
| Control of cell division
| cilldeighilt bain2 a rialú
|-
| Convoluted tubule
| fidín fir4 comhchasta
|-
| Convolution
| conbhlóid bain2▼ gu conbhlóide
|-
| Copulation (animal)
| cúpláil bain3 gu na cúplála, na cúplálacha
|-
| Copulation (human)
| comhriachtain fem3 gu na comhriachtana
|-
| Coral
| coiréal fir1
|-
| Cork
| corc fir1
| -
| Corn
| arbhar fir1
|-
| Cornea
| coirne bain4 gu coirne, ai iol coirní
|-
| Corolla
| coróinín fir4 gu coróinín, iol coróiníní
|-
| Corpuscle
| coirpín fir4 gu coirpín, ai coirpíní, gi coirpiní
|-
| Corpus luteum
| ''corpus luteum''
|-
| Cortex
| coirtéis bain2 gu coirtéise
|-
| Cotyledon
| cotailéadón fir1
|-
| Craniate
| Craniata
|-
| Cranium
| cráiniam fir4▼ gu cráiniam, iol cráiniamaí
|-
| Crop
| barr fir1▼ gu bairr, ai barra, gi barr
|-
| Crop rotation
| uainíocht bain3 na mbarr
|-
| Crossbreed
| crosphóraigh br▼ abr crosphórú, aidbhr crosphóraithe
|-
| Cross fertilization
| crostoirchiú fir▼ gu crostoirchithe
|-
| cross-over (medicine)
| trasacht fem3
|-
| cross-pollination
| crosphailniú fir▼ gu crosphailnithe
|-
| Cryptophyte
| criptifít bain2▼ gu criptifíte, iol criptifítí 
|-
| Cub
| coileán fir1 
|-
| Culture
| cultúr fir1
| Cuticle
| cúitineach fir1 gu cúitinigh
|-
| Cytology
| cíteolaíocht bain3 gu cíteolaíochta
|-
| Cytolysis
| cítilíseas
|-
| Cytoplasma
| cíteaplasma fir4 gu cíteaplasma, iol cíteaplasmaí
|-
| Cytosol
| cíteasol fir1
|-
| Cytokinesis
| cíticinéis bain2 gu cíticinéise
|}

== D ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Gaeilge
|-
| Daughter cell
| mac-chill bain2 gu mac-chille, ai mac-chealla, gi mac-cheall
|-
| Day light vision
| dearcadh sholas an lae
|-
| Deamination
| dí-aimíniú fir gu dí-aimnithe (dí-aimíniúchán fir1 gu dí-aimíniúcháin)
|-
| Decay
| meath br abr meath, aidbhr meata
|-
| Decay 
| meath fir3 gu meatha
|-
| Deciduous
| duillsilteach a1
|-
| Deciduous tooth
| diúlfhiacail bain2 gu diúlfhiacaile
|-
| Decomposer
| dianscaoilteoir fir3 gu dianscaoilteora, iol dianscaoilteoirí
|-
| Decortication
| coirtiú fir gu coirtith
|-
| Defoliation
| dídhuilliú fir gu dídhuillithe (dídhuilliúchán fir1 n)
|-
| Degeneration
| meathlúchán fir1( meath fir3 gu meatha)
|-
| Dehiscent
| oscailteach a
|-
| Dehydration
| díhiodráitiú fir gu díhiodráitithe (díhiodráitiúchán fir1 gu díhiodráitiúcháin)
|-
| Dendrite
| deindrít bain2 u deindríte
|-
| Denitrification (próiseas)
| dínítriú fir gu dínítrithe 
|-
| Denitrification
| dínítriúchán fir1 
|-
| Den (badger's)
| brocais fem2 gu na brocaise, ai na brocaisí, gi na mbrocaisí
|-
| Dental formula
| Foirmle b4 fhiaclóireachta
|-
| Dental groove
| eitre bain4 fhiaclóireachta
|-
| Dentine
| déidín fir4 gu déidín
|-
| Depauperate
| fás fir1 cranda
|-
| Dermatophyte
| borrphéist bain2 gu borrphéiste, iol borrphéisteanna
|-
| Dermis
| deirm bain2 gu deirme
|-
| Dermatitis
| deirmitíteas fir1
|-
| Diabetes
| diaibéiteas fir1
|-
| Diagnosis
|diagnóis bain2 gu diagnóise
|-
| Diaphragm
| scannán fir1 
|-
| Diastema
| diaistéama fir4 gu diaistéama, iol diaistéamaí
|-
| Diastole
| diastól fir1
|-
| Diatoms
| diatóm fir1
|-
| Dicotyledon
| déchotailéadón fir1
|-
| Differentiation
| difreáil bain3 gu difreála
|-
| Diffuse
| idirleath br abr idirleathadh, aidbhr idirleata
|-
| Diffusion
| idirleathadh fir gu idirleata
|-
| Digestion
| díleá fir4 gu díleá
|-
| Digestive enzyme
| einsím bain2 dhíleách
|-
| Digestive gland
| faireog bain2 dhíleách
|-
| Digestive system
| córas fir1 díleá
|-
| Digit
| digit bain2 gu digite, iol digití
|-
| Dihybrid
| déhibrid bain2 gu déhibride
|-
| Dimorphism
| démhorfacht bain3 gu démhorfachta
|-
| Dioecious
| dé-éiciach a1
|-
| Diploblastic
| dipleablastach a1
|-
| Diploid
| dioplóideach fir1
|-
| Diploid condition
| riocht fir3 dioplóideach
|-
| Diploid number
| uimhir bain5 dhioplóideach
|-
| Disc
| diosca fir4 gu diosca, iol dioscaí
|-
| Discontinuous distribution
| dáileachán fir1 neamhleanúnach
|-
| Disease
|galar fir1
|-
| Dispersal
| scaipeadh fir gu scaipthe
|-
| Disperse
| scaip br abr scaipeadh, aidbhr scaipthe
|-
| Dispersion medium
| meán fir1 easrúcháin
|-
| Dissimilation
| díshamhlú fir gu díshamhlaithe
|-
| Distal
| aimhneasach
|-
| Distribution
| dáileadh fir gu dáilte, iol dáiltí
|-
| Diversity
| éagsúlacht bain3 
|-
| Division
| deighilt b2 gu na deighilte, ai na deghiltí, gi na ndeighiltí
|-
| DNA
| ADN (aigéad fir1 dí-ocsairibeanúicléasach )
|-
| DNA cycle
| timthriall fir3 ADN
|-
| DNA replication
| macasamhlú fir ADN
|-
| DNA synthesis
| sintéis bain2 ADN
|-
| DNA Dominance
| ceannas fir1 ADN
|-
| Dominant
| ceannasach a1
|-
| Dominant character
| tréith fem2 cheannasach
|-
| Donor
| deontóir fir3 gu deontóra, iol deontóirí
|-
| Dormancy
| suanacht bain3 gu suanachta
|-
| Dormant
| suanach a1
|-
| Dorsal
| droma gu mar a
|-
| Dorsal aorta
| aorta fir4 droma
|-
| Dorsal lobe
| maothán fir1 droma
|-
| Double circulation
| imshruthú fir dúbailte
|-
| Double fertilization
| toirchiú fir dúbailte
|-
| Drupe
| drúp fir1
|-
| Duct
| ducht fir3 gu duchta, iol duchtanna
|-
| Ductless gland
| faireog bain2 éaduchtach 
|-
| Duodenum
| dúidéineam fir1 gu dúidéinim
|}

== E ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Gaeilge
|-
| Ear
| cluas bain2 gu cluaise, ai cluasa, gi cluas
|-
| Ear drum
| tiompán fir1 na cluaise
|-
| Ear ossicle
| cnámhóg bain2 cluaise
|-
| Ecdysis
| eicdís bain2 gu eicdíse
|-
| Ecological factor
| toisc bain2 éiceolaíoch
|-
| Ecology
| éiceolaíocht bain3 gu éiceolaíochta

|-
| Eco species
| éicispeiceas fir1
|-
| Ecosystem
| éiceachóras fir1
|-
| Ecotype
| éicitíopa fir4 gu éicitíopa, iol éicitíopaí
|-
| Ectoderm
| eictideirm bain2 gu eictideirme
|-
| Ectoparasite
| eictisheadán fir1 (eicteaparaisít bain2 gu eicteaparaisíte)
|-
| Effector neuron
| néarón fir1 éifeachtóra
|-
| Effector organ
| orgán fir1 éifeachtóra
|-
| Efferent branchial artery
| artaire fir4 brainciach eisiomprach ai artairí brainciacha eisiompracha
|-
| Efferent fibre
| snáithín fir4 eisiomprach
|-
| Efferent loop
| lúb bain2 eisiomprach
|-
| Egestion
| eisligean fir1
|-
| Egg
| ubh bain2 gu uibhe, iol uibheacha
|-
| Egg membrane
| ubhscannán
|-
| Elastic cartilage
| loingeán fir1 leaisteach
| 
| Elephantiasis
| eilifintiáis bain2 gu eilifintiáise
|-
| Embryo
| suth fir3 gu sutha, iol suthanna
|-
| Embryogenesis
| suthghineas fir1
|-
| Embryology
| sutheolaíocht bain3 gu sutheolaíochta
|-
| Embryo sac
| suthshac fir1
|-
| Embryonic membrane
| scannán fir1 suthach
|-
| Embryonic period
| tréimhse fir4 suthach
|-
| Embryophyte
| suthfhít bain2 gu suthfhíte, iol suthfhítí
|-
| Enamel
| cruan fir1
|-
| Encysted
| cistithe a3
|-
| Endemic
| cistithe a3
|-
| Endocardium
| ionchairdiam fir4 gu ionchairdiam
|-
| Endocarp
| ioncharp fir1
|-
| Endocrine gland
| faireog bain2 inchríneach
|-
| Endocrine system
| córas fir1 inchríneach
|-
| Endodermal cell
| cill bain2 indeirmeach
|-
| Endometrium
| inmheitriam fir4 gu inmheitriam, iol inmheitriamaí
|-
| Endoparasite
| ionpharaisít bain2 gu ionpharaisíte (inseadán fir1)
|-
| Endoskeleton
| ionchnámharlach fir1
|-
| Endospore
| ionspór fir1
|-
| Endosperm
| inspeirm bain2 gu inspeirme
|-
| Endotoxin
|iontocsain bain2 gu iontocsaine
|-
| Energy
| fuinneamh fir1
|-
| Entomology
| feithideolaíocht bain3 gu feithideolaíochta
|-
| Entomophily
| feithidfhileacht   iarmh bain3
|-
| Environment
| comhshaol fir1
|-
| Enzyme
| einsím bain2 gu einsíme, iol einsímí
|-
| Epicardium
| eipeacairdiam fir4 gu eipeacairdiam
|-
| Epicotyl
|eipeacotail bain2 gu eipeacotaile
|-
| Epidermis
| eipideirm bain2 gu eipideirme
|-
| Epiglottis
| eipeaglotas fir1
|-
| Epiphyte
| eipifít bain2 gu eipifíte
|-
| Erection
| adharc bain2 gu adhairce, ai adharca, gi adharc (éirí fir4 gu éirí)
|-
| Erector muscle
| matán fir1 ardaitheach
|-
| Erosion
| creimeadh fir an chreimthe
|-
| Erythroblastosis fetalis
| ''Erythroblastosis fetalis''
|-
| Esophagus
| éasafagas fir1 (diúlfaíoch fir1)
|-
| Estivation
| samhrú fir an tsamhraithe
|-
| Euglena 
| ''Euglena'' 
|-
| Evolution
| éabhlóid bain2 gu éabhlóide
|-
| Exchange
| malartú fir
|-
| Excretion
| eisfhearadh fir
|-
| Excurrent growth
| ?'''fás eiseachumarach''' 
|-
| Exhale
| easanálaigh br
|-
| Exocarp
| eiseacarp fir1
|-
| Exocrine gland
| faireog bain2 eisicríneach
|-
| Exodermis
| eisideirm bain2 gu eisideirme
|-
| Exoskeleton
| eisichreatlach bain2 gu eisichreatlaí, ai eisichreatlacha, gi eisichreatlach
|-
| Expansion
| forbairt bain3
|-
| Eye
| súil bain2 gu súile, ai súile, gi súl
|-
| Eyeball
| meall fir1 súile iol meallta súl
|-
| Eyelid
| caipín fir4 súile (mogall fir1 súile)
|-
| Eye muscle
| matán fir1 súile ai matáin na súile
|}

== F ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Béarla
! Gaeilge
|-
| Facial nerve
| néaróg bain2 ghnúiseach
|-
| Faeces
| faecas fir1
|-
| Fallopian tube
| feadán fir1 fallópach
|-
| False rib
| easna bain4 bhréagach ai easnacha bréagacha
|-
| Family
| fine bain4 gu fine, iol finte
|-
| Fat
| saill bain2 gu saille, iol saillte
|-
| Fat body
| corp fir1 saille
|-
| Fat cell
| cill bain2 shailleach
|-
| Feather
| cleite fir4 gu cleite, iol cleití
|-
| Fermentation
| díleá fir4
|-
| Fern
| raithneach bain2 gu raithn
|-
| Fertile soil
| ithir bain5 shaibhi
|-
| Fertility
| torthúlacht bain3 gu torthúlachta
|-
| Fertilization
| toirchiú fir gu toirchithe
|-
| Fertilization membrane
| scannán fir1 toirchithe
|-
| Fertilizer
| leasachán fir1 gu leasacháin, ai leasacháin, gi leasachá
|-
| Fibre
| snáithín fir4 gu an tsnáithín, ai/gi na snáithíní
|-
| Fibril
| fibril bain2 gu fibrile
|-
| Fibrin
| fibrin bain2 gu fibrine
|-
| Fibrinogen
| fibrinigin bain2 gu fibrinigine
|-
| Fibrous
| snáithíneach a1
|-
| Fibula
| fiobúl fir1 gu fiobúil, ai fiobúil, gi fiobúl
|-
| Filament
| filiméad fir1 gu filiméid, ai filiméid, gi filiméad
|-
| Filamentous
| filiméadach a1, snáithíneach a1
|-
| Fin
| eite bain4 gu na heite, ai na heití, gi na n-eití
|-
| Fin ray
| ga eite
|-
| Fish
| iasc fir1
|-
| Fission
| scoilteadh fir gu scoilte
|-
| Flagellate
| lascnaid bain2 gu lascnaide, gu lascnaidí
|-
| Flagellum
| lascghéagán fir1
|-
| Flame cell
| cill bain2 bhladhmach
|-
| Flat worm
| leithphéist bain2 gu leithphéiste, iol leithphéisteanna
|-
| Flea
| dreancaid bain2 gu dreancaide, iol dreancaidí
|-
| Floral diagram
| bláthléaráid bain2 gu bláthléaráide (léaráid bain2 bhláthach)
|-
| Floral formul
| foirmle bain4 bhláthach
|-
| Floral tube
| feadán fir1 bláthach
|-
| Flower
| bláth fir3 gu blátha, iol bláthanna
|-
| Flower bisexual
| bláth déghnéasach
|-
| Flower imperfect
| bláth neamhfhoirfe
|-
| Flower pistillate
| bláth pistileach
|-
| Flower staminate
| bláth staimíneach
|-
| Flower unisexual
| bláth aonghnéasach
|-
| Flowering plant
| planda fir4 bláthach
|-
| Fluid
| sreabhán fir1
|-
| Foetus
| féatas fir1 
|-
| Foetus membrane
| scannán fir1 féatais
|-
| Follicle
| falacail bain2 gu falacaile, iol falacailí
|-
| Food chain
| biashlabhra fir4 gu biashlabhra, iol biashlabhraí
|-
| Food pyramid
| pirimid bain2 an bhia
|-
| Food vacuole
| folúisín fir4 bia
|-
| Food web
| bia-eangach bain2 gu bia-eangaí
|-
| Foot
| bun fir, cos bain2
|-
| Fore arm
| rí bain4 gu rí, iol rítheacha (cuisle bain4)
|-
| Fore brain
| tuilinchinn bain2 gu tuilinchinne
|-
| Fossil
| iontaise bain4 gu iontaise, iol iontaisí
|-
| Fraternal twins
| cúpla fir4 déshiogótach
|-
| Fragmentation
| bloghadh fir
|-
| Fructose
| fruchtós fir1
|-
| Fruit
| toradh fir1
|-
| Function
| feidhm bain2 gu feidhme, iol feidhmeanna
|-
| Fungus
| fungas fir1
|-
| Fungicide
| fuingicíd bain2 gu fuingicíde, iol fuingicídí
|-
| Funicle
| srincín fir4 gu srincín, iol srincíní
|-
| Fur
| fionnadh fir1
|}

== G ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Gaeilge
|-
| Galactose
| galachtós fir1
|-
| Gall bladder
| máilín fir4 an domlais
|-
| Ganglion
| gainglín fir4 gu gainglín, iol gainglíní
|-
| Gel
| glóthach bain2 gu glóthaí, ai glóthacha, gi glóthach
|-
| Gene
| géin bain2 gu géine, iol géinte
|-
| Genitalia
| baill ghiniúna
|-
| Genetics
| géinitic bain2 gu géinitice
|-
| Genotype
| géinitíopa fir4 gu géinitíopa, iol géinitíopaí
|-
| Genus
| géineas fir1
|-
| Geological time
| am fir3 geolaíoch
|-
| Geotropism
| geotrópacht bain3 gu geotrópachta, iol geotrópachtaí
|-
| Germ cell
| geirmchill bain2 gu geirmchille, ai geirmchealla, gi geirmcheall
|-
| Germination
| péacadh fir gu péactha
|-
| Germ layer
| geirmshraith bain2 gu geirmshraithe
|-
| Germ tube
| geirmfheadán fir1
|-
| Gestation
| iompar fir1
|-
| Gill
| geolbhach fir1
|-
| Gill fungus
| fungas fir1 geolbhaigh
|-
| Gizzard
| eagaois bain2 gu eagaoise
|-
| Gland
| faireog bain2 gu faireoige, ai faireoga, gi faireog
|-
| Glomerulus
|glomarúlach fir1 gu glomarúlaigh, ai glomarúlaigh, gi glomarúlach
|-
| Glucose
| glúcós fir1
|-
| Gonad
| gónad fir1
|-
| Graft
| beangú fir (plandaí) ; nódú fir (máinliacht)
|-
| Graaffian follicle
| falacail bain2 de Graaf
|-
| Granulocyte
| granalaicít bain2 gu granalaicíte, iol granalaicítí
|-
| Grass
| féar fir1
|-
| Green gland
| faireog ghlas
|-
| Growth
| fás fir1
|-
| Guard cell
| sciathchill bain2 gu sciathchille
|-
| Gullet
| slogaide bain4 gu slogaide iol slogaidí
|-
| Gut
| putóg bain2 gu  putóige iol putóga
|-
| Gymnosperm
| gimnispeirm bain2 gu gimnispeirme, iol gimnispeirmeacha
|}

== H ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Gaeilge
|-
| Habit
| béas fir3 gu béasa, ai béasa, gi béas
|-
| Habitat
| gnáthóg bain2 gu gnáthóige
|-
| Hemoglobin
| Haemaglóibin bain2 gu haemaglóibine
|-
| Hair
| Gruaig bain2 gu gruaige (ar dhuine). Fionnadh fir1 gu fionnaidh (ar ainmhí)
|-
| Hair cell
| Cill bain2 ribeach
|-
| Hair follicle
| Falacail bain2 ribe
|-
| Hair papilla
| Sineán fir1 ribe
|-
| Halophyte
| Halaifít bain2 gu halaifíte
|-
| Haploid number
| Uimhir bain5 haplóideach 
|-
| Hard wood
| Crua-adhmad fir1
|-
| Fever
| Fiabhras fir1
|-
| Haemorrhage
| Rith fir3 fola
|-
| Hearing
| Éisteacht bain3 gu éisteachta
|-
| Hemichordata 
| Hemichordata 
|-
| Hepatic
| Heipiteach a1
|-
| Hepatic artery
| artaire fir4 heipiteach
|-
| Hepatic portal system
| Córas fir1 iomprach an ae, nó Córas iomprach heipiteach
|-
| Herbaceous plants
| Planda fir4 luibheach, nó Planda fir4 lusach
|-
| Herbalist
| Luibhlia fir4 gu luibhlia, iol luibhlianna
|-
| Herbicide
| Luibhicíd bain2 gu luibhicíde
|-
| Herbivorous
| Luibhiteach a1
|-
| Heredity
| Oidhreacht bain3 gu oidhreachta, iol oidhreachtaí
|-
| Hermaphrodite
| Heirmeafraidíteach fir1
|-
| Heterodont
| Heatródóntach fir1
|-
| Heterogeneous
| Ilchineálach a1, nó Ilghnéitheach a1
|-
| Heterotrophic
| Heitreatrófach a1
|-
| Hexose
| Heacsós fir1
|-
| Hibernation
| Geimhriúchán fir1, nó Geimhreachas fir1, nó Geimhriú fir
|-
| Hilum
| Híleam fir1
|-
| Hind-brain
| Iarinchinn bain2 gu iarinchinne
|-
| Hind-gut
| Putóg bain2 chúil
|-
| Holophytic
| Holaifíteach a1
|-
| Holozoic
| Holasóch a1
|-
| Homeothermic
| Homaitheasach  a1
|-
| Homodont
| Ilkaan Walfakkoo
|-
| Homologous chromosomes
| Baaddira Walfakkaatoo
|-
| Homologous structure
| Caasa walfakkataa
|-
| Homozygous
| Gostokkee
|-
| Hooves
| Kottee
|-
| Hook worm
| Raammoo hokkoo
|-
| Hormone
| Hoormoonii
|-
| Horny jaws
| A'ama gaanfee
|-
| Host
| Keessummeessituu
|-
| Housefly
| Tisiisa
|-
| Humerus
| Lafee irree olaanaa
|-
| Humidity
| Jiidhillaa
|-
| Humus
| Kosbiyyee
|-
| Hybrid
| We'elcha, diqaalaa
|-
| Hydrophyte
| Biqilbishee
|-
| Hydroponics
| Biqileeta bishaanii
|-
| Hydrostatic pressure
| Dhibbaa bishaanii
|-
| Hyperglycaemia
| Sukkaara dhiigaa olka’aa
|-
| Hypertonic
| Bulbulqoo olaanaa
|-
| Hypocotyl
| Jirmuta,Soomayyoo
|-
| Hypothesis
| Jennaa, mala-dha'insa
|-
| Hypotonic
| Bulbulqoo gadaanaa
|-
| Hypoxia
| Hanqina ooksijii, Hanqiinadhiituu
|}

== I ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Afaan Oromoo
|-
| Identical twins
| lakkuu walfakkaatoo
|-
| Imbibition
| Dhugama
|-
| Image
| Fakkaatti
|-
| Image formation
| Uumamuu fakkaatii
|-
| Immunity
| Iraafa, madiinummaa
|-
| Impermeable
| Hinseensifinee
|-
| Impulse
| dhiibbaa
|-
| Inbreed
| Walhora firaa
|-
| Incisor
| Ilkaan fuulduree
|-
| Incomplete
| Hanquu
|-
| Incomplete dominance
| Mo'annaa hanquu
|-
| Incomplete metamorphosis
| Bocjijirraa hanquu
|-
| Incubation period
| Yeroo hammannoo
|-
| Incubator
| Batooree
|-
| Incus(anvil)
| Lafee boraatii
|-
| Indehiscent
| Hindhoonee
|-
| Independent assortment
| mirrii Of-danda'aa
|-
| Indigenous
| biyyumee
|-
| Infant
| daa'ima, sinoo
|-
| Infection
| bacawwii,bocoo
|-
| Inferior
| gadaantee
|-
| Inferior vena cava
| Dhigdeebistuu guddicha gadii
|-
| Infertile
| Gawwii
|-
| Inflammation
| kulkula
|-
| Inflorescence
| Daraartuuta,gorboba daraaraa
|-
| Inhale
| Hafuura baafachuu
|-
| Inheritances
| Dhaala sanyii
|-
| Inhibition
| dhoorkuu
|-
| Inhibitor
| didaa
|-
| ingestion
| Afaanitti fudhachuu
|-
| Initials
| Jalqaba
|-
| Inject
| limmoo
|-
| Injection
| lilmee waraanuu
|-
| Insect
| Ilbiisa
|-
| Insect pollination
| Habareessuu Ilbiisaa
|-
| Insecticide
| Farra Ilbiisoota
|-
| Insectivore
| Soorilbiissa
|-
| Insoluble
| hinbulbulamnee
|-
| Instinct
| amala dhalootaa,yaadumaa
|-
| Insulin
| insuliinii
|-
| Integument
| uwwisa daraaraa
|-
| Intercellular
| Lubbiyyoolee gidduu
|-
| Intercellular space
| iddoo lubbiyyoolee gidduu
|-
| Internal
| keessoo
|-
| Internal environment
| Naannoo keessaa
|-
| Internode
| birkiilee gidduu
|-
| Interphase
| Sadarkaa forfannaa
|-
| Interstitial fluid
| Dhangala'oo lubbiyyoolee gidduu
|-
| Intestinal gland
| Xannacha mar'imaanii
|-
| Intestine
| Mar'imaan
|-
| Intoxication
| summeessuu
|-
| Intracellular
| kees-lubbiyyoo
|-
| Intramembranous
| sabaga keessa
|-
| Interventricular septum
| xiixxuu qaawa onnee gidduu
|-
| Inversion
| garagaltoo
|-
| Invertebrate
| Lafemaleeyyii
|-
| Involuntary
| Fadhiimalummaa
|-
| Iodine
| Ayoodiinii
|-
| Irregular flower
| Daraaraa alidilee
|-
| Irritability
| biri'annoo
|-
| Isolation
| 
|-
| Isotonic
| bulbulqixxee
|-
| Isotope
| daaddaa
|}

== J ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Afaan Oromoo
|-
| Jaundice
| Hossee, Dhukkubba shimbirroo
|-
| Jaw
| A'ama
|-
| Jaw bone
| Lafee a'amaa
|-
| Jelly
| Dhoqonee
|-
| Jellyfish
| Qurxummii dhoqonee
|-
| Joints
| Buusaawwan
|-
| Juice
| Cuunfaa
|-
| Jute
| Quncee qaaccaa
|}

== K ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Afaan Oromoo
|-
| Keratin
| Burqata rifeensaa
|-
| Kidney
| Kalee
|-
| Kidney tube
| Ujummoo Kalee
|-
| Kilocalorie
| Kumoo'illa
|-
| Kind
| Akaakuu
|-
| Kinetic energy
| Anniisaa sochii
|-
| Kinetic theory
| Yaadiddama sochii
|-
| Kingdom
| Mootummaa
|-
| Knee
| Jilba
|}

== L ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Afaan Oromoo
|-
| Labium
| Hidhii jalaa
|-
| Lacrimal duct
| dhuyyaama imimmaanii
|-
| Lactose
| Laaktoosii
|-
| Lactation
| Cobaannanii
|-
| Lactose
| Sukkara annanii
|-
| Lancelet
| lawweeeyyii
|-
| Large intestine
| Mar'imaan furdaa
|-
| Larva
| Jiisaa
|-
| Laryngeal cartilage
| Morgaa sanduuqa sagalee
|-
| Larynx
| Sanduuqa sagalee
|-
| Larynx locomotion
| Laagee socho'aa
|-
| Latent period
| Yeroo riphaa
|-
| Lateral
| cinaa
|-
| Lateral line system
| sirna sarara cinaa
|-
| Lateral roots
| hidda cinaa
|-
| Laxative
| teessissaa
|-
| Layer
| baqqaana
|-
| Leaf blade
| qara baalaa
|-
| Leaf disease
| dhukkuba baalaa
|-
| Leaf let
| baalbicuu
|-
| Leaf scar
| godaannisa baalaa
|-
| Leaf sheath
| haguuggii baalaa
|-
| Leaf stalk
| muka baalaa
|-
| Leather
| kal'oo
|-
| Legumes
| shabalakee
|-
| Lens
| doo'innee
|-
| Lenticel
| Dhuyyaama harganjirmaa
|-
| Leukocytes
| Lubbiyyoo dhiiga adii
|-
| Life cycle
| marsaa jireenyaa
|-
| Life expectancy
| tilmaama jireenyaa
|-
| Life span
| jiruu
|-
| Ligaments
| golxa,morgoya
|-
| Limb
| harkaa miila, hududa
|-
| Limb girdle
| sabbata hududaa
|-
| Limb skeleton
| donkoo hududaa
|-
| Limiting factor
| akkumsa timjeessaa
|-
| Linkage
| qunnamsiisoo
|-
| Lipids
| suuphana
|-
| Liver
| tiruu
|-
| Liver fluke
| raammoo tiruu
|-
| Living organism
| lubbu qabeeyyii
|-
| Lobster
| qeensanqabduu
|-
| Locomotion
| sosochii
|-
| Locomotor organs
| qaama sosochii
|-
| Longitudinal ducts
| dhuyyaama dalgee
|-
| Loop of Henle
| looppii Henle
|-
| Lower jaw
| a'ama jalaa
|-
| Lung
| somba
|-
| Lung worm
| Raammoo sombaa
|-
| Lymph
| Dhuyyaa
|-
| Lymphocyte
| Maandhoodhuyyaa
|}

== M ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Afaan Oromoo
|-
| Macrogamete
| Saallubbiyyoo guddicha
|-
| Macronucleus
| Tambii guddicha
|-
| Macrospore
| Dhukee guddicha
|-
| Malaria
| Busaa
|-
| Malaria parasite
| Maxxantuu busaa
|-
| Malleus
| Lafee Gaduumaa
|-
| Malpighian body
| Qaama malpigiyaanii
|-
| Malpighian tubes
| Ujummoolee malpigiyaanii
|-
| Maltase
| Maalteesii
|-
| Maltose
| Maaltoosii
|-
| Mammals
| Hoosiftoota
|-
| Mammary gland
| Xannacha harmaa
|-
| Mandibles
| Dhamnaa jalaa
|-
| Mandibular arch
| Gooboo a'amaa
|-
| Mantle
| Uwwisoo
|-
| Marrow
| Dhuka
|-
| Marsupial
| Subbeeyyii
|-
| Matrix
| Gummee keessaa
|-
| Maturation
| Bilchina
|-
| Maturity
| Bilchooma, Kaa imummaa
|-
| Maxilla
| Dhamnaa gubbaa
|-
| Mechanism
| Tooftaalee
|-
| Medulla
| Handhuurtaa,wiirtuu
|-
| Medulla oblongata
| Hangullaa diriiraa
|-
| Membrane
| Sabaga
|-
| Meninges
| Sabaga sammuu
|-
| Menopause
| Iggita laguu
|-
| Menstrual cycle
| Marsaa laguu
|-
| Menstruation
| Laguu
|-
| Meristems
| Guddatuu
|-
| Mesocarp
| Abuurkeessoo
|-
| Metabolism
| Nadheefa
|-
| Metamorphosis
| Bocjijjiirraa
|-
| Metaphase
| Sadarkaa kurfli
|-
| Metatarsus
| Lafee barruu miilaa
|-
| Microbody
| Nafbullee
|-
| Microgamete
| Saallubiyyoo xiqqicha
|-
| Micronucleus
| Tambii xiqqicha
|-
| Micro-organism
| Micirjirtii bullee
|-
| Micropyle
| Uraa xiqqicha
|-
| Microscope
| Shifargaa
|-
| Microspore
| Dhukee xiqqicha
|-
| Microtube
| Shifujummoo
|-
| Midbrain
| Gidduu sammuu
|-
| Midget
| Gabucee, tashaa
|-
| Midrib
| Hidda baalaa
|-
| Migration
| Godaansa
|-
| Migratory nucleus
| Tambii godaanaa
|-
| Milk teeth
| Ilkaan aannanee
|-
| Milky disease
| Dhukkuba aannanee
|-
| Mineral
| Albuuda
|-
| Mineral salt
| Soogidda albuuda'aa
|-
| Mitral valve
| Huutuu cimdii
|-
| Molar
| A'oo
|-
| Molecule
| Molokiyuulii
|-
| Monocotyledon
| Fiilloo tokkee
|-
| Monocyte
| Maandhoo tokkee
|-
| Monoecious
| Kornalamee
|-
| Monohybrid
| Wa'ela tokkee
|-
| Monosaccharide
| Sukkaar-tokkee
|-
| Morphogenesis
| Uumjiree
|-
| Mosquito
| Bookee busaa
|-
| Motor
| Sochii
|-
| Motor nerve
| Ribee(aarsituu) sochii
|-
| Motor neuron
| Lubbiyyoo aarsituu sochii
|-
| Mucosa
| Sabaga laanqessaa
|-
| Mucous cell
| Lubbiyyoo furrii
|-
| Mucus
| Furrii
|-
| Multicellular
| Lubbiyyedduu
|-
| Muscle
| Maashaa
|-
| Muscle tissue
| Gummee maashaa
|-
| Mushroom
| Habuuttaa
|-
| Mutation
| Foloqa
|-
| Mutualism
| Walutubbii
|}

== N ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Afaan Oromoo
|-
| Naked bud
| Kichuu hingolgamnee
|-
| Nasal cavity
| Qaawwa Funyaanii
|-
| Natural selection
| Filamaata uumamaa
|-
| Nectar
| Nadhii daraaraa
|-
| Nectary
| Burqisnadhii
|-
| Nerve
| Aarsituu, Ribee
|-
| Nerve centre
| Aarsituu wiirtuu
|-
| Nerve cord
| Funyoo aarsituu
|-
| Nerve fibre
| Algee aarsituu, haanxaa aarsituu
|-
| Nerve impulse
| Dhiibbaa aarsituu
|-
| Nerve root
| Hidda aarsituu
|-
| Nervous system
| Sirna aarsituu
|-
| Nervous tissue
| Gummee aarsituu
|-
| Net venation
| Hidda baalaa walxaxoo
|-
| Neuron
| Lubbiyyoo aarsituu
|-
| Niche
| Miidaroo
|-
| Nitrogen cycle
| Marsaa naaytiroojiinii
|-
| Node
| Kuburee
|-
| Nodule
| Kuburroo, dhiita'aa
|-
| Nomenclature
| Moggaasa
|-
| Nostril
| Qaawwa funyaanii
|-
| Notochord
| Tushaa dugdaa,goora
|-
| Nuclear division
| Hirama tambii
|-
| Nuclear membrane
| Sabaga wiirtuu, sabaga tambii
|-
| Nucleolus
| Tambittii
|-
| Nucleoprotein
| Tambiiburqata
|-
| Nucleus
| Tambii
|-
| Nurse
| Laamtuu,waldhaanaa
|-
| Nutrition
| Sirna nyaata
|-
| Nutrient
| Dhangaa,sooree
|-
| Nymph
| Corqa,idaayyoo
|}

== O ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! English
! Afaan Oromoo
|-
| Occiput
| Jalsammuu
|-
| Occipital bone
| Lafee jalsammuu
|-
| Oil gland
| Xannacha zayitaa(quyyisaa)
|-
| Olfactory
| Foolii
|-
| Olfactory bulb
| Kumbulluu foolii
|-
| Olfactory cells
| Lubbiyyoo foolii
|-
| Olfactory nerve
| Aarsituu foolii
|-
| Omnivorous
| Soorlachee
|-
| Oocyte
| Oosaayitii, mandhokokaan, maandhee hanqaaquu
|-
| Oogamy
| Oogami, Walhormaata biimamaa
|-
| Oogonium
| Oogoniyamii, walhormaata biimamaawaa
|-
| Oology
| Ooloojii, Qorkillee, Xiin-okokaan
|-
| Oosperm
| Zaaygootii, miciraan
|-
| Oospore
| Oospoorii, qummee gabbate
|}

{{compact ToC||side=yes|center=yes|nobreak=yes|seealso=yes|refs=yes|num=yes|extlinks=yes}} </text>
      <sha1>ic1deplg5ettgu3y03t5pzy4v7kk2dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anúna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126476</id>
    <revision>
      <id>1321611</id>
      <parentid>1317206</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T00:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1321611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14981" sha1="5rnovmizq5kkmltko4lm4rg3ekk0zlm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta
| nom = Anúna
| image = ANÚNA 2018.jpg
| peu = Anúna sa bhliain 2018
| tipus = Grúpa gutha
| origen = Éire
| genere = Ceol córúil&lt;br&gt;Luathcheol&lt;br&gt;Ceol clasaiceach comhaimseartha&lt;br&gt;Ceol Ceilteach
| periode_actiu = 1987–
| discografica = Danú, Gimell, Universal, Koch, Valley, Elevation, E1
| lloc_web = [https://www.anuna.ie/ Anúna.ie]
}}

'''Anúna''' is grúpa gutha Éireannach é, nó '''ANÚNA''' mar a scríobhtar go minic é.&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot;&gt;[[https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography](https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anúna], AllMusic. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt; Bhunaigh an cumadóir [[Michael McGlynn]] é sa bhliain 1987.&lt;ref name=&quot;BBCMusic&quot;&gt;[[https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20](https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20) Michael McGlynn], BBC Music. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt; Is ar cheol córúil McGlynn is mó atá obair an ghrúpa bunaithe.&lt;ref name=&quot;BBCMusic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt;

'''An Uaithne''' a tugadh ar an ngrúpa ar dtús.&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt; Ó 1991 amach, tugadh Anúna air.&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt; Tháinig cáil idirnáisiúnta air i lár na nóchaidí mar gheall ar a bhaint le ''[[Riverdance]]'', ach bhí stíl ealaíne dá chuid féin forbartha aige roimhe sin: saothair nua le McGlynn, agus ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach á athcheapadh aige.&lt;ref&gt;[[https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825](https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sounds of the spirit], ''The Irish Times''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.&lt;/ref&gt;

Déanann foinsí criticiúla agus acadúla cur síos ar cheol Anúna mar cheol a tharraingíonn ar pholafónaíocht luath agus ar fhoinsí traidisiúnta Éireannacha, agus a chuireann an t-ábhar sin i láthair trí chumadóireacht chomhaimseartha.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.&lt;/ref&gt; Ar na gnéithe is mó a shonraíonn an grúpa tá an taibhiú gan stiúrthóir agus gluaiseacht na n-amhránaithe sa spás taibhithe.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.&lt;/ref&gt;

Ní le ceolchoirmeacha amháin a bhain obair Anúna.&lt;ref name=&quot;JournalMusic&quot;&gt;[[https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years](https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anúna: Fifteen Years On], ''The Journal of Music''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt; Bhí taifeadtaí, turais idirnáisiúnta, tionscadail chraolta agus comhoibrithe san amharclann, sa scannánaíocht agus i meáin eile mar chuid de ghníomhaíocht an ghrúpa.&lt;ref name=&quot;JournalMusic&quot; /&gt;

== Stair ==

Bhunaigh Michael McGlynn An Uaithne sa bhliain 1987, tar éis dó a bheith bainteach le cóir choláisteacha i mBaile Átha Cliath.&lt;ref&gt;Stacie Lee Rossow, ''The Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn'', tráchtas Doctor of Musical Arts, University of Miami, 2010, lgh. 5-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Karen Marrolli, ''An Overview of the Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn with a Conductor's Preparatory Guide to His Celtic Mass'', tráchtas Doctor of Musical Arts, Louisiana State University, 2010, lgh. 3-5.&lt;/ref&gt; Faoin ainm sin a tháinig aird chriticiúil air ag tús na 1990idí.&lt;ref&gt;Douglas Sealy, “Medieval Music in the House of Lords”, ''The Irish Times'', 15 Bealtaine 1990, lch. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Douglas Sealy, “Religious music recital in TCD”, ''The Irish Times'', 4 Feabhra 1991, lch. 8.&lt;/ref&gt;

Eisíodh an chéad albam, ''ANÚNA'', sa bhliain 1993.&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.&lt;/ref&gt; Tháinig ''Invocation'' sa bhliain 1994, agus thug ''The Irish Times'' moladh do Anúna mar ghrúpa córúil nuálach in Éirinn.&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.&lt;/ref&gt;

Ó 1994 go 1996, bhí baint ag Anúna le ''Riverdance'', ón gcéad chur i láthair ag Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse i 1994 go dtí forbairt an tsaothair mar léiriú stáitse idirnáisiúnta.&lt;ref&gt;Joe Jackson, “Anúna's River of Sound”, ''The Irish Times'', 23 Meán Fómhair 1994, lch. 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anna Kisselgoff, [[https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html](https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html) “DANCE REVIEW; Irish Steps and Their Kin”], ''The New York Times'', 15 Márta 1996. Rochtain: 19 Eanáir 2026.&lt;/ref&gt; Bhí Anúna ar an eisiúint 1996 de ''Riverdance: Music from the Show'', albam a bhuaigh Grammy Award for Best Musical Show Album sa bhliain 1997.&lt;ref&gt;[[https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539](https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bill Whelan Riverdance: music from the show], Irish Traditional Music Archive. Rochtain: 25 Márta 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards](https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards) 39th Annual GRAMMY Awards], GRAMMY.com. Rochtain: 25 Márta 2026.&lt;/ref&gt;

Tar éis ''Riverdance'', lean Anúna de bheith ag obair mar ghrúpa taifeadta agus taibhithe idirnáisiúnta. Bhí ''Deep Dead Blue'' ar an gcairt UK Classical Specialist i 1999, agus bhí an grúpa bainteach le craoltaí agus eisiúintí teilifíse sna Stáit Aontaithe, ina measc ''Celtic Origins'' agus ''Christmas Memories'' ar PBS.&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf](https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “The Official UK Charts - Specialist”], ''Music Week'', 28 Lúnasa 1999, lch. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mitchell Peters, [[https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/](https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/) “Anúna Preps North American Push”], ''Billboard'', 31 Bealtaine 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html](https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html) “Anúna's Warm and Inspiring Christmas Memories to Highlight 2008 Holiday Season”], GlobeNewswire, 20 Deireadh Fómhair 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Top World Albums”], ''Billboard'', 8 Samhain 2008, lch. 45.&lt;/ref&gt;

Bhí an grúpa le feiceáil i hallaí agus in ionaid idirnáisiúnta, ina measc an [[Royal Albert Hall]], an [[National Centre for the Performing Arts (China)|National Centre for the Performing Arts]] i mBéising, agus [[Sumida Triphony Hall]] i dTóiceo.&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html](https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna - Irish Choral Ensemble Beijing Concert”], Theatre Beijing, 9 Meitheamh 2015. Rochtain: 19 Eanáir 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074](https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074) アヌーナ、全国9ヵ所をまわる10年ぶりの来日公演を開催], CDJournal, 5 Meitheamh 2024.&lt;/ref&gt;

Sa tSeapáin, ghlac Anúna páirt i dtionscadail le [[Yasunori Mitsuda]], lena n-áirítear ceolchoirm chomórtha ''[[Xenogears]]'' in 2018, agus chuir sé ''Yuki Onna'' i láthair in 2024, clár a cheangail ceol córúil le gnéithe den [[Noh]].&lt;ref&gt;[[https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/](https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 光田康典さんが制作総指揮を務めた『ゼノギアス』20周年記念コンサートをレポート], 電撃オンライン, 9 Aibreán 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/](https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ゼノギアス20周年記念関連音源について], Square Enix Music.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457](https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} アヌーナ特別公演『雪女』の幻想], Mikiki.&lt;/ref&gt; I measc eisiúintí níos déanaí an ghrúpa bhí ''Otherworld'' agus ''Eilífð''.&lt;ref&gt;Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 18 Eanáir 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;

== Ceol agus stíl ==

Is ceol córúil Michael McGlynn croí shaothar Anúna. Cé go mbaineann an ceol leas as ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach, ní mar athchruthú stairiúil a chuirtear i láthair é, ach mar cheol an lae inniu.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Liam Fay, “Age of Chants”, ''Hot Press'', Nollaig 1993.&lt;/ref&gt; D'aithin Axel Klein tionchair éagsúla ar shaothar McGlynn: polafónaíocht luath, ceol traidisiúnta Éireannach, Debussy, Messiaen agus íostachas Meiriceánach.&lt;ref&gt;Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.&lt;/ref&gt;

Gné lárnach den obair is ea an taibhiú gan stiúrthóir: bogann na hamhránaithe sa spás taibhithe, agus is cuid den chur i láthair é sin.&lt;ref&gt;Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harry White agus Barra Boydell, eag., ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', University College Dublin Press, 2013, lch. 24.&lt;/ref&gt; Rinne Dervan cur síos ar fhuaim an ghrúpa mar fhuaim ina raibh béim ar athshondas, dath agus atmaisféar seachas ar chumasc córúil traidisiúnta.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.&lt;/ref&gt;

== Dioscliosta roghnaithe ==

* ''ANÚNA'' (1993)&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.&lt;/ref&gt;
* ''Invocation'' (1994)&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.&lt;/ref&gt;
* ''Omnis'' (1995)&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Omnis”, ''The Irish Times'', 6 Deireadh Fómhair 1995, lch. 12.&lt;/ref&gt;
* ''Deep Dead Blue'' (1996)&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.&lt;/ref&gt;
* ''Behind the Closed Eye'' (1997)&lt;ref&gt;Fintan Vallely, “Anúna. Behind The Closed Eye (Danu)”, ''The Irish Times'', 17 Deireadh Fómhair 1997, lch. 2.&lt;/ref&gt;
* ''Cynara'' (2000)&lt;ref&gt;Siobhán Long, “Cynara”, ''The Irish Times'', 13 Nollaig 2000, lch. 55.&lt;/ref&gt;
* ''Revelation'' (2015)&lt;ref&gt;Siobhán Long, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102](https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Revelation”], ''The Irish Times'', 17 Iúil 2015. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;
* ''Otherworld'' (2023)&lt;ref&gt;Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;
* ''Eilífð'' (2025)&lt;ref&gt;Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/](https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/){{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Releases - July 2025”], ''Irish Music Magazine'', Iúil 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5rnovmizq5kkmltko4lm4rg3ekk0zlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euskaltzaindia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127126</id>
    <revision>
      <id>1321608</id>
      <parentid>1321525</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T00:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An RíomhGael</username>
        <id>72410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6746" sha1="ih1yfh943n3glbabqd7wxon1bjn0gfh" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta|child=(eu) Euskaltzaindia 
(es) Real Academia de a Lengua Vasca
(fr) Académie de la Langue Basque 
(ga) Acadamh (Ríoga) na Bascaise|tipus=Eagraíocht Rialála Teanga|data_fundacio=1919|website=https://www.euskaltzaindia.eus/|president=Andres Urrutia|localitzacio_seu1=Bilbao|municipi_seu1=Tír na mBascach}}

Is eagraíocht phoiblí teanga i d[[Tír na mBascach]] í an '''''Euskaltzaindia''''' (Spáinnis: ''Real Academia de la Lengua Vasca -'' Fraincis: ''Académie de la Langue Basque -'' Gaeilge: ''Acadamh (Ríoga) na Bascaise'') a bunaíodh sa bhliain 1919. Is iad príomhspriocanna na heagraíochta ná taighde a dhéanamh ar an m[[An Bhascais|Bascais]], í a chaomhnú agus rialacha an phróisis normalaithe teanga a leagan amach. Tá an ''Euskaltzaindia'' aitheanta mar Acadamh Ríoga i [[An Spáinn|Ríocht na Spáinne]] ó 1976 ann agus mar eagraíocht phoiblí neamhbhrabúis i b[[An Fhrainc|Poblacht na Fraince]] ó 1995 ann.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/institution/the-institution|teideal=About the Institution|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Euskaltzaindia-logoa.png|mion|278x278px|Lógó oifigiúil an ''Euskaltzaindia'']]
Tá ceanncheathrú an Euskaltzaindia lonnaithe i m[[Bilbao|Bilboa]] le hoifigí áitiúla i [[Vitoria-Gasteiz|Victoria-Gasteiz]], [[Donostia-San Sebastián|Donostia]], [[Pamplona|Iruña]] agus [[Baiona]] sa Fhrainc.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/institution/delegations|teideal=Delegations|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}&lt;/ref&gt; 

== Stair ==

==== Tús an Chumainn 1919-1936 ====
Bunaíodh an ''Euskaltzaindia'' i gcomhthéacs na hAthbheochana Bascach (1876-1936). Cuireadh tús leis an bpróiseas chun eagraíocht a bhunú ag an gcomhdháil ''Eusko Ikaskuntza'' in Oñati sa bhliain 1918 agus fuair an ''Euskaltzaindia'' stádas dlíthiúil sa bhliain 1919&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/institution/history|teideal=Stair an Euskaltzaindia|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;. 

Ba iad príomhspriocanna na heagraíochta ag an tús ná litriú caighdeánach a chruthú, an teanga a nuachóiriú, iasachtaí a sheachaint, agus teanga liteartha chomónta a chruthú&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://books.openedition.org/msha/14559|teideal=L'Académie de la Langue Basque/Euskaltzaindia comme exemple d'un développement institutionnel transfrontalier|údar=Jean Haritschelhar|language=Fraincis|pages=87-99|dátarochtana=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;. Bliain ina dhiadh sin, foilsíodh iris oifigiúil an ''Euskaltzaindia'', ''Euskera,'' den chéad uair.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Bhí 12 acadamhaí san Euskaltzaindia nuair a bunaíodh é ar dtús agus ba é ''R. M. Azkue'' céad uachtarán na heagraíochta ó 1919 go 1951&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . I measc na bpríomhacadamhaithe eile, bhí ''Severo de Altube'', ''A. Campión'', ''L. de Eleizalde'', ''J. B. Egunzkitza'', ''Dámaso de Intza'', ''Ramón de Intzagarai'', ''Georges Lacombe'', ''M. Landerreche'', ''Fierre Lhande'', ''Ramón de Olabide'' agus ''J. de Urquijo'' ann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.euskonews.eus/0501zbk/gaia50101fr.html|teideal=Euskaltzaindia, 1919: l'histoire d'une naissance|údar=Euskonews|dáta=2009-09-25|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;

==== An ''Euskaltzaindia'' i rith na Deachtóireachta Franco 1936-1975 ====
Chuir an réimeas Franco stad ar ghníomhaíochtaí an ''Euskaltzaindia'' ag deireadh na 1930idí, ach tugadh cead don eagraíocht a fheidhmiú ag léibhéal bunúsach ó 1941 ar aghaidh&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ó 1956 ar aghaidh, thosaigh an Euskaltzaindia ag teacht chuige féin le laghdú ar shrianta na Deachtóireachta&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Sa bhliain 1968 ag an gcomhdháil ''Arantzazu'', leagadh na bunchlocha le haghaidh teanga scríofa caighdeánaí le litriú, stór focal, deilbhíocht agus díochlaontaí comónta leagtha amach. Chríochnaigh an próiseas seo sa bhliain 1973 agus d'éirigh an obair seo mar bhonn an ''Euskara Batua'' (Gaeilge: ''Bascais Aontaoithe'')&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== An ''Euskaltzaindia'' sa lá atá inniu ann ====
Inniu, bíonn 24 acadamhaí san ''Euskaltzaindia,'' le timpeall 30 fostaí agus 100 comhoibrí a chabhraíonn leis an eagraíocht a spriocanna éagsúla a bhaint amach. Buaileann na hacadamhaithe le chéile ar an Aoine dheireanach de gach mí.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.mediabask.eus/eu/info_mbsk/20250913/le-batua-sur-le-bout-de-la-langue-1-2|teideal=Le Batua sur la bout de la Langue|údar=Joana Irigaray|dáta=2025-09-13|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Eagar Inmheánach ==
Bíonn dhá phríomhroinn san ''Euskaltzaindia''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/organizational-chart|teideal=Eagar an Euskaltzaindia|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;:

- An Roinn um Thaighde (Bascais: ''Iker Saila'') a dhéanann taighde ar ghnéithe teangeolaíochta éagsúla sa Bhascais: foclóireacht, caighdeán na Bascaise, gramadach, canúineolaíocht, ainmeolaíocht, litríocht, foghraíocht, fóineolaíocht, agus morfachomhréir.

- An Roinn um Chaomhnú Teanga (Bascais: ''Jagon Saila'') a spreagann úsáid na teanga, ardchaighdeán sa teanga agus a chosnaíonn ceart na Bascaise a úsáid.

== Foireann Bhainistíochta ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Foireann Bhainistíochta an Euskaltzaindia (2026)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/organization/management|teideal=Bainistíocht|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;
!Uachtarán
!Leasuachtarán
!Rúnaí
!Cisteoir
!Stiúrthóir na Roinne um Thaighde 
!Stiúrthóir na Roinne um Chaomhnú Teanga
|-
|''Andres Urrutia''
|''Itxaro Borda''
|''Miren Agur Meabe''
|''Roberto González de Viñaspre''
|''Miriam Urkia''
|''Paskual Rekalde''
|}

==== Uachtaráin an ''Euskaltzaindia''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====
''R. M. Azkue'' 1919-1951

''I. M. Extaide'' 1952-1962

''J. M Lojendio'' 1963-1964

''Manuel Lekuona'' 1967-1970

''Luis Villasante'' 1970-1988

''Jean Hartischelhar'' 1989-2004

''Andres Urrutia'' 2005- inniu

== Féach freisin ==
[[An Bhascais]] - Teanga á labhairt in oirthuaiceart na Spáinne agus iardheisceart na Fraince

[[Ikastola|Ikastolak]] - Scoileanna lán-Bhascaise

[[Foras na Gaeilge]] - Eagraíocht a chuireann an Ghaeilge chun cinn

== Tagairtí ==
&lt;references /&gt;


[[Catagóir:Tír na mBascach]]
[[Catagóir:An Bhascais]]
[[Catagóir:Cultúr na Spáinne]]
[[Catagóir:Mionteangacha]]
[[Catagóir:Cultúr na Fraince]]</text>
      <sha1>ih1yfh943n3glbabqd7wxon1bjn0gfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>-1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127157</id>
    <revision>
      <id>1321565</id>
      <parentid>1321519</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T12:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41393-39</username>
        <id>75909</id>
      </contributor>
      <origin>1321565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="pq5cmhdt9l8ew7bj2vmr8uufzahuhfh" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''-1''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[-2 (uimhir)|-2]] augs roimh [[0 (uimhir)|0]].

{{Uimhir}}

{{síol-mata}}</text>
      <sha1>pq5cmhdt9l8ew7bj2vmr8uufzahuhfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Fiosrach (sraith teilifíse)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127159</id>
    <revision>
      <id>1321570</id>
      <parentid>1321522</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T13:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shrekiolous</username>
        <id>74964</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tagairtí */</comment>
      <origin>1321570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="n5e0bib028ow9i6mmzjjuhqmred63gk" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}}

Is Clár teilifíse é '''''George Fiosrach''''' ([[An Béarla]]: ''{{lang|en|Curious George}}'') a craoladh ar [[TG4]] agus [[Cúla4]].&lt;ref&gt;https://www.tg4.ie/ga/player/boxset/?series=Curious%20George&lt;/ref&gt;

== Guthanna agus Criú ==
* Stiúideo dubáil: [[Telegael]]

== Teilgthe gutha ==
* Pól Ó Gríofa — Fear an Hata Bhuí ({{lang|en|The Man with the Yellow Hat}})

=== Guthanna anaithnide ===
* Catherine Denning
* Meadhbh Ní Eidhin
* Gráinne Bleasdale
* Séan Mistéal
* Séamus Ó Scanláin
* Lúc Ó Riada
* Eoin Geoghegan
* Micheál Ó Dubhghaill
* Aine Ní Dhubhghaill
* Pádraic Ó Neachtain
* Fred McCloskey
* Catríona Ní Dhomhnaill
* Morgan Cooke

=== Aithriseoir/Léiritheoir amhrán Téama ===
* Marcus Lamb

== Tagairtí ==
&lt;references /&gt;

[[Catagóir:Cartúin]]
[[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2006]]
[[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2024]]
[[Catagóir:Cláir PBS Kids]]
[[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]]
[[Catagóir:Cláir TG4]]
[[Catagóir:Cúla4]]</text>
      <sha1>n5e0bib028ow9i6mmzjjuhqmred63gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127160</id>
    <revision>
      <id>1321588</id>
      <parentid>1321533</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] go [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]]: Leis an t-alt</comment>
      <origin>1321533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="sixfx5gywxldlqq3h4pou4lvbfw9gq8" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

Is [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht]] an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] é an t'''Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''Authority for European Political Parties and European Political Foundations'' ('''APPF''').&lt;ref name=CELEX:32014R1141 /&gt;  Tá sé freagracht as clárúchán agus rialachán a dhéanamh ar [[páirtí polaitiúil Eorpach|páirtithe polaitiúla Eorpacha]] agus [[fondúireacht pholaitiúil Eorpach|fondúireachtaí polaitiúla Eorpacha]].

Tá suíomhanna ag an APPF sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]] agus i [[Strasbourg]].  Ceapadh stiúrthóir ina stiúrthóir an Údaráis sa bhliain 2001.

== Tagairtí ==
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3644247/ga | teideal = Téarma: ComhlachÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpachat na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 15-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32014R1141&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32014R1141 | teideal = Rialachán (AE, EURATOM) Uimh. 1141/2014 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Deireadh Fómhair 2014 maidir le reacht agus cistiú páirtithe polaitiúla Eorpacha agus fondúireachtaí polaitiúla Eorpacha | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]</text>
      <sha1>sixfx5gywxldlqq3h4pou4lvbfw9gq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>-2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127161</id>
    <revision>
      <id>1321567</id>
      <timestamp>2026-07-24T12:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41393-39</username>
        <id>75909</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''-2''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[-3 (uimhir)|-3]] augs roimh [[-1 (uimhir)|-1]].  {{Uimhir}}  {{stumpa}}'</comment>
      <origin>1321567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="ssj5dkjjak4k3g0y2ae5nr2tbxdj04w" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''-2''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[-3 (uimhir)|-3]] augs roimh [[-1 (uimhir)|-1]].

{{Uimhir}}

{{stumpa}}</text>
      <sha1>ssj5dkjjak4k3g0y2ae5nr2tbxdj04w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>-2 (uimhir)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127162</id>
    <redirect title="-2" />
    <revision>
      <id>1321569</id>
      <timestamp>2026-07-24T13:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41393-39</username>
        <id>75909</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[-2]]</comment>
      <origin>1321569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="1dc3j7n2v37kavpeqkhaeufucrb5tvn" xml:space="preserve">#athsheoladh [[-2]]</text>
      <sha1>1dc3j7n2v37kavpeqkhaeufucrb5tvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pióg meringue líomóide</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127163</id>
    <revision>
      <id>1321572</id>
      <timestamp>2026-07-24T13:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/233103004|Tarte au citron meringuée]]&quot;</comment>
      <origin>1321572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1239" sha1="ccp5xyrbm4h7son17wg6bcah7mzh96u" xml:space="preserve">
Is oideas Francach é '''pióg líomóide meringue''', de thoirtín líomóide milis agus géar le huachtar líomóide agus [[meireang]] air.

== Stair ==
Tá an t-oideas traidisiúnta seo ó chócaireacht na Fraince agus Mheiriceá bunaithe ar an oideas de thoirtín líomóide, le [[Meireang|meringue]] &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.iletaitunefoislapatisserie.com/2016/08/entremets-citron-facon-tarte-au-citron.html|title=Entremets citron {façon tarte au citron meringuée}|access-date=Février 2026}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://aufilduthym.fr/tarte-au-citron-meringuee/|title=Tarte au citron meringuée|access-date=Février 2026}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://lesgourmandisesdeya.fr/tarte-au-citron-meringuee/|title=Tarte au citron meringuée de Desperate Housewives|access-date=Février 2026}}&lt;/ref&gt; .&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Pióg meringue líomóide&quot;&gt;
Íomhá:Tarte_au_citron_meringuée_02.jpg|link=Fichier:Tarte_au_citron_meringuée_02.jpg
Íomhá:Tarte_au_citron,_vendue_à_Lannion_(25575).jpg|link=Fichier:Tarte_au_citron,_vendue_à_Lannion_(25575).jpg
Íomhá:Lisboa_L1190699_(25112864632).jpg|link=Fichier:Lisboa_L1190699_(25112864632).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Nótaí agus tagairtí ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>ccp5xyrbm4h7son17wg6bcah7mzh96u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321575</id>
      <parentid>1321572</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T14:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1250" sha1="hul7x0dlnuw39ke9io3wyq13azyx870" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Bia}}
Is oideas Francach é '''pióg líomóide meringue''', de thoirtín líomóide milis agus géar le huachtar líomóide agus [[meireang]] air.

== Stair ==
Tá an t-oideas traidisiúnta seo ó chócaireacht na Fraince agus Mheiriceá bunaithe ar an oideas de thoirtín líomóide, le [[Meireang|meringue]] &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.iletaitunefoislapatisserie.com/2016/08/entremets-citron-facon-tarte-au-citron.html|title=Entremets citron {façon tarte au citron meringuée}|access-date=Février 2026}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://aufilduthym.fr/tarte-au-citron-meringuee/|title=Tarte au citron meringuée|access-date=Février 2026}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://lesgourmandisesdeya.fr/tarte-au-citron-meringuee/|title=Tarte au citron meringuée de Desperate Housewives|access-date=Février 2026}}&lt;/ref&gt; .&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Pióg meringue líomóide&quot;&gt;
Íomhá:Tarte_au_citron_meringuée_02.jpg|link=Fichier:Tarte_au_citron_meringuée_02.jpg
Íomhá:Tarte_au_citron,_vendue_à_Lannion_(25575).jpg|link=Fichier:Tarte_au_citron,_vendue_à_Lannion_(25575).jpg
Íomhá:Lisboa_L1190699_(25112864632).jpg|link=Fichier:Lisboa_L1190699_(25112864632).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>hul7x0dlnuw39ke9io3wyq13azyx870</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Droichead Idirnáisiúnta Gordie Howe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127164</id>
    <revision>
      <id>1321579</id>
      <timestamp>2026-07-24T15:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/237939031|Pont international Gordie-Howe]]&quot;</comment>
      <origin>1321579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3373" sha1="g2g2twhtbvagoimq1aglwlhv3bmh180" xml:space="preserve">Is [[droichead]] é '''Droichead Idirnáisiúnta Gordie Howe''' a bheidh le teacht agus a cheanglóidh [[Detroit, Michigan|Detroit]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]], le Windsor, [[Ceanada]] . Ainmníodh an droichead in onóir an imreora [[haca oighir]] Cheanada, Gordon Howe &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title='Mr. Hockey' gets his own bridge|journal=Detroit Free Press|date=14 mai 2015|author=John Gallagher|language=anglais|url=https://eu.freep.com/story/money/business/michigan/2015/05/14/snyder-harper-bridge-detroit-windsor-gordie-howe-hockey/27310243/|accessdate=8 juillet 2021}}&lt;/ref&gt; .

== Stair ==

=== Comhthéacs ===
Moladh an tionscadal ar dtús in 2004 mar ''Detroit River International Crossing'' (DRIC). Críochnaíodh na staidéir theicniúlai Meán Fómhair 2007  agus ceadaíodh an tionscadal i 2008 &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.canada.ca/en/news/archive/2008/03/border-transportation-partnership-reaches-milestone.html|title=Border Transportation Partnership Reaches Milestone|date=3 mars 2008|language=anglais|access-date=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; . Sa bhliain 2010, mheas Michigan Department of Transportation go mbeidh an droichead oscailte sa bhliain 2016 &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=MDOT report: Detroit River International Crossing bridge would generate $70.4M in first-year tolls|journal=Michigan Live|date=17 juin 2010|author=Jonathan Oosting|language=anglais|url=https://www.mlive.com/news/detroit/2010/06/mdot_report_detroit_river_inte.html|accessdate=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; .

I mí na Nollag 2011, dhiúltaigh Coiste Forbartha Eacnamaíochta Sheanad Michigan tógáil an droichid nua &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Canada-U.S. Trade: Michigan Senate Committee Kills New Border Crossing|journal=Michigan Live|date=21 décembre 2011|author=Daniel Tencer|language=anglais|url=https://www.huffingtonpost.ca/2011/10/21/canada-us-trade-windsor-detroit-bridge_n_1023927.html|accessdate=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; . I mí an Mheithimh 2012, cheadaigh comhaontú nua idir Ceanada agus Michigan an tionscadal a hatosú. Mhaoinigh rialtas Cheanada tógáil an droichid, teacht ar an  talamh i Michigan agus na rampaí rochtana go Interstate 75 a thógáil &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=$1B Windsor-Detroit bridge deal struck|journal=CBC Canada|date=15 juin 2012|language=anglais|url=https://www.cbc.ca/news/canada/windsor/1b-windsor-detroit-bridge-deal-struck-1.1141713|accessdate=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; . Ar an 12 Aibreán, 2013, d’eisigh Roinn Stáit riarachán Obama Cead Uachtaránachta a bhí riachtanach chun an droichead a thógáil &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2013/04/207424.htm|title=Issuance of Presidential Permit for New International Trade Crossing|date=12 avril 2013|language=anglais|access-date=8 juillet 2021}}&lt;/ref&gt; .

I mí Iúil 2014, bhunaigh na Stáit Aontaithe agus Ceanada L'Autorité du pont Windsor-Détroit  (APWD), i mBéarla'': Windsor–Detroit Bridge Authority'' chun maoirseacht a dhéanamh ar thógáil agus ar oibriú an droichid nua &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Canada, U.S. form new agency to push forward on Detroit-Windsor crossing|journal=Financial Post|date=30 juillet 2014|author=Claire Brownell|language=anglais|url=https://financialpost.com/transportation/canada-u-s-form-new-agency-to-push-forward-on-detroit-windsor-crossing?r|accessdate=8 juillet 2021}}&lt;/ref&gt; .</text>
      <sha1>g2g2twhtbvagoimq1aglwlhv3bmh180</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321580</id>
      <parentid>1321579</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T16:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4191" sha1="9b9wwcgau4zg6vyh01nwuozxhit1hlm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}Is [[droichead]] é '''Droichead Idirnáisiúnta Gordie Howe''' a bheidh le teacht agus a cheanglóidh [[Detroit, Michigan|Detroit]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]], le Windsor, [[Ceanada]] . Ainmníodh an droichead in onóir an imreora [[haca oighir]] Cheanada, Gordon Howe &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title='Mr. Hockey' gets his own bridge|journal=Detroit Free Press|date=14 mai 2015|author=John Gallagher|language=anglais|url=https://eu.freep.com/story/money/business/michigan/2015/05/14/snyder-harper-bridge-detroit-windsor-gordie-howe-hockey/27310243/|accessdate=8 juillet 2021}}&lt;/ref&gt; .

== Stair ==

=== Comhthéacs ===
Moladh an tionscadal ar dtús in 2004 mar ''Detroit River International Crossing'' (DRIC). Críochnaíodh na staidéir theicniúlai Meán Fómhair 2007  agus ceadaíodh an tionscadal i 2008 &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.canada.ca/en/news/archive/2008/03/border-transportation-partnership-reaches-milestone.html|title=Border Transportation Partnership Reaches Milestone|date=3 mars 2008|language=anglais|access-date=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; . Sa bhliain 2010, mheas Michigan Department of Transportation go mbeidh an droichead oscailte sa bhliain 2016 &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=MDOT report: Detroit River International Crossing bridge would generate $70.4M in first-year tolls|journal=Michigan Live|date=17 juin 2010|author=Jonathan Oosting|language=anglais|url=https://www.mlive.com/news/detroit/2010/06/mdot_report_detroit_river_inte.html|accessdate=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; .

I mí na Nollag 2011, dhiúltaigh Coiste Forbartha Eacnamaíochta Sheanad Michigan tógáil an droichid nua &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Canada-U.S. Trade: Michigan Senate Committee Kills New Border Crossing|journal=Michigan Live|date=21 décembre 2011|author=Daniel Tencer|language=anglais|url=https://www.huffingtonpost.ca/2011/10/21/canada-us-trade-windsor-detroit-bridge_n_1023927.html|accessdate=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; . I mí an Mheithimh 2012, cheadaigh comhaontú nua idir Ceanada agus Michigan an tionscadal a hatosú. Mhaoinigh rialtas Cheanada tógáil an droichid, teacht ar an  talamh i Michigan agus na rampaí rochtana go Interstate 75 a thógáil &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=$1B Windsor-Detroit bridge deal struck|journal=CBC Canada|date=15 juin 2012|language=anglais|url=https://www.cbc.ca/news/canada/windsor/1b-windsor-detroit-bridge-deal-struck-1.1141713|accessdate=30 juin 2021}}&lt;/ref&gt; . Ar an 12 Aibreán, 2013, d’eisigh Roinn Stáit riarachán Obama Cead Uachtaránachta a bhí riachtanach chun an droichead a thógáil &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2013/04/207424.htm|title=Issuance of Presidential Permit for New International Trade Crossing|date=12 avril 2013|language=anglais|access-date=8 juillet 2021}}&lt;/ref&gt; .

I mí Iúil 2014, bhunaigh na Stáit Aontaithe agus Ceanada L'Autorité du pont Windsor-Détroit  (APWD), i mBéarla'': Windsor–Detroit Bridge Authority'' chun maoirseacht a dhéanamh ar thógáil agus ar oibriú an droichid nua &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Canada, U.S. form new agency to push forward on Detroit-Windsor crossing|journal=Financial Post|date=30 juillet 2014|author=Claire Brownell|language=anglais|url=https://financialpost.com/transportation/canada-u-s-form-new-agency-to-push-forward-on-detroit-windsor-crossing?r|accessdate=8 juillet 2021}}&lt;/ref&gt; .
==Tagairtí==
[[Catagóir:Droichidin Detroit]]
[[Catagóir:Iompar in Windsor, Ontario]]
[[Catagóir:Droichid á dtógáil]]
[[Catagóir:Droichidthar Abhainn Detroit]]
[[Catagóir:Droichid bhóthair i Michigan]]
[[Catagóir:Droichid bhóthair in Ontario]]
[[Catagóir:Foirgnimh in Windsor, Ontario]]
[[Catagóir:Dola-dhroichid, i Michigan]]
[[Catagóir:Dola-dhroichid i gCeanada]]
[[Catagóir: Tionscadail chomhpháirtíochta poiblí - príobháideacha i gCeanada]]
[[Catagóir:Droichid chábla- fhanachta i gCeanada]]
[[Catagóir:Droichid chábla- fhanachta sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Gordie Howe]]
[[Catagóir:Droichid rothar i gCeanada]]
[[Catagóir:Droichid rothar sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Droichid choisithe i Michigan]]
[[Catagóir:Droichid choisithe in Ontario]]</text>
      <sha1>9b9wwcgau4zg6vyh01nwuozxhit1hlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127165</id>
    <revision>
      <id>1321585</id>
      <timestamp>2026-07-24T16:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>Síol cruthaithe ó enwiki</comment>
      <origin>1321585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2874" sha1="ns62nlrfadx2evbc5d841qsclfd64jm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

Is [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht]] an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] í an '''Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''European Institute of Innovation and Technology'' ('''EIT''')) le [[pearsantacht dhlítheanach]].  Bunaíodh í sa bhliain 2008 chun nuálaíocht san AE a chur chun cinn.&lt;ref name=CELEX:32008R0294 /&gt;  Tá trí phríomhaidhm ag an institiúid: oideachas fiontraíochta; cruthú agus cothú gnó; agus tionscadail nuálaíochta.  I dteannta sin mar chuid de ''[[Horizon Europe]]'',&lt;ref name=CELEX:32021R0695 /&gt; déanann an EIT: teicneolaíochtaí éiritheacha a chothú; éiceachórais a athchóiriú; an Eoraip a bheith neodrach ó thaobh na haeráide de; agus daonlathas a chaomhnú.&lt;ref name=horizon /&gt;  Faigheann EIT a cuid maoinithe trí Horizon Europe.&lt;ref name=CELEX:32021D0820 /&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/1018889/ga | teideal = Téarma: Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32008R0294&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008R0294 | teideal = Rialachán (CE) Uimh. 294/2008 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 11 Márta 2008 lena mbunaítear an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32021R0695&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021R0695 | teideal = Fís Eorpach — an clár réime um thaighde agus um nuálaíocht, lena leagtar síos a rialacha maidir le rannpháirtíocht agus scaipeadh | foilsitheoir = EUR-Lex | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=horizon&gt;{{lua idirlín | url = https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/6abcc8e7-e685-11ee-8b2b-01aa75ed71a1 | teideal = Horizon Europe strategic plan 2025-2027  | foilsitheoir = Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh | work = op.europa.eu | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32021D0820&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0820 | teideal = Cinneadh (AE) 2021/820 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Bealtaine 2021 maidir le Clár Oibre Straitéiseach um Nuálaíocht na hInstitiúide Eorpaí um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht (EIT) 2021-2027: Borradh a chur faoi Thallann Nuálaíochta agus faoi Chumas Nuálaíochta na hEorpa agus lena n-aisghairtear Cinneadh Uimh. 1312/2013/AE | foilsitheoir = EUR-Lex | dátarochtana = 24-07-2026}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]</text>
      <sha1>ns62nlrfadx2evbc5d841qsclfd64jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127166</id>
    <redirect title="An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha" />
    <revision>
      <id>1321589</id>
      <timestamp>2026-07-24T16:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] go [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]]: Leis an t-alt</comment>
      <origin>1321589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="b7n78pytkoxyyfbb3zfjik0vicai21p" xml:space="preserve">#athsheoladh [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]]</text>
      <sha1>b7n78pytkoxyyfbb3zfjik0vicai21p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mikhail Bakunin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127167</id>
    <revision>
      <id>1321599</id>
      <timestamp>2026-07-24T21:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le '  Bhí lámh lárnach ag Mikhail Bakunin i mbunú theoiric an ainrialachais chomhchoitinn (a rugadh ar an 30 Bealtaine 1814 agus a d'éag ar an 1 Iúil 1976. Bhí Bakunin i measc mórlaochra na polaitíochta radacaí san naoú haois déag.   == Saol == Ba de shliocht uaisle Rúiseach é. Ach dhiúltaigh sé dá chúlra go luath ina shaol agus do na buntáistí a bhain leis. Chuaigh sé i dtreo líonraí réabhlóideacha na hEorpa ina n-áit sin.   Chuaigh Mikhail...'</comment>
      <origin>1321599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="706" sha1="bhoaylwo0lzh5sf6vs50yfr6ypa2jbn" xml:space="preserve">

Bhí lámh lárnach ag Mikhail Bakunin i mbunú theoiric an ainrialachais chomhchoitinn (a rugadh ar an 30 Bealtaine 1814 agus a d'éag ar an 1 Iúil 1976. Bhí Bakunin i measc mórlaochra na polaitíochta radacaí san naoú haois déag. 

== Saol ==
Ba de shliocht uaisle Rúiseach é. Ach dhiúltaigh sé dá chúlra go luath ina shaol agus do na buntáistí a bhain leis. Chuaigh sé i dtreo líonraí réabhlóideacha na hEorpa ina n-áit sin.


Chuaigh Mikhail Bakunin ar shlí na fírinne ar an 1 Iúil 1876. 

== Féach freisin ==

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{síol}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1814]]
[[Catagóir:Básanna i 1876]]
[[Catagóir:Fealsúna Rúiseacha]]
[[Catagóir:Ainrialaithe]]</text>
      <sha1>bhoaylwo0lzh5sf6vs50yfr6ypa2jbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321600</id>
      <parentid>1321599</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T21:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="739" sha1="8j64pawpq95rghu86a64n2gzin3gblo" xml:space="preserve">

Bhí lámh lárnach ag Mikhail Bakunin i mbunú theoiric an ainrialachais chomhchoitinn (a rugadh ar an 30 Bealtaine 1814 agus a d'éag ar an 1 Iúil 1976. Bhí Bakunin i measc mórlaochra na polaitíochta radacaí san naoú haois déag. 

== Saol ==
Ba de shliocht uaisle Rúiseach é. Ach dhiúltaigh sé dá chúlra go luath ina shaol agus do na buntáistí a bhain leis. Chuaigh sé i dtreo líonraí réabhlóideacha na hEorpa ina n-áit sin.


Chuaigh Mikhail Bakunin ar shlí na fírinne ar an 1 Iúil 1876. 

== Féach freisin ==

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{síol}}{{DEFAULTSORT:Bakunin, Mikhail }}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1814]]
[[Catagóir:Básanna i 1876]]
[[Catagóir:Fealsúna Rúiseacha]]
[[Catagóir:Ainrialaithe]]</text>
      <sha1>8j64pawpq95rghu86a64n2gzin3gblo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Na hÉireannaigh Óga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127168</id>
    <redirect title="Éire Óg" />
    <revision>
      <id>1321602</id>
      <timestamp>2026-07-24T22:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[Éire Óg]]</comment>
      <origin>1321602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="al9mqlmogqvvxlfxxw4dh9k62xuqnxk" xml:space="preserve">#athsheoladh[[Éire Óg]]</text>
      <sha1>al9mqlmogqvvxlfxxw4dh9k62xuqnxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catherine Connolly</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127169</id>
    <redirect title="Caitríona Ní Chonghaile" />
    <revision>
      <id>1321606</id>
      <timestamp>2026-07-25T00:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LametinoWiki</username>
        <id>23199</id>
      </contributor>
      <comment>Bhog LametinoWiki an leathanach [[Catherine Connolly]] go [[Caitríona Ní Chonghaile]]</comment>
      <origin>1321606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="e2rcb7ktmab7ev1hgvy32yh9zcm7hp9" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Caitríona Ní Chonghaile]]</text>
      <sha1>e2rcb7ktmab7ev1hgvy32yh9zcm7hp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lynn Ní Bhaoighealláin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127170</id>
    <redirect title="Lynn Boylan" />
    <revision>
      <id>1321620</id>
      <timestamp>2026-07-25T02:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guliolopez</username>
        <id>313</id>
      </contributor>
      <comment>Guliolopez moved page [[Lynn Ní Bhaoighealláin]] to [[Lynn Boylan]] over redirect: Undiscussed move. Restore to title per move by TGcoa of 2024</comment>
      <origin>1321620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="obxwsju1596xu696ihwfpqsrs38g1ke" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Lynn Boylan]]</text>
      <sha1>obxwsju1596xu696ihwfpqsrs38g1ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dá Aspal Déag Íosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127171</id>
    <redirect title="An Dá Aspal Déag" />
    <revision>
      <id>1321623</id>
      <timestamp>2026-07-25T07:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[An Dá Aspal Déag]]</comment>
      <origin>1321623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="sq7tyywqhpl96b28v6a4l48qpdtzhwi" xml:space="preserve">#athsheoladh[[An Dá Aspal Déag]]</text>
      <sha1>sq7tyywqhpl96b28v6a4l48qpdtzhwi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>