Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3702 1321660 1275090 2026-07-25T18:35:13Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1321660 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} Is é an '''25 Iúil''' an 206ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 207ú lá i mbliain bhisigh. Tá 159 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * Lá Fhéile [[Naomh Séamus, mac Zeibidé| Séamus Mór]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1806]] — [[Seán Ó Donnabháin]], scoláire Éireannach (b. [[1876]]) * [[1848]] — [[Arthur Balfour]], príomhaire na Ríochta Aontaithe (b.[[1930]]) * [[1855]] — [[Séamas Ó Dubhghaill]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1929]]) * [[1862]] — [[Norma Borthwick]], ealaíontóir, scríbhneoir, agus gníomhaí ar son na Gaeilge (b. [[1934]]) * [[1893]] — [[Rosie Hackett]], ceardchumannaí Éireannach (b.[[1976]]) * [[1894]] — [[Gavrilo Princip]], feallmharfóir Ard-Diúic na hOstaire Franz Ferdinand (b.[[1918]]) * [[1894]] — [[Walter Brennan]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1974]]) * [[1909]] — [[Séamus Mac Conmara]], scríbhneoir agus aistritheoir Éireannach (b. [[1936]]) * [[1924]] — [[Síle Ní Chéileachair]], údar Éireannach (b. [[1985]]) * [[1964]] — [[Anne Applebaum]], iriseoir Meiriceánach * [[1966]] — [[Lynda Lemay]], amhránaí Ceanadach * [[1967]] — [[Matt LeBlanc]], aisteoir Meiriceánach * [[1974]] — [[Gareth Thomas]], imreoir rugbaí Breatnach * [[1978]] — [[Louise Brown]], an chéad leanbh ''IVF'' * [[1981]] — [[Finn Bálor]], coraí gairmiúil Éireannach * [[1988]] — [[Anthony Stokes]], imreoir sacair * [[1995]] — [[Maria Sakkari]], imreoir leadóige Gréagach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1186]] — [[Aodh de Léis, Tiarna na Mí]], úinéir talún agus sealbhóir oifige ríoga Angla - Normannach (r. [[1135]]) * [[1492]] — [[Pápa Innocentius VIII]], ± 60 (r.[[1432]]) * [[1834]] — [[Samuel Taylor Coleridge]], file Sasanach (r. [[1772]]) * [[1843]] — [[Charles Macintosh]], ceimiceoir Briotanach (r. [[1766]]) * [[1945]] — [[Kurt Gerstein]], oifigeach SS (r. [[1905]]) * [[1959]] — [[Isaac Herzog|Yitzhak HaLevi Herzog]], raibí Iosraelach (r. [[1888]]) * [[1973]] — [[Michael Davern]], polaiteoir Éireannach (r. [[1900]]) * [[1980]] — [[Vladimir Vysotsky]], amhránaí, file, agus aisteoir Sóivéadach (r. [[1938]]) * [[2009]] — [[Vernon Forrest]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1971]]) * [[2022]] — [[David Trimble]], polaiteoir as Beannchar, Contae an Dúin (r. [[1944]]) == Tarluithe eile == * [[306]] - Fógraíodh [[Constaintín Mór (Impire na Róimhe)|Constaintín I]] ina [[Impire na Róimhe]] * [[1554]] - Phós [[Máire I Shasana]] agus [[Pilib II na Spáinne]] in [[Ardeaglais Winchester]] * [[1593]] - D'iompaigh [[Anraí IV na Fraince]] go poiblí ó [[Protastúnachas|Phrotastúnachas]] go [[Caitliceachas]] * [[1603]] - Rinneadh agus corónú ar Rí [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas VI agus I]] agus Banríon [[Áine na Danmhairge]] in [[Abtheach Westminster]] * [[1934]] - D'fheallmharaigh na [[Naitsithe]] an seansailéir Ostarach, [[Engelbert Dollfuss]], i rith ''coup'' gan rath * [[1943]] - Cuireadh [[Benito Mussolini]] as oifig san Iodáil * [[1961]] - [[An Cogadh Fuar]]: In óráid, dúirt [[John F. Kennedy]] gur ionsaí ar [[ECAT]] é ionsaí ar [[Beirlín|Bheirlín]] * [[1965]] - "D'éirigh Dylan leictreach": sheinn [[Bob Dylan]] [[giotár]] leictreach go conspóideach ag ''Newport Folk Festival'' * [[1978]] - Rugadh [[Louise Brown]]. Bhí sí an chéad "[[Toirchiú in vitro|leanbh triaileadáin]]" * [[1979]] - [[Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael]]: thosaigh [[Iosrael]] [[Leithinis Síonáí]] a fhágáil [[Catagóir:Dátaí|0725]] [[Catagóir:Míonna|Iúil, 25]] akzye2hwy2xmmfhygz9l2xukju26ptz 0 5392 1321675 1183959 2026-07-26T02:03:01Z Wikipidéanach 68935 cuireadh "comhpháirteanna" leis 1321675 wikitext text/x-wiki Is éard is '''córas oibriúcháin''' ann ná an [[bogearra]] bunúsach a ritheann ar [[ríomhaire]], agus mar gheall air sin, an ceann is tábhachtaí. Ní mór do gach ríomhaire córas oibriúcháin a bheith air chun [[ríomhchlár|ríomhchláir]] eile a rith. Rialaíonn an córas oibriúcháin buntascanna ar nós ionchur ón méarchlár a aithint agus aschur a chur go dtí an scáileán. == Príomhsheirbhísí == * Comhéadan inúsáidte a chur ar fáil * Acmhainní a roinnt * Cumarsáid le [[forimeallach|forimeallaigh]] * Comhordú ar thascanna. * Bainistiú ar [[RAM|chuimhne]]. * Monatóireacht ar acmhainní agus slándáil. * Bainistiú ar chomhaid. * Comhordú ar chumarsáid [[líonra ríomhaireachta|líonra]]. == Cineálacha Córais Oibriúcháin == * Córas aontascáileach ** [[tasc (ríomhaireacht)|Tasc]] amháin ag aon am amháin – m.sh. [[MS-DOS]] * Córas iltascáileach ** Níos mó ná tasc amháin ag an am ** Roinntear an t-am ar an b[[próiseálaí]] a fhaigheann gach tasc * Córas ilúsáideorach ** Níos mó ná úsáideoir amháin ag roinnt ríomhaire * Córas ilphróiseálach ** Níos mó ná próiseálaí amháin ag roinnt tascanna agus/nó úsáideoirí == Comhpháirteanna == '''Eithne''' Is í an eithne croílár an chórais oibriúcháin. Is í an chuid a ritheann i mód pribhléideach agus a rialaíonn gach rochtain ar na crua-earraí. '''Láimhseáil teagmhas (idirbhriseadh)''' Comhartha is ea idirbhriseadh a stopann an obair atá ar siúl ag an bpróiseálaí ionas gur féidir freastal láithreach ar theagmhas, fhilltear ar an obair sin ina dhiaidh. '''Rith Cláir''' Baineann rith cláir leis an gcaoi a lódálann an córas oibriúcháin clár isteach sa chuimhne, a chruthaíonn próiseas dó agus a sceidealaíonn am próiseálaí lena chur i gcrích. '''Bainistíocht cuimhne''' Is í an bhainistíocht cuimhne a leithdháileann cuimhne ar na próisis, a choinníonn scartha óna chéile iad, agus a úsáideann cuimhne fhíorúil chun níos mó spáis a chur ar fáil ná mar atá ann go fisiciúil. '''Iltascáil''' Ligeann an iltascáil do roinnt clár rith ar an ríomhaire ag an am céanna tríd an bpróiseálaí a roinnt eatarthu ina slisní beaga ama. == Samplaí == === Apple/Macintosh === * [[Apple II series|Apple II]] ** [[Apple DOS]] ** [[ProDOS]] *** [[GS/OS]] * [[Apple III]] ** [[SOS (córas oibriúcháin)|SOS]] (Sophisticated Operating System) * [[Lisa OS]] * [[Macintosh]] ** [[Unix-like]] *** [[A/UX]] *** [[MkLinux]] ** [[Mac OS]] *** [[Mac OS history#Release|System Software 1]] *** [[Mac OS history#Release|System Software 2]] *** [[Mac OS history#Release|System Software 3]] *** [[Mac OS history#Release|System Software 4]] *** [[Mac OS history#System Software 5|System Software 5]] *** [[System Software 6]] *** [[System 7 (Macintosh)|System 7]] *** [[Mac OS 8]] *** [[Mac OS 9]] ** [[Mac OS X]] *** [[Darwin (córas oibriúcháin)|Darwin]] *** [[Mac OS X v10.x]] *** [[Mac OS X Server]] === Córais Microsoft === * [[MS-DOS]] * [[Microsoft Windows]] ** [[Windows 1.0]] ** [[Windows 2.0]] ** [[Windows 3.0]] (an chéad leagan a d'éirigh go maith leis ó thaobh díolacháin) ** [[Windows 3.1x]] ** [[Windows 95]] ** [[Windows 98]] ** [[Windows 98 Leagan 2]] ** [[Windows Millennium Edition]] (Windows Me) * [[OS/2]] (forbartha in éineacht le [[IBM]]) * [[Windows NT]] ** [[Windows NT 3.1]] ** [[Windows NT 3.5]] ** [[Windows NT 3.51]] ** [[Windows NT 4.0]] ** [[Windows 2000]] ** [[Windows XP]] ** [[Windows Server 2003]] ** [[Windows Vista]] ** [[Windows 7]] ** [[Windows 8]] ** [[Windows 8.1]] ** [[Windows 10]] ** [[Windows 11]] === Córais bunaithe ar UNIX ([[bogearraí saor]]) === * [[UNIX]] * [[FreeBSD]] * [[NetBSD]] * [[OpenBSD]] * [[OpenSolaris]] * [[Tionscadal GNU|GNU]] / [[Linux]] * [[XINU]] === Córais bunaithe ar UNIX (dílseacht) === * [[Mac OS X]] * [[NeXTSTEP]] * [[SCO UNIX]] * [[Solaris]] * [[System V]] * [[Xenix]] === Córais Eile === * [[CTSS]] * [[Multics]] * [[ITS]] * [[zOS]] * [[CP/M]] * [[VMS]] {{Stumpa}} [[Catagóir:Córais oibriúcháin|*]] muaqnhgauvobkg5ctw24gktrw5wkzlv 0 6838 1321667 1300550 2026-07-25T23:26:20Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321667 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[Loingseoireacht|loingseoir]] agus taiscéalaí [[An Iodáil|Iodálach]] é '''Críostóir Colambas''' (nó ''Cristoforo Colombo'' as [[Iodáilis]]) i seirbhís do [[Rí]] na Spáinne ([[Genova]] [?] [[25 Lúnasa]] nó [[31 Deireadh Fómhair]] [[1451]] - [[Valladolid]], [[An Spáinn]], [[20 Bealtaine]] [[1506]]). Tá clú bainte amach ag Colambas mar gheall ar a chéad thuras trasna an [[Aigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] sna longa la [[Céadchuairt Chríostóir Colambas go Meiriceá|Niña, la Pinta agus la Santa Maria]] i [[1492]], ar thóir bealach nua go dtí an t-Oirthear. [[Íomhá:Viajes de colon.svg|clé|mion|400x400px|Sa bhliain 1492, 1493, 1498, agus 1502, tháinig Columbus go [[Meiriceá]].]][[Íomhá:Christopher Columbus voyages.gif|clé|mion|400x400px]] == Cúlra == Roimh am Cholambais, bhíodh trádáil ar siúl thar tír idir an [[An Eoraip|Eoraip]] agus an [[An Áise|Áise]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/17-Criostoir-Colambas.pdf|teideal=Colambas|údar=Foras na Gaeilge|dátarochtana=2021}}</ref> Go leor de na hearraí a tháinig ón Áise, is trí [[Cathair Chonstaintín|Chathair Chonstaintín]] a tháinig siad. Cathair faoi smacht rialtas Chríostaigh a ba ea í go dtí na 1400idí, nuair a gabhadh í ag na Moslamaigh. Ní raibh sé sábháilte a thuilleadh do Chríostaithe, mar sin, a bheith ag taisteal an bhealaigh sin. Roimh i bhfad bhí impireacht mhór ag an Phortaingéil san [[Afraic]], san India agus in Oirdheisceart na hÁise. Ba ghairid go raibh an Spáinn in iomaíocht léi.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/pdf/notaiTSIomlan.pdf|teideal=Nótaí staire don Teastas Sóisearach|údar=cogg.ie|dáta=2007|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-10-12|archivedate=2007-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071118231335/http://www.cogg.ie/pdf/notaiTSIomlan.pdf}}</ref> Thug ceannairí na Spáinne tacaíocht airgid do [[Taiscéalaíocht|thaiscéalaithe]] a rachadh ag cuardach tíortha nua agus saibhris mhór. Ba é Críostóir Colambas an taiscéalaí ba cháiliúla ar thug an Spáinn cuidiú dó. Dá réir sin, theastaigh ó Cholambas bealach farraige a aimsiú go dtí an Áise, chun go bhféadfaí earraí a thabhairt go héasca ón Áise chuig an Eoraip arís. Chreid sé dá sheolfadh sé siar ón Eoraip go rachadh sé timpeall an domhain chomh fada leis an Áise. Deirtear gurbh é Colambas an chéad [[An Eoraip|Eorpach]] a tháinig go Meiriceá, cé go raibh na [[Lochlannaigh]] ann roimhe. Níorbh é Colambas an chéad duine le críocha Mheiriceá a aimsiú, cinnte. Bhí Meiriceánaigh Dhúchasacha ina gcónaí ann i bhfad sular bhain seisean an áit amach. == Saol == Rugadh Colambas sa bhliain 1451 i [[Genova|Genoa]] san [[An Iodáil|Iodáil]]. Nílimid cinnte faoina áit bhreithe nó an dáta. Ach d’fhás Colambas aníos cois na farraige. Chuir sé suim mhór sna longa a d’fheiceadh sé amuigh ar an bhfarraige. Nuair a bhí sé ina fhear óg, fuair sé an deis taisteal go tíortha éagsúla san Eoraip ar longa trádála. Tháinig Colambas go [[Gaillimh]], fiú amháin, sa bhliain 1477.<ref name=":0" /> === Taiscéalaíocht === Bhí bealach ag na Portaingéalaigh go dtí na hOileáin Spíosra. Bhí na Spáinnigh anois ag iarraidh bealach nua a fháil chun na nOileán. Shíl Christopher Columbus go mbeadh sé ábalta dul siar thar an Aigéan Atlantach go dtí na hIndí Thiar. Ar dtús chuaigh Colambas go dtí Rí na Portaingéile ach ní bhfuair sé tacaíocht uaidh. Ansin chuaigh sé go dtí Rí Ferdinand agus Banríon Isabella na Spáinne. Thug siad airgead agus longa dó. [[Íomhá:Columbus - for gold, God and glory (IA columbusforgoldg00dyso 0).pdf|clé|mion|Chun leas a bhaint as na gnáthghaotha Atlantacha d’athraigh Colambas seolta an Nina i gceantar na n[[Na hOileáin Chanáracha|Oileán Canárach]] ó sheolta Laidineacha (triantánacha) go rige cearnógach (thuas)<ref name=":1" />]] ==== 1492 ==== [[Íomhá:Columbus Taking Possession.jpg|clé|mion|Tháinig Colambas i dtír ar [[12 Meán Fómhair]] [[1492]] sna [[Na Bahámaí|Bahámaí]] (Prang Educational Co., 1893)]] Sa bhliain 1492, thug rí agus banríon na Spáinne airgead do Cholambas chun an turas siar a dhéanamh. D’fhág Colambas [[Palos de la Frontera]], baile beag san [[Andalúisít|Andalúis]] agus chroch sé suas a chuid seolta ar an [[3 Lúnasa]] [[1492]] le trí bhád, an Santa Maria, an Niña agus an Pinta. Chreid cuid de na mairnéalaigh go raibh an domhan cothrom agus bhí eagla orthu go dtitfeadh siad thar a bhruach ǃ<ref name=":1" /> Ach tar éis dhá mhí, tháinig siad i dtír ar 12 Meán Fómhair ar [[oileán Guanahaní]] sna [[Na Bahámaí|Bahámaí]] (thug Colambas 'San Salvador' ar an oileán). Shíl Colambas go raibh sé san [[An Áise|Áise]] agus ghlaoigh sé Indiaigh ar na daoine ann. Níor thuig Colambas go raibh ilchríoch idir an Eoraip agus an Áise. Ní raibh a fhios aige go raibh Meiriceá aimsithe aige agus lean sé ar aghaidh ag lorg tíortha san Áise. Ní raibh a fhios ag aon Eorpach faoi Mheiriceá ag an am. Ar 5 Nollaig 1492, tháinig Colambas i d[[tír]] ar oileán [[An Easpáinneoil|Easpáinneoil]] (atá roinnte anois idir [[Háítí]] agus [[an Phoblacht Dhoiminiceach]]). 'La Isla Española' a thug sé ar an oileán (Hispaniola inniu i mBéarla). [[Íomhá:Capitulacionsori.jpg|clé|mion|Cuntas ar thuras Chriostóir Colambas - Cartlainn (Capitulations of Santa Fe (Granada) )]] Bhunaigh sé baile beag ann, "La Navidad", an chéad lonnaíocht de chuid na hEorpa i Meiriceá. Ar 24 Nollaig, cailleadh an Santa Maria.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gsp.yale.edu/case-studies/colonial-genocides-project/hispaniola|teideal=Hispaniola {{!}} Genocide Studies Program|work=gsp.yale.edu|dátarochtana=2021-12-05}}</ref> Rinne Colambas a dhícheall teacht ar ór, ach ní bhfuair sé ach beagán. D’fhill Colambas agus a mhairnéalaigh abhaile ar an Nina agus an Pinta. Fuair sé fáilte mhór sa Spáinn i mí na Márta 1493. ==== Cuntas ar thuras Chriostóir Colambas sa bhliain 1492 ==== <blockquote>"Bhíomar ag seoladh siar ó dheas, agus ní raibh aon deireadh leis an bh[[farraige]]. Bhí roinnt comharthaí ann, áfach, a thaispeáin go rabhamar in aice leis an g[[cósta]]. Chonaic roinnt den gcriú éin fharraige san aer agus planda cósta san uisce. Chonaic an criú a bhí ar an Pinta bata agus polla beag san uisce. Nuair a thóg siad amach ón uisce é, bhí an chuma ar an bpolla go raibh obair láimhe déanta air. Chonaic criú an Niña comharthaí talún freisin –géag crainn le caora air. Tháinig faoiseamh ar gach duine agus níorbh fhada é anois go dtí go raibh an ghrian ag dul ina luí. [[Íomhá:Pinta, Niña y Santa María en el Muelle de las Carabelas.jpg|mion|Macasamhlacha lánscálaː an Niña, an Pinta agus an Santa M, Palos de la Frontera, An Spáinn]]Tar éis dul faoi don ngrian, chas an t[[Aimiréal]] an long ar ais i dtreo an Iarthair, agus lean siad ar aghaidh ag luas timpeall 12 míle san uair. Thart ar a 2 am, bhí 90 míle seolta acu. Mar gur long ní ba thapúla í an Pinta, sheol sí ar aghaidh ós comhair na long eile, agus b’í a chonaic an talamh ar dtús. B’é an mairnéalach Rodrigo de Triana a chonaic an talamh ar dtús. Nuair a d’fhéach an captaen amach óna sheastán, cheap sé go bhfaca sé solas. Ghlaoigh sé ar dhuine de na mairnéalaigh, agus d’iarr sé air féachaint freisin. Ní raibh an bheirt acu cinnte, áfach. Ina dhiaidh seo, cheap an tAimiréal go bhfaca sé an solas uair nó dhó ach arís, ní raibh sé cinnte de. Bhí 10,000 bonn óir agus airgid geallta don gcéad duine a chonaic an cósta, ach anois gheall an tAimiréal beart síoda le cur leis seo. Timpeall dhá uair a chloig níos déanaí, chonaic an chéad duine an talamh thart air sé mhíle ón long."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/12-Taisc%C3%A9ala%C3%ADocht-agus-Fionnachtana.pdf|teideal=12 Taiscéalaíocht agus Fionnachtana|údar=cogg.ie|dátarochtana=2021|archivedate=2022-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220629061248/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/12-Taisc%C3%A9ala%C3%ADocht-agus-Fionnachtana.pdf}}</ref> </blockquote> [[Íomhá:Maqueta Casa Colon Museo La Isabela SDQ 10 2019 1055.jpg|clé|mion|"La Isabela"]] ==== 1493-1502 ==== Ar [[15 Márta]] [[1493]], tháinig Colambas ar ais chuig [[Palos de la Frontera]] san [[Andalúisít|Andalúis]]. Rinne Colambas trí aistear eile trasna an Atlantaigh, sna blianta 1493, 1498, agus 1502, le tacaíocht airgid Fernando agus Isabel.. I dtús den bhliain 1493, fágadh 39 fear ar oileán [[An Easpáinneoil|Easpáinneoil]] sa bhaile nua, La Navidad. Nuair a tháinig Colambas ar ais níos déanaí sa bhliain sin,<ref>{{Lua idirlín|url=http://nationalhumanitiescenter.org/pds/amerbegin/settlement/text1/ColumbusHispaniola.pdf|teideal=Town of La Isabela, 1493|údar=nationalhumanitiescenter.org|dátarochtana=2021}}</ref> bhí an baile scriosta; sléacht a bhí ann nach dtáinig Eorpach ar bith slán as.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thoughtco.com/la-navidad-first-european-settlement-2136439|teideal=What Was the First European Town in the Americas?|údar=Spanish Ph. D., Spanish M. A., Spanish B. A.|language=en|work=ThoughtCo|dátarochtana=2021-12-05}}</ref> Ach bhunaigh Colambas baile nua, La Isabela, an chéad lonnaíocht seasta de chuid na hEorpa i Meiriceá. Níos déanaí, d’aimsigh Colambas a lán oileán eile, cosúil le [[Oileán na Tríonóide]], [[Iamáice]], agus [[Guadalúip]] ach, ar ndóigh, níor bhain sé [[an Áise]] amach ariamh. === Bás === Bhí sé i ndiaidh teacht ar chríocha Mheiriceá, ach níl a fhios againn ar thuig sé é sin faoin am a fuair sé bás sa bhliain 1506. Chreid sé ar aon nós gur theip ar a shaol mar nár aimsigh sé bealach nua go dtí [[na hOileáin Spíosra]]. D'éag an taiscéalaí i [[Valladolid]] ar an [[20 Bealtaine]] [[1506]]). Bhí [[airtríteas]] aige, agus b'fhéidir go raibh an [[galar]] Reiter air. Cuireadh Colambas, is cosúil, i mainistir Naomh Proinsias i [[Valladolid]] sa bhliain 1505 (tá [[Aodh Rua Ó Domhnaill]] curtha ann freisin). Nó creideann na seandálaithe gur cuireadh Críostóir Colambas ann, cé go bhfuil scéal ann gur aistríodh a chorp go dtí [[Sevilla]] agus ina dhiaidh sin go dtí an [[An Phoblacht Dhoiminiceach|Phoblacht Dhoiminiceach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl304.pdf|teideal=An Lúibín|údar=gaeilge.org.au|dáta=2020|dátarochtana=2021|archivedate=2021-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211026204829/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl304.pdf}}</ref> [[Íomhá:Christopher Columbus Statue Torn Down at Minnesota State Capitol on June 10, 2020.jpg|clé|mion|Leagadh dealbh i Minnesota State Capitol, 10 Meitheamh, 2020]] == Tionchar == [[Íomhá:COLUMBUS STATE STATUE REMOVED.jpg|clé|mion|Leagadh dealbh i Columbus State Community College, 2020]] Níl a fhios againn céard a cheap Colambas nuair a fuair sé bás; an raibh a fhios aige gur tháinig sé ar [[ilchríoch]] nua? B'fhéidir nach raibh. Cé gur theip ar Colambas saibhreas a thabhairt ar ais, scaipeadh ráflaí go raibh rud bocht óir le fáil i Meiriceá. Bhí cuid de thaiscéalaithe na Spáinne a bhí ag iarraidh seo a fháil amach dóibh féin. Thug siad drochbhail amach is amach ar bhunadh na háite.<ref name=":1" /> I mí Dheireadh Fómhair gach bliain déantar ‘Columbus Day’ a cheiliúradh i Stáit Aontaithe Mheiriceá i gcuimhne ar Chríostóir Colambas. Déantar an lá sin a cheiliúradh i roinnt tíortha eile i Meiriceá Thuaidh agus Meiriceá Theas freisin, agus sa Spáinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Columbus Day|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Columbus_Day&oldid=1049614876|journal=Wikipedia|date=2021-10-12|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=National Day of Spain|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Day_of_Spain&oldid=1049614332|journal=Wikipedia|date=2021-10-12|language=en}}</ref> Ach inniu, tá go leor daoine míshásta go ndéantar comóradh ar thaiscéalaithe mar Chriostóir Colambas le dealbha, srl.<ref>Mar shampla, i mí Lúnasa 2017, chaith agóideoirí péint dhearg ar an dealbh seo de Cholambas in [[Buffalo, Nua-Eabhrac|Buffalo]], Nua-Eabhrac</ref> In 2020, dhírigh daoine a bhí ag agóidíocht (mar gheall ar éagóir agus idirdhealú in aghaidh daoine de chine daite sna Stáit Aontaithe agus in áiteanna eile) ar go leor dealbh de Chriostóir Colambas. == Féach freisin == * [[Céadchuairt Chríostóir Colambas go Meiriceá]] * [[Bartolomé Colón]] *[[Naomh Breandán]] *[[Taiscealaí]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Colambas, Críostóir}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1451]] [[Catagóir:Básanna i 1506]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Genova]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Naoimh Iodálacha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Proinsiasaigh]] [[Catagóir:Ré na Fionnachtana]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Taiscéalaithe Iodálacha]] 1b7qj1avupvy46hjx82uv2yqpoz6zyr 0 16737 1321642 1275210 2026-07-25T15:31:32Z Ériugena 188 1321642 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[File|fhile]] Gaeilge é '''Riocard Bairéad''', a rugadh idir 1735 agus 1740 san Bheairic i mBéal an Mhuirthead, [[Cló Mhaigh Eo|Co. Mhaigh Eo]].<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1038|title=BAIRÉAD, Riocard (c.1739–1819) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref><ref>Fonn Ceoil, leabhrán c, [http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/fonn-ceoil-leabhran-c.pdf COGG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023234029/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/fonn-ceoil-leabhran-c.pdf |date=2017-10-23 }}</ref> Is cosúil gur fhan sé sa cheantar ar feadh a shaoil ar fad, gan bogadh ach go dtí an Carn, paróiste in aice láimhe, timpeall na bliana 1790 b'fhéidir. B'fhéidir gur mar gheall ar a phósadh le Nancy, iníon le Seán Tollett as [[Maigh Raithin, Contae Mhaigh Eo|Maigh Raithin]], feirmeoir agus ball den Eaglais Bhunaithe. Tá cuntais a scríobh lucht a chomhaimsire agus taistealaithe a thug cuairt ar an gceantar — leithéidí *''Walks through Ireland''* (1819) le John Bernard Trotter agus *''Erris in the Irish Highlands''* (1836) le Patrick Knight — an-fhabhrach do Bhairéad; molann siad é as a ghéarchúis, a chineáltas agus a mheon sóisialta taitneamhach. Is cosúil gur thuill na tréithe seo fabhar dó ó na huaisle áitiúla, agus bhí sé i bhfabhar na cléire freisin, idir Chaitlicigh agus Phrotastúnaigh. Mhair sé ar ghabháltas beag san Bheairic, in aice le Béal an Mhuirthead, agus choinnigh sé scoil ar feadh blianta fada, ag [[Múinteoir|múineadh]] mac na ndaoine uaisle áitiúla. Mhair cuid mhór dá chuid filíochta, agus scríobhadh cuid de síos i "gcarachtar Béarla" ( ‘English character’), tras-scríobh foghraíochta mar a déarfá. Bhí tionchar ag [[Raibeart Burns]] air, agus is cosúil nár fhoghlaim sé scríobh na Gaeilge go raibh sé ina dhuine fásta. Chuir sé go mór le filíocht na ndaoine agus bhí an-mheas ag scríbhneoirí Béarla ar a chuid saothair. Go ginearálta, bhí a chuid cumadóireachta aorach agus áirítear orthu amhráin ar nós "Eoghan Cóir", "Séamas Ó Loinsigh" agus "Seán Gabha" agus "Oiche Sheain Ui De Dhiarmada". Bhí teagmháil aige le Mícheál Mac Suibhne, file tíre eile a bhain le hOileán Acla le linn an tréimhse seo, agus ní léir ar aithin sé [[Antoine Raiftearaí]], file eile as Maigh Eo. Cosúil le Mac Suibhne, bhí Bairéad ina [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Éireannach Aontaithe]] agus gearradh trí mhí i bpríosún [[Caisleán an Bharraigh|Chaisleán an Bharraigh]] air as a ghníomhaíochtaí i ndiaidh thuirlingthe na bhFrancach i 1798. I ndiaidh bhás a chéad mhná céile, Nancy Tollett, phós sé, go déanach sa saol, Máire Ní Mhóráin, a shíl gur chóir a chuid filíochta a chaitheamh i mbruscar agus a dhóigh an chuid is mó di i ndiaidh a bháis. Bhí beirt leanaí acu, Mary agus Riocard; fuair an duine deireanach seo oideachas i mBaile Átha Cliath, chuaigh sé isteach i bpóilíní na hÉireann, agus bhí sé lonnaithe i gCaisleán Riabhach, Co. Ros Comáin, áit ar bhásaigh sé sa deireadh. Fuair Bairéad féin bás ar 8 Nollaig 1819 agus adhlacadh é i Mainistir na Croise, lasmuigh de Bhéal an Mhuirthead, Co. Mhaigh Eo. Is é "Preab san Ól", amhrán óil, a chuid saothair is cáiliúla gan amhras, agus tá baint aige, go hearráideach, leis an amhrán "Bean an Fhir Ruaidh" chomh maith. ==Foinsí== * J. Karney, ‘Richard Barrett, the bard of Mayo ', Irisleabhar na Gaedhilge, v (1894); * Mícheál Ó Tiománuidhe (eag.), Abhráin Ghaedhilge an Iarthair, cuid i (1906), 4; * T. F. O'Rahilly, ‘A song by Richard Barrett ,' Gadelica, i (1912/13), 112 -26; * P. de Brún, B. Ó Buachalla, T. Ó Concheanainn (ed.), Nua-Dhuanaire, i (1971), 173; * Nicholas Williams (eag.), Riocard Bairéad: amhráin (1979); Beathaisnéis 1782 -1881 == Eolas eile == * Nicholas Williams, ed., Riocard Bairéad: amhráin (Dublin: An Clóchomhar, 1978) * ''Éigse: a journal of Irish studies'' 16/3 (1976) Ó Concheanainn (Tomás), (Editor), National University of Ireland, Vol. 16, pp. 171–250. * Beiner, Guy (2004) 'Who were "the Men of the West"? Folk historiographies and the reconstruction of democratic histories', Folklore, 115:2, 201-221 * Dunne, Tom (1998), '"Subaltern Voices?" Poetry in Irish, Popular Insurgency and the 1798 Rebellion', Eighteenth-Century Life - Volume 22, Number 3, November 1998, pp. 31–44, Duke University Press ==Naisc sheachtracha== * https://www.dib.ie/biography/bairead-riocard-barrett-dick-a0324 Bairéad, Riocard (Barrett, Dick).Curtha ar fáil ag Dónall Ó Braonáin faoi Creative Commons Attribution Non Commercial 4.0 International license. * https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1038 BAIRÉAD, Riocard (c.1739–1819). Curtha ar fáil ag ag Diarmuid Breathnach & Máire Ní Mhurchú. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Bairéad, Riocard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1740|Baireád, Riocard]] [[Catagóir:Básanna i 1819|Baireád, Riocard]] [[Catagóir:Filí na hÉireann|Baireád, Riocard]] [[Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Iorras]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo|Baireád, Riocard]] fgk6kqe2v4gfom663xrv460l5unh5hb 1321643 1321642 2026-07-25T15:40:38Z Ériugena 188 1321643 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[File|fhile]] Gaeilge é '''Riocard Bairéad''', a rugadh idir 1735 agus 1740 san Bheairic i mBéal an Mhuirthead, [[Cló Mhaigh Eo|Co. Mhaigh Eo]].<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1038|title=BAIRÉAD, Riocard (c.1739–1819) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref><ref>Fonn Ceoil, leabhrán c, [http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/fonn-ceoil-leabhran-c.pdf COGG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023234029/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/fonn-ceoil-leabhran-c.pdf |date=2017-10-23 }}</ref> Is cosúil gur fhan sé sa cheantar ar feadh a shaoil ar fad, gan bogadh ach go dtí an Carn, paróiste in aice láimhe, timpeall na bliana 1790 b'fhéidir. B'fhéidir gur mar gheall ar a phósadh le Nancy, iníon le Seán Tollett as [[Maigh Raithin, Contae Mhaigh Eo|Maigh Raithin]], feirmeoir agus ball den Eaglais Bhunaithe. Tá cuntais a scríobh lucht a chomhaimsire agus taistealaithe a thug cuairt ar an gceantar — leithéidí *''Walks through Ireland''* (1819) le John Bernard Trotter agus *''Erris in the Irish Highlands''* (1836) le Patrick Knight — an-fhabhrach do Bhairéad; molann siad é as a ghéarchúis, a chineáltas agus a mheon sóisialta taitneamhach. Is cosúil gur thuill na tréithe seo fabhar dó ó na huaisle áitiúla, agus bhí sé i bhfabhar na cléire freisin, idir Chaitlicigh agus Phrotastúnaigh. Mhair sé ar ghabháltas beag san Bheairic, in aice le Béal an Mhuirthead, agus choinnigh sé scoil ar feadh blianta fada, ag [[Múinteoir|múineadh]] mac na ndaoine uaisle áitiúla. Mhair cuid mhór dá chuid filíochta, agus scríobhadh cuid de síos i "gcarachtar Béarla" ( ‘English character’), tras-scríobh foghraíochta mar a déarfá. Bhí tionchar ag [[Raibeart Burns]] air, agus is cosúil nár fhoghlaim sé scríobh na Gaeilge go raibh sé ina dhuine fásta. Chuir sé go mór le filíocht na ndaoine agus bhí an-mheas ag scríbhneoirí Béarla ar a chuid saothair. Go ginearálta, bhí a chuid cumadóireachta aorach agus áirítear orthu amhráin ar nós "Eoghan Cóir", "Séamas Ó Loinsigh" agus "Seán Gabha" agus "Oiche Sheain Ui De Dhiarmada". Bhí teagmháil aige le Mícheál Mac Suibhne, file tíre eile a bhain le hOileán Acla le linn an tréimhse seo, agus ní léir ar aithin sé [[Antoine Raiftearaí]], file eile as Maigh Eo. Cosúil le Mac Suibhne, bhí Bairéad ina [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Éireannach Aontaithe]] agus gearradh trí mhí i bpríosún [[Caisleán an Bharraigh|Chaisleán an Bharraigh]] air as a ghníomhaíochtaí i ndiaidh thuirlingthe na bhFrancach i 1798. I ndiaidh bhás a chéad mhná céile, Nancy Tollett, phós sé, go déanach sa saol, Máire Ní Mhóráin, a shíl gur chóir a chuid filíochta a chaitheamh i mbruscar agus a dhóigh an chuid is mó di i ndiaidh a bháis. Bhí beirt leanaí acu, Mary agus Riocard; fuair an duine deireanach seo oideachas i mBaile Átha Cliath, chuaigh sé isteach i bpóilíní na hÉireann, agus bhí sé lonnaithe i gCaisleán Riabhach, Co. Ros Comáin, áit ar bhásaigh sé sa deireadh. Fuair Bairéad féin bás ar 8 Nollaig 1819 agus adhlacadh é i Mainistir na Croise, lasmuigh de Bhéal an Mhuirthead, Co. Mhaigh Eo. Is é "Preab san Ól", amhrán óil, a chuid saothair is cáiliúla gan amhras, agus tá baint aige, go hearráideach, leis an amhrán "Bean an Fhir Ruaidh" chomh maith. Greanadh an dán ‘Preab san Ól’ ar a leac uaighe, agus bhí na focail seo le léamh air tráth:''"Why spend your leisure bereft of pleasure / Amassing treasure? Why scrape and save? / Why look so canny at every penny? / You’ll take no money into the grave.''" Thit drochstaid ar a uaigh (a bhí beagnach caillte leis an Aigéan Atlantach tar éis stoirme fiáine i 1996. Tá balla na reilige deisithe ó shin, áfach, agus iarsmaí an fhile á n-athadhlacadh ag dea-uaisle ó bhaile Bhéal an Mhuirthead.<ref>https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/ancestor-database/poet-erris Riocard Bairéad : Short Biography</ref> ==Foinsí== * J. Karney, ‘Richard Barrett, the bard of Mayo ', Irisleabhar na Gaedhilge, v (1894); * Mícheál Ó Tiománuidhe (eag.), Abhráin Ghaedhilge an Iarthair, cuid i (1906), 4; * T. F. O'Rahilly, ‘A song by Richard Barrett ,' Gadelica, i (1912/13), 112 -26; * P. de Brún, B. Ó Buachalla, T. Ó Concheanainn (ed.), Nua-Dhuanaire, i (1971), 173; * Nicholas Williams (eag.), Riocard Bairéad: amhráin (1979); Beathaisnéis 1782 -1881 == Eolas eile == * Nicholas Williams, ed., Riocard Bairéad: amhráin (Dublin: An Clóchomhar, 1978) * ''Éigse: a journal of Irish studies'' 16/3 (1976) Ó Concheanainn (Tomás), (Editor), National University of Ireland, Vol. 16, pp. 171–250. * Beiner, Guy (2004) 'Who were "the Men of the West"? Folk historiographies and the reconstruction of democratic histories', Folklore, 115:2, 201-221 * Dunne, Tom (1998), '"Subaltern Voices?" Poetry in Irish, Popular Insurgency and the 1798 Rebellion', Eighteenth-Century Life - Volume 22, Number 3, November 1998, pp. 31–44, Duke University Press ==Naisc sheachtracha== * https://www.dib.ie/biography/bairead-riocard-barrett-dick-a0324 Bairéad, Riocard (Barrett, Dick).Curtha ar fáil ag Dónall Ó Braonáin faoi Creative Commons Attribution Non Commercial 4.0 International license. * https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1038 BAIRÉAD, Riocard (c.1739–1819). Curtha ar fáil ag ag Diarmuid Breathnach & Máire Ní Mhurchú. * https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/ancestor-database/poet-erris Riocard Bairéad : Short Biography == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Bairéad, Riocard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1740|Baireád, Riocard]] [[Catagóir:Básanna i 1819|Baireád, Riocard]] [[Catagóir:Filí na hÉireann|Baireád, Riocard]] [[Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Iorras]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo|Baireád, Riocard]] luwxod1bhaeasj46e3zhpow9far7mpc 0 22283 1321671 1210251 2026-07-25T23:58:40Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321671 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Cláraíodh '''Cumann Gaeilge na hAstráile''' sa bhliain 1993 chun an Ghaeilge a chur chun cinn in oirdheisceart na hAstráile. Bíonn ranganna seachtainiúla ar siúl acu in Melbourne agus scoil samhraidh á reáchtáil acu gach bliain. Bhí baint ag bunú an Chumainn le bláthú an ilchultúrachais (téarma a bhí in úsáid faoin mbliain 1973) san Astráil agus grúpaí eitneacha ag cur cumann ar bun lena ndúchas a chaomhnú. <ref>{{Lua idirlín |url=http://www.immi.gov.au/media/fact-sheets/06evolution.htm#history/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-03-12 |archivedate=2010-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106010359/http://www.immi.gov.au/media/fact-sheets/06evolution.htm#history/ }}</ref> D’eascair an Cumann ó ranganna difriúla Gaeilge a bhí ar siúl sna fo-bhailte laistigh in Melbourne sna hochtóidí agus clár Gaeilge de chuid an [[Special Broadcasting Service]] mar thaca acu. Bunaíodh an Cumann sa bhliain 1992 agus reáchtáil sé ranganna ina lán áiteanna sular chuir sé faoi sa Chlub Ceilteach in Melbourne, áit a bhfuil sé go fóill. == Cuspóirí agus obair == Is iad bunchuspóirí an Chumainn daoine a spreagadh chun Gaeilge a fhoghlaim agus pobal Gaeilge a bhunú san Astráil. Ba mhaith leis freisin Gaeilge a bheith mar ábhar i gcuraclam meánscolaíochta Victoria agus in ollscoil amháin ar a laghad mar chuid de BA sa Léann Éireannach. Tá ''An Fhuinneog Ghaelach'', nuachtlitir an Chumainn, ar fáil ar shuíomh an Chumainn, in éineacht leis ''An Lúibín'', nuachtlitir choicísiúil neamhspleách de chuid Colin Ryan. Sa bhliain 2009 fuair an Cumann an chéad duais i gcomórtas domhanda Ghlór na nGael.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.glornangael.ie/default.asp?contentID=567 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-03-12 |archivedate=2007-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071118185931/http://www.glornangael.ie/default.asp?contentID=567 }}</ref> == Ranganna == Bíonn ranganna agus comhrá ar siúl Dé Máirt sa Chlub Ceilteach i Melbourne.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.celticclub.com.au/index.php/cultural/language-classes|teideal=Cultural: Language Classes|údar=|dáta=|language=en-gb|work=The Celtic Club|dátarochtana=2018-12-27|archivedate=2019-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190226102638/http://celticclub.com.au/index.php/cultural/language-classes}}</ref> == Daonscoil Victoria == Cuireadh an chéad daonscoil (scoil samhraidh) in Victoria ar bun i Mí na Samhna 1995. Cuireadh tús le scoil in New South Wales i Mí Eanáir 1993 cheana. Ar feadh na mblianta bhíodh sí ar siúl i Mí Eanáir sa choill in aice le [[Bacchus Marsh, Victoria|Bacchus Marsh]] agus bhíodh isteach is amach le caoga dalta ann agus iad ag gabháil don teanga, don cheol agus don rince. === Gaeltacht Melbourne === I ndiaidh sos beag, thosaigh an daonscoil arís i dtimpeallacht uirbeach ag ''International House'', coláiste de chuid ''University of Melbourne''. Ó 2019 amach tabharfar ''Gaeltacht Melbourne'' uirthi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/insert1808.pdf|teideal=Gaeltacht Melbourne 2019|údar=|dáta=|work=Cumann Gaeilge na hAstráile|dátarochtana=2019-03-04|archivedate=2019-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306043158/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/insert1808.pdf}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc == [[An Ghaeilge san Astráil]] == Féach freisin == * [[Val Noone|Noone, Val]]. ''Hidden Ireland in Victoria''. Ballarat Heritage Services 2012. ISBN 978-1-876478-83-4 * Ó Scanláin, Muiris. ''An Mám ó Dheas''. An Sagart 2009, lgh 292-293. == Naisc sheachtracha == [http://gaeilge.org.au Suíomh an Chumainn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227133139/http://gaeilge.org.au/ |date=2018-12-27 }} [[Catagóir:An Astráil]] [[Catagóir:Grúpaí Gaeilge]] f4hfave1nw95gc1rt3p7sv84ngrqf1z 0 26171 1321637 1321578 2026-07-25T13:34:33Z An Sionnach Rua 29036 Cuid eile aistrithe 1321637 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin. Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht dhatha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht gaistí ceamara le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na Páirce Náisiúnta Jim Corbett i dtuaisceart na hIndia go bhfuil dlús phobal tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²). I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús phobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009. Population density in mixed deciduous and semi-evergreen forests of Thailand's Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary was estimated at 2.01 tigers per {{cvt|100|km2}}; during the 1970s and 1980s, logging and poaching had occurred in the adjacent Mae Wong and Khlong Lan National Parks, where population density was much lower, estimated at only 0.359 tigers per {{cvt|100|km2}} as of 2016. Population density in dipterocarp and montane forests in northern Malaysia was estimated at 1.47–2.43 adult tigers per {{cvt|100|km2}} in Royal Belum State Park, but 0.3–0.92 adult tigers per {{cvt|100|km2}} in the unprotected selectively logged Temengor Forest Reserve. == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] cqeuc36xxhrlviyeoyh0jogzbbmblcu 1321648 1321637 2026-07-25T16:35:02Z An Sionnach Rua 29036 /* Dlús pobail */ 1321648 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin. Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht dhatha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht gaistí ceamara le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na Páirce Náisiúnta Jim Corbett i dtuaisceart na hIndia go bhfuil dlús phobail tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²). I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús phobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009. Measadh go bhfuil an dlús phobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha Thearmann Huai Kha Khaeng na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla lománaíocht agus póitseáil sna Páirceanna Náisiúnta Mae Wong agus Khlong Lan in aice láimhe, áit a measadh an dlús phobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016. Population density in dipterocarp and montane forests in northern Malaysia was estimated at 1.47–2.43 adult tigers per {{cvt|100|km2}} in Royal Belum State Park, but 0.3–0.92 adult tigers per {{cvt|100|km2}} in the unprotected selectively logged Temengor Forest Reserve. == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] i3miuabf3gppg8ml37mcbzjnbtbxj0a 1321662 1321648 2026-07-25T19:59:23Z An Sionnach Rua 29036 /* Dáileadh agus gnáthóg */ 1321662 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin. Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht dhatha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht gaistí ceamara le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na Páirce Náisiúnta Jim Corbett i dtuaisceart na hIndia go bhfuil dlús phobail tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²). I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús phobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009. Measadh go bhfuil an dlús phobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha Thearmann Huai Kha Khaeng na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla lománaíocht agus póitseáil sna Páirceanna Náisiúnta Mae Wong agus Khlong Lan in aice láimhe, áit a measadh an dlús phobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016. Measadh an dlús phobail i bhforaoisí dipterocarp agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 tíogair fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i dTearmann Fhoraois Temengor, áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl ar bhonn roghnaitheach. == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] 1hrbtt8tq4fntv3gxs6dapjwvx4myue 1321679 1321662 2026-07-26T10:30:02Z An Sionnach Rua 29036 /* Dlús pobail */ Naisc agus Tagairtí uasdátaithe 1321679 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin. Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht dhatha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús phobail]] tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús phobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús phobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús phobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús phobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 tíogair fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] 7nz4q4cqu8nuftrtl6vf906v3v7s8a1 1321680 1321679 2026-07-26T11:27:42Z An Sionnach Rua 29036 fós i mbun aistriúcháin 1321680 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin. Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99-102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht dhatha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús phobail]] tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús phobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús phobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús phobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús phobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 tíogair fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin Camera trap data show that tigers in [[Chitwan National Park]] avoided locations frequented by people and were more active at night than during day.<ref>{{cite journal|last1=Carter|first1=N. H.|last2=Shrestha|first2=B. K.|last3=Karki|first3=J. B.|last4=Pradhan|first4=N. M. B.|last5=Liu|first5=J.|name-list-style=amp|year=2012|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=38|pages=15360–15365|doi=10.1073/pnas.1210490109|doi-access=free|pmid=22949642|pmc=3458348|bibcode=2012PNAS..10915360C}}</ref> In [[Sundarbans National Park]], six [[Radio collar|radio-collared]] tigers were most active from dawn to early morning and reached their zenith around 7:00 o'clock in the morning.<ref>{{cite journal|author1=Naha, D.|name-list-style=amp|author2=Jhala, Y. V.|author3=Qureshi, Q.|author4=Roy, M.|author5=Sankar, K.|author6=Gopal, R.|year=2016|title=Ranging, activity and habitat use by tigers in the mangrove forests of the Sundarban|journal=PLOS ONE|volume=11|issue=4|article-number=e0152119|doi=10.1371/journal.pone.0152119|doi-access=free|pmid=27049644|pmc=4822765|bibcode=2016PLoSO..1152119N}}</ref> A three-year-long camera trap survey in [[Shuklaphanta National Park]] revealed that tigers were most active from dusk until midnight.<ref>{{cite journal|author1=Pokheral, C. P.|name-list-style=amp|author2=Wegge, P.|year=2019|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|journal=Écoscience|volume=26|issue=1|pages=1–9|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|bibcode=2019Ecosc..26....1P|s2cid=92446020}}</ref> In northeastern China, tigers were [[Crepuscular animal|crepuscular]] and active at night with activity peaking at dawn and dusk; they were largely active at the same time as their prey.<ref>{{cite journal|author1=Yang, H.|name-list-style=amp|author2=Han, S.|author3=Xie, B.|author4=Mou, P.|author5=Kou, X.|author6=Wang, T.|author7=Ge, J.|author8=Feng, L.|year=2019|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers (''Panthera tigris altaica'')?|journal=Journal of Zoology|volume=307|issue=2|pages=131–140|doi=10.1111/jzo.12622|bibcode=2019JZoo..307..131Y|s2cid=92736301}}</ref> The tiger is a powerful swimmer and easily transverses rivers as wide as {{cvt|8|km}}; it immerses in water, particularly on hot days.<ref name="Miquelle" /> In general, it is less capable of climbing trees than many other cats due to its size, but cubs under 16 months old may routinely do so.{{sfn|Thapar|2004|pp=26, 64–66}} An adult was recorded climbing {{cvt|10|m}} up a smooth [[Ficus religiosa|pipal tree]].<ref name="Mazak1981" /> === Scaradh sóisialta === Adult tigers lead largely solitary lives within [[Home range|home ranges]] or [[Territory (animal)|territories]], the size of which mainly depends on prey abundance, geographic area and sex of the individual. Males and females defend their home ranges from those of the same sex and the home range of a male encompasses that of multiple females.<ref name="Mazak1981" /><ref name="Miquelle" /> Two females in the [[Sundarbans]] had home ranges of {{cvt|10.6|and|14.1|km2}}.<ref>{{cite journal|author1=Barlow, A. C. D.|name-list-style=amp|author2=Smith, J. L. D.|author3=Ahmad, I. U.|author4=Hossain, A. N. M.|author5=Rahman, M.|author6=Howlader, A.|year=2011|title=Female tiger ''Panthera tigris'' home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species' conservation|journal=Oryx|volume=45|issue=1|pages=125–128|doi=10.1017/S0030605310001456|bibcode=2011Oryx...45..125B|doi-access=free}}</ref> In [[Panna Tiger Reserve]], the home ranges of five reintroduced females varied from {{cvt|53-67|km2}} in winter to {{cvt|55-60|km2}} in summer and to {{cvt|46-94|km2}} during the [[monsoon]]; three males had {{cvt|84-147|km2}} large home ranges in winter, {{cvt|82-98|km2}} in summer and {{cvt|81-118|km2}} during monsoon seasons.<ref name="Sarkar2016">{{cite journal|author1=Sarkar, M. S.|name-list-style=amp|author2=Ramesh, K.|author3=Johnson, J. A.|author4=Sen, S.|author5=Nigam, P.|author6=Gupta, S. K.|author7=Murthy, R. S.|author8=Saha, G. K.|year=2016|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (''Panthera tigris'') population in Panna Tiger Reserve, central India|journal=European Journal of Wildlife Research|volume=62|issue=5|pages=537–547|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|bibcode=2016EJWR...62..537S|s2cid=254187854}}</ref> In [[Sikhote-Alin Biosphere Reserve]], 14 females had home ranges {{cvt|248-520|km2}} and five resident males of {{cvt|847-1923|km2}} that overlapped with those of up to five females.<ref name="Goodrich_2010">{{cite journal|author1=Goodrich, J. M.|name-list-style=amp|author2=Miquelle, D. G.|author3=Smirnov, E. M.|author4=Kerley, L. L.|author5=Quigley, H. B.|author6=Hornocker, M. G.|year=2010|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers (''Panthera tigris altaica'') on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|journal=Journal of Mammalogy|volume=91|issue=3|pages=737–748|doi=10.1644/09-mamm-a-293.1|doi-access=free}}</ref> When tigresses in the same reserve had cubs of up to four months of age, they reduced their home ranges to stay near their young and steadily enlarged them until their offspring were 13–18 months old.<ref>{{cite journal|author1=Klevtcova, A. V.|name-list-style=amp|author2=Miquelle, D. G.|author3=Seryodkin, I. V.|author4=Bragina, E. V.|author5=Soutyrina, S. V.|author6=Goodrich, J. M.|year=2021|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|journal=Mammal Research|volume=66|pages=83–94|doi=10.1007/s13364-020-00547-2}}</ref> {{image frame|caption=[[Bengal tiger]]s spraying urine (above) and rubbing against a tree to mark territory|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} The tiger is a long-ranging species and individuals disperse over distances of up to {{cvt|650|km|mi}} to reach tiger populations in other areas.<ref>{{cite journal|author1=Joshi, A.|author2=Vaidyanathan, S.|author3=Mondol, S.|author4=Edgaonkar, A.|author5=Ramakrishnan, U.|year=2013|title=Connectivity of Tiger (''Panthera tigris'') Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=11|article-number=e77980|doi=10.1371/journal.pone.0077980|pmid=24223132|pmc=3819329|bibcode=2013PLoSO...877980J|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref> Young tigresses establish their first home ranges close to their mothers' while males migrate further than their female counterparts.{{sfn|Thapar|2004|p=76}} Four [[Radio telemetry|radio-collared]] females in Chitwan dispersed between {{cvt|0|and|43.2|km|mi}} and 10 males between {{cvt|9.5|and|65.7|km}}.<ref name="Smith1993">{{cite journal|last=Smith|first=J. L. D.|year=1993|title=The role of dispersal in structuring the Chitwan tiger population|volume=124|journal=Behaviour|issue=3|pages=165–195|doi=10.1163/156853993X00560}}</ref> A subadult male lives as a transient in another male's home range until he is older and strong enough to challenge the resident male.{{sfn|Thapar|2004|p=76}}{{sfn|Mills|2004|pp=54–55}} Tigers mark their home ranges by [[Urine spraying|spraying urine]] on vegetation and rocks, clawing or [[scent rubbing]] trees and marking trails with [[faeces]], [[anal gland]] secretions and ground scrapings.<ref name="Miquelle" /><ref>{{Cite journal|last1=Burger|first1=B. V.|last2=Viviers|first2=M. Z.|last3=Bekker|first3=J. P. I.|last4=Roux|first4=M.|last5=Fish|first5=N.|last6=Fourie|first6=W. B.|last7=Weibchen|first7=G.|year=2008|title=Chemical characterization of territorial marking fluid of male Bengal tiger, ''Panthera tigris''|journal=Journal of Chemical Ecology|volume=34|issue=5|pages=659–671|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|pmid=18437496|bibcode=2008JCEco..34..659B|hdl-access=free|hdl=10019.1/11220|s2cid=5558760|name-list-style=amp|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=586948b8396932dd13d9e5a880e77cb7618a273f|access-date=29 June 2023}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Smith|first1=J. L. D.|last2=McDougal|first2=C.|last3=Miquelle|first3=D.|year=1989|title=Scent marking in free-ranging tigers, ''Panthera tigris''|url=|journal=Animal Behaviour|volume=37|pages=1–10|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|bibcode=1989AnBeh..37....1D|s2cid=53149100|name-list-style=amp}}</ref>{{sfn|Thapar|2004|p=105}} Scent markings also allow an individual to pick up information on another's identity. Unclaimed home ranges, particularly those that belonged to a deceased individual, can be taken over in days or weeks.<ref name="Miquelle" /> Male tigers are generally less tolerant of other males within their home ranges than females are of other females. Disputes are usually solved by intimidation rather than fighting. Once [[Dominance (ethology)|dominance]] has been established, a male may tolerate a subordinate within his range, as long as they do not come near him. The most serious disputes tend to occur between two males competing for a female in [[oestrus]].{{sfn|Mills|2004|pp=85–86}} Though tigers mostly live alone, relationships between individuals can be complex. Tigers are particularly social at kills and a male tiger will sometimes share a carcass with the females and cubs within this home range and unlike male lions, will allow them to feed on the kill before he is finished with it. However, a female is more tense when encountering another female at a kill.{{sfn|Schaller|1967|pp=244–251}}{{sfn|Mills|2004|p=89}} === Cumarsáid === During friendly encounters and bonding, tigers [[Bunting (animal behavior)|rub against]] each other's bodies.{{sfn|Schaller|1967|pp=262–263}} Facial expressions include the "defence threat", which involves a wrinkled face, bared teeth, pulled-back ears and widened pupils.{{sfn|Schaller|1967|p=263}}<ref name="Mazak1981" /> Both males and females show a [[flehmen response]], a characteristic curled-lip grimace, when smelling urine markings. Males also use the flehmen to detect the markings made by tigresses in oestrus.<ref name="Mazak1981" /> Tigers will move their ears around to display the white spots, particularly during aggressive encounters and between mothers and cubs.<ref name="WCW">{{Cite book|last1=Sunquist|first1=M. E.|year=2002|last2=Sunquist|first2=F.|name-list-style=amp|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-77999-7|chapter=Tiger ''Panthera tigris'' (Linnaeus, 1758)|pages=343–372|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320}}</ref> They also use their tails to signal their mood. To show cordiality, the tail sticks up and sways slowly, while an apprehensive tiger lowers its tail or wags it side-to-side. When calm, the tail hangs low.{{sfn|Thapar|2004|p=29}} Tigers are normally silent but can produce numerous vocalisations.{{sfn|Schaller|1967|p=256}}{{sfn|Thapar|2004|p=99}} They [[roar]] to signal their presence to other individuals over long distances. This vocalisation is forced through an open mouth as it closes and can be heard {{cvt|3|km}} away. They roar multiple times in a row and others respond in kind. Tigers also roar during mating and a mother will roar to call her cubs to her. When tense, tigers moan, a sound similar to a roar but softer and made when the mouth is at least partially closed. Moaning can be heard {{cvt|400|m}} away.<ref name="Mazak1981" />{{sfn|Schaller|1967|pp=258–261}} Aggressive encounters involve [[growling]], [[snarling]] and hissing.{{sfn|Schaller|1967|p=261}} An explosive "coughing roar" or "coughing snarl" is emitted through an open mouth and exposed teeth.<ref name="Mazak1981" />{{sfn|Schaller|1967|p=261}}<ref name="WCW" /> In friendlier situations, tigers [[prusten]], a soft, low-frequency snorting sound similar to [[purring]] in smaller cats.<ref>{{Cite journal|doi=10.1023/A:1020620121416|year=1999|last1=Peters|first1=G.|last2=Tonkin-Leyhausen|first2=B. A.|name-list-style=amp|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|pages=129–159|s2cid=25252052}}</ref> Tiger mothers communicate with their cubs by grunting, while cubs call back with [[Miaow|miaows]].{{sfn|Schaller|1967|pp=257–258}} When startled, they "woof". They produce a deer-like "pok" sound for unknown reasons, but most often at kills.{{sfn|Schaller|1967|pp=256–258}}{{sfn|Mills|2004|p=62}}<gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] The tiger is a [[carnivore]] and an [[apex predator]]. [[Abundance (ecology)|Abundance]] and body weight of prey species are assumed to be the main criteria for the tiger's prey selection, both inside and outside protected areas.<ref>{{cite journal|author1=Biswas, S.|name-list-style=amp|author2=Kumar, S.|author3=Bandhopadhyay, M.|author4=Patel, S. K.|author5=Lyngdoh, S.|author6=Pandav, B.|author7=Mondol, S.|year=2023|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger (''Panthera tigris'') food habits across the Terai-Arc Landscape, India|journal=Journal of Mammalogy|volume=104|issue=6|pages=1302–1316|doi=10.1093/jmammal/gyad069}}</ref> It feeds mainly on large and medium-sized [[Ungulate|hooved mammals]] such as [[sambar deer]], [[Manchurian wapiti]], [[barasingha]], [[gaur]] and [[wild boar]].<!--Please do not add any more species to this sentence.--><ref name="Hayward">{{cite journal|last1=Hayward|first1=M. W.|last2=Jędrzejewski|first2=W.|last3=Jędrzejewska|first3=B.|year=2012|title=Prey preferences of the tiger ''Panthera tigris''|journal=Journal of Zoology|volume=286|issue=3|pages=221–231|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|name-list-style=amp}}</ref><ref name="Steinmetz_al2021">{{cite journal|author1=Steinmetz, R.|name-list-style=amp|author2=Seuaturien, N.|author3=Intanajitjuy, P.|author4=Inrueang, P.|author5=Prempree, K.|year=2021|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|journal=Integrative Zoology|volume=16|issue=1|pages=19–32|doi=10.1111/1749-4877.12461|pmid=32627329}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Variar, A. S.|name-list-style=amp|author2=Anoop, N. R.|author3=Komire, S.|author4=Vinayan, P. A.|author5=Sujin, N. S.|author6=Raj, A.|author7=Prasadan, P. K.|year=2023|title=Prey selection by the Indian tiger (''Panthera tigris tigris'') outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|journal=Food Webs|volume=34|article-number=e00268|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|bibcode=2023FWebs..3400268V}}</ref> It also preys opportunistically on smaller species like [[Monkey|monkeys]], [[peafowl]] and other ground-based birds, [[Porcupine|porcupines]] and fish.<ref name="Mazak1981" /><ref name="Miquelle" /> Occasional attacks on [[Asian elephant|Asian elephants]] and [[Indian rhinoceros|Indian rhinoceroses]] have also been reported.<ref>{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|year=2003|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf}}</ref> More often, tigers take the more vulnerable calves.<ref>{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Nichols, J. D.|name-list-style=amp|year=1998|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|access-date=16 December 2021|archive-date=27 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127044620/http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|url-status=live}}</ref> They sometimes prey on livestock and dogs in close proximity to settlements.<ref name="Mazak1981" /> Tigers occasionally consume vegetation, fruit and minerals for [[dietary fibre]] and supplements.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|year=1965|publisher=Cassell|place=London|pages=133–134|asin=B0007DU2IU}}</ref> Tigers learn to hunt from their mothers, though the ability to hunt may be partially inborn.<ref name="Fàbregas">{{cite journal|last1=Fàbregas|first1=M. C.|last2=Fosgate|first2=G. T.|last3=Koehler|first3=G. M.|year=2015|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (''Panthera tigris amoyensis'') on free-ranging prey and implications for their reintroduction|journal=Biological Conservation|volume=192|pages=57–64|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|bibcode=2015BCons.192...57F|hdl=2263/50208|hdl-access=free|name-list-style=amp}}</ref> Depending on the size of the prey, they typically kill weekly though mothers must kill more often.<ref name="Sunquist2010" /> Families hunt together when cubs are old enough.{{sfn|Thapar|2004|p=63}} They search for prey using vision and hearing.{{sfn|Schaller|1967|pp=284–285}} A tiger will also wait at a watering hole for prey to come by, particularly during hot summer days.{{sfn|Schaller|1967|p=288}}{{sfn|Thapar|2004|p=120}} It is an ambush predator and when approaching potential prey, it crouches with the head lowered and hides in foliage. It switches between creeping forward and staying still. A tiger may even doze off and can stay in the same spot for as long as a day, waiting for prey and launch an attack when the prey is close enough,{{sfn|Thapar|2004|pp=119–120, 122}} usually within {{cvt|30|m}}.<ref name="Sunquist2010" /> If the prey spots it before then, the cat does not pursue further.{{sfn|Schaller|1967|p=288}} A tiger can sprint {{cvt|56|km/h|mph}} and leap {{cvt|10|m}};{{sfn|Schaller|1967|p=287}}{{sfn|Thapar|2004|p=23}} it is not a long-distance runner and gives up a chase if prey outpaces it over a certain distance.{{sfn|Schaller|1967|p=288}} [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] The tiger attacks from behind or at the sides and tries to knock the target off balance. It latches onto prey with its forelimbs, twisting and turning during the struggle and tries to pull it to the ground. The tiger generally applies a [[Throat clamp|bite to the throat]] until its victim dies of [[strangulation]].<ref name="Mazak1981" />{{sfn|Thapar|2004|p=121}}{{sfn|Schaller|1967|p=295}}{{sfn|Mills|2004|p=24}} It has an average bite force at the canine tips of 1234.3 [[Newton (unit)|newtons]].<ref>{{cite journal|author=Christiansen, P.|year=2007|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=91|issue=4|pages=573–592|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|doi-access=free}}</ref> Holding onto the throat puts the cat out of reach of horns, antlers, tusks and hooves.{{sfn|Thapar|2004|p=121}}{{sfn|Schaller|1967|pp=295–296}} Tigers are adaptable killers and may use other methods, including ripping the throat or breaking the neck. Large prey may be disabled by a bite to the back of the [[Hock (anatomy)|hock]], severing the tendon. Swipes from the large paws are capable of stunning or breaking the skull of a [[water buffalo]].{{sfn|Thapar|2004|p=126}} They kill small prey with a bite to the back of the neck or head.{{sfn|Schaller|1967|p=289}}<ref name="Sunquist2010" /> Estimates of the [[Hunting success|success rate]] for hunting tigers range from a low of 5% to a high of 50%. They are sometimes killed or injured by large or dangerous prey like gaur, buffalo and boar.<ref name="Sunquist2010" /> Tigers typically move kills to a private, usually vegetated spot no further than {{cvt|183|m}}, though they have been recorded dragging them {{cvt|549|m}}. They are strong enough to drag the carcass of a fully grown buffalo for some distance. They rest for a while before eating and can consume as much as {{cvt|50|kg}} of meat in one session, but feed on a carcass for several days, leaving little for scavengers.{{sfn|Schaller|1967|pp=297–300}} === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] In much of their range, tigers share habitat with leopards and [[Dhole|dholes]]. They typically dominate both of them, though with dholes it depends on their pack size. Interactions between the three predators involve chasing, [[Kleptoparasitism|stealing kills]] and direct killing.<ref>{{cite journal|last1=Srivathsa|first1=A.|last2=Ramachandran|first2=V.|last3=Saravanan|first3=P.|last4=Sureshbabu|first4=A.|last5=Ganguly|first5=D.|last6=Ramakrishnan|first6=U.|year=2023|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|name-list-style=amp}}</ref> Large dhole packs may kill tigers.{{sfn|Thapar|2004|p=136}} Tigers, leopards and dholes coexist by hunting different sized prey.<ref name="Karanth">{{cite journal|last=Karanth|first=K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|year=2000|title=Behavioural correlates of predation by tiger (''Panthera tigris''), leopard (''Panthera pardus'') and dhole (''Cuon alpinus'') in Nagarahole, India|journal=Journal of Zoology|volume=250|pages=255–265|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|issue=2}}</ref> In [[Nagarhole National Park]], the average weight for tiger kills was found to be {{cvt|91.5|kg}}, compared to {{cvt|37.6|kg}} for leopards and {{cvt|43.4|kg}} for dholes.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|year=1995|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K}}</ref> In [[Kui Buri National Park]], following a reduction in prey numbers, tigers continued to kill favoured prey while leopards and dholes increased their consumption of small prey.<ref name="Steinmetz_al2021" /> Both leopards and dholes can live successfully in tiger habitat when there is abundant food and vegetation cover.<ref name="Karanth" /><ref>{{cite journal|author1=Odden, M.|name-list-style=amp|author2=Wegge, P.|author3=Fredriksen, T.|year=2010|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|journal=Ecological Research|volume=25|issue=4|pages=875–881|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|bibcode=2010EcoR...25..875O}}</ref> Otherwise, they appear to be less common where tigers are numerous. The recovery of the tiger population in [[Rajaji National Park]] during the 2000s led to a reduction in leopard population densities.<ref>{{cite journal|last1=Harihar|first1=A.|last2=Pandav|first2=B.|last3=Goyal|first3=S. P.|year=2011|title=Responses of leopard ''Panthera pardus'' to the recovery of a tiger ''Panthera tigris'' population|journal=Journal of Applied Ecology|volume=48|issue=3|pages=806–814|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|doi-access=free|bibcode=2011JApEc..48..806H|name-list-style=amp}}</ref> Similarly, at two sites in central India the size of dhole packs was negatively correlated with tiger densities.<ref>{{cite journal|author1=Habib, B.|name-list-style=amp|author2=Nigam P.|author3=Ghaskadbi P.|author4=Bhandari A.|year=2021|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of prey availability and apex predator|journal=Ecology and Evolution|volume=11|issue=9|pages=4774–4785|doi=10.1002/ece3.7380|pmid=33976847|pmc=8093734|bibcode=2021EcoEv..11.4774B}}</ref> Leopard and dhole distribution in Kui Buri correlated with both prey access and tiger scarcity.<ref>{{cite journal|last1=Steinmetz|first1=R.|last2=Seuaturien|first2=N.|last3=Chutipong|first3=W.|name-list-style=amp|year=2013|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|journal=Biological Conservation|volume=163|pages=68–78|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|bibcode=2013BCons.163...68S}}</ref> In [[Jigme Dorji National Park]], tigers were found to inhabit the deeper parts of forests while the smaller predators were pushed closer to the fringes.<ref>{{cite journal|author=Thinley, P.|author2=Rajaratnam, R.|author3=Lassoie, J. P.|author4=Morreale, S. J.|author5=Curtis, P. D.|author6=Vernes, K.|author7=Leki Leki|author8=Phuntsho, S.|author9=Dorji, T.|author10=Dorji, P.|name-list-style=amp|year=2018|title=The ecological benefit of tigers (''Panthera tigris'') to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|journal=Biological Conservation|volume=219|pages=119–125|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|doi-access=free|bibcode=2018BCons.219..119T}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === {{Redirect|Tiger cub|other uses|Tiger Cub (disambiguation){{!}}Tiger Cub}} [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] The tiger generally [[Mating|mates]] all year round, particularly between November and April. A tigress is in oestrus for three to six days at a time, separated by three to nine week intervals.<ref name="Mazak1981" /> A resident male mates with all the females within his home range, who signal their receptiveness by roaring and marking.{{sfn|Mills|2004|p=42}}{{sfn|Thapar|2004|p=145}} Younger, transient males are also attracted, leading to a fight in which the more dominant, resident male drives the usurper off.<ref name="Sankhala">{{cite journal|last1=Sankhala|first1=K. S.|year=1967|title=Breeding behaviour of the tiger ''Panthera tigris'' in Rajasthan|journal=International Zoo Yearbook|volume=7|issue=1|pages=133–147|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x}}</ref>{{sfn|Mills|2004|p=42}} During courtship, the male is cautious with the female until she shows readiness to mate by positioning herself in [[Lordosis behavior|lordosis]] with her tail to the side. [[Copulation (zoology)|Copulation]] typically lasts no more than 20 seconds, with the male biting the female by the scruff of her neck. After it is finished, the male quickly pulls away as the female may turn and slap him.{{sfn|Mills|2004|p=42}} Tiger pairs may stay together for up to four days and mate multiple times.{{sfn|Thapar|2004|p=148}} [[Gestation]] lasts around or over three months.<ref name="Mazak1981" /> A tigress gives birth in a secluded location, be it in dense vegetation, in a cave or under a rocky shelter.{{sfn|Thapar|2004|p=45}} [[Litter (zoology)|Litters]] consist of as many as seven cubs, but two or three are more typical.<ref name="Sankhala" />{{sfn|Thapar|2004|p=45}} Newborn cubs weigh {{cvt|785|–|1610|g}} and are blind and underdeveloped ([[Precociality and altriciality|altricial]]).{{sfn|Thapar|2004|p=45}} The mother licks and cleans her cubs, suckles them and viciously defends them from any potential threat.<ref name="Sankhala" /> Cubs open their eyes at the age of three to 14 days and their vision becomes clear after a few more weeks.{{sfn|Thapar|2004|p=45}} They can leave the denning site after two months and around the same time they start eating meat.<ref name="Sankhala" />{{sfn|Mills|2004|pp=50–51}} The mother only leaves them alone to hunt and even then she does not travel far.{{sfn|Mills|2004|p=50}} When she suspects an area is no longer safe, she moves her cubs to a new spot, transporting them one by one by grabbing them by the scruff of the neck with her mouth.{{sfn|Thapar|2004|p=51}} A tigress in Sikhote-Alin Biosphere Reserve maximised the time spent with her cubs by reducing her home range, killing larger prey and returning to her den more rapidly than without cubs; when the cubs started to eat meat, she took them to kill sites, thereby optimising their protection and access to food.<ref>{{cite journal|author1=Petrunenko, Y. K.|name-list-style=amp|author2=Seryodkin, I. V.|author3=Bragina, E. V.|author4=Soutyrina, S. S.|author5=Mukhacheva, A. S.|author6=Rybin, N. N.|author7=Miquelle, D. G.|year=2019|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|journal=Mammal Research|volume=65|issue=2|pages=245–253|doi=10.1007/s13364-019-00466-x}}</ref> In the same reserve, one of 21 cubs died in over eight years of monitoring and mortality did not differ between male and female juveniles.<ref>{{cite journal|author1=Robinson, H. S.|name-list-style=amp|author2=Goodrich, J. M.|author3=Miquelle, D. G.|author4=Miller, C. S.|author5=Seryodkin, I. V.|year=2015|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|journal=Integrative Zoology|volume=10|issue=4|pages=344–353|doi=10.1111/1749-4877.12147|pmid=26096683}}</ref> Tiger monitoring over six years in [[Ranthambore Tiger Reserve]] indicated an average annual survival rate of around 85 percent for 74 male and female cubs; survival rate increased to 97 percent for both males and female juveniles of one to two years of age.<ref name="Sadhu2017">{{cite journal|author1=Sadhu, A.|name-list-style=amp|author2=Jayam, P. P. C.|author3=Qureshi, Q.|author4=Shekhawat, R. S.|author5=Sharma, S.|author6=Jhala, Y. V.|year=2017|title=Demography of a small, isolated tiger (''Panthera tigris tigris'') population in a semi-arid region of western India|journal=BMC Zoology|volume=2|article-number=16|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|doi-access=free}}</ref> Causes of cub mortality include predators, floods, fires, death of the mother and fatal injuries.{{sfn|Thapar|2004|p=51}}{{sfn|Mills|2004|p=51}}<ref name="Barlow2009">{{cite journal|author1=Barlow, A. C. D.|name-list-style=amp|author2=McDougal, C.|author3=Smith, J. L. D.|author4=Gurung, B.|author5=Bhatta, S. R.|author6=Kumal, S.|author7=Mahato, B.|author8=Taman, D. B.|year=2009|title=Temporal variation in Tiger (''Panthera tigris'') populations and its implications for monitoring|journal=Journal of Mammalogy|volume=90|issue=2|pages=472–478|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|bibcode=2009JMamm..90..472B|doi-access=free}}</ref><ref name="Sadhu2017" /> [[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Bantíogar Amúrach lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] After around two months, the cubs are able to follow their mother. They still hide in vegetation when she goes hunting. Young bond through play fighting and practice stalking. A hierarchy develops in the litter, with the biggest cub, often a male, being the most dominant and the first to eat its fill at a kill.{{sfn|Mills|2004|pp=61, 66–67}} Around the age of six months, cubs are fully weaned and have more freedom to explore their environment. Between eight and ten months, they accompany their mother on hunts.{{sfn|Thapar|2004|p=63}} A cub can make a kill as early as 11 months and reach independence as a juvenile of 18 to 24 months of age; males become independent earlier than females.{{sfn|Schaller|1967|pp=270, 276}}<ref name="Sadhu2017" /> Radio-collared tigers in Chitwan started leaving their natal areas at the age of 19 months.<ref name="Smith1993" /> Young females are [[Sexual maturity|sexually mature]] at three to four years, whereas males are at four to five years.<ref name="Mazak1981" /> [[Generation time|Generation length]] of the tiger is about 7–10 years.<ref>{{cite journal|title=Generation length for mammals|author=Pacifici, M.|author2=Santini, L.|author3=Di Marco, M.|author4=Baisero, D.|author5=Francucci, L.|author6=Grottolo Marasini, G.|author7=Visconti, P.|author8=Rondinini, C.|journal=Nature Conservation|year=2013|volume=5|issue=5|pages=87–94|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref> Wild Bengal tigers live 12–15 years.<ref>{{cite journal|author=Majumder, A.|year=2023|title=Survival strategy – Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (''Panthera tigris tigris'' Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|journal=Journal of Animal Diversity|volume=5|issue=3|pages=43–54|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|doi-access=free}}</ref> Data from the International Tiger [[Studbook]] 1938–2018 indicate that captive tigers lived up to 19 years.<ref>{{cite journal|author1=Tidière, M.|name-list-style=amp|author2=Müller, P.|author3=Sliwa, A.|author4=Siberchicot, A.|author5=Douay, G.|year=2021|title=Sex-specific actuarial and reproductive senescence in zoo-housed tiger (''Panthera tigris''): The importance of sub-species for conservation|journal=Zoo Biology|volume=40|issue=4|pages=320–329|doi=10.1002/zoo.21610|pmid=33861886|url=https://findresearcher.sdu.dk/ws/files/182491417/zoo.21610.pdf}}</ref> The father does not play a role in raising the young, but he encounters and interacts with them. The resident male appears to visit the female–cub families within his home range. They socialise and even share kills.{{sfn|Mills|2004|pp=59, 89}}{{sfn|Thapar|2004|pp=55–56}} One male was recorded looking after cubs whose mother had died.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|work=BBC News|author=Pandey, G.|date=2011|title=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|access-date=14 February 2024|archive-date=8 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|url-status=live}}</ref> By defending his home range, the male protects the females and cubs from other males.{{sfn|Mills|2004|p=59}} When a new male takes over, dependent cubs are at risk of [[Infanticide (zoology)|infanticide]] as the male attempts to sire his own young with the females.{{sfn|Thapar|2004|p=66}} A seven-year long study in Chitwan National Park revealed that 12 of 56 detected cubs and juveniles were killed by new males taking over home ranges.<ref name="Barlow2009" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis bantíogair i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 tíogair fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}} [[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}} [[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}} [[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}} [[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}} [[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}} [[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}} [[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}} [[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] pncd14p7how85a3s03rrmgv4qryicwb 0 28465 1321676 777100 2026-07-26T02:14:30Z Wikipidéanach 68935 1321676 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Wooden pencil sharpener.jpg|deas|250px|thumb|Bioróir]] Is feiste faoi choinne [[peann luaidhe]] é '''bioróir''' a chuireann bior ar phinn. == Stair == Sula ndearnadh bioróirí a fhorbairt ba ghnách peann luaidhe a ghéarú trína mbearradh le lann. == Cineálacha == [[Íomhá:KUM Sharpener.jpg|mion|Bioróir priosma]] '''Priosma''' Ceann de na bioróirí is coitianta a úsáidtear. Tá sé gan páirteanna gluaisteacha.{{Commonscat|Pencil sharpeners}}'''Leictreach''' Oibríonn bioróirí leictreacha ar an modh céanna le cinn láimhe ach rothlaíonn mótar leictreach an lann.{{síol}} [[Catagóir:Bioróir]] 4zs4cz8mu8qjhehlmd6ty35777s2hrx 0 46898 1321663 1256178 2026-07-25T20:23:45Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1321663 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Péintéir]] a rugadh i Charenton [[An Fhrainc|na Fraince]], duine de cheannasaithe na gluaiseachta Rómánsaí ab ea '''Ferdinand Victor Eugène Delacroix''' ([[26 Aibreán]] [[1798]] &ndash; [[13 Lúnasa]] [[1863]]). Ina radhairc stairiúla is dhrámata, bhí a phlé go minic foréigneach adhfhuafar, mar atá i ''La Liberté guidant le peuple'' (An tSaoirse ag Treorú na nDaoine, 1831).<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ferdinand Victor Eugène Delacroix|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=206}}</ref> [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|clé|250px|thumb|''La liberté guidant le peuple'']] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{Síol-beath-fr}} {{DEFAULTSORT:Delacroix, Eugene}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1798]] [[Catagóir:Básanna i 1863]] [[Catagóir:Fir Eorpacha]] [[Catagóir:Péintéirí Francacha]] ixneqgjijd79vwxdguh9w1aq83wit5r 0 67241 1321678 1317422 2026-07-26T08:00:24Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321678 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Reduplication.png|mion|dúblóga uamacha timpeall an domhain<ref>{{Luaigh foilseachán|title=World atlas of language structures|url=https://www.worldcat.org/oclc/252699579|publisher=Oxford University Press|date=2005|location=Oxford|oclc=252699579|coauthors=|author=M. Haspelmath, M. S. Dryer, D. Gil, B. Comrie|journal=|volume=|issue=}}</ref> ]] Is éard atá i gceist le '''dúblóga uamacha''' (''comhaonaid'', ''dúblóga'', ''nathanna macallacha'' nó ''focail eamhnaithe'' uaireanta) ann ná nathanna beaga a bhfuil dhá fhocal iontu agus a bhfuil rím eatarthu de ghnáth. Is féidir an [[focal]] céanna a athrá nó athrú beag a bheith i gceist, ar nós ''rírá'' agus ''ruaille buaille''. Tá an tógáil sách coitianta sa [[An Ghaeilge|Ghaeilge]], ''rí rá'' mar shampla. Feictear samplaí amhail ''helter skelter'' sa Bhéarla, áit a dtugtar ''reduplicated words'', ''reduplicatives'', ''rhyme motivated compounds'', ''echo words'' nó ''flip-flop words'' orthu. Tá cineál eile dúblóige ann freisin, leithéidí ''gan stop gan stad'', ''beo bocht'', ''briste brúite''. ==Samplaí sa Ghaeilge== {| class="wikitable sortable" |- ! Sampla !! Míniú !! Foinse |- | beag beagadán || duine beag || |- | (seolta) bocóideacha bacóideacha bucóideacha bacóideacha (leagan malartach, ní in Ó Dónaill ach scéal i gCnuasach Bhéaloideas Éireann) | bellying sails. ('chequered' dar le roinnt foinsí) || Ó Dónaill |- | bog bogadán || duine bog || |- |bois bais |'...agus easgainí móra na fairrge thoir agus na fairrge thiar a' teacht ar bhois bais a mhaide-rámha...' | |- |briolla bhrealla/brille bhreaille |seafóid chainte | |- |briste brúite |worn out | |- |bulcánta balcánta |sturdy and strong |FGB |- |cling-cleaing |clang |FGB |- |ciolar chiot (a dhéanamh de rud) |rud a bhriseadh ina phíosaí beaga, bia míoltóg a dhéanamh de dhuine | |- |clic cleaic |click-clack/Clack-clack, trup-trap |FGB |- |cliotar cleatar |racket, din |FGB |- |clipthe cráite |tormented | |- |clú agus cáil |fame | |- |cniogaide cnagaide |tap-tap (foilsíodh rainn i bhfoirm leabhair ag [[Nicholas Williams]] faoin teideal seo https://www.cic.ie/books/published-books/cniogaide-cnagaide-leabhair-cloite {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207124620/http://www.cic.ie/books/published-books/cniogaide-cnagaide-leabhair-cloite |date=2016-12-07 }}) | |- |cogar mogar |hugger mugger (i.e. jumble, confusion; jumbled, confused) | |- |cosair-easair |litter, mess | |- |croí cráite |broken heart, broken-hearted | |- |dáiríre píre | | |- |de dhoirte dhairte (leagan malartach: de dhorta dharta) |dartingly, suddenly. |Tá ''de dhorta dharta'' ar leathanach 226 de [[Deoraithe]] le [[Dónall Mac Amhlaigh]]. Rinne sé de dhurta dharta é, is é sin le rá go ndearna sé go tobann é gan smaoineamh roimh ré. |- |dic-dic |Abhacantalóp atá dúchasach don [[Afraic]] is ea an dic-dic | |- |diúra deabhra (nó dúra dara) |Bheith i do dhiúra dheabhra, to be in a state of utter confusion, to be left speechless. |FGB |- |thit an drioll ar an dreall aige (Tá "thit an trioll ar an treall" ann fosta.) |he was flabbergasted; he lost courage | http://focailfholaithe.fng.ie/content/dr%C3%BAill{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |dubhdóite |sick and tired | |- |dúr dúramán |duine dúr | |- |duth is dath |'Bhí sé cinnte orm duth is dath í a choinneáil uaim.' |Deoraíocht, [[Pádraic Ó Conaire]], lch 44. |- |gan dubh gan dath |without a trace |FGB |- |dúrtam dártam |suainseán, cúlchaint, gearrchaint, mionchaint. | |- |dúirse-dáirse |ráfla, on the grape-vine. Leagan eile is ea "[[Dubhairt sé Dabhairt sé]]" an leagan Gaeilge a cuireadh ar theideal dhráma [[Lady Gregory]] a d'aistrigh [[An Seabhac]] Foilsíodh é ar an [[An Claidheamh Soluis]] ar an [[29 Iúil]], [[1911]] Suainseán, cúlchaint, gearrchaint, mionchaint. |FGB |- |éasca péasca |easy-peasy | |- |faoiste fáiste (a dhéanamh de rud) |to pooh-pooh sth.; a bheag de dhéanamh de rud | Leagan malartach is ea ''fuisteo faisteo'' FGB |- |figear feaigear |An rud sin eile, ''thingamy'' ''cá hainm seo atá air'' |FGB |- |fíge fí |a trifling thing | |- |filimín fálaimín |Humpty-dumpty. |FGB |- |fionna feanna |jot, nothing. "Níor fágadh fionna feanna ann" - nothing was left there; "ní fiú fionna feanna é" - it is worth nothing. | |- |fite fuaite (le) |intertwined (with) (i.e. intricately associated with) |FGB |- |flup flap |flop (aimnfhocal) |focloir.ie |- |ag teacht go folcanta falcanta (leagan malartach folcánta falcánta) |ag teacht go neartmhar láidir |FGB |- |frois frais (a dhéanamh de rud) |praiseach a dhéanamh de rud | |- |Fruch frach |An míniú a thugann FGB ná: bustle, hurry, excitement. |FGB |- |frumsó framsó nó Fromsó Framsó (focail ráiméise) |Fromsó Framsó Bean a dhamhsódh, A dhéanfadh greann, A d’ólfadh leann, A bheadh in am Anseo ar maidin! Ó ''An Sagart'' Le [[Pádraig Mac Piarais]] 'Spraoi (ag tórramh)' a thugtar air in [[''Foirisiún Focal as Gaillimh'']]. | |- |frum fram | |Fan Inti, [[Domhnall Mac an tSíthigh]], lch 97. |- |"Fú Fá Féasóg" |fee fo fum |Sgéalta na bhFianna. Micilín Mac Donnachadha. Cárna. |- |fuirseadh fairseadh (a dhéanamh de rud) |praiseach a dheanamh de rud | |- |fud fad | | |- |fudar fadar |praiseach; "fudar a dhéanamh de rud" - praiseach a dhéanamh de rud; Tá rudaí ar fudar fadar - things are in a state of confusion | |- |fuile faile |confusion, commotion, fuss, hubbub. Leagan malartach: fuithilí faithilí |- |fuithilí faithilí: f.4. (Fuithile faithile 500 Mallacht Ort) |duine gan chrích, rud, obair, cainnte etc. gan éifeacht. Níl it fhalla ach fuithilí faithilí oibre. Cá bhfuil an leithead ná an fhuaimeantamhlacht? anuas leis ar an gcéad ghála: obair neamhcheárdamhail: abláil. Fuithilí faithilí ná deárna faic riamh i gceart: útamálaidhe gur cuma leis. |Seán a' Chóta |- |fuimine farc a ghabháil ar dhuine |léasadh a thabhairt do dhuine | |- |furtla fartla |fuadar, tranglam | |- |futa fata/fut fat |gáróid, clismirt, cabaireacht áthais | |- |géaraide goinide |a leech | |- |giob geab/giub geab |pecking, mionchaint | |- |ní raibh gíog ná míog as (leagan malartach 'gíocs ná míocs') |Ní raibh focal le clos uaidh | |- |gírle guairle |hurly-burly (leagan malartach - gírle má guairle) ''Gírle-ma-guairle'', 'an dusta a thagas nuair a bheitheá ag tolladh leis an tarachair, nó an trathair' dar leis [[An Béal Beo]]. | |- |gliog gleaig |click-clack, chatter. (Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne) ''glig gleaig'' caint gan chiall gan éifeacht |FGB |- |gogaille gó (a dhéanamh de dhuine) |to send someone on a fool's errand | |- |Gugalaí gug |leabhar foilsithe ag [[Futa Fata]]. | |- |bheith i do hoibín host ag duine |to be a burden-bearer, a drudge for someone | |- |hip hap/hip hop (agus uaidh sin an téarma ''Hip hapairí'') |hip hop |tearma.ie, focloir.ie https://anpáipéar.ie/2025/08/kneecap-ag-an-bpicnic-leictreach-ni-mhuchfar-na-micreafoin-melvin-benn/ |- |holam halam/hulam holam/hulm halm |commotion, uproar; confusion. (leagan malartach: hólam tró) | |- |húirte háirte (Leagan malartach ''hurta harta'' |hubbub |FGB |- |hula hairc |(call to dogs) hark (away)! | |- |Hula hul |liú fiaigh Ciarraíoch - le feiceáil mar theideal ar leabhar le [[Seán Mac Mathúna]]. | |- |hulach halach |commotion, uproar; noise of chase. | |- |hulúiste huláiste |yo-heave-ho! | |- |hurla burla |hurly-burly | |- |- |Húrla hárla |Focail ráiméise atá le fáil i rann beag 'Húrla hárla Tuirne is carda..'' |Lch 247 The Book of Aran |- |hurla harla |'tharla an hurla harla' halloo | Lch 95 Duinnín Bleachtaire |- |Ní raibh húm ná hám as |There was not a sound or a move out of him | |- |hurdaí-gurdaí |hurdy-gurdy | |- |hurlama giúrlama |commotion, uproar | |- |huth ná hath |int. Huh! Ní dúirt sé huth ná hath leis, he said nothing, was non-committal, about it. |FGB |- (hú ná há - uaireanta) |(teanga) liom leat |double-talk, double-dealer |Ó Dónaill |- |liútar éatar |raic agus rírá | |- |lí-lé |níl lí-lé déanta iniubh agum = níl aon ábhar gnótha déanta inniubh agum, níl lí-lé acu = táid dealamh, beó bocht |Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne |- |longar langar |disorder, confusion | |- |luchartha lochartha |decrepit | |- |thit an lug ar an lag aige |he was flabbergasted, chaill sé misneach | |- |lúrapóg lárapóg |ainm ar chluiche do pháistí ar buille faoi thuairim (FGB); nonsense phrase signifying the galloping of a horse (Dinneen). |FGB, Dinneen |- |luthairt lathairt |raidhse, mórán | |- |lumpar agus lampar |bailúchán seanrudaí; "idir lumpar agus lampar": everything included (fosta: "cruifleog") | |- |míle murdal! (nó Míle murdar!) |horror of horrors! | |- |idir mhioth agus mhaith |idir mhaith agus olc, de gach sórt | |- |meascán mearaí | | |- |mugadh magadh |humbug, farce | (leagan malartach ''munga manga'' = mugadh magadh) |- |muranáin maranáin |little creatures of the sea. |FGB |- |múta máta |duine gan mhaith, bodach (FGB); one who can do nothing properly (Dinneen) |FGB, Dinneen |- |neam neam |s. (Child's talk) Sweet, titbit. | |- |niúdar neádar |1.trifling, indecisive, insipid talk; namby pamby. 2. Hesitant person; dead-and-alive person | |- |núscar náscar |1. insipiant talk 2. hesitant person, duine lag | |- |gheall sé na hoirc is na hairc dom |gheall sé gealach is grian dom | |- |ping pang |an cluiche leadóige boird - bunaithe ar an mBéarla | |- |plinc pleainc |De thuairt, ceann ar aghaidh, (adv.); "dúirt sé plinc pleainc é" - dúirt sé glan amach é |[[Liosta Focal as Ros Muc]] |- |plob plab |1. bubbling, gurgling sound. 2. blubbering, incoherent speech | |- |prup-prab |'prup-prab na tine aitinn' |lch 32 Conaire Mór, Seacht nDoras na Cinniúna, [[Diarmuid Johnson]], [[Leabhar Breac]]. |- |rírá |hubbub, uproar | |- |de rite reaite |faoi luas |FGB |- |ruaille buaille/rúille búille |commotion, tumult, confusion | |- |rup rap |buinneach agus caitheamh amach | |- |rúp ráp |confusion, din | |- |sciobtha scuabtha |spick and span | |- |sciob sceab |scrimisc, brútam | |- |sciot sceat/sciot scot (a dhéanamh de rud) |to mess up sth.; to cut up something so as only to leave the worst parts | |- |seobob, siobab |m., haste, hurry, confusion, fluster; diarrhoea. cf hubub an dhob. |Dinneen |- |(tá an bord seo) siugaí siú |this table is falling apart, unsteady, wobbling | |- |- |siod sead |chit-chat |FGB |- |siún sincín |confused person, exhausted person | |- |sifil seaifil |'...ag síor-rith chuig dochtúirí faoi chuile shifil sheaifil. 'Chuile frois frais!' |''Dialann Mo Mháthar'' [[Pádhraic Breathnach]]. |- |sithe seatha |suainseán, cúlchaint, gearrchaint, mionchaint. |FGB |- |slis sleais | |Ealaín an Aistriúcháin 4: The Jabberwocky. Comhar 72 (5), 22. [[Antain Mac Lochlainn]]. |- |slubar slabar |muck, mush | |- |Smid ná smeaid |focal ar bith, níor labhair sé smid ná smeaid (''smid ná smead'' uaireanta https://www.corpas.ie/ga/cng/?q=smid%20n%C3%A1%20smead) |[[Foirisiún Focal as Gaillimh]] |- |slupar slapar / sluparnach is slaparnach |an fhuaim a dhéanann uisce atá ag lapadaíl | |- |smuchar smachar |'smuchar smachar na gcapall' |lch 82 Conaire Mór, Seacht nDoras na Cinniúna, [[Diarmuid Johnson]], [[Leabhar Breac]]. |- |snasta blasta |branda seacláide | |- |sniog sneag |Lagiarracht ar bhó a chrú. 'Ní raibh sé ach ag sniog sneag leis'. 'D'iarras air dhá bhuicéad a líonadh dom ach ní bhíonn sé siúd ach ag sniog sneag leis' | |- |sníomhaí snámhaí |feithid (''spinner'' FGB) |FGB, agus [[Rí na gCearrbhach]] le [[Seán Ó Dúrois]], agus sa ghearrscéal seo http://www.feasta.ie/2014/meanf/alt4.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107130843/http://www.feasta.ie/2014/meanf/alt4.html |date=2017-11-07 }} |- |spior spear (a dhéanamh de rud) |a bheag a dhéanamh de rud | |- |sancam soncam | Mias glasraí meascaithe | FGB |- |sputar spatar | |Lch 440 [[Cluiche na Corónach]]. |- |subhach sách/súch sách | |Conaire Mór le Diarmuid Johnson |- |súm sám |duine leamh, díbheo, spadaire, duine fuarspreosach, duine spadánta. |- |súgach sáthach |Do dhóthain mhór olta agat. |- |tamhach táisc |commotion, uproar | |- |tiuf-teaf |Chiffchaff (cineál éin) |FGB |- |tic teaic |tick-tack, tick-tock; "Cluineann sí tic teaic an chloig." |FGB agus lch 71, [[Máire Dinny Wren]], Go mbeinnse choíche saor, cnuasach gearrscéalta |- |toiriall tairiall |stiall craicinn ó chorpán, (a ndeirtí go raibh draíocht ag roinnt leis) | |- |(Go) torpach tiarpach |all puffed up, full of pomposity. |FGB |- |treillisg bhreillisg |melee | |- |triopall treapall |trailing thing; disorder; confusion "Ná fág gach uile rud ina thriopall treapall" - Ná fág gach rud ina phraiseach. | |- |tromach tramach |pell-mell, topsy-turvy | |- |bhí *trup trap* acu ar fud an tí |bhíodar ag siúl go torannach ar fud an tí. | |- |tuf taf |rancid; "Tá an sneachta alright ach is fearr liom tuf-taf é ná ina phlub-phlab" |gearrscéal ''Leaca an Tí Mhóir'' le [[Seán Mac Mathúna]] |- |tuirseach traochta |exhausted | |- |trut trat |sound of tramping feet, noise, din. |FGB |} * ==Abairtí agus eile== GoIna measc seo tá abairtíní beaga agus nathanna a leanann an sainmhíniú thuas nó a thagann leis de bharr litrithe. * fudar fadar, mix up, mess FGB * gíog (Sa nath) gíog guag a dhéanamh de dhuine, to confound s.o. utterly. FGB * Nath, Níl ciú ná ceá aige, he is quite illiterate. FGB * Niúidí-neáidí EID, boigeartán, Síle. * 'siúd isteach an to-tó' Tomhas de chuid Anna Nic an Luain, focal folaithe raiméise ar luchóg. * gib-gab, dil.ie/25821 (A.S. origin acc. to Meyer, Wortk. 78 . Cf. Scottish and N. Engl. `giff-gaff'; native formation acc. to Kelly, Celtica xxv 98 ) onomatop. unintelligible gabbling, jargon : gib-gab (gipa-gapa, giba-gapa v.ll.) na gcennaighi, Anecd. ii 72.9 . Cf. gic-goc and see Dinneen s.vv. giob, geab. * gan frapa gan taca * steig meig a dhéanamh de dhuine - cloigeann duine a scoilteadh focloir.ie * Gíoc bíoc! - Peep-bo! FGB * fuip faip - tagairt do (fhuaim?) ráipéar, An Litir, Liam Mac Cóil. * ar bhois agus ar bhais an mhaide rámha * bhain sé sliseóg dhe thaobh dúrach agus sliseóg de thaobh darach * Ba mhó a shola ná a dhola, he gained more than he lost. FGB * siúlach scéalach * ''Patairín agus Patarún'' – leabhar le h[[Ailbhe Ó Monacháin]] * Gan “thú" gan “thá” as (David Copperfield, lch 801) * Ó Stiúcaí Stiúgtha: Bliodar bleadar, fastaím, brille breaille, amaidí-dú-dá, truflais smuflais, réiméis raiméis * Leabhar Stiofáin Uí Ealaoire 'D'eirghi sé go hú, há, go neart a chrá[mh]...' * 'hólas bólas' - [[Alan Titley]] - Is fíor go raibh níos mó oideachais orainn seachas mar a bhí aimsir Vítneaim, ach shílfeá nach slogfaí a leithéid hólas bólas arís. * fiosach feasrach “Níl dochar a bheith fiosach feasrach an uair atá ann”. Nó ‘fiosrach feasrach’, b’fhéidir. Tá ‘fiosrach’ san fhoclóir agus níl ‘fiosach’. Níl aon sampla eile de ‘fiosach’ ach amháin ag [[Seán Mac Meanman]]. * Ící Pící - Amhráin nuachumtha do pháistí * brútam prúcam prácam [[Alan Titley]] https://www.irishtimes.com/culture/treibh/coincr%C3%A9it-anuas-ar-chne%C3%A1-1.3460643 * Trumpaí Dumptaí agus an Falla Mór * 'Humtí Dumtí' aistriúchán Gaeilge ar an rann cáiliúil in ''An Tigh a Thóg Seáinín'' le [[Pronnséas Ó Súilleabháin]]. * Filimín Failimín - Humpty Dumpty [[Nicholas Williams]] Lastall * Munachar agus Manachar - Tweedledum and Tweeldledee [[Nicholas Williams]] Lastall * Hurú! Hurá! mar aistriú ar ''Callooh! Callay!'' [[An Gheabairleog]], Nicholas Williams * Fuadar ná feadar [[Peadar Ua Laoghaire]] * Súistín búistín - ón amhrán ''Léim Thart'' le [[Des Bishop]] agus ón rann Lúrabóg, Lárabóg." * Lumpar is Lampar - 'bhailíodar Lumpar is Lampar lasmuigh den sceallóglann...' Muiris Ó Meára. "Lúrabóg Lárabóg, buidhe ó n-Éirinn, Éire plubán, plubán súlach, súil na gcaorach, dhá chéad lumán, lumán, láthaigh, súistín, búistín, buille bheag ar bhéicín, buille bheag ar bharr na gcos agus cnap isteach an fhaoideóig bhuidhe." * Dúidín dáidín (An ruidín deas a chaill mé, Go lige Dia na nGrásta Go bhfaighidh mé aríst é.) ón amhrán [[An Dreoilín]]. * Tá léimeadáin againn, preabadáin, siúladáin, scioradáin, cnagadáin, lupadáin, lapadáin, súistín, búistín, agus dib-a-deáb-a-dúistín againn. [[Tuairisc]] https://tuairisc.ie/ta-leimeadain-preabadain-siuladain-scioradain-cnagadain-lupadain-lapadain-suistin-buistin-agus-dib-a-deab-a-duistin-againn/ * Gígí Gaigí Iontais - Ainm Gaeilge a cumadh mar leagan ar Wibbly Wobbly Wonder. https://tuairisc.ie/cen-ghaeilge-ata-ar-wibbly-wobbly-wonder-agus-loop-the-loop/ * ''Aililiú Pililiú'' Jeepers Creepers Ingemar Lejonborg Pádraig Ua Maoileoin 1982 A0741 agus san amhrán [[An Poc ar Buile]]. * tamhach, s. (In phrase) ~ táisc, commotion, uproar. FGB * Gogaí bogaí - gogaí (Child’s name for) egg. [[Duinnín ar an Sceilig]]. * Rann beag ag Brian Ó Baoill faoi na méara: Ordóg, colagóg, méar fuda fada, mac an aba, lúirín beag ina luí sa log is é ag baint fug do mhamaí. * taoile tuile * scríb scrob * Fear scrob scrab (veidhleadóir)/Ag imirt ar a scríob scrab. lch 18 Cín Lae Amlaoibh * gíc-goc = gliogaireacht na nGall-Ghael 'Is dócha gurb é béarlagair Gaeilge na Lochlannach atá i gceist sa téacs Airec Menman Uraird Maic Coisse (10ú haois), nuair is faoi gíc-goc Gallgaidhel a labhraítear . . gliogaireacht na nGall-Ghael (M.E. Byme, 1908, 72). In Eirinn agus in Albain, ní hionann agus i Manainn, bhí líon mór cainteoirí Gaeilge lasmuigh de na bailte Lochlannacha, rud a d'fhág gur éirigh leis an nGaeilge stainúil sa dá thír béarlagair Gaelach na Lochlannach a shlogadh sa deireadh thiar thall.' [[Stair na Gaeilge]], [[Nicholas Williams]], lch 740. * Hong Cong * Cu-cú - gairm an éin, an chuach. NEID * Tic Teac - dráma le Púca Puppets * ho hó, int. Oho! FGB * had dad = háidí 1. = int. (Admonishing child) Ha! Aha! 2 :ha. FGB * prúta práta - sa scéal An Tríú Scéal Déag, lch 204 le h[[Alan Titley]] * Trupall Trapall, Rainn bheaga ón mbéaloideas do pháistí óga, 1972, [[An Gúm]], [[Clíodna Cussen]] * sníc píc - feicthe in úsáid * slug slag (gib gab i mBéarla) á rá ag foileán, http://www.potafocal.com/beo/?s=slug+slag {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405152231/http://www.potafocal.com/beo/?s=slug+slag |date=2023-04-05 }} * na briathra foisteanacha faisteanacha, lch 1 ''An Béal Beo'' le [[Tomás Ó Máille]]. *Chun gur dhein an bhean so leongó liúngó dhom chroí. Casadh an tSúgáin. *fuis-fais, ciall- ráiméis. Sampla(í) Úsáide: Níl sa sgéal ach fuis fais. (Focail Fholaithe) féach fuis fáis in EID agus FGB a deir gur leagan de faoiste fáiste é seo. * liop-a-leap; ''sin é an t-iasg go dtugann na béarlóírí “Sunfish” air “Sáimhín” ainm eile air. ó ''An Chéad La Iasgaigh ag Garsún leis an údar [[Common Noun]]. LIOP-A-LEAP / LIOP-A-DA-LEAP, seanfhocal: Chomh sámh le liop-a-da-leap. * Tharraing sé (leis) é ar an iarach agus ar an árach, he tugged at it every way he could, dragged it along as best he could. * och óch! och ochón! Alas! FGB *hoibín host, s. 1. (a) Load carried on back. (b) Child being carried pick-a-back. 2. Bheith i do ~ ag duine, to be a burden-bearer, a drudge, for s.o. (Var:hoibín hos) * had dad = háidí * Haid aid! = have at you! (in beginning a fight) (Con.). Duinnín * 'fear frélic agus froilic, i seomra nó i halla, 'Sea Dónal na Gréine,' Dónal na Gréine, lch 146, An Blas Muimhneach, Imleabhar II. * FGB leathadh leathadh lúitheach, numbness (of hands from cold). * (Nath) Go breas nó go treas, by hook or by crook. (FGB) * Tá na focail 'mirlín murláin' ag [[Doireann Ní Ghríofa]] ina dán ''Míreanna Mearaí'', cé nach dublóg ó cheart an struchtúr. * Humpty Dumpty. (Leagan Ciarraíoch.) Tá Filimín Falaimín i n áird' ar an bhfalla. Thuit Filimín Falaimín anuas ar an dtalamh; Dá dtagadh dháréag agus triúr agus dachad N'Fhéadfaidís filimín Falaimín a chuir i n áird' ar an bhfalla. * 'Níl fuis ná fais ar do chuid cainte, a Thómais Taobh Istigh' [[Cré na Cille]] * cliop-cleab - sa dán An Seanmharcach le [[Séamus Barra Ó Súilleabháin]] * Ní raibh cor ná cor as - Kahlil lch 262 * Paisean Faisean clár teilifíse a bhí ar [[TG4]] * ''Spluff Splaifeirtí agus an tIonradh ar an bPláinéad Marz'' leabhar leis an scríbhneoir [[Ré Ó Laighléis]]. * Rann páistí Ó Cnuasacht Trágha le [[Mícheál Ó Síocháin]] "Sleithide [seilmide] búrtach, bártach, Cuir amach do adharca Atá na ba bána Ag ól do chuid meidhge." * dil deail - braon leachta, uisce nó mún cuir i gcás, [[Pádraig Ó Cíobháin]], An Gealas I Lár na Léithe, lch 295. * lústar flústar, lch 157 Bláth na dTulach, ''Sámhnas Shábha'' gearrscéal le [[Máire Dinny Wren]] agus le fáil i bhfoclóir an Mhianánaigh (a flurry of excitement) * sciobtha scuabtha, spick and span (FGB) * murach marach An Cléireach, [[Darach Ó Scolaí]] Lch 155 * Blíps agus Blúps, banna ceoil ag Body&Soul 2022. * Gígeam agus Geoigeam agus Bol Bocht a Lógam, Scéal Béaloidis as [[Oileán Reachlann]], ba é Domhnall Mac Mhuircheartaigh an cainteoir. * ding deaing - fuaim cloig, ''An tEitleán Dofheicthe'', [[Cathal Ó Sándair]]. * Mat agus Muta, [[Clódhanna Teoranta]] (1978) le [[Clíodna Cussen]]. * Plub! Plab! Plip! Plipidíplabadaíplubaidí! - cur síos ar fhuaim na báistí ag [[Bridget Bhreathnach]] ina colún ar [[Tuairisc.ie]] https://tuairisc.ie/plub-plab-plip-plipidiplabadaiplubaidi/ * Na carachtair ''Seacláid, Sicláid agus Siocláid'' sa leabhar ''An Sicín Glas''. Leabhairín saor in aisce do pháistí le Ivan Parvov. [[Gabriel Rosenstock]] a chuir Gaeilge air. Is féidir é a léamh anseo: https://bubutales.com/pdf/TheGreenCh{{Dead link|date=Nollaig 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * 'jingil jeaingil' gearrscéal Alan Titley, An Ceathrú Rí, ar Tuairisc.ie * Tá ceann le clos san amhrán ''Seán Gabha'' ó [[Oirghialla]], 'Buail seo, Seán gabha, buailimis(t) go teann é, Síodram seodram, síodram seodram, Méadaígí an t-amhrán. * An rann seo a luaitear ar lch 49, Machnamh Seanmhná, [[Peig Sayers]]. Do dhún mo rosc is is olc mar tá mo chiall Tá lagar im chois is stoca bán faoim ghiall; Ní fada a bheidh ''och ná boch'' ag mnáibh i mo dhiaidh Ach is fada a bheidh corp na loicht ag fail na bpian. * Thá tú id mhungó mhangó ~ tá tú gan bhrí (Díolaim Dhéiseach) * Bíonn an nath 'ar bhocht agus ar nocht' ann uaireanta * Púcaí Schmúcaí: bailiúchán dánta agus rann do pháistí, leabhar le [[Gabriel Rosenstock]] * ''gan í gan ó'', foinsí éagsúla. Ag an g[[Cadhnach]] is cosúil gutr 'gan deacracht;' is ciall leis. Ag [[Máire Dinny Wren]] seans gur ''gan fhuaim'' atá i gceist. https://www.duchas.ie/en/cbes/4602714/4597887/4631704?ChapterID=4602714 * Manrán Banrán, tríréad téadach a sheinn ag Éigse na Bruiséile * ''cric-creaic'' an traona sa mhóinfhéar taobh leis.' lch 188, ''An Bheirt Dearbhráthar agus Scéalta Eile'' le [[Máiréad Ní Ghráda]] * Ná habair maithín ná graithín ina thaobh, say nothing good or bad, nothing whatever, about it. FGB * Maighdean an tSoluis agus Sgéalta Eile II, In eagar ag Henry Morris, Ainm Cleite, Mac Róigh, Feargus (Bail. / Eag.) Bailitheoir/Eagarthóir, Morris, Henry Dáta cumtha, 1921, Foilsitheoir, Dundalgan Press Sgaoil sé leis ins na sidhe siúmannaí, ins na rith ruaimeannaí, ins na ruaimeannaí rith ruadh reatha, go dtabhradh sé cnoc de léim agus gleann de thuslóig, go rabh dubhantaí dubha na h-oidhche ag druidim leis, dubhantaí geala an lae ag druidim uaidh, an gearrán bán ag dul faoi chapóig agus an chapóg ag imtheacht uaidh gur casadh sgaoith gearrfhiadh leis ar thaoibh molaidh shléibhe. * Prioc preac - Bhí na haon phrioc preac aige orm, he kept teasing me, kept picking at me. [[Cnuasach Focal Ón gCom]] * ní raibh smid ná smaid aige 'he had nothing to say', 'he was taciturnly silent' Duinnín * géaraide goinide (súmaire) leech téarma.ie * ''Baineann an tóir ar fhocail a chur i rím agus aithris a dhéanamh ar chaint duine agus véarsaíocht páistí leis an tréimhse seo, ar nós boisiúige , boiseáige - lúrabóg , larabóg - fromsó , framsó ...'' . -- Seán Ó Curraoin, Boscaí * gan hú ná há a rá * sciobtha-scuabtha (tá amhras ann faoin gceann seo) * lumpar agus lampar, collection of odds and ends FGB * féirín flóirín dom óirín stóirín lch 16 ag dul i bhfad Alan Titley * Ar mhuirc mhairc = ar mhuin mhairc * muirc mair, diúra dheabhra, ‘Sean-Eoin' Foilsíodh an leagan Gaeilge de i 1938 - é aistrithe ag Tomás Ó Faoláin - agus chuireadh an t-eagrán seo amach i 1974. Máirín Ní Chriagáin, an t-údar. * Cá bhfuil na crogaill? Snip sneap, cluinim sibh, Maith sibh, a chrogalla, Anois isteach libh! Ón rann ''Le do Thoil, a Naoi'' * Rann ó Dúchas.ie https://www.duchas.ie/ga/cbe/9000641/7221089/9076435 "Píosum Pósum, Práitín Rósta, Poitín uisce i lár na tine Sin iad mo lánú pósta." * bíp búp - cluichí ríomhairí á n-imirt, Dialann Dúradáin An Fhírinne Shearbh le [[Jeff Kinney]] lch 135. * Plúra Lúra - carachtar ón leabhar faoi na Bopóga, Plúra Lúra agus Na Bopóga * An Pocaire an pacaire, [[Ó Bhéal an Bhab]] * BABHLAÍ RABHLAÍ A hoop, the babhlaí, often a wheel off an old bicycle or pram, which children rolled with either a hand or stick in the game of rabhlaí- babhlaí. [O Dón dictionary: rabhlaí-babhlaí, a child's hoop.] * fíolta, a3. (Used for síolta in alliterative phrase) fíolta fálta fuirsithe, seeded, fenced and harrowed; completely finished. FGB * An Coláiste Sinne Muinne, Alan Titley, AN CRANNCHUR. Comhar 79 (4), * sniog-sneog - clocha a chur ag scinneadh ar bharr an uisce, a bheith ag déanamh sciotar uisce, a bheith ag déanamh sciotairíní https://www.learngaelic.net/dictionary/index.jsp?abairt=sniog-sneog&slang=both&wholeword=false * Muile-maile: He/She is only a muile/maile - meaning a soft foolish person, easily fooled. Also a person who never never expresses an opinion from either over cautiousness or stupidity https://www.duchas.ie/ga/cbe/9001861/7317215/9119067 * 'Ghabhas [...] Trí Ghúgair (?) trí Ghágair(?), trí shráid a' Sgibirín,' ''Leabhar Sheáin Í Chonaill'', lch 384 * 'Guitsí, Guitsiú, rínce na ngeafaire!' (focail ráiméise?) ''Leabhar Sheáin Í Chonaill'', lch 391 * rann: 'Méirín, miothán, Miothán éit, éit a' ful, eit a' fal,...' ''Leabhar Sheáin Í Chonaill'', lch 393 * Tharraing sé (leis) é ar an iarach agus ar an árach, he tugged at it every way he could, dragged it along as best he could. Ní scarfadh sé leis ar iarach ná ar árach, he wouldn’t part with it for anything. FGB * Níl brúscar bruscar ná bráscar agam ach brúscar bruscar go bhfuil mo lámh math maith agam féin leis.' [[Peig Sayers]] ag insint scéil https://www.canuint.ie/ga/QAC000158Ac1 * ''Ag ticeáil agus agus ag tocáil'' cloiste ar [[RnaG]] Bealtaine 2025 tuairisc spóirt * 'uch ná ach', fuis fáis (lch 153) - Cré na Cille * snup snap - fuaim [[druid|druideanna]], [[Domhnall Mac an tSíthigh]], Gearr Gonta, Céad Dan le Céad File. * fuiscín baiscín? (éan de chineál éigin seans?) * Miscín Meaiscín - carachtar cait sa leabhar ''Ceas an Chait'', lch 56. * fiaire feá, FGB (B'fhéidir?) * Hoibín host - FGB * grig-gráig, an clog a bheith á bhaint i gcomhthéacs an chreidimh, lch 42 ''Deoch an Tobair'', [[Diarmuid Johnson]] a luann an bhunfhoinse [[Buile Shuibhne]], O'Keffe, úsáideadh arís é sa leagan nua den scéal [[Mise Suibhne]] le [[Feargal Ó Bearra]]. ==Samplaí i nGaeilge na hAlban== *fìth-fàth masc - mist of invisibility (or the power to produce said mist) (féth fíada sa Ghaeilge) * fàth-fìth masc -mist of invisibility (or the power to produce said mist) * sù-sì - súisí/sushi [[ACDD]] * rù-ra/rù-rà - meascán mearaí, praiseach, trína chéile. The Gaelic-English Dictionary - Colin B.D. Mark * Hoilibheag Hilibheag - focail ráiméise san amhrán Smeòrach Clann Dòmnaill * "Cha bhi agad ach gigein air gach goigein dhìot" - rud a mhaoidheas fuamhairean gu tric ann an sgeulachdan, a' ciallachadh rud mar "pronnaidh mi tu nad mhìrean". * Leabhar do pháistí é ''Na Stocan agus Na Stùcan'' * Sgeulachdan Eagalach Feagalach - Gearrscéalta do pháistí le [[Catriona Lexy Campbell]] * Friuthail ! frathail! anns an abhainn, / Iarann a cheann, snód a mhuineal, / Maide a dhruim, is duine a thón. (Freagra: Iasgair le slaiti-asgaich) Tóimhseachain o Innse Gall, Anna Nic Iain, Béaloideas, An Cumann Le Béaloideas Éireann * Craobh ghitheaganach, ghathaganach, /A bun suas, a barr sios, /Is i fas mar sin. (Freagra: Earball mairt.) Tóimhseachain o Innse Gall, Anna Nic Iain, Béaloideas, An Cumann Le Béaloideas Éireann * tha Calum air an ran-dan = Calum is on a binge. Air an splaoid. Drabhlás, ragús. Learn Gaelic Dictionary. * Sgeulachdan eagalach feagalach * FISE FAISE, dán le [[Rody Gorman]] * A bhò a bhò a chuilidh a dhuine dhuine bhiod! bir! Boitidh boitidh! chaoide chaoide! chuisil-ì chuisil-ò cior cior! Cnàg cnàg! dìosgaidh-dàsgaidh diugaidh! durradh durradh! dùrd dùrd! E e! faraman fearaman fise faise! gius! glag gliog gliong Gnost gnost! gog gog! gorrac gorrac! gròc gròc! gurra gùg! gug gùg! * Hi homh homh! huistir! ligidh leagaidh! mè è! meig! Mò mò! moig oigean! poichean! pruidh-dhè bheag! Prill-è prill-è! pruis-o pruis-o! raoic rot siataidh! siu-hù! sod Splad srac suc suc! taimhslich tiuth! tuadhi! tuidh! tuirlidh mhìneig! Tu-ruith! turt turt! tusgas! uf uf ! usg usg! * chuisil-ì chuisil-ò - sound of a whale/whalesong (''onomat.'') https://www.faclair.com/ViewEntry.aspx?ID=01716B096A9C0656AA24AF5AE4B99475 ==SeanGhaeilge== * áimh tháimh / ám [t]hám ‘siar agus aniar’, Thurneysen * Ám [t]hám - cuid de shraithe péirí a chiallaíonn ‘siar agus aniar’ (O’Rahilly 1973‒4). * adall tadall ‘visit re-visit’ * aile taile * ocaib tocaib * aig taig https://ogham.glasgow.ac.uk/index.php/2023/02/20/what-does-the-word-ogam-mean-and-where-does-the-name-come-from/ ==Féach freisin== * [[Frithchiallaigh 'S' agus 'D' na Gaeilge]] ==Foinsí== * Foinse FGB nó Dinneen seachas uimh. 21 is uimh. 70. Maidir le huimh. 69, seans go gciallaíonn sé 'd'ardchaighdeán', 'an-mhaith', 'an-deas'. * LISTSERV.HEANET.IE * Tá eolas breise le fáil i mBéaldoideas, 1988, lch 141-152 agus ar http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/corpus/macalla/ * 10459. Ní Dhomhnaill (Cáit): Dúblóga uamacha Gaeilge. In Béaloideas 56 (1988), pp. 141–152 A collection of alliterative and riming doublets in Irish. Includes (§8) an excursus on the possible derivation of fionna feanna == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Teangeolaíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Struchtúir na Gaeilge]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] [[Catagóir:Moirfeolaíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Gramadach]] [[Catagóir:Fóineolaíocht]] [[Catagóir:Deilbheolaíocht]] 3lmw5d7yc6iwsyamcr2nujzen5ryuh0 0 76991 1321641 1308139 2026-07-25T14:45:24Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321641 wikitext text/x-wiki Is éard is '''cibearg''' ann ná neach ag a bhfuil codanna a choirp orgánach agus [[bithmheicitreonach]] araon. Chum [[Manfred Clynes]] agus [[Nathan S. Kline]] an téarma, sa bhliain 1960.<ref>[http://web.mit.edu/digitalapollo/Documents/Chapter1/cyborgs.pdf Cyborgs and Space], in ''Astronautics'' (September 1960), by Manfred E. Clynes and American scientist and researcher Nathan S. Kline.</ref> (Is giorrúchán é an téarma Béarla "cyborg" ar '''cyb'''ernetic '''org'''anism"). Ní hionann an téarma "cibearg" agus na téarmaí "[[bitheonaic]]", [[bithróbataic]] nó [[andróideach]]: ach baineann sé le horgánach ag a mbíonn feidhm athchóirithe nó cumais bhreisithe aige, de bharr comhtháthaithe de roinnt comhbhaill shaorga nó theicneolaíochta, a bhraitheann ar [[aischothú]] de chineál éigin.<ref>{{cite book|teideal=The Techno-human Shell-A Jump in the Evolutionary Gap|publisher=Sunbury Press|author=Carvalko, Joseph|year=2012|isbn=978-1-62006-165-7}}</ref> Cé go  meastar go coitianta gur [[Mamach|mamaigh]], lena n-áirítear daoine iad na cibeirgí, go teoiriciúil, d'fhéadfadh iad a bheith ina chineál  orgánach ar bith chomh maith. <ref>D. S. Halacy, ''Cyborg: Evolution of the Superman'' (New York: Harper and Row Publishers, 1965), 7.</ref> == Iarbhír cyborgization iarrachtaí == == Tagairtí == {{Reflist|20em}} == Tuilleadh léitheoireachta == * Balsamo, Anne. ''Technologies of the Gendered Body: Reading Cyborg Women''. Durham: Duke University Press, 1996. * Caidin, Martin. ''Cyborg; A Novel''. New York: Arbor House, 1972. * Clark, Andy. ''Natural-Born Cyborgs''. Oxford: Oxford University Press, 2004. * Crittenden, Chris. "Self-Deselection: Technopsychotic Annihilation via Cyborg." ''Ethics & the Environment'' 7.2 (Autumn 2002): 127–152. * Franchi, Stefano, and Güven Güzeldere, eds. ''Mechanical Bodies, Computational Minds: Artificial Intelligence from Automata to Cyborgs''. MIT Press, 2005. * Flanagan, Mary, and Austin Booth, eds. ''Reload: Rethinking Women + Cyberculture''. Cambridge, Mass.: MIT Press, 2002. * Glaser, Horst Albert and Rossbach, Sabine: The Artificial Human, Frankfurt/M., Bern, New York 2011 [http://www.amazon.com/The-Artificial-Human-Tragical-History/dp/3631578083/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1335701088&sr=1-1 "The Artificial Human"] * Gray, Chris Hables. ''Cyborg Citizen: Politics in the Posthuman Age''. Routledge & Kegan Paul, 2001. * Gray, Chris Hables, ed. ''The Cyborg Handbook''. New York: Routledge, 1995. * Grenville, Bruce, ed. ''The Uncanny: Experiments in Cyborg Culture.'' Arsenal Pulp Press, 2002. * Halacy, D. S. ''Cyborg: Evolution of the Superman''. New York: Harper & Row, 1965. * Halberstam, Judith, and Ira Livingston. ''Posthuman Bodies''. Bloomington: Indiana University Press, 1995. * Haraway, Donna. ''Simians, Cyborgs, and Women; The Reinvention of Nature.'' New York: Routledge, 1990. * Haraway, Donna. "A Cyborg Manifesto: Science, Technology and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century." ''The Transgender Studies Reader''. Eds. [[Susan Stryker]] and Stephen Whittle. New York: Routledge, 2006. pp.&nbsp;103–118. * Klugman, Craig. "From Cyborg Fiction to Medical Reality." ''Literature and Medicine'' 20.1 (Spring 2001): 39–54. * Kurzweil, Ray. ''The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology''. Viking, 2005. * Mann, Steve. "Telematic Tubs against Terror: Bathing in the Immersive Interactive Media of the Post-Cyborg Age." ''Leonardo'' 37.5 (October 2004): 372–373. * Mann, Steve, and Hal Niedzviecki. ''Cyborg: digital destiny and human possibility in the age of the wearable computer'' Doubleday, 2001. {{ISBN|0-385-65825-7}}0-385-65825-7 (A paperback version also exists, {{ISBN|0-385-65826-5}}0-385-65826-5). * Masamune Shirow, ''Ghost in the Shell''. Endnotes, 1991. Kodansha {{ISBN|4-7700-2919-5}}4-7700-2919-5. * {{cite book|url=http://gnosis.cx/publish/mertz/Cyborgs.pdf|chapter=Cyborgs|title=International Encyclopedia of Communications|publisher=Blackwell 2008|author=Mertz, David|accessdate=28 October 2008|format=pdf|isbn=0-19-504994-2}} * Mitchell, Kaye. "Bodies That Matter: Science Fiction, Technoculture, and the Gendered Body." Science Fiction Studies.Vol. 33, No. 1, Technoculture and Science Fiction (Mar., 2006), pp.&nbsp;109–128 * Mitchell, William. ''Me++: The Cyborg Self and the Networked City''. Cambridge, Mass.: MIT Press, 2003. * Muri, Allison. ''The Enlightenment Cyborg: A History of Communications and Control in the Human Machine, 1660–1830.'' Toronto: University of Toronto Press, 2006. * Muri, Allison. [http://headlesschicken.ca/archive/Shit&Soul.pdf Of Shit and the Soul: Tropes of Cybernetic Disembodiment]. ''Body & Society'' 9.3 (2003): 73–92. * Nicogossian, Judith. ''From Reconstruction to the Augmentation of the Human Body in Restorative Medicine and in Cybernetics'' THESIS in Biological and Cultural Anthropology (2011). http://eprints.qut.edu.au/31911/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018181019/http://eprints.qut.edu.au/31911/ |date=2017-10-18 }} * Nishime, LeiLani. "The Mulatto Cyborg: Imagining a Multiracial Future." ''Cinema Journal'' 44.2 (Winter 2005), 34–49. * The Oxford English dictionary. 2nd ed. edited by J.A. Simpson and E.S.C. Weiner. Oxford: Clarendon Press; Oxford and New York: Oxford University Press, 1989. Vol 4 p.&nbsp;188. * Rorvik, David M. ''As Man Becomes Machine: the Evolution of the Cyborg''. Garden City, N.Y.: Doubleday, 1971. * Rushing, Janice Hocker, and Thomas S. Frentz. ''Projecting the Shadow: The Cyborg Hero in American Film''. Chicago: University of Chicago Press, 1995. * Smith, Marquard, and Joanne Morra, eds. ''The Prosthetic Impulse: From a Posthuman Present to a Biocultural Future.'' MIT Press, 2005. * The science fiction handbook for readers and writers. By George S. Elrick. Chicago: Chicago Review Press, 1978, p.&nbsp;77. * The science fiction encyclopaedia. General editor, Peter Nicholls, associate editor, John Clute, technical editor, Carolyn Eardley, contributing editors, Malcolm Edwards, Brian Stableford. 1st ed. Garden City, N.Y.: Doubleday, 1979, p.&nbsp;151. * Warwick, Kevin. ''I,Cyborg'', University of Illinois Press, 2004. * Yoshito Ikada, ''Bio Materials: an approach to Artificial Organs'' == Naisc sheachtracha == * [http://www.borgfest.com/ Borgfest Cyborg Féile agus Daonna Mhéadaithe Expo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802113940/http://borgfest.com/ |date=2019-08-02 }} * [http://cyborganthropology.com/ Cyborg Antraipeolaíocht] * [http://www.harbisson.com/Cyborg_Foundation/Cyborg_Foundation.html Cyborg Fondúireacht] * [http://www.insectcyborgs.com/ Feithidí Cyborgs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180823032430/https://www.insectcyborgs.com/ |date=2018-08-23 }} * [http://cle.ens-lyon.fr/anglais/for-a-public-service-of-human-augmentation-177458.kjsp?RH=CDL_ANG000000 Le haghaidh seirbhíse poiblí an duine mhéadaithe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020050204/http://cle.ens-lyon.fr/anglais/for-a-public-service-of-human-augmentation-177458.kjsp?RH=CDL_ANG000000 |date=2013-10-20 }} (alt ar an duine mhéadaithe agus cyborgs ag Thierry Hoquet) * [http://corpshybride.net/ www.corpshybride.net] Dr Bitheolaíochta i Antraipeolaíocht ag obair ar an hibrideach comhlacht, an bhlag seo bailíonn smaointe, píosaí ealaíne agus imeachtaí ar an cultúrtha agus bitheolaíoch athruithe maidir leis an gcorp an duine, an sin ar a dtugtar hibrideach comhlacht nó comhlacht cyborg * [http://spectrum.ieee.org/the-human-os/biomedical/bionics/at-the-worlds-first-cyborg-olympics-manmachine-hybrids-raced-for-the-gold/ An Chéad Cluichí Oilimpeacha An Cyborg] * [http://www.cybathlon.ethz.ch/ Cybathlon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626135329/http://www.cybathlon.ethz.ch/ |date=2017-06-26 }} [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] 3yulqwbyuzbdjl50hkdh7dnlssfgkz5 0 78401 1321632 1317915 2026-07-25T12:39:00Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321632 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:Battle of Waterloo 1815 (cropped).PNG|mion|Cath Waterloo|clé|220x220px]] Áirítear go bhfuil '''Cath Waterloo''', a tharla ar an [[An Domhnach|Domhnach]], [[18 Meitheamh]] [[1815]], in aice le [[Waterloo]] sa [[An Bheilg|Bheilg]] i measc na gcathanna is mó tábhacht dar troideadh riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/2015/lunasa/alt5.html|teideal=Feasta - alt 5|work=www.feasta.ie|dátarochtana=2019-06-17|archivedate=2015-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908183526/http://www.feasta.ie/2015/lunasa/alt5.html}}</ref> Maítear gur mhúnlaigh an cath sin todhchaí na hEorpa ar feadh céad bliain; go deimhin, ní raibh aon mhórchogadh ar an Mór-Roinn i gcaitheamh an ama sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/waterloo-na-ngael-leiriu-snasta-machnamhach-ar-eachtra-mhor/|teideal=Waterloo na nGael – léiriú snasta, machnamhach ar eachtra mhór|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-06-17}}</ref> [[Íomhá:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 cuirassier.jpg|clé|mion|cuirassier|220x220px]] Ar an lá úd thug fórsaí na Fraince faoi stiúir [[Napoleon Bonaparte]] aghaidh ar chomhghuaillíocht Shasnach, [[An Phrúis|Prúiseach]] (faoin ordú Gebhard Leberecht von Blücher, Prionsa Wahlstatt) srl. a bhí faoi stiúir an Mharascal Machaire Arthur Wellesley, nó [[Arthur Wellesley, an chéad Diúc Wellington|Díuc Wellington]] mar ab fhearr aithne air in dhiaidh sin. == Ról na nÉireannach == B'Éireannach é Wellington féin nach raibh iomlán ar a shuaimhneas lena fhéiniúlacht. “Because a man is born in a stable, that does not make him a horse”, ráiteas a leagtar air. [[Íomhá:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 3.jpg|mion|Coill Hougoumont|clé|220x220px]] Measadh gur Éireannaigh iad 30%-40̤̤% dá [[Saighdiúir|shaighdiúirí]] Wellington.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/opinion/irish-blood-english-brass-neck-an-irishman-s-diary-about-who-really-won-waterloo-1.2253179|teideal=Irish blood, English brass neck – An Irishman’s Diary about who really won Waterloo|údar=Frank McNally|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-10-07}}</ref> Mar gur tharla an choimhlint seo i bhfad roimh an athrú mór teanga a bhain leis an n[[An Gorta Mór|Gorta Mór]], is cinnte go raibh [[An Ghaeilge|Gaeilge]] le clos ar pháirc an áir (b’fhiú leis na húdaráis ‘Rialacha agus Orduithe’ a chur i gcló i nGaeilge sa bhliain 1806 maidir le téarmaí seirbhíse agus pá).<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl230.pdf|teideal=An Lúibín|údar=gaeilge.org.au|dáta=8 Lúnasa 2015|dátarochtana=2020|archivedate=27 Eanáir 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127042347/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl230.pdf}}</ref> Bhí plandaí de phórtha uaisle agus sliocht na cosmhuintire ann: * an [[Contae Chiarraí|Ciarraíoch]] Maruice O’Shea, * Peter McMullen a chaill dhá [[Géag|ghéag]], * William Ponsonby a bhí i gceannas ar [[Marcshlua|mharcshlua]], * Jenny Griffith a chaith trí lá ag cuartú a fir tar éis na cogaíochta * James Graham, a thuill clú agus gradam de bharr a ghaiscí. [[Íomhá:Battle of Waterloo - Robinson.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Battle of Waterloo map.png|mion|220x220px|clé]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Cath Waterloo}} [[Catagóir:Cogaí Napoléon]] [[Catagóir:Cathanna]] [[Catagóir:1815]] [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Stair na hEorpa]] [[Catagóir:Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington]] cixxi3yxtgnfco1vr96fwdxm9f9b2pl 0 85987 1321650 1247755 2026-07-25T16:54:22Z TGcoa 21229 1321650 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} [[Íomhá:Sinn Féin election poster - 1918.jpg|mion|[[Póstaer]] toghchánaíochta Shinn Féin i 1918 sa bhliain 1918]] Reáchtáladh [[olltoghchán]] in [[Éire|Éirinn]] - agus sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] ag an am céanna - ar an [[14 Nollaig]] [[1918]]. Tá tábhacht bhunúsach i [[stair na hÉireann]] ag baint le '''Olltoghchán na hÉireann, 1918'''. Léirigh an toghchán sin a cuireadh ar bun ar oileán na hÉireann na claonta polaitiúla go léir ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=http://historyhub.ie/the-1918-general-election-the-irish-revolution-lecture-6|teideal=The 1918 General Election (The Irish Revolution Lecture 6)|dáta=2013-04-05|language=en|work=History Hub|dátarochtana=2020-12-15}}</ref> Dúirt an t[[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] [[Mícheál D. Ó hUiginn|Micheál D. Ó hUigínn]] sa bhliain 2018 gur léirigh torthaí an toghcháin 1918 féin an t-athrú amháin ba mhó in ionadaíocht [[Parlaimint|pharlaiminte]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/ga/ilmheain-agus-oraidi/eisiuinti-nuachta/statement-by-president-higgins-on-the-centenary-of-the-1918-election|teideal=Tá tábhacht bhunúsach i stair na hÉireann ag baint le toghchán an 14 Nollaig 1918|údar=president.ie|dáta=2018|dátarochtana=2018}}</ref>. Thuar sé na deighiltí a mhéadódh ar an oileán. Ar feadh achair ama ghairid, chuir na héilimh ar chearta an lucht oibre, ar chearta na mban, agus ar phoblacht [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]] ar leith d’Éirinn, deireadh leis na fórsaí bunaithe agus le struchtúir an ama chaite.  Scaipeadh síolta sochaí a bhí níos cuimsithí – síolta ar thóg sé roinnt mhaith glúnta orthu péacadh, faraor.  Ba é ghné chumhach thoghchán 1918 gur theip ar mheas a thabhairt dá údarás agus dá bharr sin gur tharla [[Cogadh na Saoirse]] agus an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Catharth]]<nowiki/>a tragóideach.    ==Torthaí== Bhuaigh [[Sinn Féin]] an chéad [[olltoghchán]] tar éis [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chogaidh Dhomhanda]]. Fuair an páirtí 73 suíochán, gan ach 26 ceann ag an bPáirtí Aontachtach... agus 6 ag an [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Parlaiminteach]]. Léirigh an toradh go raibh [[Éirí Amach na Cásca]] tar éis dul i bhfeidhm go mór ar phobal na hÉireann. Léirigh toradh an toghcháin chomh maith go raibh "deireadh ré buailte leis an bPáirtí Parlaiminteach".<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=UCD|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhdháil na hÉireann]] 1917-1918 == Votaí == {| class="wikitable" |- |- style="text-align:left;" ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" colspan=2 | Páirtí ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Ceannasaíocht ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Vótaí ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | % Vótaí ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Bogadh% ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | TDanna/TPanna ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Athrú<br>{{small|(ó Nol.1910)}} ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | % den<br> shuíochán |- | style="background-color: {{Sinn Féin/meta/color}}| || [[Sinn Féin]] | style="text-align:left;" |[[Éamon de Valera]] | 476,087 | 46.9 | {{increase}}46.9 | '''73''' | {{increase}}73 | 69.5 |- | style="background-color: {{Irish Unionist Alliance/meta/color}}| || [[Irish Unionist Alliance|Aontachtaí Éireannach]] | style="text-align:left;" |[[Edward Carson]] | 257,314 | 25.3 | {{decrease}}3.3 | '''22''' | {{increase}}5 | 20.5 |- | style="background-color: {{Irish Parliamentary Party/meta/color}}| || [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Parlaiminteach na hÉireann]] | style="text-align:left;" |[[Seán Diolún]] | 220,837 | 21.7 | {{decrease}}21.9 | '''6''' | {{decrease}}67 | 5.7 |- | style="background-color: {{Ulster Unionist Labour Association/meta/color}}| || [[Ulster Unionist Labour Association|Labour Unionist]] | style="text-align:left;" |''níl aon'' | 30,304 | 3.0 | {{increase}}3.0 | '''3''' | {{increase}}3 | 2.8 |- | style="background-color: {{Belfast Labour Party/meta/color}}| || [[Belfast Labour Party|Belfast Labour]] | style="text-align:left;" |''níl aon'' | 12,164 | 1.2 | {{increase}}1.2 | '''0''' | {{steady}}0 | 0 |- | style="background-color: {{Independent Unionist/meta/color}}| || [[Aontachtaí Neamhspleách]] | style="text-align:left;" |— | 9,531 | 0.9 | {{increase}}0.9 | '''1''' | {{increase}}1 | 0.95 |- | style="background-color: {{Independent Nationalist/meta/color}}| || [[Náisiúnach Neamhspleách]] | style="text-align:left;" |— | 8,183 | 0.8 | | '''0''' | {{decrease}}2 | 0 |- | style="background-color: {{Independent Labour/meta/color}}| || [[Lucht Oibre Neamhspleách]] | style="text-align:left;" |— | 659 | 0.1 | {{increase}}0.1 | '''0''' | {{steady}}0 | 0 |- | style="background-color: {{Independent politician (Ireland)/meta/color}}| || Neamhspleách | style="text-align:left;" |— | 436 | 0.1 | {{increase}}0.1 | '''0''' | {{steady}}0 | 0 |- class="unsortable" ! colspan=3 style="background-color:#E9E9E9" | Iomlán ! style="background-color:#E9E9E9" | 1,015,515 ! style="background-color:#E9E9E9" | 100 ! style="background-color:#E9E9E9" | ! style="background-color:#E9E9E9" | 105 ! style="background-color:#E9E9E9" | ! style="background-color:#E9E9E9" | |} ==Iarrthóirí== ===Nár éirigh leis=== {|class="wikitable" |- !Ainm !Páirtí !Toghcheantar |- |[[Seán Diolún]] |[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] |[[Maigh Eo Thoir (toghcheantar na Ríocht Aontaithe)|Maigh Eo Thoir]] |} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i bPoblacht na hÉireann}} [[Catagóir:Olltoghcháin in Éirinn]] lfblkz1ulr8ktfqzdeluht161r2n0zx 1321654 1321650 2026-07-25T17:03:19Z TGcoa 21229 1321654 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} [[Íomhá:Sinn Féin election poster - 1918.jpg|mion|[[Póstaer]] toghchánaíochta Shinn Féin i 1918 sa bhliain 1918]] Reáchtáladh [[olltoghchán]] in [[Éire|Éirinn]] - agus sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] ag an am céanna - ar an [[14 Nollaig]] [[1918]]. Tá tábhacht bhunúsach i [[stair na hÉireann]] ag baint le '''Olltoghchán na hÉireann, 1918'''. Léirigh an toghchán sin a cuireadh ar bun ar oileán na hÉireann na claonta polaitiúla go léir ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=http://historyhub.ie/the-1918-general-election-the-irish-revolution-lecture-6|teideal=The 1918 General Election (The Irish Revolution Lecture 6)|dáta=2013-04-05|language=en|work=History Hub|dátarochtana=2020-12-15}}</ref> Dúirt an t[[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] [[Mícheál D. Ó hUiginn|Micheál D. Ó hUigínn]] sa bhliain 2018 gur léirigh torthaí an toghcháin 1918 féin an t-athrú amháin ba mhó in ionadaíocht [[Parlaimint|pharlaiminte]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/ga/ilmheain-agus-oraidi/eisiuinti-nuachta/statement-by-president-higgins-on-the-centenary-of-the-1918-election|teideal=Tá tábhacht bhunúsach i stair na hÉireann ag baint le toghchán an 14 Nollaig 1918|údar=president.ie|dáta=2018|dátarochtana=2018}}</ref>. Thuar sé na deighiltí a mhéadódh ar an oileán. Ar feadh achair ama ghairid, chuir na héilimh ar chearta an lucht oibre, ar chearta na mban, agus ar phoblacht [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]] ar leith d’Éirinn, deireadh leis na fórsaí bunaithe agus le struchtúir an ama chaite.  Scaipeadh síolta sochaí a bhí níos cuimsithí – síolta ar thóg sé roinnt mhaith glúnta orthu péacadh, faraor.  Ba é ghné chumhach thoghchán 1918 gur theip ar mheas a thabhairt dá údarás agus dá bharr sin gur tharla [[Cogadh na Saoirse]] agus an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Catharth]]<nowiki/>a tragóideach.    ==Torthaí== Bhuaigh [[Sinn Féin]] an chéad [[olltoghchán]] tar éis [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chogaidh Dhomhanda]]. Fuair an páirtí 73 suíochán, gan ach 26 ceann ag an bPáirtí Aontachtach... agus 6 ag an [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Parlaiminteach]]. Léirigh an toradh go raibh [[Éirí Amach na Cásca]] tar éis dul i bhfeidhm go mór ar phobal na hÉireann. Léirigh toradh an toghcháin chomh maith go raibh "deireadh ré buailte leis an bPáirtí Parlaiminteach".<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=UCD|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhdháil na hÉireann]] 1917-1918 == Votaí == {| class="wikitable" |- |- style="text-align:left;" ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" colspan=2 | Páirtí ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Ceannasaíocht ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Vótaí ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | % Vótaí ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Bogadh% ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | TDanna/TPanna ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | Athrú<br>{{small|(ó Nol.1910)}} ! style="background-color:#E9E9E9; text-align:center;" | % den<br> shuíochán |- | style="background-color: {{Sinn Féin/meta/color}}| || [[Sinn Féin]] | style="text-align:left;" |[[Éamon de Valera]] | 476,087 | 46.9 | {{increase}}46.9 | '''73''' | {{increase}}73 | 69.5 |- | style="background-color: {{Irish Unionist Alliance/meta/color}}| || [[Irish Unionist Alliance|Aontachtaí Éireannach]] | style="text-align:left;" |[[Edward Carson]] | 257,314 | 25.3 | {{decrease}}3.3 | '''22''' | {{increase}}5 | 20.5 |- | style="background-color: {{Irish Parliamentary Party/meta/color}}| || [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Parlaiminteach na hÉireann]] | style="text-align:left;" |[[Seán Diolún]] | 220,837 | 21.7 | {{decrease}}21.9 | '''6''' | {{decrease}}67 | 5.7 |- | style="background-color: {{Ulster Unionist Labour Association/meta/color}}| || [[Ulster Unionist Labour Association|Labour Unionist]] | style="text-align:left;" |''níl aon'' | 30,304 | 3.0 | {{increase}}3.0 | '''3''' | {{increase}}3 | 2.8 |- | style="background-color: {{Belfast Labour Party/meta/color}}| || [[Belfast Labour Party|Belfast Labour]] | style="text-align:left;" |''níl aon'' | 12,164 | 1.2 | {{increase}}1.2 | '''0''' | {{steady}}0 | 0 |- | style="background-color: {{Independent Unionist/meta/color}}| || [[Aontachtaí Neamhspleách]] | style="text-align:left;" |— | 9,531 | 0.9 | {{increase}}0.9 | '''1''' | {{increase}}1 | 0.95 |- | style="background-color: {{Independent Nationalist/meta/color}}| || [[Náisiúnach Neamhspleách]] | style="text-align:left;" |— | 8,183 | 0.8 | | '''0''' | {{decrease}}2 | 0 |- | style="background-color: {{Independent Labour/meta/color}}| || [[Lucht Oibre Neamhspleách]] | style="text-align:left;" |— | 659 | 0.1 | {{increase}}0.1 | '''0''' | {{steady}}0 | 0 |- | style="background-color: {{Independent politician (Ireland)/meta/color}}| || Neamhspleách | style="text-align:left;" |— | 436 | 0.1 | {{increase}}0.1 | '''0''' | {{steady}}0 | 0 |- class="unsortable" ! colspan=3 style="background-color:#E9E9E9" | Iomlán ! style="background-color:#E9E9E9" | 1,015,515 ! style="background-color:#E9E9E9" | 100 ! style="background-color:#E9E9E9" | ! style="background-color:#E9E9E9" | 105 ! style="background-color:#E9E9E9" | ! style="background-color:#E9E9E9" | |} ==Iarrthóirí== ===Nár éirigh leis=== {|class="wikitable" |- !Ainm !Páirtí !Toghcheantar |- |[[Seán Diolún]] |[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] |[[Maigh Eo Thoir (toghcheantar na Ríocht Aontaithe)|Maigh Eo Thoir]] |} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i bPoblacht na hÉireann}} [[Catagóir:Olltoghcháin in Éirinn]] [[Catagóir:1918 in Éirinn]] 9bi9eo4uayn3aqi4lwkoy8t0wqqe6ge 2 90902 1321647 1319155 2026-07-25T16:32:51Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1321647 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} * [[Eochu Buadach]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ owuc70yyra9bmd1ryi4yld5wd66c263 0 92476 1321657 1308711 2026-07-25T17:04:30Z TGcoa 21229 1321657 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Ireland's National Pledge, April 1918.jpg|mion|síníodh geall i gcoinne an choinscríofa ar fud na tíre]] Tharla '''Géarchéim an Choinscríofa'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/conscription%20/|teideal="conscription "|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-04-18}}</ref> in Éirinn sa bhliain 1918. I ndiaidh [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]], chuaigh an [[náisiúnachas]] Éireannach chun géire, agus bagairt an choinscríofa ag dul i bhfeidhm ar an tír. Rinneadh radacú ar mheon na nÉireannach mar sin. Chuir an Ghearmáin tús le hionsaí ollmhór ar an bhFronta Thiar ar [[21 Márta]] [[1918]] ("[[Ionsaí an Earraigh, 1918|Ionsaí an Earraigh]]"). Agus tuairiscí scanrúla os a gcomhair ón bh[[An Fhrainc|Frainc]], mhol comhaireacht cogaidh na Breataine an [[coinscríobh]] a shíneadh go hÉirinn (bhí an coinscríobh i bhfeidhm sa Bhreatain ó 1916 ar aghaidh).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/documents/history/2021/01/u6.-bileoga-oibre-na-sraithe-sinsearai-c.2.pdf|teideal=AONAD 6: Cuid a Dó - Réabhlóid Pholaitiúil: Borradh Shinn Féin / GÉARCHÉIM AN CHOINSCRÍOFA|údar=UCC / Atlas of the Irish Revolution|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/documents/history/2021/01/u6.-lc-worksheets-the-rise-of-sinn-fein-p.2.pdf|teideal=Unit 6: Part 2 - The Rise of Sinn Féin and the First Dáil|údar=UCC / Atlas of the Irish Revolution|dátarochtana=2021}}</ref> Tharla cliseadh Chomhdháil na hÉireann in Aibreán 1918 ag an am céanna [[Íomhá:Irish Conscription 1918 John Dillon Roscommon Rally.jpg|mion|[[Seán Diolún|John Dillon]] ag caint ag mórchruinniú i gcoinne an choinscríofa i m[[Bealach an Doirín]], [[Contae Ros Comáin|Co. Ros Comáin]]|alt=]] [[Íomhá:Irish Peace Park, the three Irish Divisions.jpg|mion|Páirc Síochána d'Oileán na hÉireann, Messines sa Bheilg]] == Na hImeachtaí == * Ar 16 Aibreán, ritheadh an tAcht um Sheirbhís Mhíleata i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Teach na dTeachtaí]]. De réir an bhille sin, bhí [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] an [[coinscríobh]] a chur i bhfeidhm ar fhir Éireannacha a bhí in aois seirbhíse míleata.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Ach bhí lucht [[Sinn Féin|Shinn Féin]][[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|, Óglaigh na hÉireann]], [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí Lucht Oibre na hÉireann]], agus lucht an [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] aontaithe i bhfeachtas frithchoinscríofa * Ar 18 Aibreán, i d[[Teach an Ardmhéara]], BÁC, ag comhdháil uile-pháirtí, glacadh leis an ngealltanas chun ‘Diúltú do cheart Rialtas na Breataine seirbhís éigeantach a fhorfheidhmiú sa tír seo’ agus ag gealladh chun ‘cur i gcoinne na coinscríofa leis na meáin is éifeachtaí atá ar fáil againn’. * Ar 21 Aibreán, síníodh geall i gcoinne an choinscríofa ar fud na [[Tír|tíre]] mar fhreagra ar an mBille. Ba é an "Irish Anti-Conscription Committee" a thug an geall isteach ar dtús, coiste ar a raibh ceannairí móra náisiúnaithe, ina measc [[Éamon de Valera]], [[Seán Diolún|John Dillon]] agus [[Art Ó Gríofa]]. * Ar 23 Aibreán, rinne Páirtí an Lucht Oibre agus Gluaiseacht na gCeardchumann stailc ghinearálta a ghairm. Go háirithe, thacaigh an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] go díograiseach leis an ngluaiseacht frithbheartaíochta. Dé Domhnaigh an 21 Aibreán shínigh beagnach dhá mhilliún duine an gealltanais frithchoinscríofa taobh amuigh de gheataí [[Eaglais (foirgneamh)|eaglaisí]]. Léirigh sé seo go raibh pobal na hÉireann ag dul i gcoinne an chogaidh ag an am sin. Cé gurb é [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] is mó a chur i gcoinne an Bhille i [[Westminster]], ba é [[Sinn Féin]] a rinne an cáineadh ba ghlóraí faoin bhfeachtas i gcoinne an choinscríofa agus chuaigh siad i bhfeidhm ar go leor de mhuintir na tíre. == Cos ar bolg an stáit == Chuaigh lucht na gluaiseachta [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnta]] le chéile chun cur in aghaidh an [[Géarchéim an Fhrithchoinscríofa|choinscríofa]]. Ach nuair a thosaigh siad ag déanamh agóide, ní raibh cúl ar an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas]] ach iad a chaitheamh i b[[príosún]]. Mar shampla: * Ar an [[10 Aibreán]] [[1918]] cimíodh [[Piaras Béaslaí|Piaras Béaslaí.]] Daoradh chun ceithre mhí príosúnachta é, agus tugadh go [[Príosún Mhuinseo|Muinseo]] é.   * [[Constance Gore-Booth Markiewicz]]: príosúnaíodh arís í, mar gheall ar an pháirt a bhí aici san fheachtas in aghaidh an choinscríofa. == Iarmhairtí == Ba chor cinniúnach í Géarchéim na Coinscríofa i [[Stair na hÉireann|Stair na hÉireann]] agus dóibh uile a bhí bainteach léi an am sin. * Bhí borradh ar earcaigh nua chuig Óglaigh na hÉireann, Sinn Féin agus [[Cumann na mBan]] le linn ghéarchéim an coinscríofa. Dhianaigh aonaid na nÓglach druileáil oíche rúnda. * Bhí méadú géar ar líon na n-ionsaithe chun airm agus armlón a fháil. * Rinneadh Géarchéim an Choinscríofa ardú Shinn Féin a dhaingniú. * Cáineadh Páirtí na hÉireann faoi [[Seán Diolún|John Dillon]] nár éirigh leo an bille a threascairt i b[[Parlaimint]] ar an gcéad dul síos. == Féach freisin == * Ionsaí ar an [[RMS Leinster]] (long phaisinéirí, 1897-1918) * [[Ionsaí an Earraigh, 1918|Ionsaí an Earraigh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Géarchéim]] [[Catagóir:1918 in Éirinn]] 5po2xndkotzzdfobsgyc8z43zxzngsw 0 93780 1321656 1227920 2026-07-25T17:04:07Z TGcoa 21229 1321656 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} [[Long]] de chuid an Cunard Line ab ea an '''RMS Carpathia''', agus a céad aistear sa bhliain 1903. Ar [[15 Aibreán]] [[1912]], thug an Carpathia tarrtháil ar timpeall 705 duine a bhí ar an [[RMS Titanic|Titanic]] (de chuid an [[Samuel Cunard|Cunard]] Line chomh maith).. Ar an [[18 Aibreán]], shroich an Carpathia [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. Ar [[17 Iúil]] [[1918]] cuireadh an Carpathia go tóin poill le trí thoirpéad a scaoil U-55, [[fomhuireán]] de chuid [[Cabhlach cogaidh|Chabhlach]] na [[Impireacht na Gearmáine|Gearmáine]]. Tarrtháladh 218 de na 223 a bhí ar bord. == Féach freisin == * [[RMS Lusitania]] * [[RMS Queen Mary]] * [[Samuel Cunard]] [[Íomhá:RMS Carpathia drawing.png|clé|mion]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eachtraí muirí]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Longa]] [[Catagóir:Cunard Line]] [[Catagóir:1918 in Éirinn]] 83b15e4ahm5ck3o1c99vj7ld5y47lv5 0 94026 1321651 1314632 2026-07-25T16:54:53Z TGcoa 21229 1321651 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Trinity College, Dublin, October 2010 (10).JPG|mion|[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] agus Teach an Leasrí (Regent House), áit a raibh an Chomhdháil ar siúl|220x220px]] Ar [[25 Iúil]] [[1917]], tháinig '''Comhdháil na hÉireann'''<ref>i mBéarla, ''Irish Convention''</ref> le chéile i m[[Baile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]. Reáchtáil [[David Lloyd George|Lloyd George]] an cruinniú ar mholadh ó [[John Redmond]] chun socrú polaitiúil a dhéanamh ar cheist [[Bunreacht|bhunreachtúil]] na hÉireann, agus é ag iarraidh teacht ar réiteach maidir le [[Rialtas Dúchais|féinrialú]] na hÉireann,<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=UCD Decade of Centenaries|dáta=2016|dátarochtana=2020}}</ref> agus céim chun tosaigh maidir le heisiamh na [[Tuaisceart Éireann|Sé Chontae]] a chur i bhfeidhm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/maynoothuniversity/docs/nui_library_timeline_04_spreads_s_-|teideal=Decade of Commemorations Timeline|údar=Ollscoil Mhá Nuad|dáta=1916|language=ga|work=Issuu|dátarochtana=2020-07-25|archivedate=2023-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228071744/https://issuu.com/maynoothuniversity/docs/nui_library_timeline_04_spreads_s_-}}</ref> [[Íomhá:Horace Plunkett 1923.jpg|mion|Bhí Sir [[Horace Plunkett]] ina chathaoirleach air. |309x309px]] == Imeachtaí == Cuireadh ar siúl an chéad chruinniú de chuid Chomhdháil na hÉireann i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] ar 25 Iúil. Bhí Sir [[Horace Plunkett]] ina chathaoirleach air. B'iad baill Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann is mó a stiúr an Chomhdháil tar éis do Shinn Féin diúltú páirt a ghlacadh ann. Ní fhéadfaí teacht ar chomhaontú le hAontachtaithe Uladh ar an gceist ach an oiread. Bhí 101 toscaire sa Chomhdháil, ionadaithe ó réimsí éagsúla de shaol poiblí na hÉireann: Náisiúnaithe de chuid Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann, Aontachtaithe Uladh, Aontachtaithe an Deiscirt, ionadaithe an Lucht Oibre, agus ceathrar easpag Caitliceach. Cé gurbh i gColáiste na Tríonóide is mó a tionóladh na cruinnithe, bhí seisiúin i gCorcaigh agus i mBéal Feirste freisin. D'oibrigh Coiste Mór laistigh den Chomhdháil ar na saincheisteanna ba dheacra, agus bunaíodh coiste níos lú ina dhiaidh sin, Coiste na Naonúir, chun scéim a mbeadh gach taobh sásta léi a chur le chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/100-years-ago-irish-convention-trinity-college/|teideal=100 YEARS AGO: The Irish Convention in Trinity College|údar=Nick Maxwell|dáta=2017-10-27|language=en-US|work=History Ireland|dátarochtana=2026-07-25}}</ref> === 1918 === I mí na Nollag 1917 agus i mí Eanáir 1918, mhol an Tiarna Midleton, a bhí i gceannas ar Aontachtaithe an Deiscirt, comhréiteach: go mbeadh smacht ag parlaimint na hÉireann ar chúrsaí intíre na tíre, ach go bhfanfadh custaim agus mál faoi chúram Westminster go ceann tréimhse. Ba bheag nár éirigh leis an gcomhréiteach seo, ach chuir an tEaspag Ó Dónaill go háirithe, agus roinnt Náisiúnaithe eile, ina choinne, toisc gur theastaigh uathu smacht iomlán a bheith ag Éirinn ar a cúrsaí airgeadais féin. Tharraing John Redmond siar ar an 15 Eanáir 1918 nuair a chaill sé a lucht leanúna féin. Fuair John Redmond bás ar an 6 Márta 1918, agus é fós ina bhall den Chomhdháil ach tinn le tamall roimhe sin. Tháinig John Dillon in áit Redmond mar cheannaire ar Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann, agus ba é Stephen Gwynn a ghlac a áit siúd mar phríomhghlór na Náisiúnaithe measartha laistigh den Chomhdháil. Tharla cliseadh Chomhdháil na hÉireann in Aibreán 1918.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/documents/history/2021/01/u6.-bileoga-oibre-na-sraithe-sinsearai-c.2.pdf|teideal=AONAD 6: Cuid a Dó - Réabhlóid Pholaitiúil: Borradh Shinn Féin / GÉARCHÉIM AN CHOINSCRÍOFA|údar=UCC / Atlas of the Irish Revolution|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref> Shínigh an Chomhdháil a tuairisc dheiridh ar an 8 Aibreán 1918: 66 vóta ar a son in aghaidh 34 ina coinne, líon níos lú ná an comhaontú fairsing a bhí ag teastáil ón rialtas. D'iarr an phríomhthuairisc féinrialtas, rialtas amháin sa Deisceart agus ceann eile sa Tuaisceart, le forálacha speisialta d'Aontachtaithe, ach chuir roinnt grúpaí, go háirithe Aontachtaithe Uladh, tuairiscí mionlaigh amach. Ag an am céanna, áfach, chinn an rialtas Briotanach coinscríobh a leathnú go hÉirinn, rud a chuir isteach go mór ar an tacaíocht a bhí ag moltaí na Comhdhála in Éirinn. Dá bharr sin, níor cuireadh moltaí na Comhdhála i bhfeidhm riamh. Cé gur theip ar an gComhdháil réiteach a aimsiú, is minic a mheastar gurbh í an Chomhdháil an iarracht mhór dheireanach a rinne Páirtí Parlaiminteach na hÉireann chun ceist na hÉireann a réiteach ar bhealach bunreachtúil. Chuidigh an teip, mar aon leis an ngéarchéim faoin gcoinscríobh, le Sinn Féin, rud ba léir in [[Olltoghchán 1918|Olltoghchán mhí na Nollag 1918]]. == Féach freisin == * [[Géarchéim an Choinscríofa (Éire, 1918)|Géarchéim an Choinscríofa, 1918]] * [[Olltoghchán na hÉireann, 1918]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:1917]] tawb21zahd7i422xxq21uinp4wqk57j 1321652 1321651 2026-07-25T16:59:16Z TGcoa 21229 1321652 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Trinity College, Dublin, October 2010 (10).JPG|mion|[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] agus Teach an Leasrí (Regent House), áit a raibh an Chomhdháil ar siúl|220x220px]] [[Íomhá:John Redmond 1917.JPG|mion|308x308px|John Redmond 1917]] [[Íomhá:Horace Plunkett 1923.jpg|mion|Bhí Sir [[Horace Plunkett]] ina chathaoirleach air. |309x309px]] [[Íomhá:Sir John Lavery – Lord Carson, PC.jpg|mion|281x281px|[[Edward Carson]], le John Lavery, 1922]] Ar [[25 Iúil]] [[1917]], tháinig '''Comhdháil na hÉireann'''<ref>i mBéarla, ''Irish Convention''</ref> le chéile i m[[Baile Átha Cliath]]. Reáchtáil [[David Lloyd George|Lloyd George]] an cruinniú ar mholadh ó [[John Redmond]] chun socrú polaitiúil a dhéanamh ar cheist [[Bunreacht|bhunreachtúil]] na hÉireann, agus é ag iarraidh teacht ar réiteach maidir le [[Rialtas Dúchais|féinrialú]] na hÉireann,<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=UCD Decade of Centenaries|dáta=2016|dátarochtana=2020}}</ref> agus céim chun tosaigh maidir le heisiamh na [[Tuaisceart Éireann|Sé Chontae]] a chur i bhfeidhm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/maynoothuniversity/docs/nui_library_timeline_04_spreads_s_-|teideal=Decade of Commemorations Timeline|údar=Ollscoil Mhá Nuad|dáta=1916|language=ga|work=Issuu|dátarochtana=2020-07-25|archivedate=2023-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228071744/https://issuu.com/maynoothuniversity/docs/nui_library_timeline_04_spreads_s_-}}</ref> == Imeachtaí == Cuireadh ar siúl an chéad chruinniú de chuid Chomhdháil na hÉireann i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] ar 25 Iúil. Bhí Sir [[Horace Plunkett]] ina chathaoirleach air. B'iad baill Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann is mó a stiúr an Chomhdháil tar éis do Shinn Féin diúltú páirt a ghlacadh ann. Ní fhéadfaí teacht ar chomhaontú le hAontachtaithe Uladh ar an gceist ach an oiread. Bhí 101 toscaire sa Chomhdháil, ionadaithe ó réimsí éagsúla de shaol poiblí na hÉireann: Náisiúnaithe de chuid Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann, Aontachtaithe Uladh, Aontachtaithe an Deiscirt, ionadaithe an Lucht Oibre, agus ceathrar easpag Caitliceach. Cé gurbh i gColáiste na Tríonóide is mó a tionóladh na cruinnithe, bhí seisiúin i gCorcaigh agus i mBéal Feirste freisin. D'oibrigh Coiste Mór laistigh den Chomhdháil ar na saincheisteanna ba dheacra, agus bunaíodh coiste níos lú ina dhiaidh sin, Coiste na Naonúir, chun scéim a mbeadh gach taobh sásta léi a chur le chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/100-years-ago-irish-convention-trinity-college/|teideal=100 YEARS AGO: The Irish Convention in Trinity College|údar=Nick Maxwell|dáta=2017-10-27|language=en-US|work=History Ireland|dátarochtana=2026-07-25}}</ref> === 1918 === I mí na Nollag 1917 agus i mí Eanáir 1918, mhol an Tiarna Midleton, a bhí i gceannas ar Aontachtaithe an Deiscirt, comhréiteach: go mbeadh smacht ag parlaimint na hÉireann ar chúrsaí intíre na tíre, ach go bhfanfadh custaim agus mál faoi chúram Westminster go ceann tréimhse. Ba bheag nár éirigh leis an gcomhréiteach seo, ach chuir an tEaspag Ó Dónaill go háirithe, agus roinnt Náisiúnaithe eile, ina choinne, toisc gur theastaigh uathu smacht iomlán a bheith ag Éirinn ar a cúrsaí airgeadais féin. Tharraing John Redmond siar ar an 15 Eanáir 1918 nuair a chaill sé a lucht leanúna féin. Fuair John Redmond bás ar an 6 Márta 1918, agus é fós ina bhall den Chomhdháil ach tinn le tamall roimhe sin. Tháinig John Dillon in áit Redmond mar cheannaire ar Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann, agus ba é Stephen Gwynn a ghlac a áit siúd mar phríomhghlór na Náisiúnaithe measartha laistigh den Chomhdháil. Tharla cliseadh Chomhdháil na hÉireann in Aibreán 1918.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/documents/history/2021/01/u6.-bileoga-oibre-na-sraithe-sinsearai-c.2.pdf|teideal=AONAD 6: Cuid a Dó - Réabhlóid Pholaitiúil: Borradh Shinn Féin / GÉARCHÉIM AN CHOINSCRÍOFA|údar=UCC / Atlas of the Irish Revolution|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref> Shínigh an Chomhdháil a tuairisc dheiridh ar an 8 Aibreán 1918: 66 vóta ar a son in aghaidh 34 ina coinne, líon níos lú ná an comhaontú fairsing a bhí ag teastáil ón rialtas. D'iarr an phríomhthuairisc féinrialtas, rialtas amháin sa Deisceart agus ceann eile sa Tuaisceart, le forálacha speisialta d'Aontachtaithe, ach chuir roinnt grúpaí, go háirithe Aontachtaithe Uladh, tuairiscí mionlaigh amach. Ag an am céanna, áfach, chinn an rialtas Briotanach coinscríobh a leathnú go hÉirinn, rud a chuir isteach go mór ar an tacaíocht a bhí ag moltaí na Comhdhála in Éirinn. Dá bharr sin, níor cuireadh moltaí na Comhdhála i bhfeidhm riamh. Cé gur theip ar an gComhdháil réiteach a aimsiú, is minic a mheastar gurbh í an Chomhdháil an iarracht mhór dheireanach a rinne Páirtí Parlaiminteach na hÉireann chun ceist na hÉireann a réiteach ar bhealach bunreachtúil. Chuidigh an teip, mar aon leis an ngéarchéim faoin gcoinscríobh, le Sinn Féin, rud ba léir in [[Olltoghchán 1918|Olltoghchán mhí na Nollag 1918]]. == Féach freisin == * [[Géarchéim an Choinscríofa (Éire, 1918)|Géarchéim an Choinscríofa, 1918]] * [[Olltoghchán na hÉireann, 1918]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:1917]] [[Catagóir:1918 in Éirinn]] l8fr06kdhouyp7ivxo6urjf49sjzx7t 1321666 1321652 2026-07-25T23:12:01Z TGcoa 21229 1321666 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Trinity College, Dublin, October 2010 (10).JPG|mion|[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] agus Teach an Leasrí (Regent House), áit a raibh an Chomhdháil ar siúl|220x220px]] [[Íomhá:John Redmond 1917.JPG|mion|308x308px|John Redmond 1917]] [[Íomhá:Horace Plunkett 1923.jpg|mion|Bhí Sir [[Horace Plunkett]] ina chathaoirleach air. |309x309px]] [[Íomhá:Sir John Lavery – Lord Carson, PC.jpg|mion|281x281px|[[Edward Carson]], le John Lavery, 1922]] Ar [[25 Iúil]] [[1917]], tháinig '''Comhdháil na hÉireann'''<ref>i mBéarla, ''Irish Convention''</ref> le chéile i m[[Baile Átha Cliath]]. Reáchtáil [[David Lloyd George|Lloyd George]] an cruinniú ar mholadh ó [[John Redmond]] chun socrú polaitiúil a dhéanamh ar cheist [[Bunreacht|bhunreachtúil]] na hÉireann, agus é ag iarraidh teacht ar réiteach maidir le [[Rialtas Dúchais|féinrialú]] na hÉireann,<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=UCD Decade of Centenaries|dáta=2016|dátarochtana=2020}}</ref> agus céim chun tosaigh maidir le heisiamh na [[Tuaisceart Éireann|Sé Chontae]] a chur i bhfeidhm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/maynoothuniversity/docs/nui_library_timeline_04_spreads_s_-|teideal=Decade of Commemorations Timeline|údar=Ollscoil Mhá Nuad|dáta=1916|language=ga|work=Issuu|dátarochtana=2020-07-25|archivedate=2023-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228071744/https://issuu.com/maynoothuniversity/docs/nui_library_timeline_04_spreads_s_-}}</ref> == Imeachtaí == Cuireadh ar siúl an chéad chruinniú de chuid Chomhdháil na hÉireann i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] ar 25 Iúil. Bhí Sir [[Horace Plunkett]] ina chathaoirleach air. B'iad baill Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann is mó a stiúr an Chomhdháil tar éis do Shinn Féin diúltú páirt a ghlacadh ann. Ní fhéadfaí teacht ar chomhaontú le hAontachtaithe Uladh ar an gceist ach an oiread. Bhí 101 toscaire sa Chomhdháil, ionadaithe ó réimsí éagsúla de shaol poiblí na hÉireann: Náisiúnaithe de chuid Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann, Aontachtaithe Uladh, Aontachtaithe an Deiscirt, ionadaithe an Lucht Oibre, agus ceathrar easpag Caitliceach. Cé gurbh i gColáiste na Tríonóide is mó a tionóladh na cruinnithe, bhí seisiúin i gCorcaigh agus i mBéal Feirste freisin. D'oibrigh Coiste Mór laistigh den Chomhdháil ar na saincheisteanna ba dheacra, agus bunaíodh coiste níos lú ina dhiaidh sin, Coiste na Naonúir, chun scéim a mbeadh gach taobh sásta léi a chur le chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/100-years-ago-irish-convention-trinity-college/|teideal=100 YEARS AGO: The Irish Convention in Trinity College|údar=Nick Maxwell|dáta=2017-10-27|language=en-US|work=History Ireland|dátarochtana=2026-07-25}}</ref> === 1918 === I mí na Nollag 1917 agus i mí Eanáir 1918, mhol an Tiarna Midleton, a bhí i gceannas ar Aontachtaithe an Deiscirt, comhréiteach: go mbeadh smacht ag parlaimint na hÉireann ar chúrsaí intíre na tíre, ach go bhfanfadh custaim agus mál faoi chúram Westminster go ceann tréimhse. Ba bheag nár éirigh leis an gcomhréiteach seo, ach chuir an tEaspag Ó Dónaill go háirithe, agus roinnt Náisiúnaithe eile, ina choinne, toisc gur theastaigh uathu smacht iomlán a bheith ag Éirinn ar a cúrsaí airgeadais féin. Tharraing John Redmond siar ar an 15 Eanáir 1918 nuair a chaill sé a lucht leanúna féin. Fuair John Redmond bás ar an 6 Márta 1918, agus é fós ina bhall den Chomhdháil ach tinn le tamall roimhe sin. Tháinig John Dillon in áit Redmond mar cheannaire ar Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann, agus ba é Stephen Gwynn a ghlac a áit siúd mar phríomhghlór na Náisiúnaithe measartha laistigh den Chomhdháil. Tharla cliseadh Chomhdháil na hÉireann in Aibreán 1918.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/documents/history/2021/01/u6.-bileoga-oibre-na-sraithe-sinsearai-c.2.pdf|teideal=AONAD 6: Cuid a Dó - Réabhlóid Pholaitiúil: Borradh Shinn Féin / GÉARCHÉIM AN CHOINSCRÍOFA|údar=UCC / Atlas of the Irish Revolution|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref> Shínigh an Chomhdháil a tuairisc dheiridh ar an 8 Aibreán 1918: 66 vóta ar a son in aghaidh 34 ina coinne, líon níos lú ná an comhaontú fairsing a bhí ag teastáil ón rialtas. D'iarr an phríomhthuairisc féinrialtas, rialtas amháin sa Deisceart agus ceann eile sa Tuaisceart, le forálacha speisialta d'Aontachtaithe, ach chuir roinnt grúpaí, go háirithe Aontachtaithe Uladh, tuairiscí mionlaigh amach. Ag an am céanna, áfach, chinn an rialtas Briotanach coinscríobh a leathnú go hÉirinn, rud a chuir isteach go mór ar an tacaíocht a bhí ag moltaí na Comhdhála in Éirinn. Dá bharr sin, níor cuireadh moltaí na Comhdhála i bhfeidhm riamh. Cé gur theip ar an gComhdháil réiteach a aimsiú, is minic a mheastar gurbh í an Chomhdháil an iarracht mhór dheireanach a rinne Páirtí Parlaiminteach na hÉireann chun teacht ar shocrú ar bhealach bunreachtúil. Chuidigh an teip, mar aon leis an ngéarchéim faoin gcoinscríobh, le Sinn Féin, rud ba léir in [[Olltoghchán 1918|Olltoghchán mhí na Nollag 1918]]. == Féach freisin == * [[Géarchéim an Choinscríofa (Éire, 1918)|Géarchéim an Choinscríofa, 1918]] * [[Olltoghchán na hÉireann, 1918]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:1917]] [[Catagóir:1918 in Éirinn]] ebosj15tchytk18ofgd6zlvgj5hywt7 14 96463 1321658 990198 2026-07-25T17:05:26Z TGcoa 21229 1321658 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1910idí]] o5maf1ibn1fvf5tz991qbq9iaujy0d9 0 99387 1321655 1308621 2026-07-25T17:03:43Z TGcoa 21229 1321655 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} [[Íomhá:Flag of the City of Dublin Steam Packet Company.svg|mion|Bratach, City of Dublin Steam Packet Company]] Bhí an '''RMS (Royal Mail Ship'''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Royal Mail Ship|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Royal_Mail_Ship&oldid=1047257493|journal=Wikipedia|date=2021-09-29|language=en}}</ref>''') Leinster''' ina long phaisinéirí agus bád poist ó 1897 go dtí an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1918]]. Bhí an long faoi úinéireacht agus á feidhmiú ag Comhlacht Paicéad Gaile, Cathair Bhaile Átha Cliath (City of Dublin Steam Packet Company)ˈ.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chg.gov.ie/ga/minister-josepha-madigan-t-d-and-the-rt-hon-carwyn-jones-first-minister-of-wales-to-lay-wreaths-on-wednesday-10-october-at-an-official-commemoration-in-dun-laoghaire-in-remembrance-of-all-of-th/|teideal=An tAire Josepha Madigan T.D. agus an Ró-Onórach Carwyn Jones, Céad-Aire na Breataine Bige, le fleisc a leagan ar an gCéadaoin, 10 Deireadh Fómhair, ag searmanas oifigiúil comórtha i nDún Laoghaire i gcuimhne na ndaoine go léir a d’éag i ndiaidh chur go tóin poill Royal Mail Steamer (RMS) Leinster céad bliain ó shin {{!}} An Roinn Cultúir, Oidhreachta agus Gaeltachta|dáta=2019-10-20|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-10-10|archivedate=2019-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020172254/https://www.chg.gov.ie/ga/minister-josepha-madigan-t-d-and-the-rt-hon-carwyn-jones-first-minister-of-wales-to-lay-wreaths-on-wednesday-10-october-at-an-official-commemoration-in-dun-laoghaire-in-remembrance-of-all-of-th/}}</ref> Le linn an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]], ionsaíodh an Leinster agus chuaigh sí go tóin poill i gcúpla nóiméad. [[Íomhá:Kish Light Dublin Bay.jpg|mion|chuaigh an RMS Leinster thar [[Teach solais|Theach Solais]] na Cise]] == Seirbhís == Bhí RMS Leinster ar cheann de cheithre chomhlong a d’iompair post agus paisnéirí idir "Kingstown" ([[Dún Laoghaire]] inniu) agus [[Caergybi]] (Holyhead) sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]. Bhí oifig phoist ar gach ceann de na longa (bád poist<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/b%C3%A1d%20poist/ga/|teideal="bád poist"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-10-11}}</ref>) agus rinne foireann ó phríomhoifig shórtála Bhaile Átha Cliath sortáil ar phost ann. Bhí ceithre long sa loingeas agus tugadh ainmneacha na cúigí Éireannacha orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://glasnevin.crossculture.ie/pdfs/%C3%89ire%20agus%20an%20Ch%C3%A9ad%20Chogadh%20Domhanda%20-%20B%C3%A1%20an%20R.M.S.%20Leinster.pdf|teideal=Éire agus an Chéad Chogadh Domhanda - Bá an R.M.S. Leinster|údar=glasnevin.crossculture.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Bá == [[Íomhá:Cochran memorial, Christ Church, Oxton.jpg|mion]] Gnáth-thuras a bhí ann Déardaoin, an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1918]]. Díreach roimh a 9 a chlog ar maidin, thug an RMS Leinster faoina turas deireanach ó Ché Carlisle i nDún Laoghaire (Kingstown tráth dá raibh) go [[Caergybi]] (Holyhead) sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]. Bhí 771 duine ar bord ar a laghad, idir bhaill de chriú na loinge (77), phaisinéirí sibhialta, agus phearsanra míleata agus leighis. Ba bhaill den arm - saighdiúirí, mairnéalaigh, aerfhir agus banaltraí - formhór na bpaisinéirí (timpeall 500). Bhí cuid acu ag filleadh ar an gcogadh tar éis saoire. Bhí fostaithe Oifig an Phoist ann (22 in iomlán) a bhí ag obair sa seomra poist, ag sórtáil litreacha agus pacáistí i gcomhair an chéad chéim eile den turas. Idir 09:30 a.m. agus 09.40 a.m., chuaigh an RMS Leinster thar [[Teach solais|Theach Solais]] na Cise. Go gairid ina dhiaidh sin, 7km ó Kingstown ([[Dún Laoghaire]] inniu) bhuail dhá thoirpéad í. Scaoil [[fomhuireán]] [[Impireacht na Gearmáine|Gearmánach]], UB-123, í.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Éire fo-thoinn (Nemeton) / The Sinking of RMS Leinster 1918|url=https://www.youtube.com/watch?v=eC_NdrWRfQM|language=ga|author=TG4|date=2003}}</ref> Scaoil sí trí thoirpéad léi. Taobh istigh de 8 nóiméad, bhí an Leinster imithe go grinneall. [[Íomhá:Leinster90.jpg|mion|Comóradh, 2018]] Cailleadh 564 duine ar a laghad dá toradh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Events held to mark centenary of RMS Leinster sinking|url=https://www.rte.ie/news/2018/1010/1002123-rms_leinster/|date=2018-10-10|language=en}}</ref> Tháinig 207 slán as. Ba í an tubaiste muirí ba mheasa riamh i [[Muir Éireann]], agus an dara tragóid ba mhó i bhfarraigí na hÉireann, tar éis an [[RMS Lusitania (línéar farraige móire)|Lusitania]] sa bhliain 1915.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/irishfilm/showfilm.php?fid=49594|teideal=Leinster ar TG4|údar=tcd.ie|dáta=2003|dátarochtana=2021}}</ref> === U-Boot === Bhí cogadh síceolaíoch ar bun ag na U-Boot ([[Fomhuireán|fomhuireáin]]) de chuid na [[Impireacht na Gearmáine|Gearmáine]]. Bhí Oberleutnant zur See Robert Ramm (27 mbliana d’aois) i gceannas ar UB123. Seachtain níos déanaí, bhuail UB123 mianach agus m''ar''aíodh an criú go léir. Cailleadh UB-123 agus a chriú de 36 bhall i log mianach sa [[An Mhuir Thuaidh|Mhuir Thuaidh]]. Bhí formhór an chriú naoi déag nó fiche bliain d’aois. == Tionchar == Bhí tionchar forleathan ag tubaiste an RMS Leinster ar an bpobal in Éirinn Deireadh an chogaidh a bhí ann agus cailleadh na beatha go fánach. Agus le linn na mbliana 1918, bhí [[Géarchéim an Fhrithchoinscríofa|bagairt an choinscríofa]] ag dul i bhfeidhm ar an tír. Rinneadh radacú ar mheon na nÉireannach mar sin. Ar an 10 Deireadh Fómhair 2018, d’eisigh [[An Post]] stampa chun céad bliain chur go tóin poill RMS Leinster a chomóradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.decadeofcentenaries.com/wp-content/uploads/2018/09/RMS_Leinster_Booklet_Screen.pdf|teideal=Comóradh Céad Bliain chur go Tóin Poill RMS Leinster|údar=decadeofcentenaries.com|dátarochtana=2021|archivedate=2021-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211028170751/https://www.decadeofcentenaries.com/wp-content/uploads/2018/09/RMS_Leinster_Booklet_Screen.pdf}}</ref> == Féach freisin == * [[Géarchéim an Fhrithchoinscríofa]] * [[RMS Carpathia]] * [[RMS Lusitania (línéar farraige móire)|RMS Lusitania]]: Bádh 1198 daoine a bhí ar bord. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Longa]] [[Catagóir:Eachtraí muirí]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Cúige Laighean]] [[Catagóir:Córas poist Phoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:1918 in Éirinn]] n4wlgo2cpe62dkq18kx67xkrf0nzuz3 0 100693 1321665 1320882 2026-07-25T20:37:12Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321665 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Is é ''' An Conradh ar Thoirmeasc Airm Núicléacha''' ('''CTAN'''), nó ''' An Conradh um Chosc ar Airm Núicléacha''',<ref>i mBéarla, ''Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons''</ref> an chéad chomhaontú idirnáisiúnta atá ceangailteach ó thaobh dlí chun [[airm núicléacha]] a thoirmeasc go cuimsitheach, leis an sprioc deiridh iad a bheith díothaithe go huile agus go hiomlán. Glacadh é an 7 Iúil 2017, osclaíodh é lena shíniú an 20 Meán Fómhair 2017. Tháinig an Conradh i bhfeidhm i dtíortha áirithe (gan airm núicléacha) ó 22 Eanáir 2021 ar aghaidh.<ref>The Guardian.[http://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/now-that-nuclear-weapons-are-the-pacific-demands-truth-on-decades-of-testing]</ref> <ref>AP NEWS.[https://apnews.com/article/nuclear-weapons-disarmament-united-nations-gun-politics-united-states-a539eee6868462b17a81747f04fc6fbb]</ref> Níl an Conradh i bhfeidhm sna Stáit Aontaithe, An Rúis srl. I gcás na náisiún sin atá ina bpáirtithe aige, cuireann an Conradh cosc ar fhorbairt, ar thástáil, ar tháirgeadh, ar stoc-charnadh, ar shuiteáil, ar aistriú, ar úsáid agus ar bhagairt úsáide arm núicléach, mar aon le cúnamh agus spreagadh do na gníomhaíochtaí toirmiscthe. Maidir le stáit armtha núicléacha a thagann isteach sa Chonradh, cuireann sé deis ar fáil, faoi cheangal ama, le haghaidh caibidlíochta as a dtiocfaidh díothú fíoraithe agus dochúlaithe a chlár airm núicléacha.[[Íomhá:The Beginning of the End of Nuclear Weapons (Full length version).webm|clé|mion|220x220px|Clár faisnéis,      6 Iúil 2020]] == Stair == Shocraigh sainordú a ghlac Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe an 23 Nollaig 2016 dhá sheisiún caibidlíochta: 27 go 31 Márta agus ó 15 Meitheamh go 7 Iúil, 2017. Ritheadh an conradh de réir sceidil an 7 Iúil le 122 i bhfabhar, 1 i gcoinne ([[An Ísiltír]]), agus 1 staonadh oifigiúil ([[Singeapór]]). Níor vótáil seasca is naoi náisiún, na stáit airm núicléacha ar fad agus gach ball de NATO seachas an Ísiltír ina measc.<ref>www.un.org.[https://www.un.org/disarmament/ptnw/index.html]</ref> == Coincheap == Is éard a bheidh sa chonradh um thoirmeasc airm núicléacha, de réir a mholtóirí, "''unambiguous political commitment''" (“tiomantas polaitiúil gan athbhrí”) chun domhan saor ó airm núicléacha a bhaint amach agus a chothabháil.<ref> Working paper 34 submitted to the UN open-ended working group on nuclear disarmament, Geneva.[https://www.reachingcriticalwill.org/images/documents/Disarmament-fora/OEWG/2016/Documents/WP34.pdf],</ref> Murab ionann agus coinbhinsiún cuimsitheach um airm núicléacha, áfach, ní raibh sé i gceist go mbeadh na bearta dlíthiúla agus teicniúla go léir ann chun an pointe díothaithe a bhaint amach. Ina ionad sin, beidh forálacha den sórt sin ina n-ábhar caibidlíochta ina dhiaidh sin, lena bhféadfar an comhaontú tosaigh a thabhairt i gcrích sách tapa agus, más gá, gan rannpháirtíocht náisiúin armtha núicléach.<ref>Banning nuclear weapons without the nuclear armed states". [https://article36.org/wp-content/uploads/2013/10/Banning-without.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222105733/http://www.article36.org/wp-content/uploads/2013/10/Banning-without.pdf |date=2019-12-22 }}</ref> Creideann lucht an Chonradh ar Thoirmeasc go gcuideoidh sé le hairm núicléacha a "stiogmatú" , agus go bhfónfaidh sé mar "chatalaíoch" chun iad a dhíchur.<ref>Reaching Critical Will and Article 36, [http://www.article36.org/wp-content/uploads/2014/04/AR06_TREATY_REPORT_27.4.14.pdf "A treaty banning nuclear weapons"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907170055/http://www.article36.org/wp-content/uploads/2014/04/AR06_TREATY_REPORT_27.4.14.pdf |date=2019-09-07 }} (May 2014)</ref> Gheall timpeall dhá thrian de náisiúin an domhain oibriú le chéile “chun an bhearna dhlíthiúil a líonadh” sa réimeas idirnáisiúnta atá ann cheana a rialaíonn airm núicléacha, agus féachaint ar chonradh um thoirmeasc ar airm núicléacha mar rogha amháin chun an cuspóir seo a bhaint amach.<ref>[http://www.reachingcriticalwill.org/images/documents/Disarmament-fora/OEWG/2016/Documents/WP36.pdf Working paper 36] submitted to the UN open-ended working group on nuclear disarmament, Geneva, 4 May 2016</ref> Níl cosc ar airm núicléacha – murab ionann agus airm cheimiceacha, airm bhitheolaíocha, mianaigh talún frithphearsanra agus cnuas-mhuinisin – ar bhealach cuimsitheach agus uilíoch.<ref>Article 36 and Reaching Critical Will, [http://www.article36.org/wp-content/uploads/2015/05/A36-RCW-gaps-table-updated.pdf "Filling the legal gap: the prohibition of nuclear weapons"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907170100/http://www.article36.org/wp-content/uploads/2015/05/A36-RCW-gaps-table-updated.pdf |date=2019-09-07 }} (April 2015)</ref> Níl sa Chonradh Neamhiomadú (CNI) 1968 ach toirmisc pháirteacha, agus ní chuireann conarthaí maidir le limistéar saor ó airm núicléacha cosc ar airm núicléacha ach amháin laistigh de réigiúin gheografacha áirithe. [[Íomhá:Acheson and Wallis on EIF of TPNW 2021-01-19.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Acheson agus Wallis ]] == Féach freisin == * [[Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968)]] * [[Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha]]; Níl an Conradh i bhfeidhm * [[Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon]], 1987 * [[Conradh Núicléach New START]], 2010 * [[Airm núicléacha]] * [[Comhdhíothú dearbhaithe]] ==Tagairtí== <references /> [[Catagóir:2017 sna Náisiúin Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí rialaithe arm]] [[Catagóir:Conarthaí na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Airm núicléacha]] [[Catagóir:Conarthaí na hÉireann]] [[Catagóir:Iomadú núicléach]] [[Catagóir:Conarthaí]] [[Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Rúise]] [[Catagóir:Arm na Rúise]] [[Catagóir:Arm na Stát Aontaithe]] 9m1cnl7seg1o69vzmr53z24f0xe7rm2 0 111140 1321664 1314986 2026-07-25T20:27:34Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321664 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is trodaí proifisiúnta Éireannach [[Ultimate Fighting Championship|UFC]], nó comhraiceoir ealaíon measctha, é '''Conor Anthony McGregor''' nó '''Conchúr Antóin McGregor''' (a rugadh ar an [[14 Iúil]] [[1988]]). ''The Notorious'' an leasainm atá air. Ghlac sé páirt sna rannóga éadrom-mheáchain, cleitmheáchain agus i marcmheáchain le linn a ghairme agus bhuaigh sé criosanna curaidh éadrom-mheáchain agus cleitmheáchain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://conormcgregor.com/|teideal=Home|language=en-US|work=Conor Mcgregor|dátarochtana=2021-03-16}}</ref> In 2024, fuair giúiré san Ard Chúirt Conor McGregor ciontach i dtaca le cás sibhialta a bhí tugtha ag Nikita Hand ina choinne maidir le héigniú in óstán i mBaile Átha Cliath i 2018. Bronnadh luach €250k de dhamáistí ar NIkita Hand.<ref name=":10">{{Luaigh foilseachán|title=McGregor sa Teach Bán i Washington|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0317/1502532-mcgregor-sa-teach-ban-i-washington/|date=2025-03-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ó thaobh na polaitíochta, tá McGregor i bhfad amach ar an eite dheis, agus dearcadh frith-inimirce aige a chuireann corraí ar dhaoine go minic.<ref name=":10" /> == Saol == Is as [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] i m[[Baile Átha Cliath]] é ó dhúchas. is iad Tony agus Margaret McGregor a thuismitheoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.biography.com/athlete/conor-mcgregor|teideal=Conor McGregor|language=en-us|work=Biography|dátarochtana=2021-03-15|archivedate=2021-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228043133/https://www.biography.com/athlete/conor-mcgregor}}</ref> Erin agus Aoife na hainmneacha atá ag a bheirt deirfiúracha. Bhog a theaghlach go [[Leamhcán]] nuair a bhí sé ina dhéagóirí. D’fhreastail sé ar [[Gaelscoil|Ghaelscoil]] Choláiste de hÍde, [[Tamhlacht]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://colaistedehide.ie/|teideal=Coláiste de hÍde|work=colaistedehide.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> agus ar [[Gaelcholáiste|Ghaelcholáiste]] Chois Life i [[Leamhcán]] ina dhiaidh sin<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VQMGkw52-Lo ''Conor McGregor Speaking In Irish''] (YouTube). Ballsdotie. 31 Márta 2015.</ref>. Fuair sé a chuid oideachais ar an iomlán trí Ghaeilge. Bhí cúrsaí spórt gar dá chroí ó aois óg. Thosaigh sé ag dornálaíocht ag dhá bhliain déag d’aois le ‘Crumlin Boxing Club’<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thefamouspeople.com/profiles/conor-mcgregor-33175.php|teideal=Who is Conor McGregor? Everything You Need to Know|language=en-US|work=www.thefamouspeople.com|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> go dtí seacht mbliana déag d’aois. Bhí suim aige í gcúrsaí peile freisin agus thosaigh sé ag imirt do ‘Lourdes Celtic Football Club’ go luath tar éis a tosú sé ag dornálaíocht<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thefamouspeople.com/profiles/conor-mcgregor-33175.php|teideal=Who is Conor McGregor? Everything You Need to Know|language=en-US|work=www.thefamouspeople.com|dátarochtana=2021-03-15}}</ref>. Bhí sé ina dhéagóirí déanacha nuair a thosaigh sé ag traenáil sa spórt ealaíona comhraic measctha <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.biography.com/athlete/conor-mcgregor|teideal=Conor McGregor|language=en-us|work=Biography|dátarochtana=2021-03-15|archivedate=2021-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228043133/https://www.biography.com/athlete/conor-mcgregor}}</ref>. Sa bhliain 2008, bheartaigh a chuid tuismitheoirí chun bogadh go [[Leamhcán]], ba mhór an rud é seo a Conchúr díreach cosúil le haon déagóir eile. É sin ráite, cheap sé go raibh sé ar cheann de na rudaí ab fhearr dó <ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Exclusive: Conor McGregor Full Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=AaZQw3Dh0K0|language=en}}</ref>. Thosaigh sé ag traenáil i 'Straight Blast Gym' , John Kavanagh an t-ainm don chóitseálaí. Bhí imní ag a thuismitheoirí nach raibh aon rud beartaithe aige nuair a d’fhág sé an scoil. Fuair sé oiliúint mar phluiméir printíseach agus chaith sé bliain amháin ann <ref name=":1">Slack, J. (2017) Notorious - The Life and Fights of Conor McGregor: The Life and Fights of Conor McGregor. Kings Road Publishing.</ref>.[[Íomhá:The Beacon Hotel Sandyford - panoramio.jpg|mion|2018: Éigníodh Nikita Hand in [[Óstán an Beacon]], BAC|clé|220x220px]] [[Íomhá:250317-D-PM193-1666 (54393044426).jpg|clé|mion|17 Márta 2025: An tAire Cosanta [[Pete Hegseth]] (ar chlé) agus Conor McGregor sa [[An Peinteagán|Pheinteagán]]|220x220px]] [[Íomhá:250317-D-PM193-1689 (54393229729).jpg|clé|mion|17 Márta 2025: Caipín sínithe ag McGregor sa [[An Peinteagán|Pheinteagán]]|220x220px]] [[Íomhá:The White House - 54410645508.jpg|clé|mion|220x220px|17 Márta 2025: McGregor, a fiancée Dee Devlin, a chlann agus a chara Trump san [[Oifig Ubhchruthach na Stát Aontaithe|Oifig Ubhchruthach]] ]] == Conspóidí == === Éigniú === Mhaígh Nikita Hand, (bean as BÁC agus timpeall 28 bliain d'aois ag an am) gur éignigh Conor McGregor agus a chara, James Lawrence, í in Óstán an Beacon i mBaile Átha Cliath ar an 9 Nollaig 2018.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Loiceadh ar bhean faoi nár cuireadh an dlí ar Conor McGregor'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1106/1479438-loiceadh-ar-bhean-faoi-nar-cuireadh-an-dli-ar-conor-mcgregor/|date=2024-11-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Mhaígh na fir gur ghnéas chomhthoiliúil a bhí acu le Hand. Sa bhliain 2024, dúirt Hand gur ghoill sé go mór uirthi nuair a chinn an Stiúrthóir Ionchúiseamh Poiblí gan an dlí a chur ar McGregor a raibh sé curtha ina leith aici gur éignigh sé í. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=An giúiré curtha faoi mhionn sa chás i gcoinne McGregor|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1105/1479173-an-giuire-curtha-faoi-mhionn-sa-chas-i-gcoinne-mcgregor/|date=2024-11-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 2 Samhain 2024, san Ard-Chúirt in Éirinn, d'éirigh le Nikita Hand sa chás sibhialta a thug sí in aghaidh McGregor. Shéan McGregor agus a chara James Lawrence na liamháin ghnéis ina n-aghaidh agus mhaígh gur ghnéas chomhthoiliúil a bhí acu le Nikita Hand. Chonaic an giúiré físeáin roinnt uaireanta i rith na trialach, a thaispeáin Hand, McGregor agus a gcairde Danielle Kealy agus James Lawrence i gcarrchlós Óstán an Beacon agus san ardaitheoir ag amanna difriúla ar an 9 Nollaig 2018.<ref name=":9">{{Luaigh foilseachán|title=Urghaire á lorg ag Nikita Hand le foilsiú físeáin a chosc|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0113/1490580-urghaire-a-lorg-ag-nikita-hand-le-foilsiu-fiseain-a-chosc/|date=2025-01-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba é breithiúnas an ghiúiré gur éignigh Conor McGregor í agus nár éignigh James Lawrence í.<ref name=":9" /> Cheadaigh an giúiré damáistí luach beagnach €250,000 do Hand (ní ciontú coiriúil é).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cás sibhialta in aghaidh Conor McGregor buaite ag Nikita Hand|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1122/1482475-cas-sibhialta-in-aghaidh-conor-mcgregor-buaite-ag-nikita-hand/|date=2024-11-22|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Polaitíocht === Ar an 17 Márta 2025, bhí McGregor mar aoi speisialta sa Teach Bán i Washington DC. Chas McGregor le Trump agus thug McGregor óráid uaidh sa Teach Bán. Dúirt McGregor go raibh sé "thar am go dtuigfeadh muintir Mheiriceá an 'drochbhail' atá ar Éirinn", scriosta ag 'polasaithe inimirce agus tearmainn an Rialtais'. Dúirt an Taoiseach Mícheál Martin níos déanaí go raibh an ráiteas ó McGregor mícheart, nach raibh sé ag teacht le spiorad an lae agus nárbh iad tuairimí fhormhór mhuintir na hÉireann a bhí a léiriú aige.<ref name=":10" /> '''Uachtaránacht''' I mí Mheán Fómhair 2025, chuir McGregor físeán amach agus é lasmuigh [[Tithe an Rialtais|Tithe]] [[Tithe an Rialtais|an Rialtais]], ag impí ar dhaoine dul i dteagmháil lena gcomhairleoirí contae chun tacú leis mar iarrthóir i d[[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025]]. I bhfíseán dhá nóiméad go leith, luaigh sé Forógra na Saoirse agus rinne sé comhartha na Croise ag an deireadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/6-me%C3%A1n-f%C3%B3mhair-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000725271363|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=6 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-09-06}}</ref> ==Troideanna == ===2007=== I mí Feabhra 2007 bhuaigh McGregor troid (amaitéarach ag an am) i gcoinne Ciaran Campbell.<ref name=":1" /> ===2008=== Thosaigh McGregor ag traenáil i 'Straight Blast Gym' (SBG) i mBÁC le John Kavanagh <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sbgireland.com/|teideal=Dublin's Premier Mixed Martial Arts & Brazilian Jiu Jitsu Gym - SBG Ireland HQ|language=en-US|work=SBG Ireland HQ – Dublin's Premier BJJ & MMA Gym|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Throid sé in aghaigh ‘The Dumptruck” Morris. Bhí McGregor seacht mbliana déag d’aois ag an am agus Morris ocht mbliana déag d’aois. Bhuaigh McGregor sa dara babhta (bua TKO).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.severemma.com/2015/01/facing-mcgregor-gary-morris-on-meeting-fellow-debutant-mcgregor-in-2008/|teideal=Facing McGregor: Gary Morris on meeting fellow debutant McGregor in 2008|dáta=2015-01-05|language=en-GB|work=SevereMMA.com - UFC, Mixed Martial Arts (MMA), Irish MMA|dátarochtana=2021-03-18}}</ref> I mí an Mheithimh throid sé i gcoinne Sitenkov; buaileadh go dona é. Is léir go raibh tionchar mhór ag an lá seo ar McGregor, ní raibh sé le feiceáil sa SBG ar feadh seachtainí. Bhí imní ag a mháthair Margaret ; cheap sí nach raibh Conchúr sásta nuair nach raibh sé ag traenáil. Ghlaoigh sí ar Kavanagh chun cabhair a fháil agus tar éis cúpla mí tháinig McGregor ar áis go dtí an fháinne<ref name=":2" />. Stephen Bailey an t-ainm a bhí ar a chéad chéile comhraic eile agus an uair seo bhí bua iontach ag McGregor.<ref name=":1" /> ===2010=== I mí na Samhna, ghlac McGregor páirt ina chéad troid ar son 'Cage Warriors. <ref>{{Lua idirlín|url=https://cagewarriors.com/search/mcgregor+/|teideal=You searched for mcgregor|language=en-GB|work=Cage Warriors|dátarochtana=2021-03-19}}</ref> Bhí sé in aghaidh cheann de na trodaithe is fearr MMA san Eoraip 'Joe Duffy' agus níor éirigh leis <ref name=":1" />. ===2011=== Fuair McGregor bua in aghaidh Hugh Brady, fear as tuaisceart na hÉireann. Mí ina dhiaidh sin ní raibh McGregor ach ceithre shoicind sa troid gur bhuaigh sé i gcoinne Mike Wood.<ref name=":1" /> Ag lá an 11ú Meitheamh, bhuail sé fear as an Pholainn, Artur Sowinski agus níos déanaí, Aaron Jahnsen<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.sportsjoe.ie/mma/conor-mcgregor-made-his-pro-debut-7-years-ago-we-look-at-each-fight-of-a-notorious-career-16271|teideal=Conor McGregor made his pro debut 7 years ago, we look at each fight of a notorious career|language=en|work=SportsJOE.ie|dátarochtana=2021-03-20}}</ref>. ===2012=== Throid McGregor í gcoinne Steve O'Keefe.<ref name=":4" /> D’athraigh sé ó mheáchan éadrom go meáchan cleite; fuair sé bua i mbabhta a haon, nóiméad amháin tríocha trí soicind.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mma-core.com/fights/Conor_McGregor_vs_Steve_O%27Keefe/1202933|teideal=Conor McGregor vs Steve O'Keefe Fight Result CWFC 45 - Cage Warrior...|language=en|work=www.mma-core.com|dátarochtana=2021-03-21}}</ref> Shocraigh sé ansin dul ar ais go mheáchan éadrom chun dul i ngleic le Ivan Buchinger. Bua KO a bhí ann i mbabhta a haon tar éis trí nóiméad daichead soicind do McGregor.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mma-core.com/fights/Conor_McGregor_vs_Ivan_Buchinger/1228684|teideal=Conor McGregor vs Ivan Buchinger Fight Result CWFC 51 - Cage Warrio...|language=en|work=www.mma-core.com|dátarochtana=2021-03-21}}</ref> ===2013=== Sa bhliain seo rinne McGregor a chéad chuma UFC. Ar an 6ú Aibreán leag sé amach an fear Meiriceánach, Marcus Brimage tar éis seasca seacht soicind i mbabhta a haon.<ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/99592|teideal=Conor McGregor through the years {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-22}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/46946|teideal=Fight Night Dublin: Conor McGregor vs Marcus Brimage {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref> Fuair sé bónas $60,000 dom KO.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://www.the42.ie/conor-mcgregor-ufc-two-year-anniversary-1922936-Feb2015/|teideal=Conor McGregor's remarkable journey in the UFC began on this day in 2013|údar=Paul Dollery|language=en|work=The42|dátarochtana=2021-03-22}}</ref> I mí Lúnasa, bhuail sé Max Holloway;<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35310|teideal=UFC Fight Night {{!}} Shogun vs Sonnen {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref> troid fhada ab ea é Gortaíodh an bheirt fhear le linn an troid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsjoe.ie/mma/max-holloway-conor-mcgregor-support-208286|teideal='Conor was the first one that asked me how I was... He has heart' - Max Holloway|language=en|work=SportsJOE.ie|dátarochtana=2021-03-22}}</ref> Stróic McGregor a [[Ballnasc croiseach tosaigh|bhallnasc croiseach tosaigh]] le linn na troda. Stop sé ag troid ar feadh beagnach bliain.<ref name=":5" /> [[Íomhá:Conor McGregor's Gym.png|mion|giomnáisiam de chuid McGregor, 2017<ref>{{Lua idirlín|url=https://vimeo.com/237593610|teideal=Ido Portal x Conor McGregor Movement Culture|údar=Vimeo|dáta=2017|dátarochtana=2024}}</ref>|220x220px]][[File:UFC 189 World Tour Aldo vs. McGregor London 2015 (18776759002) (cropped).jpg|thumb|UFC 189 Aldo vs. McGregor 2015 |220x220px]] === 2014 === Tháinig McGregor ar ais i mí Iúil ina áit dúchais, Baile Átha Cliath<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35355|teideal=UFC Fight Night {{!}} McGregor vs Brandao {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref> i gcoinne Cole Miller ach tharraing Miller amach "toisc gur "ghortaigh sé a lámh". Cuireadh Diego Brandao ina áit agus bhí bua KO eile ag McGregor arís sa chéad babhta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35355|teideal=UFC Fight Night {{!}} McGregor vs Brandao {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-22}}</ref>. Fuair sé bónas ‘feidhmíocht na hoíche’ ón UFC ($ 50,000). Ní raibh sé ach trí lá ina dhiaidh sin gur fógraíodh troid eile. Is fíor a rá ón lá seo go dtí la an troid is iomaí na focail a ritheadh idir an bheirt <ref name=":6" />. Arís TKO eile, taobh istigh den chéad dá nóiméad. Thosaigh McGregor ar thús láidir agus ní raibh seans ar bith ag Dustin Poirier ón dtús <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mmafighting.com/2014/9/27/6855887/ufc-178-results-conor-mcgregor-finishes-dustin-poirier-in-less-than|teideal=McGregor finishes Poirier in first round|údar=Dave Doyle|dáta=2014-09-27|language=en|work=MMA Fighting|dátarochtana=2021-03-22}}</ref>. [[Íomhá:Conor McGregor and Vladimir Putin.jpg|mion|McGregor agus [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], FIFA 2018|220x220px]] [[Íomhá:Конор МакГрегор пресс-конференция в Москве.jpg|mion|220x220px|McGregor i Moscó, 2019]] === 2015 === Eagraíodh troid ansin i gcoinne Dennis Siver<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35373|teideal=UFC Fight Night {{!}} McGregor vs Siver {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Is ráite gur dheimhnigh Uachtarán UFC Dana White go n-áiritheoidh bua thar Silver iarracht ina choinne curadh meáchain cleite UFC, Jose Aldo. Ainneoin a chuid cainteanna ba bhua an dara babhta é i gcoinne Siver. Tamall beag ina dhiaidh sin eagraíodh troid a raibh gach duine ag súil go mhór leis, Jose Aldo. Bhí sé beartaithe a bheith i Las Vegas ar 11 Iúil <ref name=":6" />. Bhí sé ag Aldo chun éirí as an gcomhrac geallta mar gheall ar gortú a phioc sé suas<ref name=":5" />. Ba é Mendez an t-athsholáthar, bhí sé crua ach bhí McGregor níos fearr<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35392|teideal=UFC 189 {{!}} Mendes vs McGregor {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Tar éis an chéad crua babhta d'éirigh McGregor le bua TKO sa dara babhta<ref name=":5" />. Ba é a bhealach isteach a chuir iontas ar shlua na hÉireann, ná [[Sinead O'Connor]] ag canadh an [[The Foggy Dew|'The foggy dew]]'<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsjoe.ie/mma/sinead-oconnor-conor-mcgregor-ufc-31942|teideal=VIDEO: Relive the utterly spellbinding moment Sinead O'Connor and Conor McGregor lifted MGM Grand's roof|language=en|work=SportsJOE.ie|dátarochtana=2021-03-23}}</ref>. Ní bréag ar bith a rá nach raibh McGregor ag fanacht tamall fada don troid le Aldo. Bhí sé eagraithe bheadh sé ar siúl an dara lá déag de Nollaig an bhliain sin<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35408|teideal=UFC 194 {{!}} Aldo vs McGregor {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. D'úsáid McGregor cumhacht a ghutha agus a fhocail chun iarracht a chuid is fearr chun Aldo imeaglú<ref>Ollikka, N. (2018) ‘“I’m in a league of my own”: A study on the rhetorical devices in Conor McGregor’s speeches’, p. 22.</ref>. Ba chosúil go n-oibreodh sé trí soicind déag a thóg sé chun bua a fháil do McGregor, ba é an teideal domhanda ufc is gasta é. Ghlac sé teideal WEC agus UFC ar feadh bliana Aldo agus ghnóthaigh sé an bónas "Feidhmíocht na hOíche" freisin<ref name=":7">{{Lua idirlín|url=https://www.mmafighting.com/2015/12/28/10654272/2015-fighter-of-the-year-conor-mcgregor|teideal=2015 Fighter of the Year: Conor McGregor|údar=Dave Doyle|dáta=2015-12-28|language=en|work=MMA Fighting|dátarochtana=2021-03-23}}</ref>. Trí cinn de na troideanna is mó in aon bhliain amháin, bronnadh teideal tuillte go maith Trodaire na Bliana MMAFighting.com ar Conchúr McGregor<ref name=":7" />. ===2016=== Tar éis an bua i gcoinne Aldo, ba mhaith le McGregor chun bogadh go meáchan éadrom. An chúis le seo na theastaigh uaidh a bheith ina churadh dé-mheáchain. Bhí troid eagraithe i gcoinne Rafael doe Anjos dem 5ú Márta ach ag an 23ú Feabhra b’éigean dó seasamh síos toisc gur mar bhris sé a chos<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mmafighting.com/2021/2/4/22265985/morning-report-rafael-dos-anjos-interested-lost-bout-with-conor-mcgregor-we-already-have-a-history|teideal=Morning Report: Rafael dos Anjos interested in lost bout with Conor McGregor: ‘We already have a history’|údar=Jed Meshew|dáta=2021-02-04|language=en|work=MMA Fighting|dátarochtana=2021-03-23}}</ref>. Chinn Nate Diaz tabhairt faoi McGregor. Bhí sé trí lá dhéag roimh an troid agus mar gheall ar sin socraíodh meáchan welter den bheirt. Sin an lá a tháinig an chéad caillteanas den UFC. Bhí McGregor láidir sa chéad babhta ach nuair a chuir Diaz 'choke hold' ag McGregor den dara babhta níl aon rogha aige ach tapáil amach. É sin ráite fuair McGregor díoltas air i Lúnasa. Bhuaigh sé sa chúigiú babhta i gcoinne Diaz<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35436|teideal=UFC 202 {{!}} Diaz vs McGregor 2 {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Bhí an crios éadrom fós in intinn McGregor chuir sé a chuid aislingí i gcrích ar an 27ú Meán Fómhair. Eddie Alvarez an t-ainm den fear ina bhfuil sé i gcoinne agus fuair McGregor KO sa dara babhta<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/35445|teideal=UFC 205 {{!}} Alvarez vs McGregor {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Rinne sé stair an lá seo, an chéad fear sa UFC ina bhfuil an t-ór sa rannán meáchan cleite agus éadrom ag an an cheanna <ref>{{Lua idirlín|url=https://talksport.com/sport/mma/656821/conor-mcgregor-retires-notorious-ufc-history-champ-champ/|teideal=McGregor retires: How 'The Notorious' made UFC history in 2016|údar=161385360554578|dáta=2020-06-07|language=en-US|work=talkSPORT|dátarochtana=2021-03-23}}</ref>. Dhá seachtain ina dhiaidh sin bhí sé in ann a theideal meáchan cleite a thabhairt suas<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.si.com/mma/2016/11/27/conor-mcgregor-relinquishes-ufc-featherweight-belt|teideal=Conor McGregor relinquishes UFC featherweight belt|údar=Mike Dyce|language=en-us|work=Sports Illustrated|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Bhuaigh Jose Aldo an teidil. ===2017=== ====Gairme gairmiúil dornálaíochta==== Socraigh McGregor sos a ghlacadh ar feadh cúpla mí mar ba é an t-am a rugadh a chéad leanbh, Conor Jack McGregor <ref name=":8" />. Sa mhí Mheithimh, áfach socraigh sé rud difriúil a dhéanamh. Bhí troid dornálaíocht beartaithe i gcoinne Floyd Mayweather. Bhí bhí sé ar tí scoir, daichead bliain d’aois an bhliain seo <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.espn.com/mma/story/_/id/24465199/remembering-floyd-mayweather-vs-conor-mcgregor-one-year-later|teideal=Remembering Mayweather vs. McGregor, one year later|dáta=2018-08-24|language=en|work=ESPN.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. An chéad uair ina bhfuil McGregor ag déanamh gairmiúil dornálaíochta i gcoinne an dornálaí is fearr sa domhan. Cé gur bhuaigh Mayweather bua KO i mbabhta a deich, bhí an chuid is mo den cainte ann faoi taispeántas McGregor. Chuir McGregor troid iontach ar bun agus bhí sé ina iomaitheoir diana do Mayweather i Las Vegas<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cbssports.com/boxing/news/mayweather-vs-mcgregor-fight-results-highlights-money-wins-via-10th-round-tko/|teideal=Mayweather vs. McGregor fight results, highlights: Money wins via 10th-round TKO|language=en|work=CBSSports.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. ===2018=== Bhí an crios éadrom tógtha ó McGregor toisc nach raibh sé san iomaíocht san éadrom seo ar feadh beagnach dhá bhliain. Cé go bhfuil troid eagraithe i gcoinne Khabib ag deireadh an bhliain<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsjoe.ie/mma/conor-mcgregors-response-155861|teideal=Conor McGregor's response to belt-stripping claim is preposterous|language=en|work=SportsJOE.ie|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Is léir nach raibh McGregor sásta leis an gcinneadh seo, chuir sé post ar Twitter ar an 5ú lá de Aibreán ag míniú a ag míniú a frustrachais agus a díomá <ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/thenotoriousmma/status/981790292343914496?ref_url=https%3a%2f%2fwww.sportsjoe.ie%2fmma%2fconor-mcgregors-response-155861|teideal=https://twitter.com/thenotoriousmma/status/981790292343914496?ref_url=https%3a%2f%2fwww.sportsjoe.ie%2fmma%2fconor-mcgregors-response-155861|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Bhí ag McGregor tapáil amach sa cheathrú babhta<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/88517|teideal=UFC 229 {{!}} Khabib vs McGregor {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>, ach tar éis an throid seo i gcoinne Khabib bhris troid amach le baill den dá fhoireann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cbssports.com/mma/news/ufc-229-results-all-hell-breaks-loose-as-khabib-nurmagomedov-submits-conor-mcgregor/|teideal=UFC 229 results, Khabib vs. McGregor highlights: All hell breaks loose after Nurmagomedov wins|language=en|work=CBSSports.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Rud nach bhfaca UFC riamh. ===2019=== D’fhógair an trodaire tríocha bliain d’aois go bhfuil sé ag scor ó MMA cúig mhí ina dhiaidh an troid le Khabib.Ag an am seo bhí taifead MMA aige de fiche bua agus ceithre bhuille<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cnbc.com/2019/03/26/conor-mcgregor-announces-his-retirement-from-ufc.html|teideal=Ex-UFC champion Conor McGregor announces his retirement — again|údar=CNBC com with Reuters|dáta=2019-03-26|language=en|work=CNBC|dátarochtana=2021-03-23}}</ref>. É sin ráite, cheap a lán daoine go bhfillfeadh sé ar ais. ===2020=== Ainneoin a scoir rinne McGregor teacht eile ar ais. An chéad chuma ó 2016 i gcoinne Donald Cerrone<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/node/99060|teideal=UFC 246 {{!}} McGregor vs Cowboy {{!}} UFC|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-24}}</ref>. Ní raibh sé ach daichead soicind a maireann an troid. Tá stair déanta arís ag McGregor. Is é chéad trodaí a bhuaigh KO ag meáchan cleite, ag meáchan éadrom agus anois meáchan welter<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cbssports.com/mma/news/ufc-246-results-highlights-conor-mcgregor-stops-cowboy-cerrone-in-under-a-minute-in-return/live/|teideal=UFC 246 results, highlights: Conor McGregor stops Cowboy Cerrone in under a minute in return|language=en|work=CBSSports.com|dátarochtana=2021-03-23}}</ref>. ===2021=== Ní bheidh sé a thabhairt suas. Cé gur fhógair sé scor den dara huair tar éis an troid i 2020. Sa bhliain seo, 2021 bhí ag McGregor a athimirt le Dustin Porier. Is ráite gur bhuaigh McGregor an chéad bhabhta ar chártaí scór na mbreithiúna go léir. Is den dara babhta fuair McGregor sé cos marbh agus ba é an am a d’éirigh leis an Porier agus bhuaigh sé den KO <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsjoe.ie/mma/stephen-a-smith-conor-mcgregor-223634|teideal="This man ain't ready for Nurmagomedov. He ain't ready!'"|language=en|work=SportsJOE.ie|dátarochtana=2021-03-23}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ufc.com/event/ufc-257|teideal=UFC 257: Poirier vs McGregor 2|language=en|work=www.ufc.com|dátarochtana=2021-03-23}}</ref>. == Fiontair ghnó == Sheol McGregor fuisce nua Éireannach sa bhliain 2018. '''Proper no 12''<nowiki/>' an t-ainm atá air ("12" as an cód poist Baile Átha Cliath a Dó Dhéag ([[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://whiskycast.com/conor-mcgregors-future-with-proper-no-twelve-irish-whiskey-in-question/|teideal=Conor McGregor’s Future with Proper No. Twelve Irish Whiskey in Question {{!}} WhiskyCast|work=whiskycast.com|dátarochtana=2021-03-15}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://properwhiskey.com/pages/story|teideal=About Conor McGregor&#39;s Whiskey- Proper No. Twelve|language=en|work=Proper No. Twelve Irish Whiskey|dátarochtana=2021-03-15|archivedate=2020-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429005021/https://properwhiskey.com/pages/story}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://hypebeast.com/2021/3/conor-mcgregor-doubles-net-worth-proper-no-twelve-irish-whiskey-sale-info|teideal=Conor McGregor Reportedly Doubles Net Worth With Sale of Proper No. Twelve Irish Whiskey|dáta=2021-03-14|work=HYPEBEAST|dátarochtana=2021-03-16}}</ref> Cheannaigh Proximo Spirits leas sa ghnó, "Eire Born Spirits" agus an branda ''Proper Number 12'' in 2021 do $600 milliún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thedrinksbusiness.com/2021/04/conor-mcgregor-sells-majority-of-proper-no-twelve-to-proximo-spirits-for-reported-600m/|teideal=Conor McGregor sells majority of Proper No. Twelve to Proximo Spirits|údar=Christian Smith|dáta=2021-04-28|language=en-GB|work=The Drinks Business|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> == Pearsanta == Tá McGregor  i gcaidreamh le Dee Devlin le fada, ó 2008 ar a laghad. D'fhógair siad í Lúnasa 2020 go raibh siad geallta. Tá ceathrar clainne orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://sportytell.com/biography/conor-mcgregor-biography-facts-childhood-net-worth-life/|teideal=Conor McGregor Biography Facts, Childhood, Net Worth, Life {{!}} SportyTell|language=en-US|dátarochtana=2021-03-16}}</ref> Ar an 6 Bealtaine 2017 rugadh Conor Jack McGregor..<ref name=":8">{{Lua idirlín|url=https://www.famousbirthdays.com/people/conor-mcgregor-familymember.html|teideal=Learn about Conor Jack McGregor|language=en|work=Famous Birthdays|dátarochtana=2021-03-16}}</ref> Rugadh Croia sa bhliain 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.famousbirthdays.com/people/conor-mcgregor.html|teideal=Learn about Conor McGregor|language=en|work=Famous Birthdays|dátarochtana=2021-03-16}}</ref> Is Caitliceach é Conor McGregor. Tá tacaíocht ag Conor do chlub peile aontaithe [[Manchester United]] ó bhí sé óg. Chuir sé tacaíocht in iúl freisin do [[Celtic Football Club|Celtic F.C,]] agus [[Paris Saint-Germain]] mar tá sé an-mhór le Sergio Ramos. Deir McGregor "Is í an aclaíocht an fhoirm is fearr den leigheas".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Exclusive: Conor McGregor Full Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=AaZQw3Dh0K0|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:McGregor, Conor}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:An Eite Fhíordheis in Éirinn]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Coirpigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis]] [[Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis]] [[Catagóir:Dornálaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí comhraic measctha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann]] [[Catagóir:Pobalóirí]] cq3815ljo6c61d8htj2lygl0hnv4nb8 0 111845 1321644 1240224 2026-07-25T15:46:40Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321644 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ollamh le hinnealtóireacht cheimiceach agus bhitheolaíoch in Ollscoil Princeton, <ref>{{Cite web-en|url=https://cbe.princeton.edu/people/clifford-brangwynne|title=Clifford P. Brangwynne|language=en|work=Chemical and Biological Engineering, Princeton University|access-date=2022-11-27}}</ref> stiúrthóir Thionscnamh Bithinnealtóireachta in [[Ollscoil Princeton]], agus Ollamh June K. Wu ’92 le hInnealtóireacht i is ea '''Clifford P. Brangwynne'''. <ref name="Daily Prince">{{Cite web-en|url=https://www.dailyprincetonian.com/article/2022/09/research-award-breakthrough-brangwynne-phase-separation-science-biology|title=CBE professor Clifford Brangwynne earns Breakthrough Prize in revolutionary cellular research}}</ref> Is taighdeoir é freisin ag Institiúid Leighis Howard Hughes .<ref>{{Cite web-en|url=https://www.hhmi.org/scientists/clifford-p-brangwynne|title=Clifford P. Brangwynne|language=en|work=Howard Hughes Medical Institute|access-date=2022-11-27}}</ref> == Oideachas == Bhain Brangwynne céim amach in Ollscoil Carnegie Mellon in 2001 le céim in eolaíocht ábhar agus innealtóireacht, agus bhain sé Ph.D. san fhisic fheidhmeach ó [[Ollscoil Harvard]] in 2007. <ref name="Daily Prince">{{Cite web-en|url=https://www.dailyprincetonian.com/article/2022/09/research-award-breakthrough-brangwynne-phase-separation-science-biology|title=CBE professor Clifford Brangwynne earns Breakthrough Prize in revolutionary cellular research|work=The Daily Princetonian|access-date=2 June 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.dailyprincetonian.com/article/2022/09/research-award-breakthrough-brangwynne-phase-separation-science-biology "CBE professor Clifford Brangwynne earns Breakthrough Prize in revolutionary cellular research"]. ''The Daily Princetonian''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 June</span> 2023</span>.</cite></ref> Chaith sé seal ina chomhalta iardhochtúireachta ag an Max Planck Institute, ag obair le Anthony Hyman . <ref name="Daily Prince" /> == Gradaim == * 2023 - Duais Dickson sa Leigheas <ref>{{Lua idirlín |url=http://www.dicksonprize.pitt.edu/recipients/2023-brangwynne.php |teideal=Dickson Prize 2023 |dátarochtana=2024-02-24 |archivedate=2024-06-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240618160856/http://www.dicksonprize.pitt.edu/recipients/2023-brangwynne.php }}</ref> * 2023 – Duais Ceannais sna hEolaíochtaí Beatha <ref>{{Cite web-en|url=https://breakthroughprize.org/News/73|title=WINNERS OF THE 2023 BREAKTHROUGH PRIZES IN LIFE SCIENCES, MATHEMATICS AND FUNDAMENTAL PHYSICS ANNOUNCED|language=en|work=Breakthrough Prize|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2021 - Dámhachtain HFSP Nakasone <ref>{{Cite web-en|url=https://www.hfsp.org/awardees/hfsp-nakasone-award|title=HFSP Nakasone Awardees|work=Human Frontier Science Program}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.hfsp.org/hfsp-news-events/press-release-human-frontier-science-program-awards-anthony-hyman-and-clifford|title=Human Frontier Science Program awards Anthony Hyman and Clifford Brangwynne the 2021 HFSP Nakasone Award|work=Human Frontier Science Program}}</ref> * 2021 - Duais Wiley sna hEolaíochtaí Bithleighis <ref>{{Cite web-en|url=https://www.wiley.com/en-us/foundation/prize/biomedical|title=Biomedical Sciences {{!}} Prize|language=en-US|work=www.wiley.com|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2020 - Gradaim Blavatnik d’Eolaithe Óga <ref>{{Cite web-en|url=http://blavatnikawards.org/honorees/|title=Honorees|work=Blavatnik Awards for Young Scientists|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2020 - Gradam <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Michael_and_Kate_B%C3%A1r%C3%A1ny_Award" rel="mw:ExtLink" title="Michael and Kate Bárány Award" class="cx-link" data-linkid="57">Michael and Kate Bárány</a> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.biophysics.org/news-room/clifford-p-brangwynne-to-receive-2020-michael-and-kate-b225r225ny-award|title=Clifford P. Brangwynne to Receive 2020 Michael and Kate Bárány Award|language=en-US|work=The Biophysical Society|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2018 agus 2019 - Iomaitheoirí sna hiomaitheoirí deiridh do Ghradaim Blavatnik d’Eolaithe Óga <ref>{{Cite web-en|url=http://blavatnikawards.org/honorees/national-finalists/|title=National Finalists|work=Blavatnik Awards for Young Scientists|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2018 - <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/MacArthur_Fellowship" rel="mw:ExtLink" title="MacArthur Fellowship" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="61">MacArthur Fellowship</a> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.macfound.org/fellows/results?include_deceased=Include&radio=0#searchresults|title=All Fellows|work=MacArthur Foundation|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2014 - Comhaltacht Taighde Sloan <ref>{{Cite web-en|url=http://web.mit.edu/dincalab/docs/NewYorkTimes_2014SloanResearchFellowships.pdf|title=Alfred P. Sloan Research Fellowships 2014|work=Massachusetts Institute of Technology}}</ref> * 2013 - Gradam GAIRMEACHA na Fondúireachta Eolaíochta Náisiúnta <ref>{{Cite web-en|url=https://cbe.princeton.edu/news/brangwynne-receives-nsf-career-award|title=Brangwynne Receives NSF CAREER Award|language=en|work=Princeton University|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2012 -[[:en:NIH_Director's_New_Innovator_Award|NIH Director's New Innovator Award]] <ref>{{Cite web-en|url=https://commonfund.nih.gov/newinnovator/awardrecipients12|title=NIH Director's New Innovator Award Program – 2012 Award Recipients|date=2018-09-18|language=en|work=National Institutes of Health|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2012 – Clár Scoláirí Searle <ref>{{Cite web-en|url=https://cbe.princeton.edu/news/brangwynne-named-searle-scholar|title=Brangwynne Named Searle Scholar|language=en|work=Princeton University|access-date=2022-11-27}}</ref> * 2008–2010 – Comhalta de chuid Fondúireacht Helen Hay Whitney <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://softlivingmatter.princeton.edu/wp-content/uploads/2022/03/Brangwynne_CV_3.15.22.pdf|title=Clifford Paul Brangwynne|work=Princeton University}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://softlivingmatter.princeton.edu/people/cliff-brangwynne-phd/ CLIFFORD BRANGWYNNE, PH.D.] *[https://scholar.google.de/citations?user=wAoRV_AAAAAJ&hl=en Professor of Engineering and Professor of Chemical and Biological Engineering] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Acadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Carnegie Mellon]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]] 4dj4lgq5ka7t8g9awbvhai984wrsmx9 2 120600 1321681 1321593 2026-07-26T11:45:25Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1321681 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == * {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) # [[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]] # [[:en:European Cybersecurity Competence Centre|Cybersecurity Competence]] - an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]] # [[:en:Education, Audiovisual and Culture Executive Agency|Education, Audiovisual and Culture]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Oideachais, Closamhairc agus Cultúir]] # [[:en:European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency|Climate, Infrastructure and Environment]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # [[:en:European Research Executive Agency|Research]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # [[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] == Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála == | agency_name = European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre | type = [[Agencies, independent bodies and joint undertakings of the European Union and the Euratom|EU executive agency]] | formed = {{Start date|2021|05|20|df=yes}} | preceding1 = | headquarters = [[Bucharest]], [[Romania]] | chief1_name = Miguel González Sancho | chief1_position = Interim Executive Director | keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32021R0887 Regulation (EU) 2021/887] Is [[gníomhaíochtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht]] an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] é an '''Lárionad Eorpach Inniúlachta um Chibearshlándála''' (Béarla: '''European Cybersecurity Competence Centre''' (ECCC)), go hoifigiúil '''an Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála''' (Béarla: '''European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre''').<ref name=iate /> '' headquartered in [[Bucharest]], [[Romania]], tasked with funding and coordinating cybersecurity research projects. <ref name=":0">{{lua idirlín |date=2020-12-10|title=Bucharest, Romania, will host European Cybersecurity Competence Center|url=https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/|access-date=2021-08-20|website=Emerging Europe|language=en-US|archive-date=2021-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820145743/https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/|url-status=live}}</ref> <ref name=>{{Cite web|last=Lungu|first=Adrian|date=2020-12-10|title=Bucharest to host EU's new cybersecurity centre|url=https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/|access-date=2021-08-20|website=[[Euractiv]]|language=en-GB|archive-date=2021-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728194947/https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/|url-status=live}}</ref> Plans for the introduction of the ECCC were first announced in 2018 by the European Commission and the regulation to establish the centre was published in 2021.<ref name=":0" /> The ECCC collaborates closely with the Network of National Coordination Centres (NCCs). <ref name=>{{Cite web|title=Cybersecurity Competence Centre {{!}} Shaping Europe's digital future|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre|access-date=2021-08-20|publisher=[[European Commission]]|language=en|archive-date=2021-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827231853/https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre|url-status=live}}</ref> == Eagraíocht Although the organization of the ECCC is still being established, the planned administrative and governance structure includes: * a Governing Board which provides strategic orientation and oversees ECCC activities * an Executive Director who is the ECCC’s legal representative and is responsible for its day-to-day management * a Strategic Advisory Group that ensures a comprehensive, ongoing and permanent dialogue between the Community and the Competence Centre. <ref name=>{{cite web |title=European Cybersecurity Competence Centre and Network |url=https://cybersecurity-centre.europa.eu/index_en |publisher=European Commission, Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology |access-date=2022-07-19 |archive-date=2022-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032122/https://cybersecurity-centre.europa.eu/index_en |url-status=live }}</ref> === Liosta de Lárionaid Náisiúnta Comhordúcháin === {| class="wikitable" ! Tír ! Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin (LNC) ! Suíomh LNC |- | {{Flag|Austria}} | Federal Chancellery of Austria in cooperation with the Austrian Research Promotion Agency |https://www.ncc.gv.at |- |{{Flag|Belgium}} |Centre for Cybersecurity Belgium (CCB) |[https://ccb.belgium.be/ncc ccb.belgium.be] |- | {{Flag|Bulgaria}} |Ministry of Electronic Governance |[https://egov.bg/wps/portal/egov/en/your%20europe/home egov.bg] |- | {{Flag|Cyprus}} |Digital Security Authority (DSA) |[https://dsa.cy/en/ dsa.cy] |- | {{Flag|Czech Republic}} |National Cyber and Information Security Agency |[https://nukib.gov.cz/en/ nukib.gov.cz] |- |{{Flag|Denmark}} |The Danish Business Authority |[https://danishbusinessauthority.dk/ danishbusinessauthority.dk] |- |{{Flag|Estonia}} |Estonian Information System Authority |[https://www.ria.ee/en ria.ee] |- |{{Flag|Finland}} |Finnish Transport and Communications Agency Traficom's National Cyber Security Center (NCSC-FI) |[https://www.traficom.fi/en/national-cyber-security-centre traficom.fi] |- | {{Flag|France}} |National Agency for Information Systems Security (ANSSI) |[https://cyber.gouv.fr/our-mission-home cyber.gouv.fr] |- |{{Flag|Germany}} |National Coordination Center for Cybersecurity ( NKCS ) – Federal Office for Information Security (BSI) |[https://www.nkcs.bund.de/de nkcs.bund.de] |- | {{Flag|Greece}} |National Cybersecurity Authority of Greece |[https://cyber.gov.gr/en/ cyber.gov.gr] |- |{{Flag|Iceland}} |Eyvör - National Coordination Centre of Iceland (NCC-IS) |[https://www.government.is/topics/telecommunications/ncc-is/ government.is/topics/telecommunications/ncc-is/] |- | {{Flag|Ireland}} |National Cyber Security Centre (NCSC) |[https://www.ncsc.gov.ie/ ncsc.gov.ie] |- | {{Flag|Italy}} |[[Agenzia per la Cybersicurezza Nazionale|Agency for national cybersecurity (ACN)]] |[https://www.acn.gov.it/ acn.gov.it] |- | {{Flag|Latvia}} |Ministry of Defence |[https://www.mod.gov.lv/en mod.gov.lv] |- | {{Flag|Lithuania}} |National Coordination Center, Ministry of National Defense |[https://kam.lt/en/national-coordination-center/ kam.lt/en/national-coordination-center] |- | {{Flag|Luxembourg}} ||Luxembourg Cybersecurity Coordination Centre |[https://www.securitymadein.lu/agency/ncc/ securitymadein.lu/agency/ncc] |- | {{Flag|Malta}} |Malta Information Technology Agency |[https://www.mita.gov.mt/ mita.gov.mt] |- | {{Flag|Netherlands}} |The Netherlands Enterprise Agency (RVO) |[https://english.rvo.nl/ rvo.nl] |- | {{Flag|Norway}} |Norwegian National Coordination Centre for Research and Innovation on Cybersecurity (NCC-NO) |[https://ncc-no.no/ ncc-no.no] |- | {{Flag|Poland}} |National Cybersecurity Coordination Center Unit in the Chancellery of the Prime Minister |[https://cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_en cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_en] |- | {{Flag|Romania}} |Centrul Național de Coordonare |[https://ncc.gov.ro/1/centrul-national-de-coordonare/ ncc.gov.ro/1/centrul-national-de-coordonare] |- | {{Flag|Slovakia}} |Cyber Security Competence and Certification Center (KCCKB) |[https://cybercompetence.sk/ cybercompetence.sk] |- | {{Flag|Slovenia}} |Office of the Government of the Republic of Slovenia for Information Security |[https://www.uiv.gov.si/ncc uiv.gov.si/ncc] |- | {{Flag|Spain}} |[[The National Cybersecurity Institute (INCIBE)]] |[https://www.incibe.es/ incibe.es] |- | {{Flag|Sweden}} |Swedish Civil Contingencies Agency |[https://www.msb.se/ msb.se] |} == References == <references /> == External links == * [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32021R0887 Regulation establishing the European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre and the Network of National Coordination Centres] {{Agencies, independent bodies and joint undertakings of the European Union and the Euratom}} [[Category:2021 establishments in the European Union]] [[Category:Politics of the European Union]] [[Category:Information technology organizations based in Europe]] [[Category:Executive agencies of the European Commission]] [[Category:Organizations based in Bucharest]] [[Category:Scientific organizations established in 2021]] {{EU-stub}} == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ t0ztohvxgmqnam80tt4nkf7leuhju0v 1321682 1321681 2026-07-26T11:55:53Z Marcas.oduinn 33120 /* Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála */ 1321682 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == * {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) # [[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]] # [[:en:European Cybersecurity Competence Centre|Cybersecurity Competence]] - an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]] # [[:en:Education, Audiovisual and Culture Executive Agency|Education, Audiovisual and Culture]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Oideachais, Closamhairc agus Cultúir]] # [[:en:European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency|Climate, Infrastructure and Environment]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # [[:en:European Research Executive Agency|Research]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # [[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]] - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] == Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála == | agency_name = European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre | type = [[Agencies, independent bodies and joint undertakings of the European Union and the Euratom|EU executive agency]] | formed = {{Start date|2021|05|20|df=yes}} | preceding1 = | headquarters = [[Bucharest]], [[Romania]] | chief1_name = Miguel González Sancho | chief1_position = Interim Executive Director | keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32021R0887 Regulation (EU) 2021/887] Is [[gníomhaíochtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht]] an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] é an '''Lárionad Eorpach Inniúlachta um Chibearshlándála''' (Béarla: '''European Cybersecurity Competence Centre''' (ECCC)), go hoifigiúil '''an Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála''' (Béarla: '''European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre''').<ref name=iate /> '' headquartered in [[Bucharest]], [[Romania]], tasked with funding and coordinating cybersecurity research projects. <ref name=:0>{{lua idirlín |date=2020-12-10|title=Bucharest, Romania, will host European Cybersecurity Competence Center|url=https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/|access-date=2021-08-20|website=Emerging Europe|language=en-US|archive-date=2021-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820145743/https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/|url-status=live}}</ref> <ref name=>{{Cite web|last=Lungu|first=Adrian|date=2020-12-10|title=Bucharest to host EU's new cybersecurity centre|url=https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/|access-date=2021-08-20|website=[[Euractiv]]|language=en-GB|archive-date=2021-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728194947/https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/|url-status=live}}</ref> Plans for the introduction of the ECCC were first announced in 2018 by the European Commission and the regulation to establish the centre was published in 2021.<ref name=:0 /> The ECCC collaborates closely with the Network of National Coordination Centres (NCCs). <ref name=>{{Cite web|title=Cybersecurity Competence Centre {{!}} Shaping Europe's digital future|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre|access-date=2021-08-20|publisher=[[European Commission]]|language=en|archive-date=2021-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827231853/https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre|url-status=live}}</ref> == Eagraíocht Although the organization of the ECCC is still being established, the planned administrative and governance structure includes: * a Governing Board which provides strategic orientation and oversees ECCC activities * an Executive Director who is the ECCC’s legal representative and is responsible for its day-to-day management * a Strategic Advisory Group that ensures a comprehensive, ongoing and permanent dialogue between the Community and the Competence Centre. <ref name=>{{cite web |title=European Cybersecurity Competence Centre and Network |url=https://cybersecurity-centre.europa.eu/index_en |publisher=European Commission, Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology |access-date=2022-07-19 |archive-date=2022-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032122/https://cybersecurity-centre.europa.eu/index_en |url-status=live }}</ref> === Liosta de Lárionaid Náisiúnta Comhordúcháin === {| class="wikitable" ! Tír ! Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin (LNC) |- | {{Flag|Austria}} an Ostair | [https://www.ncc.gv.at Federal Chancellery of Austria in cooperation with the Austrian Research Promotion Agency] |- | {{Flag|Belgium}} an Bheilg | [https://ccb.belgium.be/ncc Centre for Cybersecurity Belgium] (CCB) |- | {{Flag|Bulgaria}} | [https://egov.bg/wps/portal/egov/en/your%20europe/home Ministry of Electronic Governance] |- | {{Flag|Cyprus}} | [https://dsa.cy/en/ Digital Security Authority] (DSA) |- | {{Flag|Czech Republic}} | National Cyber and Information Security Agency | [https://nukib.gov.cz/en/ nukib.gov.cz] |- | {{Flag|Denmark}} | The Danish Business Authority | [https://danishbusinessauthority.dk/ danishbusinessauthority.dk] |- | {{Flag|Estonia}} | Estonian Information System Authority | [https://www.ria.ee/en ria.ee] |- | {{Flag|Finland}} | Finnish Transport and Communications Agency Traficom's National Cyber Security Center (NCSC-FI) |[https://www.traficom.fi/en/national-cyber-security-centre traficom.fi] |- | {{Flag|France}} | National Agency for Information Systems Security (ANSSI) | [https://cyber.gouv.fr/our-mission-home cyber.gouv.fr] |- | {{Flag|Germany}} | National Coordination Center for Cybersecurity ( NKCS ) – Federal Office for Information Security (BSI) | [https://www.nkcs.bund.de/de nkcs.bund.de] |- | {{Flag|Greece}} | National Cybersecurity Authority of Greece | [https://cyber.gov.gr/en/ cyber.gov.gr] |- | {{Flag|Iceland}} | Eyvör - National Coordination Centre of Iceland (NCC-IS) | [https://www.government.is/topics/telecommunications/ncc-is/ government.is/topics/telecommunications/ncc-is/] |- | {{Flag|Ireland}} | National Cyber Security Centre (NCSC) | [https://www.ncsc.gov.ie/ ncsc.gov.ie] |- | {{Flag|Italy}} | [[Agenzia per la Cybersicurezza Nazionale|Agency for national cybersecurity (ACN)]] | [https://www.acn.gov.it/ acn.gov.it] |- | {{Flag|Latvia}} | Ministry of Defence | [https://www.mod.gov.lv/en mod.gov.lv] |- | {{Flag|Lithuania}} | National Coordination Center, Ministry of National Defense | [https://kam.lt/en/national-coordination-center/ kam.lt/en/national-coordination-center] |- | {{Flag|Luxembourg}} | Luxembourg Cybersecurity Coordination Centre | [https://www.securitymadein.lu/agency/ncc/ securitymadein.lu/agency/ncc] |- | {{Flag|Malta}} | Malta Information Technology Agency | [https://www.mita.gov.mt/ mita.gov.mt] |- | {{Flag|Netherlands}} |The Netherlands Enterprise Agency (RVO) |[https://english.rvo.nl/ rvo.nl] |- | {{Flag|Norway}} | Norwegian National Coordination Centre for Research and Innovation on Cybersecurity (NCC-NO) | [https://ncc-no.no/ ncc-no.no] |- | {{Flag|Poland}} | National Cybersecurity Coordination Center Unit in the Chancellery of the Prime Minister | [https://cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_en cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_en] |- | {{Flag|Romania}} | Centrul Național de Coordonare | [https://ncc.gov.ro/1/centrul-national-de-coordonare/ ncc.gov.ro/1/centrul-national-de-coordonare] |- | {{Flag|Slovakia}} | Cyber Security Competence and Certification Center (KCCKB) | [https://cybercompetence.sk/ cybercompetence.sk] |- | {{Flag|Slovenia}} | Office of the Government of the Republic of Slovenia for Information Security | [https://www.uiv.gov.si/ncc uiv.gov.si/ncc] |- | {{Flag|Spain}} | [[The National Cybersecurity Institute (INCIBE)]] | [https://www.incibe.es/ incibe.es] |- | {{Flag|Sweden}} | Swedish Civil Contingencies Agency | [https://www.msb.se/ msb.se] |} == Tagairtí {{reflist | refs = }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] {{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} == References == <references /> == External links == * [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32021R0887 Regulation establishing the European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre and the Network of National Coordination Centres] {{Agencies, independent bodies and joint undertakings of the European Union and the Euratom}} [[Category:2021 establishments in the European Union]] [[Category:Politics of the European Union]] [[Category:Information technology organizations based in Europe]] [[Category:Executive agencies of the European Commission]] [[Category:Organizations based in Bucharest]] [[Category:Scientific organizations established in 2021]] {{EU-stub}} == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 37nmreiwrn5p57espb2npkrr06xmrzn 0 121152 1321640 1321566 2026-07-25T13:53:32Z ~2026-41277-45 75940 1321640 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''0 (náid)''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[-1 (uimhir)|-1]] augs roimh [[1 (uimhir)|1]]. {{Uimhir}} {{síol-mata}} s64g13fl5scbjreuch7razk8de2opo8 0 121254 1321674 1312969 2026-07-26T01:12:58Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1321674 wikitext text/x-wiki Tá [[an Liotuáin]] roinnte ina '''deich gcontae''' ([[Liotuáinis]]: uatha ''apskritis'', iolra ''apskritys''), gach ceann ainmnithe as a phríomhchathair. Tá na contaetha roinnte ina [[Bardais na Liotuáine|60 bardas]] (uatha ''savivaldybė'', iolra ''savivaldybės''): 9 mbardas cathrach, 43 bhardas ceantair agus 8 mbardas. Tá gach bardas roinnte ina [[seanóireacht|seanóireachtaí]] (uatha ''seniūnija'', iolra ''seniūnijos''). Bunaíodh an córas seo sa bhliain 1994 agus leasaíodh go mion é sa bhliain 2000. Go dtí an bhliain 2010, bhí na contaetha faoi riar gobharnóirí contae (singular ''apskrities viršininkas'', plural ''apskrities viršininkai'') ceaptha ag an rialtas láir i [[Vilnius]]. Bhí sé mar phríomh-fhreagracht acu ná go ngéille na bardais do dhlíthe agus [[bunreacht na Liotuáine|bunreacht]] na Liotuáine. Moladh é nárbh ghá don Liotuáin 10 gcontae a bheith aici. Mar sin, ar an 1d Iúil 2010, cuireadh deireadh leis na rialacháin contae, ach coinníodh na contaetha féin le haghaidh feidhmeanna staidrimh.<ref name=Seimas2011 /> == Liosta agus léarscáil == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q273789. # Sampla de 'Contae den Liotuáin' FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,lt,en". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Contae, P2046:Achar, P1082:Daonra, P242:Íomhá }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Contae ! Achar ! Daonra ! Íomhá |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:LTA Alytaus apskritis COA.svg|center|128px]] | [[Contae Alytus]] | 5425 ciliméadar cearnach | 135367 | [[Íomhá:Alytus County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | | ''[[:d:Q130536648|Contae Alytus (1915-1950)]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:LTU Kauno apskritis COA.svg|center|128px]] | [[Contae Kaunas]] | 8089 ciliméadar cearnach | 580333 | [[Íomhá:Kaunas County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:LTU Klaipėdos apskritis COA.svg|center|128px]] | [[Contae Klaipėda]] | 5209 ciliméadar cearnach | 336104 | [[Íomhá:Klaipeda County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Marijampole County COA.png|center|128px]] | [[Contae Marijampolė]] | 4463 ciliméadar cearnach | 135891 | [[Íomhá:Marijampole County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:LTU Panevėžio apskritis COA.svg|center|128px]] | [[Contae Panevėžys]] | 7881 ciliméadar cearnach | 211652 | [[Íomhá:Panevezys County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:Taurage County COA.png|center|128px]] | [[Contae Tauragė]] | 4411 ciliméadar cearnach | 90652 | [[Íomhá:Taurage County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:Telsiai County COA.png|center|128px]] | [[Contae Telšiai]] | 4350 ciliméadar cearnach | 131431 | [[Íomhá:Telsiai County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:Utena County COA.png|center|128px]] | [[Contae Utena]] | 7201 ciliméadar cearnach | 125462 | [[Íomhá:Utena County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:LTU Vilniaus apskritis COA.svg|center|128px]] | [[Contae Vilnius]] | 9731 ciliméadar cearnach | 851346 | [[Íomhá:Vilnius County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:Siauliai County COA.png|center|128px]] | [[Contae Šiauliai]] | 8540 ciliméadar cearnach | 261764 | [[Íomhá:Siauliai County in Lithuania.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | | ''[[:d:Q12647259|Akmenės apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 13 | | ''[[:d:Q111979105|Alytaus-Merkinės apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 14 | | ''[[:d:Q12657477|Jocių apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 15 | | ''[[:d:Q16453825|Jonavos apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 16 | | ''[[:d:Q12657989|Joniškio apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 17 | | ''[[:d:Q16453882|Joniškėlio apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 18 | | ''[[:d:Q12659034|Jūžintų apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 19 | | ''[[:d:Q12660405|Kelmės apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 20 | | ''[[:d:Q12661870|Kuršėnų apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 21 | | ''[[:d:Q16457722|Bezirk Kėdainiai]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 22 | | ''[[:d:Q16458268|Lazdijų apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 23 | | ''[[:d:Q16464181|Mažeikių apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 24 | | ''[[:d:Q12665851|Molėtų apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 25 | | ''[[:d:Q16467965|Pabradės apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 26 | | ''[[:d:Q16468295|Pajūrio apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 27 | | ''[[:d:Q16468930|Pasvalio apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 28 | | ''[[:d:Q16469827|Plungės apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 29 | | ''[[:d:Q16470482|Radviliškio apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 30 | | ''[[:d:Q16471914|Saldutiškio apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 31 | | ''[[:d:Q12672582|Sedos apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 32 | | ''[[:d:Q16472520|Skaudvilės apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 33 | | ''[[:d:Q111980959|Tauragė County]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 34 | | ''[[:d:Q111980964|Trakų apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 35 | | ''[[:d:Q12676655|Varnių apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 36 | | ''[[:d:Q12676708|Varėnos apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 37 | | ''[[:d:Q16476252|Vilkijos apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 38 | | ''[[:d:Q111980991|Zarasų apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 39 | | ''[[:d:Q12679602|Šeduvos apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 40 | | ''[[:d:Q12679746|Šiaulėnų apskritis]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 41 | | ''[[:d:Q12679801|Šilalės apskritis]]'' | | | |} {{Wikidata list end}} [[Íomhá:Municipalities in Lithuania.png]] {| |+ Bardais chathrach | 1 || [[Vilnius|Vilnius]] | 2 || [[Kaunas|Kaunas]] | 3 || [[Klaipėda|Klaipėda]] | 4 || [[Panevėžys|Panevėžys]] |- | 5 || [[Šiauliai|Šiauliai]] | 6 || [[Alytus|Alytus]] | 7 || [[Birštonas|Birštonas]] | 8 || [[Palanga|Palanga]] |- |+ Bardais | 9 || [[Visaginas|Visaginas]] | 10 || [[Neringa|Neringa]] |} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Seimas2011>{{lua idirlín | teideal = Dėl apskričių viršininkų administracijų likvidavimo | url = http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=392936 | fostaitheoir = Seimas of the Republic of Lithuania | dátarochtana = 21d Lúnasa 2011 | archive-date = 12ú Nollaig 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191212095643/http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=392936 | url-status = live}}</ref> }} [[Catagóir:Contaetha sa Liotuáin| ]] 18crq4toqxgpz3vcmp9unwxsk6ssy56 0 122783 1321659 1296805 2026-07-25T18:20:12Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1321659 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is meánscoil phoiblí í '''Coláiste Bob Hawke''' i stát na [[An Astráil Thiar|hAstráile Thiar]], san [[An Astráil|Astráil]], agus tá sí suite i mbruachbhaile Subiaco.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://thewest.com.au/news/education/perths-new-school-at-former-kitchener-park-site-to-be-bob-hawke-college-ng-b881211049z|teideal=Perth’s new school to be Bob Hawke College|dáta=2019-05-25|language=en|work=The West Australian|dátarochtana=2026-02-06}}</ref> Osclaíodh an scoil ar an 3 Feabhra 2020 le 250 dalta sa 7ú Rang, agus tá sí méadaithe go dtí thart ar 2,000 dalta ó Ranganna 7 go 12 in 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.education.wa.edu.au/bob-hawke-college|teideal=Bob Hawke College|language=en-AU|work=Department of Education|dátarochtana=2026-02-06}}</ref><ref>https://mobile.abc.net.au/news/2019-08-27/bob-hawke-college-wont-solve-perth-western-suburb-school-squeeze{{Dead link|date=Feabhra 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Comhtháthaíonn an scoil dromchla imeartha an stáidiam iar-Subiaco Oval, a leagadh i mí na Nollag 2019, isteach ina campas.<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2020-01-27/bob-hawke-college-set-to-welcome-first-perth-students-next-week/11903136|teideal=New $70 million Perth high school named after Bob Hawke prepares to welcome its first students|dáta=2020-01-27|language=en-AU|work=ABC News|dátarochtana=2026-02-06}}</ref> Bhí an ubhchruthach athchóirithe ar oscailt do mhic léinn i mBealtaine 2020, agus don phobal i gcoitinne an mhí ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.watoday.com.au/national/western-australia/subiaco-takes-another-step-towards-its-new-life-with-subi-oval-reopening-20200604-p54ziw.html|teideal=Subiaco takes another step towards its new life with Subi Oval reopening|údar=Emma Young|dáta=2020-06-04|language=en|work=WAtoday|dátarochtana=2026-02-06}}</ref> == Stair == In 2017, mhol rialtas Stát an Astráile Thiar go n-aistreofaí daltaí ó Scoil Nua-Aoiseach Perth go foirgneamh ard-ard nua i lárcheantar gnó [[Perth]]. Chuir go leor ball de phobal Scoil Nua-Aoiseach Perth i gcoinne an mholta seo.<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2017-02-27/perth-high-rise-school-parents-reject-labor-plan/8308370|teideal=Perth parents at war with Labor over 'stifling, sterile' high-rise CBD school plan|dáta=2017-02-27|language=en-AU|work=ABC News|dátarochtana=2026-02-06}}</ref> Ar an 13 Meitheamh 2017, athraíodh an plean chun scoil nua a thógáil ina ionad sin i [[Páirc Mueller|bPáirc Mueller]], atá gar do Scoil Nua-Aoiseach Perth.<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2017-06-13/perth-modern-school-move-plan-abandoned-by-wa-government/8610540|teideal=Perth Modern School parents win relocation fight|dáta=2017-06-13|language=en-AU|work=ABC News|dátarochtana=2026-02-06}}</ref> Bhíothas ag súil go laghdódh an coláiste an brú ar Ardscoil Churchlands, Ardscoil Mount Lawley, Coláiste Shenton agus Meáncholáiste Dianella. Le linn a phleanála agus a luath-thógála, tugadh ''Coláiste na Cathrach'' ''Istigh'' ar an gcoláiste. Tar éis bhás Bob Hawke i mBealtaine 2019, deimhníodh go dtabharfaí an t-ainm air ina onóir.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://bobhawkecollege.wa.edu.au/ Suíomh gréasáin oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260204083432/https://bobhawkecollege.wa.edu.au/ |date=2026-02-04 }} {{Síol-au}} [[Catagóir:Ardscoileanna poiblí san Astráil]] e3q4yxln3t4e1a9dsao4e6ul3w6mdtw 0 127172 1321631 2026-07-25T12:12:59Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365951919|Dharmendra Pradhan]]" 1321631 wikitext text/x-wiki Is polaiteoir Indiach é '''Dharmendra Pradhan''' धर्मेन्द्र प्रधान (rugadh 26 Meitheamh 1969) a bhí ina 9ú Aire Oideachais ó 2021 go 2026. Bhí sé ina Aire Peitriliam agus Gáis Nádúrtha (2014–2021), ina Aire Cruach (2019–2021), agus ina Aire Forbartha Scileanna agus Fiontraíochta (2017–2024) roimhe seo. Déanann Pradhan ionadaíocht ar thoghcheantar Sambalpur sa Lok Sabha mar bhall de Pháirtí Bharatiya Janata . Bhí sé ina bhall den Rajya Sabha freisin, ag déanamh ionadaíochta [[Biohár|ar Bhihar]] agus [[Madhya Pradesh]] . [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] e4x74cxyc4qvn5khi0bqlxb9fk5n90n 1321633 1321631 2026-07-25T12:44:41Z Ériugena 188 1321633 wikitext text/x-wiki Is polaiteoir Indiach é '''Dharmendra Pradhan''' ({{Lang-hi|'''धर्मेन्द्र प्रधान'''}}) (rugadh 26 Meitheamh 1969) a bhí ina 9ú Aire Oideachais ó 2021 go 2026. Bhí sé ina Aire Peitriliam agus Gáis Nádúrtha (2014–2021), ina Aire Cruach (2019–2021), agus ina Aire Forbartha Scileanna agus Fiontraíochta (2017–2024) roimhe seo. Déanann Pradhan ionadaíocht ar thoghcheantar Sambalpur sa Lok Sabha mar bhall de Pháirtí Bharatiya Janata . Bhí sé ina bhall den Rajya Sabha freisin, ag déanamh ionadaíochta [[Biohár|ar Bhihar]] agus [[Madhya Pradesh]] . ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] [[Catagóir:Daoine ó cheantar Angul]] [[Catagóir:Polaiteoirí de chuid an Pháirtí Bharatiya Janata, ó hOdisha]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach de chuid Orissa 2000–2004]] [[Catagóir:Feisirí Parlaiminte de chuid na hIndia 2004–2009]] [[Catagóir:Feisirí Parlaiminte de chuid na hIndia 2024–2029]] [[Catagóir:Baill den Rajya Sabha ó Bhihar]] [[Catagóir:Baill den Rajya Sabha ó Mhadhya Pradesh]] [[Catagóir:Baill den Lok Sabha ó hOdisha]] [[Catagóir:Baill de Chomh-aireacht na hIndia]] [[Catagóir:Airí Chruach na hIndia]] [[Catagóir: Peitriliam agus Gáis Nádúrtha na hIndia]] [[Catagóir:Airí Oideachais na hIndia]] ei5yd7gg3gfnasc9rbz3s1rnso60ub0 1321634 1321633 2026-07-25T12:46:58Z Ériugena 188 1321634 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Indiach é '''Dharmendra Pradhan''' ({{Lang-hi|'''धर्मेन्द्र प्रधान'''}}) (rugadh 26 Meitheamh 1969) a bhí ina 9ú Aire Oideachais ó 2021 go 2026. Bhí sé ina Aire Peitriliam agus Gáis Nádúrtha (2014–2021), ina Aire Cruach (2019–2021), agus ina Aire Forbartha Scileanna agus Fiontraíochta (2017–2024) roimhe seo. Déanann Pradhan ionadaíocht ar thoghcheantar Sambalpur sa Lok Sabha mar bhall de Pháirtí Bharatiya Janata . Bhí sé ina bhall den Rajya Sabha freisin, ag déanamh ionadaíochta [[Biohár|ar Bhihar]] agus [[Madhya Pradesh]] . ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] [[Catagóir:Daoine ó cheantar Angul]] [[Catagóir:Polaiteoirí de chuid an Pháirtí Bharatiya Janata, ó hOdisha]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach de chuid Orissa 2000–2004]] [[Catagóir:Feisirí Parlaiminte de chuid na hIndia 2004–2009]] [[Catagóir:Feisirí Parlaiminte de chuid na hIndia 2024–2029]] [[Catagóir:Baill den Rajya Sabha ó Bhihar]] [[Catagóir:Baill den Rajya Sabha ó Mhadhya Pradesh]] [[Catagóir:Baill den Lok Sabha ó hOdisha]] [[Catagóir:Baill de Chomh-aireacht na hIndia]] [[Catagóir:Airí Chruach na hIndia]] [[Catagóir: Peitriliam agus Gáis Nádúrtha na hIndia]] [[Catagóir:Airí Oideachais na hIndia]] q2avm82z1rxjycdn0xepjrnwp800jx7 0 127173 1321635 2026-07-25T13:19:55Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:gd:Special:Redirect/revision/583307|Bad Homburg vor der Höhe]]" 1321635 wikitext text/x-wiki Is [[baile]] in aice le [[Darmstadt]], i gcroílár [[An Ghearmáin|na Gearmáine]], '''é Bad Homburg vor der Höhe''' ( [[An Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta|IPA]] : ''ˈbaːtˈhɔmbʊʁk'' ). Tá sé suite cois [[Abhainn Eschbach|na habhann Eschbach]], ag airde 194m os cionn leibhéal na farraige, i gceantar [[Hochtaunuskreis]], san stát ( [[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Land'' ) [[Hessen]] . Tá daonra de 54,092 ann. Tá sé ar cheann de na cathracha is saibhre sa Ghearmáin. == Stair == Taifeadadh an baile den chéad uair sa [[782|bhliain 782]] mar ''Villa Tidenheim'', ach níor tháinig an t-ainm ''Homburg'' chun cinn go dtí an bhliain [[1180]], nuair a thóg fear darbh ainm ''Ortwin von Hohenberch'' caisleán ann. Tá áit i lár na cathrach ar a dtugtar ''Dietigheim'' inniu. Bhí printéir [[An Eabhrais|Eabhraise]] i Homburg, faoi stiúir Seligmann ben Hirz, idir [[1710]] agus [[1713]] . Ba í Bad Homburg vor der Höhe [[príomhchathair]] Hessen-Homburg ó [[1622]] go dtí [[1866]], nuair a aontaíodh í leis [[An Phrúis|an bPrúis]] . Thóg Uilliam II na Gearmáine pálás [[Samhradh|samhraidh]] anseo sa [[1888|bhliain 1888]] agus cuireadh an t-ainm ''Bad'' (sé sin;.baile íocuisce) leis sa [[1912|bhliain 1912]]. Fuair [[Ceimiceoir|an ceimiceoir]] [[Paul Ehrlich]] bás anseo sa [[1915|bhliain 1915]] . Ghabh [[Saighdiúir|trúpaí]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]] seilbh ar an gcathair ar [[30 Márta|an 30 Márta,]] [[1945]] . == Daoine cáiliúla == * Reinhard Genzel ( [[1952]] ), [[Fisiceoir|Fisicí]] . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/genzel/facts/}}</ref> == Nascbhailte == * [[Íomhá:Flag_of_Luxembourg.svg|link=Faidhle:Flag_of_Luxembourg.svg|22x22px]][[Bad Mondorf]] * [[Íomhá:Flag_of_France.svg|link=Faidhle:Flag_of_France.svg|22x22px]][[Cabourg]] * [[Íomhá:Flag_of_Switzerland.svg|link=Faidhle:Flag_of_Switzerland.svg|22x22px]][[Chur|Cuir]] * [[Íomhá:Flag_of_Croatia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Croatia.svg|22x22px]][[Dubrovnik]] * [[Íomhá:Flag_of_England.svg|link=Faidhle:Flag_of_England.svg|22x22px]][[Exeter]] * [[Íomhá:Flag_of_Germany.svg|link=Faidhle:Flag_of_Germany.svg|22x22px]]Ramhar * [[Íomhá:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=Faidhle:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|22x22px]][[Mariánské Lázně|Marianske Lazne]] * [[Íomhá:Flag_of_Austria.svg|link=Faidhle:Flag_of_Austria.svg|22x22px]][[Mayrhofen]] * [[Íomhá:Flag_of_Russia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Russia.svg|22x22px]][[Peterhof/Петергоф|Peterhof/Petergof]] * [[Íomhá:Flag_of_Italy.svg|link=Faidhle:Flag_of_Italy.svg|22x22px]][[Terracina]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.hessen.de/ Rialtas Cúige] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Bailte sa Ghearmáin]] plozu79gmj55temsodfxii0ooq0qgr0 1321636 1321635 2026-07-25T13:28:26Z Ériugena 188 1321636 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[baile]] in aice le [[Darmstadt]], i gcroílár [[An Ghearmáin|na Gearmáine]], é '''Bad Homburg vor der Höhe''' ( [[An Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta|IPA]] : ''ˈbaːtˈhɔmbʊʁk'' ). Tá sé suite cois na habhann Eschbach, ag airde 194m os cionn leibhéal na farraige, i gceantar [[Hochtaunuskreis]], san stát ( [[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Land'' ) [[Hessen]] . Tá daonra de 54,092 ann. Tá sé ar cheann de na cathracha is saibhre sa Ghearmáin. == Stair == Taifeadadh an baile den chéad uair sa [[782|bhliain 782]] mar ''Villa Tidenheim'', ach níor tháinig an t-ainm ''Homburg'' chun cinn go dtí an bhliain [[1180]], nuair a thóg fear darbh ainm ''Ortwin von Hohenberch'' caisleán ann. Tá áit i lár na cathrach ar a dtugtar ''Dietigheim'' inniu. Bhí printéir [[An Eabhrais|Eabhraise]] i Homburg, faoi stiúir Seligmann ben Hirz, idir [[1710]] agus [[1713]] . Ba í Bad Homburg vor der Höhe [[príomhchathair]] Hessen-Homburg ó [[1622]] go dtí [[1866]], nuair a aontaíodh í leis [[An Phrúis|an bPrúis]] . Thóg Uilliam II na Gearmáine pálás [[Samhradh|samhraidh]] anseo sa [[1888|bhliain 1888]] agus cuireadh an t-ainm ''Bad'' (sé sin;.baile íocuisce) leis sa [[1912|bhliain 1912]]. Fuair [[Ceimiceoir|an ceimiceoir]] [[Paul Ehrlich]] bás anseo sa [[1915|bhliain 1915]] . Ghabh [[Saighdiúir|trúpaí]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]] seilbh ar an gcathair ar [[30 Márta|an 30 Márta,]] [[1945]] . == Daoine cáiliúla == * Reinhard Genzel ( [[1952]] ), [[Fisiceoir|Fisicí]] . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/genzel/facts/}}</ref> == Nascbhailte == * [[Íomhá:Flag_of_Luxembourg.svg|link=Faidhle:Flag_of_Luxembourg.svg|22x22px]][[Bad Mondorf]] * [[Íomhá:Flag_of_France.svg|link=Faidhle:Flag_of_France.svg|22x22px]][[Cabourg]] * [[Íomhá:Flag_of_Switzerland.svg|link=Faidhle:Flag_of_Switzerland.svg|22x22px]][[Chur|Cuir]] * [[Íomhá:Flag_of_Croatia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Croatia.svg|22x22px]][[Dubrovnik]] * [[Íomhá:Flag_of_England.svg|link=Faidhle:Flag_of_England.svg|22x22px]][[Exeter]] * [[Íomhá:Flag_of_Germany.svg|link=Faidhle:Flag_of_Germany.svg|22x22px]]Ramhar * [[Íomhá:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=Faidhle:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|22x22px]][[Mariánské Lázně|Marianske Lazne]] * [[Íomhá:Flag_of_Austria.svg|link=Faidhle:Flag_of_Austria.svg|22x22px]][[Mayrhofen]] * [[Íomhá:Flag_of_Russia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Russia.svg|22x22px]][[Peterhof/Петергоф|Peterhof/Petergof]] * [[Íomhá:Flag_of_Italy.svg|link=Faidhle:Flag_of_Italy.svg|22x22px]][[Terracina]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.hessen.de/ Rialtas Cúige] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Bailte sa Ghearmáin]] [[Category:Bad Homburg| ]] [[Category:Bailte spá sa Ghearmáin]] [[Category:Pobail Ghiúdacha sa Ghearmáin]] [[Category:Hochtaunuskreis]] [[Category:Suíomhanna an Uileloiscthe sa Ghearmáin]] 4wy97u0wajo1u7hshnz7eaoumkytt6q 0 127174 1321638 2026-07-25T13:48:45Z ~2026-41277-45 75940 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''-3''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[-4 (uimhir)|-4]] augs roimh [[-2 (uimhir)|-2]]. {{Uimhir}} {{stumpa}}' 1321638 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''-3''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[-4 (uimhir)|-4]] augs roimh [[-2 (uimhir)|-2]]. {{Uimhir}} {{stumpa}} oa3j8cnichcmlol7osigjp83f66axlw 0 127175 1321639 2026-07-25T13:49:28Z ~2026-41277-45 75940 Ag athdhíriú go [[-3]] 1321639 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[-3]] pf99bmxwzwz8qd96z56kn0njq88boi7 0 127176 1321645 2026-07-25T16:13:24Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356473374|Ciclosporin]]" 1321645 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="border-spacing:2px;" |+ class="infobox-title" id="9" |<span title="International nonproprietary name (INN): <nowiki&gt;Ciclosporin</nowiki&gt;">Ciclosporin</span> | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Ciclosporin.svg|class=skin-invert-image|250x250px]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Ciclosporin-A-from-xtal-3D-bs-17.png|class=bg-transparent|250x250px]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd;color:inherit;" |Clinical data |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Pronunciation | class="infobox-data" |<span class="rt-commentedText nowrap"><span lang="en-fonipa" class="IPA nopopups noexcerpt">[[Help:IPA/English|/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="/ˌ/: secondary stress follows">ˌ</span><span title="'s' in 'sigh'">s</span><span title="/aɪ/: 'i' in 'tide'">aɪ</span><span title="'k' in 'kind'">k</span><span title="'l' in 'lie'">l</span><span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə</span><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="'s' in 'sigh'">s</span><span title="'p' in 'pie'">p</span><span title="/ɔːr/: 'ar' in 'war'">ɔːr</span><span title="/ɪ/: 'i' in 'kit'">ɪ</span><span title="'n' in 'nigh'">n</span></span>/]]</span></span><ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="636">[http://dictionary.reference.com/browse/cyclosporin "cyclosporin"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="637">''Dictionary.com Unabridged''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="638">[[Random House]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="640">n.d. [https://web.archive.org/web/20101118062350/http://dictionary.reference.com/browse/cyclosporin Archived] from the original on 18 November 2010<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="641"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">13 July</span> 2011</span>.</span></cite></ref>&#x20; |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |[[Drug nomenclature#Trade names|Trade names]] | class="infobox-data" |Sandimmune, others |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Other names | class="infobox-data" |cyclosporin, ciclosporin A,<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLaupacisKeownUlanMcKenzie1982">Laupacis A, Keown PA, Ulan RA, McKenzie N, Stiller CR (May 1982). </cite></ref> cyclosporine A, cyclosporin A (CsA), cyclosporine ([[United States Adopted Name|USAN]] <small><abbr title="<nowiki&gt;United States</nowiki&gt;">US</abbr></small>) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |[[American Society of Health-System Pharmacists|AHFS]]/[[Drugs.com]] | class="infobox-data" |<span title="www.drugs.com">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html Monograph]</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |[[MedlinePlus]] | class="infobox-data" |<span title="medlineplus.gov">[https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a601207.html a601207]</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |[[Regulation of therapeutic goods|License data]] | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css" /><div class="plainlist "> * <small><abbr class="country-name" title="<nowiki&gt;United States</nowiki&gt;">US</abbr></small>&nbsp;DailyMed:&nbsp;<span title="dailymed.nlm.nih.gov">[https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/search.cfm?labeltype=all&query=Cyclosporine Cyclosporine]</span> </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Pregnancy<nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki>category | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css" /><div class="plainlist "> * <small><abbr class="country-name" title="<nowiki&gt;Australia</nowiki&gt;">AU</abbr>:</small>&#x20;C </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Routes of<nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki>administration | class="infobox-data" |Oral, intravenous (IV), eye drops |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Drug class | class="infobox-data" |Calcineurin inhibitor |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |ATC code | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * L04AD01&#x20;(<span title="www.whocc.no">[https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=L04AD01 WHO]</span>)&#x20;S01XA18&#x20;(<span title="www.whocc.no">[https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=S01XA18 WHO]</span>) </div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd;color:inherit;" |Legal status |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Legal status | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css" /><div class="plainlist "> * <small><abbr class="country-name" title="<nowiki&gt;Australia</nowiki&gt;">AU</abbr>:</small>&#x20;S4 (Prescription only) * <small><abbr class="country-name" title="<nowiki&gt;Canada</nowiki&gt;">CA</abbr></small>:&#x20;[[Oideas| ℞-only]] * <small><abbr class="country-name" title="<nowiki&gt;United Kingdom</nowiki&gt;">UK</abbr>:</small>&#x20;[[Oideas|POM]] (Prescription only) * <small><abbr class="country-name" title="<nowiki&gt;United States</nowiki&gt;">US</abbr>:</small>&#x20;[[Oideas|℞-only]]<ref name="Neoral FDA label">{{Cite web-en|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=94461af3-11f1-4670-95d4-2965b9538ae3|title=Neoral- cyclosporine capsule, liquid filled Neoral- cyclosporine solution|work=DailyMed|access-date=3 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130705213921/http://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=94461af3-11f1-4670-95d4-2965b9538ae3|archive-date=5 July 2013}}</ref><ref name="Sandimmune FDA label">{{Cite web-en|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=5e5926a7-1de0-4b54-a5c0-286b6200ff82|title=Sandimmune- cyclosporine capsule, liquid filled Sandimmune- cyclosporine injection Sandimmune- cyclosporine solution|work=DailyMed|access-date=3 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421050517/http://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=5e5926a7-1de0-4b54-a5c0-286b6200ff82|archive-date=21 April 2014}}</ref><ref name="Restasis FDA label">{{Cite web-en|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=8e24af2b-bc1c-4849-94f2-6df950cdca89|title=Restasis- cyclosporine emulsion|work=DailyMed|access-date=3 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20140330102448/http://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=8e24af2b-bc1c-4849-94f2-6df950cdca89|archive-date=30 March 2014}}</ref> * <small><abbr class="country-name" title="<nowiki&gt;European Union</nowiki&gt;">EU</abbr>:</small>&#x20;Rx-only<ref name="Vevizye EPAR">{{Cite web-en|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/vevizye|title=Vevizye EPAR|date=25 July 2024|work=European Medicines Agency|access-date=27 July 2024}}</ref> * In&nbsp;general: ℞&nbsp;(Prescription only) </div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd;color:inherit;" |Pharmacokinetic data |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Bioavailability | class="infobox-data" |variable |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Metabolism | class="infobox-data" |[[Ae|Liver]] CYP3A4 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Elimination <nowiki><span class="nowrap">half-life</span></nowiki> | class="infobox-data" |variable (about 24 hours) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Excretion | class="infobox-data" |Bile duct |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd;color:inherit;" |Identifiers |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"> <div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold;"><div>[[Ainmníocht Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF)|IUPAC name]]</div></div> * <div style="font-size: 97%;">(3''S'',6''S'',9''S'',12''R'',15''S'',18''S'',21''S'',24''S'',30''S'',33''S'')-30-Ethyl-33-[(1''R'',2''R'',4''E'')-1-hydroxy-2-methyl-4-hexen-1-yl]-6,9,18,24-tetraisobutyl-3,21-diisopropyl-1,4,7,10,12,15,19,25,28-nonamethyl-1,4,7,10,13,16,19,22,25,28,31-undecaazacyclotritriacontane-2,5,8,11,14,17,20,23,26,29,32-undecone</div> </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |CAS Number | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="commonchemistry.cas.org">[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=59865-13-3 59865-13-3]</span>^{&nbsp;[[File:Yes_check.svg|link=|alt=check|7x7px]]<span style="display:none">Y</span>} </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |PubChem <span style="font-weight:normal"><abbr title="<nowiki&gt;Compound ID</nowiki&gt;">CID</abbr></span> | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="pubchem.ncbi.nlm.nih.gov">[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5284373 5284373]</span> </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |IUPHAR/BPS | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="www.guidetopharmacology.org">[https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=1024 1024]</span> </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |DrugBank | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="www.drugbank.ca">[https://go.drugbank.com/drugs/DB00091 DB00091]</span>^{&nbsp;[[Íomhá:X_mark.svg|link=|alt=X mark|8x8px]]<span style="display:none">N</span>} </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |ChemSpider | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="www.chemspider.com">[https://www.chemspider.com/Chemical-Structure.4447449.html 4447449]</span>^{&nbsp;[[File:Yes_check.svg|link=|alt=check|7x7px]]<span style="display:none">Y</span>} </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |UNII | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="precision.fda.gov">[https://precision.fda.gov/uniisearch/srs/unii/83HN0GTJ6D 83HN0GTJ6D]</span> </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |KEGG | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="www.kegg.jp">[https://www.kegg.jp/entry/D00184 D00184]</span>^{&nbsp;[[File:Yes_check.svg|link=|alt=check|7x7px]]<span style="display:none">Y</span>} </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |ChEBI | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="www.ebi.ac.uk">[https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:4031 CHEBI:4031]</span> </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |ChEMBL | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="www.ebi.ac.uk">[https://www.ebi.ac.uk/chembl/explore/compound/ChEMBL160 ChEMBL160]</span>^{&nbsp;[[File:Yes_check.svg|link=|alt=check|7x7px]]<span style="display:none">Y</span>} </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |PDB ligand | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * PRD_000142 (<span title="www.ebi.ac.uk">[https://www.ebi.ac.uk/pdbe-srv/PDBeXplore/ligand/?ligand=PRD_000142 PDBe]</span>, <span title="www.rcsb.org">[https://www.rcsb.org/ligand/PRD_000142 RCSB&nbsp;PDB]</span>) </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |CompTox Dashboard <span style="font-weight:normal">(<abbr title="<nowiki&gt;U.S. Environmental Protection Agency</nowiki&gt;">EPA</abbr>)</span> | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="comptox.epa.gov">[https://comptox.epa.gov/dashboard/chemical/details/DTXSID0020365 DTXSID0020365] [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q367700#P3117|text-top|class=noprint|frameless|10x10px|Edit this at Wikidata]]</span> </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |[[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán|<span title="echa.europa.eu">ECHA InfoCard</span>]] | class="infobox-data" |[https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.119.569 100.119.569] [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q367700#P2566|text-top|class=noprint|frameless|10x10px|Edit this at Wikidata]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd;color:inherit;" |Chemical and physical data |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |[[Foirmle cheimiceach|Formula]] | class="infobox-data" |<span title="Carbon">C</span>₆₂<span title="Hydrogen">H</span>₁₁₁<span title="Nitrogen">N</span>₁₁<span title="Oxygen">O</span>₁₂ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |Molar mass | class="infobox-data" |<span class="nowrap">1<span style="margin-left:.25em;">202</span>.635</span>&nbsp;g·mol⁻¹ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em;" |3D model (JSmol) | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span title="chemapps.stolaf.edu (3D interactive model)">[https://chemapps.stolaf.edu/jmol/jmol.php?model=CC%5BC%40H%5D1C%28%3DO%29N%28CC%28%3DO%29N%28%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N%28%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N%5BC%40%40H%5D%28C%28%3DO%29N%28%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N%28%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N%28%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N%28%5BC%40H%5D%28C%28%3DO%29N1%29%5BC%40%40H%5D%28%5BC%40H%5D%28C%29C%2FC%3DC%2FC%29O%29C%29C%28C%29C%29C%29CC%28C%29C%29C%29CC%28C%29C%29C%29C%29C%29CC%28C%29C%29C%29C%28C%29C%29CC%28C%29C%29C%29C Interactive image]</span> </div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"> <div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold;"><div>SMILES</div></div> * <div style="word-wrap:break-word; text-indent:-1.5em; text-align:left; padding-left:1.5em; font-size:97%; line-height:120%;">CC[C@H]1C(=O)N(CC(=O)N([C@H](C(=O)N[C@H](C(=O)N([C@H](C(=O)N[C@H](C(=O)N[C@@H](C(=O)N([C@H](C(=O)N([C@H](C(=O)N([C@H](C(=O)N([C@H](C(=O)N1)[C@@H]([C@H](C)C/C=C/C)O)C)C(C)C)C)CC(C)C)C)CC(C)C)C)C)C)CC(C)C)C)C(C)C)CC(C)C)C)C</div> </div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"> <div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold;"><div>InChI</div></div> * <div style="word-wrap:break-word; text-indent:-1.5em; text-align:left; padding-left:1.5em; font-size:97%; line-height:120%;">InChI=1S/C62H111N11O12/c1-25-27-28-40(15)52(75)51-56(79)65-43(26-2)58(81)67(18)33-48(74)68(19)44(29-34(3)4)55(78)66-49(38(11)12)61(84)69(20)45(30-35(5)6)54(77)63-41(16)53(76)64-42(17)57(80)70(21)46(31-36(7)8)59(82)71(22)47(32-37(9)10)60(83)72(23)50(39(13)14)62(85)73(51)24/h25,27,34-47,49-52,75H,26,28-33H2,1-24H3,(H,63,77)(H,64,76)(H,65,79)(H,66,78)/b27-25+/t40-,41+,42-,43+,44+,45+,46+,47+,49+,50+,51+,52-/m1/s1^{&nbsp;[[File:Yes_check.svg|link=|alt=check|7x7px]]<span style="display:none">Y</span>}</div> * <div style="word-wrap:break-word; text-indent:-1.5em; text-align:left; padding-left:1.5em; font-size:97%; line-height:120%;">Key:PMATZTZNYRCHOR-CGLBZJNRSA-N^{&nbsp;[[File:Yes_check.svg|link=|alt=check|7x7px]]<span style="display:none">Y</span>}</div> </div> |- | colspan="2" class="infobox-below" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&nbsp;^{[[Íomhá:X_mark.svg|link=|alt=X mark|8x8px]]<span style="display:none">N</span>[[File:Yes_check.svg|link=|alt=check|7x7px]]<span style="display:none">Y</span>}&nbsp;(what is this?)</span><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&nbsp;&nbsp;<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ComparePages&rev1=459588806&page2=Ciclosporin (verify)]</span></span> |} Is coscaire cailcíneurin é c'''ioglaspóirín''', ar a dtugtar , a úsáidtear mar dhruga imdhíon-sochtach. Tógtar é de bhéal nó go hinmheánach le haghaidh [[airtríteas réamatóideach]], [[Soiriáis|psoriasis]], [[galar Crohn]], [[Siondróm neifreotach|siondróm neifríteach]], [[Deirmitíteas|ecsema]], agus i [[Trasphlandú orgán|dtrasphlanduithe orgán]] chun diúltú a chosc. <ref name="WHO2008">{{Cite book-en|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}</ref> Úsáidtear é mar bhraonta súl freisin le haghaidh keratoconjunctivitis sicca (súile tirime). <ref name="AHFS2016B">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|title=Cyclosporine eent|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113234854/http://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|archive-date=13 January 2016}}</ref> I measc na bhfo-iarmhairtí coitianta tá brú fola ard, tinneas cinn, [[Cliseadh duán|fadhbanna duáin]], méadú ar fhás gruaige, agus urlacan. <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> I measc na bhfo-iarmhairtí tromchúiseacha eile tá riosca méadaithe ionfhabhtaithe, fadhbanna ae, agus riosca méadaithe [[liomfóma]] . <ref name="AHFS2016" /> Ba chóir leibhéil an chógais san fhuil a sheiceáil chun an baol fo-iarmhairtí a laghdú. <ref name="AHFS2016" /> D’fhéadfadh breith roimh am a bheith mar thoradh ar úsáid le linn [[Toircheas|toirchis]]; áfach, is cosúil nach mbíonn lochtanna breithe mar thoradh ar cioglaspóirín. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|title=Cyclosporine Use During Pregnancy|work=Drugs.com|access-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034946/https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|archive-date=14 September 2017}}</ref> Creidtear go n-oibríonn cioglaspóirín trí fheidhm na [[Limficít|limficítí]] a laghdú. <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> Déanann sé é seo trí choimpléasc a dhéanamh le cioglaifilin chun gníomhaíocht fosfatáise a bhac, rud a laghdaíonn, ina dhiaidh sin, táirgeadh cítocíní athlastacha ag [[T-chill|limficítí-T]] . <ref name="Matsuda_2000">{{Luaigh foilseachán|date=May 2000|title=Mechanisms of action of cyclosporine|url=http://web.khu.ac.kr/~biochem/source1.pdf|journal=Immunopharmacology|volume=47|issue=2–3|pages=119–25|doi=10.1016/S0162-3109(00)00192-2|pmid=10878286|accessdate=4 March 2018}}</ref> Aonraíodh cioglaspóirín sa bhliain 1971 ón [[Fungas|bhfungas]] ''Tolypocladium inflatum'' agus cuireadh i bhfeidhm é mar chógas sa bhliain 1983. <ref>{{Cite book-en|title=Rheumatology|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-922999-4|url=https://books.google.com/books?id=1m_59s7Tt3UC&pg=PA558}}</ref> Tá sé ar Liosta na gCógas Riachtanach de chuid na hEagraíochta Domhanda Sláinte . <ref name="WHO21st">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref> <ref name="WHO22nd">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02}}</ref> Sa bhliain 2023, ba é an 179ú cógas is coitianta ab fhorordaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá é, le breis is 2 mhilliún oideas. <ref name="Top 300">{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|title=Top 300 of 2023|work=ClinCalc|access-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812130026/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|archive-date=12 August 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Cyclosporine|title=Cyclosporine Drug Usage Statistics, United States, 2014 - 2023|work=ClinCalc|access-date=19 August 2025}}</ref> Tá sé ar fáil mar [[Druga cineálach|chógas cineálach]] . [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] 33p4feivs31yal0lfqsnnq70ct4wzux 1321646 1321645 2026-07-25T16:15:54Z Ériugena 188 1321646 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Druga}} Is coscaire cailcíneurin é '''cioglaspóirín''', ar a dtugtar , a úsáidtear mar dhruga imdhíon-sochtach. Tógtar é de bhéal nó go hinmheánach le haghaidh [[airtríteas réamatóideach]], [[Soiriáis|psoriasis]], [[galar Crohn]], [[Siondróm neifreotach|siondróm neifríteach]], [[Deirmitíteas|ecsema]], agus i [[Trasphlandú orgán|dtrasphlanduithe orgán]] chun diúltú a chosc. <ref name="WHO2008">{{Cite book-en|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}</ref> Úsáidtear é mar bhraonta súl freisin le haghaidh keratoconjunctivitis sicca (súile tirime). <ref name="AHFS2016B">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|title=Cyclosporine eent|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113234854/http://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|archive-date=13 January 2016}}</ref> I measc na bhfo-iarmhairtí coitianta tá brú fola ard, tinneas cinn, [[Cliseadh duán|fadhbanna duáin]], méadú ar fhás gruaige, agus urlacan. <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> I measc na bhfo-iarmhairtí tromchúiseacha eile tá riosca méadaithe ionfhabhtaithe, fadhbanna ae, agus riosca méadaithe [[liomfóma]] . <ref name="AHFS2016" /> Ba chóir leibhéil an chógais san fhuil a sheiceáil chun an baol fo-iarmhairtí a laghdú. <ref name="AHFS2016" /> D’fhéadfadh breith roimh am a bheith mar thoradh ar úsáid le linn [[Toircheas|toirchis]]; áfach, is cosúil nach mbíonn lochtanna breithe mar thoradh ar cioglaspóirín. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|title=Cyclosporine Use During Pregnancy|work=Drugs.com|access-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034946/https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|archive-date=14 September 2017}}</ref> Creidtear go n-oibríonn cioglaspóirín trí fheidhm na [[Limficít|limficítí]] a laghdú. <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> Déanann sé é seo trí choimpléasc a dhéanamh le cioglaifilin chun gníomhaíocht fosfatáise a bhac, rud a laghdaíonn, ina dhiaidh sin, táirgeadh cítocíní athlastacha ag [[T-chill|limficítí-T]] . <ref name="Matsuda_2000">{{Luaigh foilseachán|date=May 2000|title=Mechanisms of action of cyclosporine|url=http://web.khu.ac.kr/~biochem/source1.pdf|journal=Immunopharmacology|volume=47|issue=2–3|pages=119–25|doi=10.1016/S0162-3109(00)00192-2|pmid=10878286|accessdate=4 March 2018}}</ref> Aonraíodh cioglaspóirín sa bhliain 1971 ón [[Fungas|bhfungas]] ''Tolypocladium inflatum'' agus cuireadh i bhfeidhm é mar chógas sa bhliain 1983. <ref>{{Cite book-en|title=Rheumatology|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-922999-4|url=https://books.google.com/books?id=1m_59s7Tt3UC&pg=PA558}}</ref> Tá sé ar Liosta na gCógas Riachtanach de chuid na hEagraíochta Domhanda Sláinte . <ref name="WHO21st">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref> <ref name="WHO22nd">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02}}</ref> Sa bhliain 2023, ba é an 179ú cógas is coitianta ab fhorordaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá é, le breis is 2 mhilliún oideas. <ref name="Top 300">{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|title=Top 300 of 2023|work=ClinCalc|access-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812130026/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|archive-date=12 August 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Cyclosporine|title=Cyclosporine Drug Usage Statistics, United States, 2014 - 2023|work=ClinCalc|access-date=19 August 2025}}</ref> Tá sé ar fáil mar [[Druga cineálach|chógas cineálach]]. ==Tagairtí== [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] 4bxg6pahrfrv4127bbqcamiuf7z4410 1321661 1321646 2026-07-25T18:38:09Z Ériugena 188 1321661 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Druga}} Is coscaire cailcíneurin é '''cioglaspóirín''', ar a dtugtar , a úsáidtear mar dhruga imdhíon-sochtach. Tógtar é de bhéal nó go hinmheánach le haghaidh [[airtríteas réamatóideach]], [[Soiriáis|psoriasis]], [[galar Crohn]], [[Siondróm neifreotach|siondróm neifríteach]], [[Deirmitíteas|ecsema]], agus i [[Trasphlandú orgán|dtrasphlanduithe orgán]] chun diúltú a chosc. <ref name="WHO2008">{{Cite book-en|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}</ref> Úsáidtear é mar bhraonta súl freisin le haghaidh keratoconjunctivitis sicca (súile tirime). <ref name="AHFS2016B">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|title=Cyclosporine eent|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113234854/http://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|archive-date=13 January 2016}}</ref> I measc na bhfo-iarmhairtí coitianta tá brú fola ard, tinneas cinn, [[Cliseadh duán|fadhbanna duáin]], méadú ar fhás gruaige, agus urlacan. <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> I measc na bhfo-iarmhairtí tromchúiseacha eile tá riosca méadaithe ionfhabhtaithe, fadhbanna ae, agus riosca méadaithe [[liomfóma]] . <ref name="AHFS2016" /> Ba chóir leibhéil an chógais san fhuil a sheiceáil chun an baol fo-iarmhairtí a laghdú. <ref name="AHFS2016" /> D’fhéadfadh breith roimh am a bheith mar thoradh ar úsáid le linn [[Toircheas|toirchis]]; áfach, is cosúil nach mbíonn lochtanna breithe mar thoradh ar cioglaspóirín. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|title=Cyclosporine Use During Pregnancy|work=Drugs.com|access-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034946/https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|archive-date=14 September 2017}}</ref> Creidtear go n-oibríonn cioglaspóirín trí fheidhm na [[Limficít|limficítí]] a laghdú. <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> Déanann sé é seo trí choimpléasc a dhéanamh le cioglaifilin chun gníomhaíocht fosfatáise a bhac, rud a laghdaíonn, ina dhiaidh sin, táirgeadh cítocíní athlastacha ag [[T-chill|limficítí-T]] . <ref name="Matsuda_2000">{{Luaigh foilseachán|date=May 2000|title=Mechanisms of action of cyclosporine|url=http://web.khu.ac.kr/~biochem/source1.pdf|journal=Immunopharmacology|volume=47|issue=2–3|pages=119–25|doi=10.1016/S0162-3109(00)00192-2|pmid=10878286|accessdate=4 March 2018}}</ref> Aonraíodh cioglaspóirín sa bhliain 1971 ón [[Fungas|bhfungas]] ''Tolypocladium inflatum'' agus cuireadh i bhfeidhm é mar chógas sa bhliain 1983. <ref>{{Cite book-en|title=Rheumatology|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-922999-4|url=https://books.google.com/books?id=1m_59s7Tt3UC&pg=PA558}}</ref> Tá sé ar Liosta na gCógas Riachtanach de chuid na hEagraíochta Domhanda Sláinte . <ref name="WHO21st">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref> <ref name="WHO22nd">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02}}</ref> Sa bhliain 2023, ba é an 179ú cógas is coitianta ab fhorordaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá é, le breis is 2 mhilliún oideas. <ref name="Top 300">{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|title=Top 300 of 2023|work=ClinCalc|access-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812130026/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|archive-date=12 August 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Cyclosporine|title=Cyclosporine Drug Usage Statistics, United States, 2014 - 2023|work=ClinCalc|access-date=19 August 2025}}</ref> Tá sé ar fáil mar [[Druga cineálach|chógas cineálach]]. ==Úsáidí leighis== Úsáidtear cioglaspóirín chun galar nódú in éadan óstaigh a chóireáil agus a chosc i gcás trasphlandú smior cnámh, agus chun diúltú trasphlandúchán duáin, croí agus ae a chosc. Ceadaítear é sna SA freisin chun airtríteas réamatóideach agus sioriasis a chóireáil, chun ceiritíteas númalach leanúnach a chóireáil tar éis ceireatótoinníteas adanaivíreasach,[24][6] agus mar bhraonta súl chun súile tirime de bharr ghalar Sjögren agus mífheidhm faireog meibóimian a chóireáil.[8]. a choscLéirítear cioglaspóirín chun galar graft - versus - host a chóireáil agus a chosc i dtrasphlandú smeara cnámh agus chun cosc a chur ar thrasphlanduithe duáin, croí, agus ae a dhiúltú.[7 ][ 6] Tá sé ceadaithe freisin sna Stáit Aontaithe chun cóireáil a dhéanamh ar airtríteas réamatóideach agus psoriasis, keratitis nummular leanúnach tar éis keratoconjunctivitis adenoviral,[24 ][ 6] agus mar thiteann súl chun cóireáil a dhéanamh ar shúile tirime de bharr Shiondróm Sjrögren agus mífheidhmiú faireoige meibomian.[ 8] Chomh maith leis na tásca seo, úsáidtear ciclosporin freisin i ndeirmitíteas trom atopic ,[ 25] Úsáideadh é in airtríteas réamatóideach dian agus galair ghaolmhara .[ 26] Úsáideadh Ciclosporin freisin i ndaoine a bhfuil colitis ulcerative géarmhíochaine dian agus coirceoga nach bhfreagraíonn do chóireáil le stéaróidigh .[ 27] ==Tagairtí== [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] 8w03dpo85jpx6hslctty7416wyb04di 0 127177 1321649 2026-07-25T16:53:20Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Olltoghchán na hÉireann, 1918]] 1321649 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Olltoghchán na hÉireann, 1918]] pticvpy4nsn7as8vt1rtj38vi3mld0f 14 127178 1321653 2026-07-25T17:00:34Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:1910idí in Éirinn]] [[Catagóir:1918]]' 1321653 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:1910idí in Éirinn]] [[Catagóir:1918]] 9u6a6nv3omhmzj3txniub87ye41yc0f 0 127179 1321668 2026-07-25T23:27:31Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir agus scríbhneoir amhrán Gaeilge í '''Lisa Murray''', ar as [[Gaeltacht Bhaile Ghib]], Contae na Mí, di. Tá aithne fhorleathan uirthi mar "Ghaeilgeoir Swift" nó "Taylor Swift na Gaeilge," leasainm a tugadh uirthi tar éis di aird a tharraingt ar líne lena leaganacha Gaeilge d'amhráin le Taylor Swift. Is é ''Abhaile'' teideal a céad albaim, atá le heisiúint i mí Mheán Fómhair 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://n...' 1321668 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir agus scríbhneoir amhrán Gaeilge í '''Lisa Murray''', ar as [[Gaeltacht Bhaile Ghib]], Contae na Mí, di. Tá aithne fhorleathan uirthi mar "Ghaeilgeoir Swift" nó "Taylor Swift na Gaeilge," leasainm a tugadh uirthi tar éis di aird a tharraingt ar líne lena leaganacha Gaeilge d'amhráin le Taylor Swift. Is é ''Abhaile'' teideal a céad albaim, atá le heisiúint i mí Mheán Fómhair 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/lisa-murray-ar-a-singil-nua-ceim-ar-cheim-baddies-bhaile-ghib-agus-a-comhoibriu-le-club-reatha/|teideal=Lisa Murray ar a singil nua 'Céim ar Chéim', Baddies Bhaile Ghib, agus a comhoibriú le club reatha|údar=Conor Torbóid|dáta=22 Iúil 2026|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-staitse-gaeilge-ag-an-bpicnic-leictreach-feile-john-ford-eagran-speisialta-blas-ceoil-caint-ar-bhruce-ismay-agus-teach-chasla/|teideal=An stáitse Gaeilge ag an bPicnic Leictreach, Féile John Ford, Eagrán speisialta Blas Ceoil, Caint ar Bhruce Ismay agus Teach Chasla|dáta=2025-08-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2026/02/22/siamsaiocht/lisa-murray-taylor-swift/|teideal=Gaeilgeoir Swift: Chuaigh ceoltóir 'viral' le hamhrán Taylor|údar=extrag.ie|dáta=10 MF 2025|language=ga-IE|dátarochtana=2026-07-25}}</ref> == Óige agus oideachas == Tógadh Lisa Murray i mBaile Ghib, agus thosaigh sí ag seinm an phianó agus í seacht nó ocht mbliana d'aois. Thosaigh sí ag cumadh amhrán go luath ina dhiaidh sin, timpeall deich mbliana d'aois. Le linn a déagóireachta, ghlac sí páirt in amharclannaíocht cheoil agus i mbannaí ceoil éagsúla. Rinne sí staidéar ar an gceol agus ar an nGaeilge dá céim ollscoile, agus ina dhiaidh sin bhain sí máistreacht amach i Valencia na Spáinne. Ina dhiaidh sin, chuaigh sí chun cónaithe i Londain ar feadh trí bliana, áit ar oibrigh sí do Sony Music. In ainneoin di a bheith ag obair i dtionscal an cheoil, níor cheangail sí a saothar ceoil lena teanga dhúchais go dtí deireadh na bliana 2024. Nuair a bhí sí thar lear, mhothaigh sí uaigneach, agus thuig sí luach na Gaeilge di féin ar bhealach nár thuig sí roimhe sin. Bhog sí abhaile go hÉirinn dá bharr. == Gairm cheoil == Thosaigh Lisa Murray ag eisiúint ceoil faoina hainm féin i 2022 lena singil "I Unfollowed U." D'eisigh sí "Uaigneach" ag deireadh na bliana 2024, agus tharraing sé mórán airde uirthi in 2024 agus 2025. D'éirigh go maith léi ar líne: nuair a phostáil sí físeán ar TikTok ag cur a cuid ceoil chun cinn, thug duine éigin "Gaeilgeoir Swift" uirthi sna tuairimí, agus ghlac sí leis an leasainm sin ó shin. Rinne sí leaganacha Gaeilge d'amhráin le Taylor Swift ina dhiaidh sin, ina measc "You Belong With Me" (ón albam ''Fearless''), "August," "The Fate of Ophelia," agus "Opalite." Nuair nach raibh focal Gaeilge ann do théarma áirithe—mar shampla "bleachers"—roghnaigh sí an focal "seastán" ina áit. D'eisigh sí leagan clúdaigh den amhrán "Ríocht na Sí" in éineacht leis an gceoltóir CAOIMHÍN, tar éis dóibh beirt a gcuid ceoil a mhalartú ar an gclár teilifíse ''Casadh sa Cheol'' ar TG4. Ghlac sí páirt freisin sa scéim forbartha Glór Ár Linne de chuid Raidió Rí-Rá, agus sheinn sí ar an stáitse Gaeilge ag an bPicnic Leictreach i mí Lúnasa 2025. === "Céim ar Chéim" agus an chéad albam === D'eisigh Lisa Murray a singil nua, "Céim ar Chéim," ar an 24 Iúil 2026—an chéad singil oifigiúil óna céad albam, ''Abhaile'', atá le teacht i mí Mheán Fómhair 2026. Scríobh agus léirigh sí féin agus a comhléiritheoir, Cian Sweeney, an t‑amhrán. Déanann ''Abhaile'' iniúchadh ar théamaí na himirce, na féiniúlachta, agus an bhainteachais, agus é ag leanúint stua scéalaíochta ó fhágáil na hÉireann go dtí athaimsiú na hÉireannachta agus filleadh abhaile faoi dheireadh. Ar an 26 Iúil 2026, chomhoibrigh sí leis an gclub reatha Céim ar Chéim, arb ionann a ainm agus ainm an amhráin nua; sheinn sí roinnt amhrán don ghrúpa tar éis dóibh a rith a chríochnú. Fuair sí maoiniú ó Chultúr Éireann chun aistear a dhéanamh leis an albam i mí Dheireadh Fómhair 2026. == Aitheantas Gaeltachta == Tá Lisa Murray tar éis labhairt go poiblí faoi bhród Gaeltachta agus faoi thábhacht an phopchultúir chomhaimseartha sa Ghaeltacht. Agus í ag cur a singile is déanaí chun cinn, dúirt sí gurb é a príomhsprioc mar ealaíontóir ná a léiriú gur féidir popcheol comhaimseartha a chruthú trí Ghaeilge, agus spreag sí daoine óga sa Ghaeltacht le bheith bródúil as a mbunadh. Is féidir Lisa Murray a leanúint ar Instagram agus TikTok ag @lisawiththefringe. == Féach freisin == * [[Taylor Swift]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}}{{DEFAULTSORT:Murray, Lisa }} [[Catagóir:Popcheol i nGaeilge]] [[Catagóir:Popcheoltóirí]] [[Catagóir:Amhránaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Taylor Swift]] rmgt0h4a4awehgavxv4q7vye5tfyudx 1321670 1321668 2026-07-25T23:47:48Z TGcoa 21229 1321670 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir agus scríbhneoir amhrán Gaeilge í '''Lisa Murray''', ar as [[Gaeltacht Bhaile Ghib]], Contae na Mí, ó dhúchas di. Tá aithne fhorleathan uirthi mar "Ghaeilgeoir Swift" nó "Taylor Swift na Gaeilge," leasainm a tugadh uirthi tar éis di aird a tharraingt ar líne lena leaganacha Gaeilge d'amhráin le [[Taylor Swift]]. Is é ''Abhaile'' teideal a céad albaim, atá le heisiúint i mí Mheán Fómhair 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/lisa-murray-ar-a-singil-nua-ceim-ar-cheim-baddies-bhaile-ghib-agus-a-comhoibriu-le-club-reatha/|teideal=Lisa Murray ar a singil nua 'Céim ar Chéim', Baddies Bhaile Ghib, agus a comhoibriú le club reatha|údar=Conor Torbóid|dáta=22 Iúil 2026|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-staitse-gaeilge-ag-an-bpicnic-leictreach-feile-john-ford-eagran-speisialta-blas-ceoil-caint-ar-bhruce-ismay-agus-teach-chasla/|teideal=An stáitse Gaeilge ag an bPicnic Leictreach, Féile John Ford, Eagrán speisialta Blas Ceoil, Caint ar Bhruce Ismay agus Teach Chasla|dáta=2025-08-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2026/02/22/siamsaiocht/lisa-murray-taylor-swift/|teideal=Gaeilgeoir Swift: Chuaigh ceoltóir 'viral' le hamhrán Taylor|údar=extrag.ie|dáta=10 MF 2025|language=ga-IE|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://mpg.org.uk/lisa-murray-full-member/|teideal=Lisa Murray|údar=Music Producers Guild / mpg.org.uk|dáta=2025|dátarochtana=2026}}</ref> [[Íomhá:Giving way to Irish in the Baile Ghib Gaeltacht - geograph.org.uk - 704757.jpg|mion|220x220px|Baile Ghib]] == Óige agus oideachas == Tógadh Lisa Murray i mBaile Ghib, agus thosaigh sí ag seinm an phianó agus í seacht nó ocht mbliana d'aois. Thosaigh sí ag cumadh amhrán go luath ina dhiaidh sin, timpeall deich mbliana d'aois. Mar dhéagóir, ghlac sí páirt in amharclannaíocht agus i mbannaí ceoil éagsúla. Rinne sí staidéar ar an gceol agus ar an Nua-Ghaeilge i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], agus ina dhiaidh sin bhain sí máistreacht amach i mBerklee College of Music i m[[Bostún, Massachusetts|Bostún]]. Ina dhiaidh sin, chuaigh sí chun cónaithe i Londain ar feadh trí bliana, áit ar oibrigh sí do Sony Music. In ainneoin di a bheith ag obair i dtionscal an cheoil, níor cheangail sí a saothar ceoil lena teanga dhúchais go dtí deireadh na bliana 2024. Nuair a bhí sí thar lear, mhothaigh sí uaigneach, agus thuig sí luach na Gaeilge di féin ar bhealach nár thuig sí roimhe sin. Bhog sí abhaile go hÉirinn dá bharr. == Gairm cheoil == Thosaigh Lisa Murray ag eisiúint ceoil faoina hainm féin i 2022 lena singil "I Unfollowed U." D'eisigh sí "Uaigneach" ag deireadh na bliana 2024, agus tharraing sé mórán airde uirthi in 2024 agus 2025. D'éirigh go maith léi ar líne: nuair a phostáil sí físeán ar TikTok ag cur a cuid ceoil chun cinn, thug duine éigin "Gaeilgeoir Swift" uirthi sna tuairimí, agus ghlac sí leis an leasainm sin ó shin. Rinne sí leaganacha Gaeilge d'amhráin le Taylor Swift ina dhiaidh sin, ina measc "You Belong With Me" (ón albam ''Fearless''), "August," "The Fate of Ophelia," agus "Opalite." Nuair nach raibh focal Gaeilge ann do théarma áirithe—mar shampla "bleachers"—roghnaigh sí an focal "seastán" ina áit. D'eisigh sí leagan den amhrán "Ríocht na Sí" in éineacht leis an gceoltóir CAOIMHÍN, tar éis dóibh beirt a gcuid ceoil a mhalartú ar an gclár teilifíse ''Casadh sa Cheol'' ar TG4. Ghlac sí páirt freisin sa scéim forbartha Glór Ár Linne de chuid [[Raidió Rí-Rá]], agus sheinn sí ar an stáitse ag [[An Phicnic Leictreach|Picnic Leictreach]] i mí Lúnasa 2025. === "Céim ar Chéim" agus an chéad albam === D'eisigh Lisa Murray a singil nua, "Céim ar Chéim," ar an 24 Iúil 2026—an chéad singil oifigiúil óna céad albam, ''Abhaile'', atá le teacht i mí Mheán Fómhair 2026. Scríobh agus léirigh sí féin agus a comhléiritheoir, Cian Sweeney, an t‑amhrán. Déanann ''Abhaile'' iniúchadh ar théamaí na himirce, na féiniúlachta, agus an bhainteachais, agus é ag leanúint stua scéalaíochta ó fhágáil na hÉireann go dtí athaimsiú na hÉireannachta agus filleadh abhaile faoi dheireadh. Ar an 26 Iúil 2026, chomhoibrigh sí leis an gclub reatha Céim ar Chéim, arb ionann a ainm agus ainm an amhráin nua; sheinn sí roinnt amhrán don ghrúpa tar éis dóibh a rith a chríochnú. Fuair sí maoiniú ó Chultúr Éireann chun aistear a dhéanamh leis an albam i mí Dheireadh Fómhair 2026. == Aitheantas Gaeltachta == Tá Lisa Murray tar éis labhairt go poiblí faoi bhród Gaeltachta agus faoi thábhacht an phopchultúir chomhaimseartha sa Ghaeltacht. Agus í ag cur a singile is déanaí chun cinn, dúirt sí gurb é a príomhsprioc mar ealaíontóir ná a léiriú gur féidir popcheol comhaimseartha a chruthú trí Ghaeilge, agus spreag sí daoine óga sa Ghaeltacht le bheith bródúil as a mbunadh. Is féidir Lisa Murray a leanúint ar Instagram agus TikTok ag @lisawiththefringe. == Féach freisin == * [[Taylor Swift]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Murray, Lisa }} [[Catagóir:Popcheol i nGaeilge]] [[Catagóir:Popcheoltóirí]] [[Catagóir:Amhránaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Taylor Swift]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] 4n50gfiskk9d4dynk8zd8hbi2c5n4ij 1321672 1321670 2026-07-25T23:59:51Z TGcoa 21229 /* Óige agus oideachas */ 1321672 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir agus scríbhneoir amhrán Gaeilge í '''Lisa Murray''', ar as [[Gaeltacht Bhaile Ghib]], Contae na Mí, ó dhúchas di. Tá aithne fhorleathan uirthi mar "Ghaeilgeoir Swift" nó "Taylor Swift na Gaeilge," leasainm a tugadh uirthi tar éis di aird a tharraingt ar líne lena leaganacha Gaeilge d'amhráin le [[Taylor Swift]]. Is é ''Abhaile'' teideal a céad albaim, atá le heisiúint i mí Mheán Fómhair 2026.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/lisa-murray-ar-a-singil-nua-ceim-ar-cheim-baddies-bhaile-ghib-agus-a-comhoibriu-le-club-reatha/|teideal=Lisa Murray ar a singil nua 'Céim ar Chéim', Baddies Bhaile Ghib, agus a comhoibriú le club reatha|údar=Conor Torbóid|dáta=22 Iúil 2026|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-staitse-gaeilge-ag-an-bpicnic-leictreach-feile-john-ford-eagran-speisialta-blas-ceoil-caint-ar-bhruce-ismay-agus-teach-chasla/|teideal=An stáitse Gaeilge ag an bPicnic Leictreach, Féile John Ford, Eagrán speisialta Blas Ceoil, Caint ar Bhruce Ismay agus Teach Chasla|dáta=2025-08-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2026/02/22/siamsaiocht/lisa-murray-taylor-swift/|teideal=Gaeilgeoir Swift: Chuaigh ceoltóir 'viral' le hamhrán Taylor|údar=extrag.ie|dáta=10 MF 2025|language=ga-IE|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://mpg.org.uk/lisa-murray-full-member/|teideal=Lisa Murray|údar=Music Producers Guild / mpg.org.uk|dáta=2025|dátarochtana=2026}}</ref> [[Íomhá:Giving way to Irish in the Baile Ghib Gaeltacht - geograph.org.uk - 704757.jpg|mion|220x220px|Baile Ghib]] == Óige agus oideachas == Tógadh Lisa Murray i mBaile Ghib, agus thosaigh sí ag seinm an phianó agus í seacht nó ocht mbliana d'aois. Thosaigh sí ag cumadh amhrán go luath ina dhiaidh sin, timpeall deich mbliana d'aois. Mar dhéagóir, ghlac sí páirt in amharclannaíocht agus i mbannaí ceoil éagsúla. Rinne sí staidéar ar an gceol agus ar an Nua-Ghaeilge i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], agus ina dhiaidh sin bhain sí máistreacht amach i mBerklee College of Music i m[[Bostún, Massachusetts|Bostún]] (bronnadh an scoláireacht "Outstanding Woman" uirthi). Ina dhiaidh sin, chuaigh sí chun cónaithe i Londain ar feadh trí bliana, áit ar oibrigh sí do Sony Music. In ainneoin di a bheith ag obair i dtionscal an cheoil, níor cheangail sí a saothar ceoil lena teanga dhúchais go dtí deireadh na bliana 2024. Nuair a bhí sí thar lear, mhothaigh sí uaigneach, agus thuig sí luach na Gaeilge di féin ar bhealach nár thuig sí roimhe sin. Bhog sí abhaile go hÉirinn dá bharr.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Gairm cheoil == Le linn na [[Paindéim COVID-19|paindéime Covid]], thosaigh sí ag léiriú a cuid ceoil féin óna seomra leapa. D'eisigh sí a chéad shingil, "I Unfollowed U," i 2022; fuair sé an-aird ar an raidió náisiúnta, agus tháinig sé isteach i measc na n-amhrán ba mhó ar chairt Shazam na hÉireann. Ba í "Uaigneach," a d'eisigh sí ag deireadh na bliana 2024, an chéad amhrán léi go hiomlán as Gaeilge, agus é ina thús lena haistear mar cheoltóir Gaeilge. D'éirigh go maith léi ar líne ina dhiaidh sin: nuair a phostáil sí físeán ar [[TikTok]] ag cur a cuid ceoil chun cinn, thug duine éigin "Gaeilgeoir Swift" uirthi sna tuairimí, agus ghlac sí leis an leasainm sin ó shin. Rinne sí leaganacha Gaeilge d'amhráin le [[Taylor Swift]] ina dhiaidh sin, ina measc "You Belong With Me" (ón albam ''Fearless''), "August," "The Fate of Ophelia," agus "Opalite." Nuair nach raibh focal Gaeilge ann do théarma áirithe—mar shampla "bleachers"—roghnaigh sí an focal "seastán" ina áit. D'eisigh sí leagan clúdaigh den amhrán "Ríocht na Sí" in éineacht leis an gceoltóir CAOIMHÍN, tar éis dóibh beirt a gcuid ceoil a mhalartú ar an gclár teilifíse ''Casadh sa Cheol'' ar TG4. Ghlac sí páirt freisin sa scéim forbartha Glór Ár Linne de chuid [[Raidió Rí-Rá]], agus sheinn sí ar an stáitse Gaeilge ag [[An Phicnic Leictreach|Picnic Leictreach]] i mí Lúnasa 2025. Craoladh Electric Picnic 2025 ar chlár TG4, ''Beó ón Electric Picnic'', in éineacht le ceoltóirí eile ar nós [[Kneecap]], Amble, agus [[IMLÉ]]. Sheinn sí beo ar RTÉ Raidió 1, tugadh aitheantas "One to Watch" di ó TodayFM, agus bhí sí le feiceáil ar an gclár teilifíse ''Ireland AM''. === "Céim ar Chéim" agus an chéad albam === D'eisigh Lisa Murray a singil nua, "Céim ar Chéim," ar an 24 Iúil 2026—an chéad singil oifigiúil óna céad albam, ''Abhaile'', atá le teacht i mí Mheán Fómhair 2026. Scríobh agus léirigh sí féin agus a comhléiritheoir, Cian Sweeney, an t‑amhrán. Déanann ''Abhaile'' iniúchadh ar théamaí na himirce agus na féiniúlachta. Fuair sí maoiniú ó Chultúr Éireann chun aistear a dhéanamh leis an albam i mí Dheireadh Fómhair 2026..<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Aitheantas Gaeltachta == Tá Lisa Murray tar éis labhairt go poiblí faoi [[Bród na Gaeltachta|bhród Gaeltachta]] agus faoi thábhacht an phopchultúir chomhaimseartha sa Ghaeltacht. Agus í ag cur a singile is déanaí chun cinn, dúirt sí gurb é a príomhsprioc mar ealaíontóir ná a léiriú gur féidir popcheol comhaimseartha a chruthú trí Ghaeilge, agus spreag sí daoine óga sa Ghaeltacht le bheith bródúil as a mbunadh. Is féidir Lisa Murray a leanúint ar [[Instagram]] agus [[TikTok]] ag @lisawiththefringe. == Féach freisin == * [[Taylor Swift]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Murray, Lisa }} [[Catagóir:Popcheol i nGaeilge]] [[Catagóir:Popcheoltóirí]] [[Catagóir:Amhránaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Taylor Swift]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] kwlf0aln1859c1qs02db79lvs6xk0ds 1321673 1321672 2026-07-26T00:15:10Z TGcoa 21229 1321673 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir agus scríbhneoir amhrán Gaeilge í '''Lisa Murray''', ar as [[Gaeltacht Bhaile Ghib]], Contae na Mí, ó dhúchas di. Tá aithne fhorleathan uirthi mar "Ghaeilgeoir Swift" nó "Taylor Swift na Gaeilge," leasainm a tugadh uirthi tar éis di aird a tharraingt ar líne lena leaganacha Gaeilge d'amhráin le [[Taylor Swift]]. Is é ''Abhaile'' teideal a céad albaim, atá le heisiúint i mí Mheán Fómhair 2026.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/lisa-murray-ar-a-singil-nua-ceim-ar-cheim-baddies-bhaile-ghib-agus-a-comhoibriu-le-club-reatha/|teideal=Lisa Murray ar a singil nua 'Céim ar Chéim', Baddies Bhaile Ghib, agus a comhoibriú le club reatha|údar=Conor Torbóid|dáta=22 Iúil 2026|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-staitse-gaeilge-ag-an-bpicnic-leictreach-feile-john-ford-eagran-speisialta-blas-ceoil-caint-ar-bhruce-ismay-agus-teach-chasla/|teideal=An stáitse Gaeilge ag an bPicnic Leictreach, Féile John Ford, Eagrán speisialta Blas Ceoil, Caint ar Bhruce Ismay agus Teach Chasla|dáta=2025-08-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2026/02/22/siamsaiocht/lisa-murray-taylor-swift/|teideal=Gaeilgeoir Swift: Chuaigh ceoltóir 'viral' le hamhrán Taylor|údar=extrag.ie|dáta=10 MF 2025|language=ga-IE|dátarochtana=2026-07-25}}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://mpg.org.uk/lisa-murray-full-member/|teideal=Lisa Murray|údar=Music Producers Guild / mpg.org.uk|dáta=2025|dátarochtana=2026}}</ref><ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Casadh sa Cheol {{!}} Caoimhín & Lisa Murray {{!}} Player {{!}} Irish Television Channel, Súil Eile|url=https://www.tg4.ie/en/player/play/?pid=6391177902112&series=Casadh+sa+Cheol&genre=Siamsaiocht|language=ga-IE|author=TG4|date=29.03.26}}</ref> [[Íomhá:Giving way to Irish in the Baile Ghib Gaeltacht - geograph.org.uk - 704757.jpg|mion|220x220px|Baile Ghib]] == Óige agus oideachas == Tógadh Lisa Murray i mBaile Ghib, agus thosaigh sí ag seinm an phianó agus í seacht nó ocht mbliana d'aois. Thosaigh sí ag cumadh amhrán go luath ina dhiaidh sin, timpeall deich mbliana d'aois. Mar dhéagóir, ghlac sí páirt in amharclannaíocht agus i mbannaí ceoil éagsúla. Rinne sí staidéar ar an gceol agus ar an Nua-Ghaeilge i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], agus ina dhiaidh sin bhain sí máistreacht amach i mBerklee College of Music i m[[Bostún, Massachusetts|Bostún]] (bronnadh an scoláireacht "Outstanding Woman" uirthi). Ina dhiaidh sin, chuaigh sí chun cónaithe i Londain ar feadh trí bliana, áit ar oibrigh sí do Sony Music. In ainneoin di a bheith ag obair i dtionscal an cheoil, níor cheangail sí a saothar ceoil lena teanga dhúchais go dtí deireadh na bliana 2024. Nuair a bhí sí thar lear, mhothaigh sí uaigneach, agus thuig sí luach na Gaeilge di féin ar bhealach nár thuig sí roimhe sin. Bhog sí abhaile go hÉirinn dá bharr.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Gairm cheoil == Le linn na [[Paindéim COVID-19|paindéime Covid]], thosaigh sí ag léiriú a cuid ceoil féin óna seomra leapa. D'eisigh sí a chéad shingil, "I Unfollowed U," i 2022; fuair sé an-aird ar an raidió náisiúnta, agus tháinig sé isteach i measc na n-amhrán ba mhó ar chairt Shazam na hÉireann. Ba í "Uaigneach," a d'eisigh sí ag deireadh na bliana 2024, an chéad amhrán léi go hiomlán as Gaeilge, agus é ina thús lena haistear mar cheoltóir Gaeilge. D'éirigh go maith léi ar líne ina dhiaidh sin: nuair a phostáil sí físeán ar [[TikTok]] ag cur a cuid ceoil chun cinn, thug duine éigin "Gaeilgeoir Swift" uirthi sna tuairimí, agus ghlac sí leis an leasainm sin ó shin. Rinne sí leaganacha Gaeilge d'amhráin le [[Taylor Swift]] ina dhiaidh sin, ina measc "You Belong With Me" (ón albam ''Fearless''), "August," "The Fate of Ophelia," agus "Opalite." Nuair nach raibh focal Gaeilge ann do théarma áirithe—mar shampla "bleachers"—roghnaigh sí an focal "seastán" ina áit. D'eisigh sí leagan clúdaigh den amhrán "Ríocht na Sí" in éineacht leis an gceoltóir CAOIMHÍN, tar éis dóibh beirt a gcuid ceoil a mhalartú ar an gclár teilifíse ''[https://www.tg4.ie/en/player/play/?pid=6391177902112&series=Casadh%20sa%20Cheol&genre=Siamsaiocht Casadh sa Cheol]'' ar TG4.<ref name=":3" /> Ghlac sí páirt freisin sa scéim forbartha Glór Ár Linne de chuid [[Raidió Rí-Rá]], agus sheinn sí ar an stáitse Gaeilge ag [[An Phicnic Leictreach|Picnic Leictreach]] i mí Lúnasa 2025. Craoladh Electric Picnic 2025 ar chlár TG4, ''Beó ón Electric Picnic'', in éineacht le ceoltóirí eile ar nós [[Kneecap]], Amble, agus [[IMLÉ]]. Sheinn sí beo ar RTÉ Raidió 1, tugadh aitheantas "One to Watch" di ó TodayFM, agus bhí sí le feiceáil ar an gclár teilifíse ''Ireland AM''. === "Céim ar Chéim" agus an chéad albam === D'eisigh Lisa Murray a singil nua, "Céim ar Chéim," ar an 24 Iúil 2026—an chéad singil oifigiúil óna céad albam, ''Abhaile'', atá le teacht i mí Mheán Fómhair 2026. Scríobh agus léirigh sí féin agus a comhléiritheoir, Cian Sweeney, an t‑amhrán. Déanann ''Abhaile'' iniúchadh ar théamaí na himirce agus na féiniúlachta. Fuair sí maoiniú ó Chultúr Éireann chun aistear a dhéanamh leis an albam i mí Dheireadh Fómhair 2026..<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Aitheantas Gaeltachta == Tá Lisa Murray tar éis labhairt go poiblí faoi [[Bród na Gaeltachta|bhród Gaeltachta]] agus faoi thábhacht an phopchultúir chomhaimseartha sa Ghaeltacht. Agus í ag cur a singile is déanaí chun cinn, dúirt sí gurb é a príomhsprioc mar ealaíontóir ná a léiriú gur féidir popcheol comhaimseartha a chruthú trí Ghaeilge, agus spreag sí daoine óga sa Ghaeltacht le bheith bródúil as a mbunadh. Is féidir Lisa Murray a leanúint ar [[Instagram]] agus [[TikTok]] ag @lisawiththefringe. == Féach freisin == * [[Taylor Swift]] == Naisc sheachtracha == * ''[https://www.tg4.ie/en/player/play/?pid=6391177902112&series=Casadh%20sa%20Cheol&genre=Siamsaiocht Casadh sa Cheol]'' ar TG4.<ref name=":3" /> == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Murray, Lisa }} [[Catagóir:Popcheol i nGaeilge]] [[Catagóir:Popcheoltóirí]] [[Catagóir:Amhránaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Taylor Swift]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] 6bvghxo7i65fac4ispt9zwyd87ug9kt