Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2228 1322178 1173890 2026-07-30T15:34:03Z Saighneánach 72809 Typo 1322178 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} Brainse den [[Míochaine|mhíochaine]] a bhaineann le toircheas is luí seoil is ea '''cnáimhseachas''' (nó '''asaoideolaíocht''' uaireanta).<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> == Cúram == Cleachtann [[lia]], bean chabhrach, bean ghlúine, cnáimhseoir nó cnáimhseach an cnáimhseachas, sé sin, aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Tugtar cúram ann do chonair atáirgthe na mban agus a bpáistí i rith toirchis, bhreith an linbh agus na tréimhse iarbhreithe. Tagann san áireamh:<ref name=":0" /> * cúram na mná le linn a toirchis, * measúnú ar mhéid is sláinte an fhéatais sa bhroinn, * brath galar a bhaineann le toircheas ar nós eiclaimse, * ionad is treoshuíomh an fhéatais sa bhroinn a dhéanamh amach, agus * tabhairt an pháiste ón mbean. De ghnáth, san iarthar inniu, déanann an cnáimhseoir cuid mhór dá chuid oibre in ospidéal. [[Íomhá:Eucharius Rößlin Rosgarten Childbirth.jpg|clé|mion|Eucharius Rößlin, Der Swangern frawen, timpeall 1515]] === Stair === Bhíodh cúram le linn luí seoil i lámha na mban, agus thosaigh ag teacht faoin lucht leighis sa l6ú céad.<ref name=":0" /> Tháinig [[teanchair]] in úsáid sa [[17ú haois]] le cabhrú sa bhreith. [[James Young Simpson]] is túisce a bhain leas as cabhair ainéistéisigh (seachas [[ainéistéiseach eipeadúrach]]) le linn tabhairt an pháiste ón mbean.<ref name=":0" /> Ach inniu, déantar an gnó gan ainéistéiseach go fairsing ar fud an domhain. == Féach freisin == * [[Breith clainne]] == Naisc == * [https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/act/2018/31/gle/enacted/a3118i-with-links.pdf An tAcht Sláinte] (Foirceannadh Toirchis a Rialáil), 2018 == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Speisialtachtaí leighis]] [[Catagóir:Breith]] [[Catagóir:Gairmeacha]] [[Catagóir:Toircheas]] [[Catagóir:Cnáimhseachas]] 7u0zj4sejrq1gdhfkq88hwt573uwrki 0 2823 1322139 1039335 2026-07-30T14:11:52Z Saighneánach 72809 Typo 1322139 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí an Dr. '''Helmut Josef Michael Kohl''' ina Sheansailéir ar [[an Ghearmáin|an nGearmáin]] ó [[1982]] go dtí [[1998]]. Cuimhneofar ar Helmut Kohl mar gheall ar athaontú na Gearmáine a tharla le linn a thréimhse in oifig, nuair a theip ar an g[[Cumannachas]] in [[oirthear na hEorpa]]. I ndiaidh a bháis, dúirt [[Jean-Claude Juncker]] an méid seo: “Ní hé amháin gur cheann urra aontacht na Gearmáine a bhí in Helmut Kohl. Rinne sé a chion – cion níos mó ná a rinne daoine eile – chun stair na hEorpa agus geografaíocht na hEorpa a thabhairt chun réitigh le chéile".<ref><nowiki>https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today/2017_ga</nowiki></ref> == Beatha == Rugadh Kohl i Ludwigshafen na Gearmáine ar an [[3 Aibreán]] [[1930]]. Ina Caitliceach a tógadh é. [[Íomhá:KAS-Kohl, Helmut-Bild-6906-3.jpg|clé|mion|235x235px|1967]] Is i lár na ndéaga de bhlianta a bhí sé nuair a tháinig deireadh leis an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Ach bhí Kohl páirteach sa [[Dara Cogadh Domhanda]] agus é fós ina dhéagóir, ball den Kinderlandverschickung agus ansin den Hitlerjugend. Is minic a dúirt sé go raibh sé slán ón gcuid is measa den chogadh mar gheall ar é a bheith chomh hóg sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://european-union.europa.eu/system/files/2021-06/eu-pioneers-kohl-mitterrand_ga.pdf|teideal=Helmut Kohl agus François Mitterrand: ceannairí san athmhuintearas|údar=european-union.europa.eu|dátarochtana=2022}}</ref> Maraíodh a deartháir Walter, saighdiúir, sa Chogadh sa bhliain 1944; chuaigh a bhás go smior ann. Rinne sé staidéar ar an dlí in Frankfurt sular athraigh sé go dtí an stair agus an eolaíocht pholaitiúil ar Ollscoil [[Heidelberg]]. Bhí sé ina bhall den eagraíocht, [[AIESEC]]. Chuaigh Kohl le polaitíocht go luath ina shaol, agus bhí ina bhall den Pháirtí Críostaí Daonlathach ó [[1947]]. Ghnóthaigh sé [[céim dochtúra]] sa [[stair]]. === Gairm === Is i saol na hacadúlachta a chuir sé tús lena shaol oibre, go dtí go ndeachaigh sé bealach an ghnó ina dhiaidh sin agus bealach na polaitíochta sa deireadh thiar. In 1959 toghadh ina cheannaire é ar chraobh a bhaile dúchais den Aontas Daonlathach Críostaí (CDU), agus ba ghearr gur shaothraigh sé a bhealach aníos tríd an bpolaitíocht áitiúil agus réigiúnach. Tar éis tamall a chaitheamh i bpolaitíocht stáit, toghadh é chuig an Pharlaimint Fheidearálach. Tar éis dó a bheith ina aireuachtarán ar Dhúiche na Réine agus an Phalaitíneacht (rud a d’fhág gurbh é an ceann rialtais tofa is óige sa Ghearmáin), agus ina chathaoirleach ar CDU, thug sé na chéad chéimeanna i dtreo Sheansailéireacht Iarthar na Gearmáine.<ref name=":0" /> Bhí sé ina cheannaire ar an bhfreasúra ó 1973 ar aghaidh. === Seansailéir === [[Íomhá:KAS-Kohl, Helmut-Bild-6306-1.jpg|clé|mion|251x251px|1975]] In 1982, briseadh an rialtas mar gheall ar vóta mímhuiníne a thionscain CDU. Dá réir sin, thogh an Bundestag (parlaimint na Gearmáine) Kohl ina Sheansailéir. Tar éis vóta mímhuiníne sa Seansailéir [[Helmut Schmidt]] rinneadh Seansailéir de Kohl ar 1 Deireadh Fómhair 1982. Bliain ina dhiaidh sin, fuair sé greim níos doichte ar an gcumhacht trí thoghcháin chónaidhme 1983 a bhaint le farasbarr suntasach. Cé go raibh na [[meáin chumarsáide]] ag magadh faoi agus go raibh freasúra láidir ina choinne, bhí tréimhse cumhachta níos faide ag Kohl mar Sheansailéir ná mar a bhí ag duine ar bith sa Ghearmáin ó aimsir [[Otto von Bismarck]]. D'fhan sé i gcumhacht go dtí gur bhuaigh an [[SPD|Páirtí Daonlathach Sóisialta]] toghchán na bliana [[1998]].[[Íomhá:KAS-Kohl, Helmut-Bild-35737-1.jpg|mion|clé|2010|170x170px]]Is as a thiomantas chun aon stát amháin a dhéanamh den Ghearmáin is fearr atá cuimhne air. Ba é an chéad Seansailéir a chuir fáilte roimh cheann stáit Oirthear na Gearmáine i gcáil taidhleoireachta, agus tar éis thitim {{H|Balla Bheirlín}}, ba go diongbháilte a shaothraigh sé athaontú Oirthear agus Iarthar na Gearmáine.<ref name=":0" /> In 1990, shínigh agus dhaingnigh an dá pharlaimint conradh, conradh lenar athaontaíodh an Ghearmáin 45 bliana tar éis do choimhlint an tír a scoilt ina dhá leath, agus conradh a d’fhág go rabhthas níos cóngaraí d’fhíorú na físe a bhí ag Kohl den Eoraip agus í aontaithe. [[Íomhá:Helmut Kohl (1995).jpg|clé|mion|218x218px|1995]] Bhí scannal mór [[Airgead (eacnamaíocht)|airgeadais]] ann áfach tar éis dó éirí as oifig, rud a fhágann smál ar a cháil mar pholaiteoir. Shíothlaigh Kohl ar [[16 Meitheamh]] [[2017]] in Oggersheim, sa Ghearmáin. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Seansailéirí na Gearmáine}} {{DEFAULTSORT:Koh, Helmut}} [[Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]] [[Catagóir:Básanna in 2017]] br8oxvk6vk4jw9apk0mncwvsnphpafo 0 3597 1322273 1275653 2026-07-31T10:35:07Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1322273 wikitext text/x-wiki {{Lúnasa}} Is é an '''1 Lúnasa''' an 213ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 214ú lá i mbliain bhisigh. Tá 152 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == *[[Lá Lúnasa]] in Éirinn * [[An Eilvéis]] - Lá Náisiúnta (Gearmáinis: ''Schweizer Bundesfeier''; Fraincis: ''Fête nationale Suisse''; Iodáilis: ''Festa nazionale Svizzera'') == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1744]] — [[Jean-Baptiste de Lamarck]], nádúraí Francach (b. [[1829]]) * [[1779]] — [[Francis Scott Key]], dlíodóir agus liriceoir Meiriceánach (b. [[1843]]) * [[1819]] — [[Herman Melville]], úrscéalaí agus file Meiriceánach (b. [[1891]]) * [[1883]] — [[Laurence Walsh]], polaiteoir Éireannach (b. [[1962]]) * [[1889]] — [[John Friel]], polaiteoir Éireannach (b. [[1963]]) * [[1901]] — [[Leo Skinner]], polaiteoir Éireannach (b. [[1970]]) * [[1902]] — [[Pete Latzo]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1968]]) * [[1910]] — [[Eero Saarinen]], ailtire Fionlannach (b. [[1961]]) * [[1914]] — [[Patrick McAuliffe]], polaiteoir Éireannach (b. [[1989]]) * [[1920]] — [[Ned Brennan]], polaiteoir Éireannach (b. [[1988]]) * [[1922]] — [[Carey Joyce]], polaiteoir Éireannach (b. [[2010]]) * [[1926]] — [[Declan Costello]], dlí-eolaí agus polaiteoir Éireannach (b. [[2011]]) * [[1930]] — [[Pierre Bourdieu]], socheolaí, antraipeolaí, agus fealsamh Francach (b. [[2002]]) * [[1931]] — [[Seán Ó Riada]], cumadóir ceoil (b. [[1971]]) * [[1938]] — [[Paddy Moloney]], ceoltóir Éireannach (b. [[2021]]) * [[1945]] — [[Douglas Osheroff|Douglas Dean Osheroff]], fisiceoir Meiriceánach * [[1946]] — [[Frank McLoughlin]], polaiteoir Éireannach * [[1947]] — [[Tommy Broughan]], polaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre * [[1948]] — [[John Browne (Fianna Fáil)|John Browne]], polaiteoir Éireannach a rugadh in 1948 * [[1950]] — [[Frances Fitzgerald]], polaiteoir Éireannach * [[1954]] — [[Trevor Berbick]], dornálaí trom-mheáchain Iamácach (b. [[2006]]) * [[1956]] — [[Willie Penrose|Liam Penrose]], polaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre * [[1960]] — [[Mícheál Ó Máirtín]], polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil * [[1963]] — [[Amber Rudd]], polaiteoir Briotanach * [[1963]] — [[Coolio]], rapálaí agus aisteoir Meiriceánach (b. [[2022]]) * [[1964]] — [[Kaspar Capparoni]], aisteoir * [[1969]] — [[Yannis Kyriakides]], cumadóir Ísiltíreach * [[1978]] — [[Oliver Dowden]], polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe * [[1981]] — [[Stephen Hunt]], peileadóir Éireannach * [[1986]] — [[Elena Vesnina]], imreoir leadóige Rúiseach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1714]] — [[Áine na Breataine Móire]], 49, banríon (r. [[1665]]) * [[1913]] — [[Lesya Ukrainka]], file agus scríbhneoir Úcránach (r. [[1871]]) * [[1922]] — [[Harry Boland|Énrí Ó Beóláin]], poblachtánach agus polaiteoir Éireannach (r. [[1887]]) * [[1966]] — [[Martin Nally]], polaiteoir Éireannach (r. [[1882]]) * [[1969]] — [[Alfred O'Rahilly]], scoláire agus polaiteoir Éireannach (r. [[1884]]) * [[1970]] — [[Frances Farmer]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1913]]) * [[1972]] — [[Seán Farrell]], polaiteoir Éireannach * [[1980]] — [[Bob Godwin]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1911]]) * [[1980]] — [[Daniel Hogan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1899]]) * [[1986]] — [[James Horan]], sagart Éireannach (r. [[1911]]) * [[2007]] — [[Tommy Makem]], 74, ceoltóir Éireannach (r. [[1932]]) * [[2009]] — [[Corazon Aquino]], uachtarán ar Phoblacht na nOileán Filipíneach (r. [[1933]]) * [[2018]] — [[Mary Carlisle]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1914]]) * [[2020]] — [[Wilford Brimley]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1934]]) * [[2022]] — [[Clíodna Cussen]], dealbhóir agus scríbhneoir Éireannach (r. [[1932]]) == Tarluithe eile == * [[1714]] - D'éirigh [[Seoirse I na Breataine Móire|Seoirse I]] ina rí * [[1800]] - Cur i bhfeidhm an [[Acht an Aontais 1800|Achta Aontais]] a chruthaigh [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] * [[1833]] - Chuir an [[An Bhreatain|Bhreatain]] deireadh le sclábhaíocht * [[1876]] - Rinneadh [[Colorado]] ina stát * [[1914]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: d'fhógair [[Impireacht na Gearmáine]] cogadh ar [[Impireacht na Rúise]] * [[1915]] - Tharla sochraid do [[Diarmaid Ó Donnabháin Rosa|Dhiarmaid Ó Donnabháin Rosa]]. Thug [[Pádraig Mac Piarais]] a [[Sochraid Dhiarmada Uí Dhonnabháin Rosa|óráid chlúiteach ag taobh na huaighe]] * [[1944]] - Chuir Arm na [[An Pholainn|Polainne]] tús le feachtas chun cathair [[Vársá]] a fháil ar ais ó na [[Naitsíochas|Naitsithe]] * [[1960]] - D'fhógair Dahomey ([[Beinin]] inniu) neamhspleáchas ón Fhrainc * [[1960]] - Fógraíodh [[Islamabad]] ina phríomhchathair fheidearálach na Pacastáine * [[1980]] - Toghadh [[Vigdís Finnbogadóttir]] ina huachtarán [[an Íoslainn|na hÍoslainne]] agus an chéad cheann stáit bhaininn thofa sa domhan * [[1980]] - Tharla timpiste thraenach a maraíodh 18 i g[[Cill na Mallach]], [[Contae Chorcaí]]. * [[1981]] - Thosaigh [[MTV]] ag craoladh * [[1988]] - Bhuamáil [[An tIRA Sealadach]] beairic [[Arm na Breataine|airm]] in [[Mill Hill]], Londain Thuaidh. Maraíodh aon saighdiúir. * [[2003]] - Cuireadh tús le hionchoisne faoi bhás an Dochtúra David Kelly, saineolaí arm, sa Ríocht Aontaithe. * [[2023]] - [[Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump (toghchán 2020)|Díotáladh]] [[Donald Trump]] ina ról leis an [[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|Ruathar ar an gCaipeatól ar 6 Eanáir 2021]]. Ba é a thríú díotáil in 2023. [[Catagóir:Dátaí|0801]] [[Catagóir:Míonna|Lúnasa, 1]] iujju556f22owy34jrjpvtx5mzutca8 0 5652 1322268 1275609 2026-07-31T09:17:19Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1322268 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} Is é an '''31 Iúil''' an 212ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 213ú lá i mbliain bhisigh. Tá 153 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Haváí]] - ''[[Ka Hae Hawaiʻi]]'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1800]] — [[Friedrich Wöhler]], ceimiceoir Gearmánach (b. [[1882]]) * [[1909]] — [[Olivér Halassy]], imreoir póló uisce (b. [[1946]]) * [[1912]] — [[Milton Friedman]], eacnamaí agus staitisteoir Meiriceánach (b. [[2006]]) * [[1918]] — [[Mícheál Ó hAodha|Micheál Ó hAodha]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1998]]) * [[1918]] — [[Paul Boyer]], bithcheimiceoir Meiriceánach (b. [[2018]]) * [[1935]] — [[David Thornley]], polaiteoir Éireannach (b. [[1978]]) * [[1947]] — [[Olivia Mitchell]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael * [[1951]] — [[Evonne Goolagong]], imreoir leadóige Astrálach * [[1964]] — [[Aengus Ó Snodaigh]], polaiteoir Éireannach * [[1965]] — [[J. K. Rowling]], údar Briotanach * [[1984]] — [[Conor McGinn]], polaiteoir Briotanach * [[1989]] — [[Victoria Azarenka]], imreoir leadóige Bealarúiseach * [[1989]] — [[Zelda Williams]], ban-aisteoir Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1373]] — [[Bríd na Sualainne]], naomh Sualannach (r. [[1303]]) * [[1849]] — [[Sándor Petőfi]], file agus réabhlóidí Ungárach (r. [[1823]]) * [[1867]] — [[Benoît Fourneyron]], innealtóir Francach (r. [[1802]]) * [[1875]] — [[Andrew Johnson]], 66, an 17ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. [[1808]]) * [[1886]] — [[Franz Liszt]], 74, Cumadóir agus pianódóir Ungárach (r. [[1811]]) * [[1917]] — [[Francis Ledwidge]], 29, file (r. [[1887]]) * [[1940]] — [[Udham Singh]], réabhlóidí Indiach (r. [[1899]]) * [[1949]] — [[Richard Stapleton]], polaiteoir Éireannach * [[1955]] — [[David Madden]], polaiteoir Éireannach (r. [[1880]]) * [[1964]] — [[Jim Reeves]], amhránaí ceol tíre Meiriceánach (r. [[1923]]) * [[1980]] — [[Ernst Pascual Jordan]], fisiceoir agus polaiteoir Gearmánach (r. [[1902]]) * [[1994]] — [[Joe Bratty]], dílseoir sa Tuaisceart (r. [[1961]]) * [[2009]] — [[Bobby Robson]], ban-aisteoir sacair (r. [[1933]]) * [[2012]] — [[Gore Vidal]], scríbhneoir Meiriceánach (r. [[1925]]) * [[2022]] — [[Ayman al-Zawahiri]], sceimhlitheoir Ioslamach (r. [[1951]]) == Tarluithe eile == * [[432]] - Toghadh [[Pápa Sixtus III]] i ndiaidh do [[Pápa Celestine I|Chelestine I]] bás a fháil ceathair lá roimhe sin * [[1009]] - Rinneadh [[Pápa Sergius IV|Sergius IV]] ina [[Pápa|Phápa]] * [[1492]] - Díbríodh [[na Giúdaigh]] uilig as an Spáinn nuair a tháinig [[Forógra Granada]] i bhfeidhm * [[1703]] - Cuireadh [[Daniel Defoe]] i gceapa as leabhal i ndiaidh dó paimfléad aorach a fhoilsiú. Caitheadh bláthanna aige. * [[1790]] - Eisíodh an chéad [[paitinn|phaitinn]] sna Stáit Aontaithe do Samuel Hopkins * [[1856]] - Tugadh cairt do [[Christchurch]] mar chathair * [[1917]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: Thosaigh [[Cath Passchendaele]] * [[1932]] - Fuair sciar 38% den vóta ag [[Páirtí Sóisialach Náisiúnta Oibrithe na Gearmáine|Páirtí na Naitsithe]] sa toghchán [[Gearmánach]] * [[1941]] - [[Uileloscadh|An tUileloscadh]]: de réir mar a d'ordaigh [[Adolf Hitler|Hitler]], d'iarr [[Hermann Göring]] plean ar [[Reinhard Heydrich]] do [[Fuascailt Dheiridh|Fhuascailt Dheiridh]] na Ceiste [[An Giúdachas|Giúdaí]] * [[1975]] - Mharaigh gunnadóirí [[Protastúnachas|Protastúnacha]] an banna ceoil ''[[Dúnmharú an Miami Showband|Miami Showband]]'' san [[Iúr Chinn Trá|Iúr]] i [[Contae an Dúin|gCo. an Dúin]] * [[1991]] - Shínigh na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus [[An tAontas Sóivéadach|Aontas na Sóivéide]] [[Cainteanna ar Laghdú Arm Straitéiseach|Conradh Start]] chun líon na mbuamaí núicléacha a laghdú * [[1992]] - Chuaigh [[an tSeoirsia]] isteach s[[na Náisiúin Aontaithe]] * [[2006]] - Thug [[Fidel Castro]] cumhacht dá dheartháir, [[Raúl Castro|Raúl]] * [[2007]] - [[Na Trioblóidí]]: críochnaíodh [[Oibríocht Banner]] * [[2015]] - Gearradh téarmaí príosúnachta idir 18 mí agus 3 bliana ar thriúr iar-fheidhmeannach le [[Banc Angla-Éireannach]]. [http://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0731/718414-pionos-le-gearradh-inniu-ar-thriur-iar-fheidhmeannach-le-anglo/ RTÉ Nuacht] <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Dátaí|0731]] [[Catagóir:Míonna|Iúil, 31]] pbmeum3qhsuh22iklmwx46dl6g153d6 0 6317 1322236 1126987 2026-07-31T01:11:44Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322236 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} '''Liosta [[Dúil cheimiceach|dúl ceimiceach]]''' is ea é seo a chuirtear in ord aibítreach agus a chódaítear le dath ar leith do gach saghas dúile. In éineacht le hainm na dúile, tugtar an [[siombail cheimiceach]], an t-[[uimhir adamhach]], an [[meáchan adamhach]] nó an t-iseatóp is chobhsaí, agus uimhreacha an ghrúpa agus an pheiriaid ar an d[[tábla peiriadach]]. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; text-align:center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- | colspan="5" | '''Sraith Cheimiceach''' |- | width="20%" style="background:#ff6666;" | [[Miotail alcaile]] | width="20%" style="background:#ffdead;" | [[Miotail cré-alcaileacha]] | width="20%" style="background:#ffbfff;" | [[Lantainídeacha]] | width="20%" style="background:#ff99cc;" | [[Achtainídeacha]] | width="20%" style="background:#ffc0c0;" | [[Miotail iarthrasdultacha]] |- | style="background:#cccccc;" | [[Miotail iarthrasdultacha]] | style="background:#cccc99;" | [[Miotalóidigh]] | style="background:#a0ffa0;" | [[Neamh-mhiotail]] | style="background:#ffff99;" | [[Hailiginí]] | style="background:#c0ffff;" | [[Triathgháis]] |} {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! width="150" | Ainm !! width="75"| Siombail Chemiceach !! width="75"| Uimhir Adamhach !! width="110" | Meáchan Adamhach !! width="50"|Grúpa !! width="50|Peiriad |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Achtainiam]] || Ac || 89 || [227]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Aimeiriciam]] || Am || 95 || [243]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Airgead (dúil)|Airgead]] || Ag || 47 || 107.8682(2){{tagairt uimhir|2|2}} || 11 || 5 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Alúmanam]]|| Al || 13 || 26.981538(2) || 13 || 3 |- style bgcolor="#cccc99" |[[Antamón]]|| Sb || 51 || 121.760(1){{tagairt uimhir|2|2}} || 15 || 5 |- style bgcolor="#c0ffff" |[[Argón]] || Ar || 18 || 39.948(1){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 18 || 3 |- style bgcolor="#cccc99" |[[Arsanaic]] || As || 33 || 74.92160(2) || 15 || 4 |- style bgcolor="#ffff99" |[[Astaitín]] || At || 85 || [210]{{tagairt uimhir|1|1}} || 17 || 6 |- style bgcolor="#ffdead" |[[Bairiam]] || Ba || 56 || 137.327(7) || 2 || 6 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Beircéiliam]] || Bk || 97 || [247]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffdead" |[[Beirilliam]] || Be || 4 || 9.012182(3) || 2 || 2 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Biosmat]] || Bi || 83 || 208.980 38(2) || 15 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Bóiriam]] || Bh || 107 || [264]{{tagairt uimhir|1|1}} || 7 || 7 |- style bgcolor="#cccc99" |[[Bórón]] || B || 5 || 10.811(7){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 13 || 2 |- style bgcolor="#ffff99" |[[Bróimín]] || Br || 35 || 79.904(1) || 17 || 4 |- style bgcolor="#ff6666" |[[Caeisiam]] || Cs || 55 || 132.905 45(2) || 1 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Caidmiam]] || Cd || 48 || 112.411(8){{tagairt uimhir|2|2}} || 12 || 5 |- style bgcolor="#ffdead" |[[Cailciam]] || Ca || 20 || 40.078(4){{tagairt uimhir|2|2}} || 2 || 4 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Calafoirniam]] || Cf || 98 || [251]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#a0ffa0" |[[Carbón]] || C || 6 || 12.0107(8){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 14 || 2 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Ceiriam]] || Ce || 58 || 140.116(1){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Ciúiriam]] || Cm || 96 || [247]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffff99" |[[Clóirín]] || Cl || 17 || 35.453(2){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 17 || 3 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Cóbalt]] || Co || 27 || 58.933 200(9) || 9 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Coipeirniciam]] || Cn || 112 || [285]{{tagairt uimhir|1|1}} || 12 || 7 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Copar]] || Cu || 29 || 63.546(3){{tagairt uimhir|4|4}} || 11 || 4 |- style bgcolor="#c0ffff" |[[Crioptón]] || Kr || 36 || 83.798(2){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} || 18 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Cróimiam]] || Cr || 24 || 51.9961(6) || 6 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Darmstaidtiam]] || Ds || 110 || [271]{{tagairt uimhir|1|1}} || 10 || 7 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Diospróisiam]] || Dy || 66 || 162.500(1){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Dúibniam]] || Db || 105 || [262]{{tagairt uimhir|1|1}} || 5 || 7 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Éinstéiniam]] || Es || 99 || [252]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Eirbiam]] || Er || 68 || 167.259(3){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Eoraipiam]] || Eu || 63 || 151.964(1){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Feirmiam]] || Fm || 100 || [257]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffff99" |[[Fluairín]] || F || 9 || 18.9984032(5) || 17 || 2 |- style bgcolor="#a0ffa0" |[[Fosfar]] || P || 15 || 30.973761(2) || 15 || 3 |- style bgcolor="#ff6666" |[[Frainciam]] || Fr || 87 || [223]{{tagairt uimhir|1|1}} || 1 || 7 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Gadailiniam]] || Gd || 64 || 157.25(3){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Gailliam]] || Ga || 31 || 69.723(1) || 13 || 4 |- style bgcolor="#cccc99" |[[Gearmáiniam]] || Ge || 32 || 72.64(1) || 14 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Haifniam]] || Hf || 72 || 178.49(2) || 4 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Haisiam]] || Hs || 108 || [277]{{tagairt uimhir|1|1}} || 8 || 7 |- style bgcolor="#c0ffff" |[[Héiliam]] || He || 2 || 4.002602(2){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 18 || 1 |- style bgcolor="#a0ffa0" |[[Hidrigin]] || H || 1 || 1.00794(7){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 1 || 1 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Hoilmiam]] || Ho || 67 || 164.930 32(2) || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ffff99" |[[Iaidín]] || I || 53 || 126.904 47(3) || 17 || 5 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Iarann]] || Fe || 26 || 55.845(2) || 8 || 4 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Indiam]] || In || 49 || 114.818(3) || 13 || 5 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Iridiam]] || Ir || 77 || 192.217(3) || 9 || 6 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Itéirbiam]] || Yb || 70 || 173.04(3){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Itriam]] || Y || 39 || 88.90585(2) || 3 || 5 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Láirinciam]] || Lr || 103 || [262]{{tagairt uimhir|1|1}} || 3 || 7 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Lantanam]] || La || 57 || 138.9055(2){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ff6666" |[[Litiam]] || Li || 3 || 6.941(2){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} {{tagairt uimhir|4|4}} {{tagairt uimhir|5|5}} || 1 || 2 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Luaidhe]] || Pb || 82 || 207.2(1){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 14 || 6 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Lúitéitiam]] || Lu || 71 || 174.967(1){{tagairt uimhir|2|2}} || 3 || 6 |- style bgcolor="#ffdead" |[[Maignéisiam]] || Mg || 12 || 24.3050(6) || 2 || 3 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Mangainéis]] || Mn || 25 || 54.938049(9) || 7 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Mearcair (airgead beo)|Mearcair]] || Hg || 80 || 200.59(2) || 12 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Meitniriam]] || Mt || 109 || [268]{{tagairt uimhir|1|1}} || 9 || 7 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Meindiléiviam]] || Md || 101 || [258]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Molaibdéineam]] || Mo || 42 || 95.94(2){{tagairt uimhir|2|2}} || 6 || 5 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Neoidimiam]] || Nd || 60 || 144.24(3){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#c0ffff" |[[Neon]] || Ne || 10 || 20.1797(6){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} || 18 || 2 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Neiptiúiniam]] || Np || 93 || [237]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Niaibiam]] || Nb || 41 || 92.906 38(2) || 5 || 5 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Nicil]] || Ni || 28 || 58.6934(2) || 10 || 4 |- style bgcolor="#a0ffa0" |[[Nítrigin]] || N || 7 || 14.0067(2){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 15 || 2 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Nóbailiam]] || No || 102 || [259]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#a0ffa0" |[[Ocsaigin]] || O || 8 || 15.9994(3){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 16 || 2 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Oismiam]] || Os || 76 || 190.23(3){{tagairt uimhir|2|2}} || 8 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Ór]] || Au || 79 || 196.966 55(2) || 11 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Pallaidiam]] || Pd || 46 || 106.42(1){{tagairt uimhir|2|2}} || 10 || 5 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Platanam]] || Pt || 78 || 195.078(2) || 10 || 6 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Plútóiniam]] || Pu || 94 || [244]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#cccc99" |[[Polóiniam]] || Po || 84 || [210]{{tagairt uimhir|1|1}} || 16 || 6 |- style bgcolor="#ff6666" |[[Potaisiam]] || K || 19 || 39.0983(1) || 1 || 4 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Praiséidimiam]] || Pr || 59 || 140.90765(2) || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Próiméitiam]] || Pm || 61 || [145]{{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Prótachtainiam]] || Pa || 91 || 231.03588(2){{tagairt uimhir|1|1}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#c0ffff" |[[Radón]] || Rn || 86 || [220]{{tagairt uimhir|1|1}} || 18 || 6 |- style bgcolor="#ffdead" |[[Raidiam]] || Ra || 88 || [226]{{tagairt uimhir|1|1}} || 2 || 7 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Réiniam]] || Re || 75 || 186.207(1) || 7 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Róidiam]] || Rh || 45 || 102.905 50(2) || 9 || 5 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Rointginiam]] || Rg || 111 || [272]{{tagairt uimhir|1|1}} || 11 || 7 |- style bgcolor="#ff6666" |[[Rubaidiam]] || Rb || 37 || 85.4678(3){{tagairt uimhir|2|2}} || 1 || 5 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Rutarfoirdiam]] || Rf || 104 || 261{{tagairt uimhir|1|1}} || 4 || 7 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Ruitéiniam]] || Ru || 44 || 101.07(2){{tagairt uimhir|2|2}} || 8 || 5 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Samairiam]] || Sm || 62 || 150.36(3){{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Scaindiam]] || Sc || 21 || 44.955910(8) || 3 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Seaboirgiam]] || Sg || 106 || [266]{{tagairt uimhir|1|1}} || 6 || 7 |- style bgcolor="#a0ffa0" |[[Seiléiniam]] || Se || 34 || 78.96(3){{tagairt uimhir|4|4}} || 16 || 4 |- style bgcolor="#cccc99" |[[Sileacón]] || Si || 14 || 28.0855(3){{tagairt uimhir|4|4}} || 14 || 3 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Sinc]] || Zn || 30 || 65.409(4) || 12 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Siorcóiniam]] || Zr || 40 || 91.224(2){{tagairt uimhir|2|2}} || 4 || 5 |- style bgcolor="#ff6666" |[[Sóidiam]] || Na || 11 || 22.989770(2) || 1 || 3 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Stán]] || Sn || 50 || 118.710(7){{tagairt uimhir|2|2}} || 14 || 5 |- style bgcolor="#ffdead" |[[Strointiam]] || Sr || 38 || 87.62(1){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 2 || 5 |- style bgcolor="#a0ffa0" |[[Sulfar]] || S || 16 || 32.065(5){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|4|4}} || 16 || 3 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Tantalam]] || Ta || 73 || 180.9479(1) || 5 || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Teicnéitiam]] || Tc || 43 || [98]{{tagairt uimhir|1|1}} || 7 || 5 |- style bgcolor="#cccc99" |[[Teallúiriam]] || Te || 52 || 127.60(3){{tagairt uimhir|2|2}} || 16 || 5 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Teirbiam]] || Tb || 65 || 158.92534(2) || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Tailliam]] || Tl || 81 || 204.3833(2) || 13 || 6 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Tóiriam]] || Th || 90 || 232.0381(1){{tagairt uimhir|1|1}} {{tagairt uimhir|2|2}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffbfff" |[[Túiliam]] || Tm || 69 || 168.93421(2) || &nbsp; || 6 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Tíotáiniam]] || Ti || 22 || 47.867(1) || 4 || 4 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Tungstan]] || W || 74 || 183.84(1) || 6 || 6 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Únúinheicsiam]] || Uuh || 116 || [292]{{tagairt uimhir|1|1}} || 16 || 7 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Únúinpeintiam]] || Uup || 115 || [288]{{tagairt uimhir|1|1}} || 15 || 7 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Únúintriam]] || Uut || 113 || [284]{{tagairt uimhir|1|1}} || 13 || 7 |- style bgcolor="#cccccc" |[[Únúncuadiam]] || Uuq || 114 || [289]{{tagairt uimhir|1|1}} || 14 || 7 |- style bgcolor="#ff99cc" |[[Úráiniam]] || U || 92 || 238.02891(3){{tagairt uimhir|1|1}} {{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} || &nbsp; || 7 |- style bgcolor="#ffc0c0" |[[Vanaidiam]] || V || 23 || 50.9415(1) || 5 || 4 |- style bgcolor="#c0ffff" |[[Xeanón]] || Xe || 54 || 131.293(6){{tagairt uimhir|2|2}} {{tagairt uimhir|3|3}} || 18 || 5 |} == Nótaí == * {{fonóta|1}} Níl aon [[núiclíd]] chobhsaí ag an ndúil seo, agus tugtar idir lúibíní luach, m.sh. [209], do maisuimhir na híseatóipe is fadsaolaí atá ag an ndúil áirithe sin. Ach tá trí dhúile ann (.i. tóiriam, prótachtainiam agus úráiniam) atá le sainchomhshuíomh domhanda iseatópach acu, agus mar sin tugtar na maisuimhreacha dóibh. * {{fonóta|2}} Malartaíonn comhshuíomh iseatópach na dúile seo i roinnt samplaí gheolaíocha, agus b'fhéidir go bhfuil an malairt sin níos éagsúla ná mar a deirtear sa tábla. * {{fonóta|3}} Malartaíonn comhshuíomh iseatópach na dúile seo in ábhair thrádálacha, agus mar sin is féidir leis an meachán adamhach claonadh ón luach a thugtar anseo. * {{fonóta|4}} Tá an oiread sin malairte ag comhshuíomh iseatópach na dúile seo in ábhar domhanda nach féidir meachán adamhach níos cruinne a thabhairt. * {{fonóta|5}} Malartaíonn meachán adamhach an litiam thrádálaigh idir 6.939 and 6.996—tá sé riachtanach anailís a dhéanamh ar an ábhar áirithe atá i gceist chun luach níos cruinne a fháil. == Tagairtí == * ''Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003]''. * ''[http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=2014-01-04 }}''. Faighte ar an [[30 Meitheamh]], [[2005]]. Baineadh meacháin adamhacha ón foinse seo do na dúile atá le na huimhreacha adamhacha 110-116 orthu. == Féach freisin == * [[Liosta na ndúl de réir uimhreach adamhaigh]] [[Catagóir:Ceimic]] pj1rrh6a0yg25wie8ox6h84awd96c78 0 6401 1322281 1298214 2026-07-31T11:17:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322281 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is éard is '''planda síl''' nó '''spermatophyte''' (go litriúil;  'planda síl';<ref name = "UCMP">Introduction to the Spermatophytes: The seed plants. (n.d.). University of California Museum of Paleontology. Retrieved February 15, 2026, from https://ucmp.berkeley.edu/seedplants/seedplants.html</ref> ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] σπέρματος (''spérmatos'') 'síol',<ref name = "Collins Dictionaries a">Definition of “spermato-.” (n.d.). Collins Dictionaries. Retrieved February 15, 2026, from https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/spermato</ref> agus φυτόν (''phytón'') 'planda'),<ref name = "Collins Dictionaries b">Definition of “phyton.” (n.d.). Collins Dictionaries. Retrieved February 15, 2026, from https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/phyton</ref> ar a dtugtar freisin '''fanaragam''' (tacsan '''Phanerogamae'''),<ref name = "BioLib">subphylum seed plants Spermatophytes. (n.d.). BioLib. Retrieved February 15, 2026, from https://www.biolib.cz/en/taxon/id2025764/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207231008/https://www.biolib.cz/en/taxon/id2025764/ |date=2024-12-07 }}</ref> ná aon [[Planda soithíoch|phlanda soithíoch]] a tháirgeann [[Síol|síolta]].<ref name = "Encyclopædia Britannica a">seed plant. (n.d.). Encyclopædia Britannica. Retrieved February 15, 2026, from https://www.britannica.com/plant/spermatophyte</ref> Is catagóir d'Embryophyta (.i. planda talún)<ref name = "Magallón & Hilu, 2009">Magallón, S., & Hilu, K. W. (2009). [https://timetree.org/public/data/pdf/Magallon2009Chap11.pdf Land plants (Embryophyta).] The timetree of life, 133-137.</ref> é a chuimsíonn an chuid is mó de na plandaí talún coitianta, lena n-áirítear na hAngiospermae (.i. plandaí bláthanna) agus na Gymnosperme (ga.gimnispeirm),<ref name = "Magallón & Hilu, 2009" /> ach ní na [[Filicophyta|raithnigh]], [[Caonach|caonaigh]] nó [[Algaí|algaí]].<ref name = "Pandian, 2022">Pandian, T. J. (2022). [https://api.taylorfrancis.com/content/books/mono/download?identifierName=doi&identifierValue=10.1201/9781003258155&type=googlepdf Evolution and speciation in plants.] CRC Press.</ref> [[File:Cycas circinalis male strobilus.jpg|thumb|right|Is gimnóispeirm é an speiceas ''[[Cycas circinalis]]''.]] [[File:Ginkgo biloba Miłorząb dwuklapowy 2018-10-06 01.jpg|thumb|right|Is gimnóispeirm é an speiceas ''[[Ginkgo biloba]]''.]] [[File:Wollemia nobilis fg02.JPG|thumb|right|An gímnospeirm annamh ''[[Wollemia nobilis]]'' ag fás i n[[gairdín lusanna]].]] [[File:Welwitschia mirablis ^ Ragnhild-4657 - Flickr - Ragnhild & Neil Crawford.jpg|thumb|right|Fásann an gimnóispeirm ''[[Welwitschia mirabilis]]'' i bhfásach Angóla agus Naimibí.<ref name = "Cambridge University Botanic Garden, 2025">''Welwitschia mirabilis''. (2025, February 21). Cambridge University Botanic Garden. Retrieved February 15, 2026, from https://www.botanic.cam.ac.uk/the-garden/plant-list/welwitschia-mirabilis/</ref>]] Díorthaítear an téarma fanaragam nó phanerogamae ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] φανερός (''phanerós''), a chiallaíonn "infheicthe",<ref name = "Etymonline">Origin and history of ''phanero''-. (n.d.). Etymonline. Retrieved February 15, 2026, from https://www.etymonline.com/word/phanero-</ref> i gcodarsnacht leis an téarma "cryptogam" nó "cryptogamae" ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] κρυπτός (''kruptós'') 'i bhfolach'),<ref name = "Dictionary">Definition of crypto. (n.d.). In Dictionary. Retrieved February 15, 2026, from https://www.dictionary.com/browse/crypto</ref> mar aon leis an iarmhír γαμέω (''gaméō'')γω (gaméō), "pósadh".<ref name = "Collins Dictionaries c">Definition of “cryptogam.” (n.d.). Collins Dictionaries. Retrieved February 15, 2026, from https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/cryptogam</ref> Déanann na téarmaí seo idirdhealú idir na plandaí sin a bhfuil orgáin ghnéis fholaithe acu (cryptogamae)<ref name = "LfU">Artenschutz Kryptogamen. (n.d.). Landesamt Für Umwelt (LfU). Retrieved February 15, 2026, from https://www.lfu.bayern.de/natur/bayaz/artenschutz_kryptogamen/index.htm</ref> uathu siúd a bhfuil cinn infheicthe acu (phanerogamae).<ref name = "Reichardt, 1865">Reichardt, H. W. (1865). [https://www.zobodat.at/pdf/SVVNWK_6_0039-0066.pdf Die Sporenpflanzen und ihre Unterschiede von den Samenpflanzen: Vortrag, gahelten am 20. Dezember 1865.]</ref> ==Tuairisc== Comhdhéanann na spermatophyta atá ar marthain cúig rannán,<ref name = "Magallón & Hilu, 2009" /> agus aicmítear na chéad cheithre cinn díobh mar Gymnospermae,<ref name = "Magallón & Hilu, 2009" /> plandaí a bhfuil síolfholaithe nó “síolta nocht” acu:<ref name = "The Gymnosperm Database a">Gymnosperms. (n.d.). The Gymnosperm Database. Retrieved February 15, 2026, from https://www.conifers.org/zz/gymnosperms.php</ref> *[[Cíocáid|Cycadophyta]] - grúpa fothrópaiceach agus trópaiceach de phlandaí<ref name = "The Gymnosperm Database b">Cycadales. (n.d.). The Gymnosperm Database. Retrieved February 14, 2026, from https://www.conifers.org/zz/Cycadales.php</ref> *[[Ginkgophyta]]- níl ach speiceas amháin ar marthain, ''[[Ginkgo biloba]]''<ref name = "Natural Selections">Dilgen, T. (n.d.). What the ''Ginkgo'' Can Teach Us about an Environmentally Conscious Future. Natural Selections. Retrieved February 15, 2026, from https://selections.rockefeller.edu/what-the-ginkgo-can-teach-us-about-an-environmentally-conscious-future/</ref> *[[Cónaiféar|Pinophyta]] - cuimsíonn [[Cónaiféar|cónaiféir]], crainn a tháirgeann buaircíní (cóin)<ref name = "Powell Gardens, 2025">Plant Profile: Conifers. (2025, December 11). Powell Gardens. Retrieved February 15, 2026, from https://powellgardens.org/plant-profile-conifers/</ref> *[[Gnetophyta]] - cuimsíonn plandaí den 96 speiceas,<ref name = "Magallón & Hilu, 2009" /> grúpáilte faoina trí finte ''[[Ephedra]]'' (fine Ephedraceae), ''[[Gnetum]]'' (fine Gnetaceae), agus ''[[Welwitschia]]'' (fine Welwitschiaceae)<ref name = "The Gymnosperm Database c">Gnetales. (n.d.). The Gymnosperm Database. Retrieved February 15, 2026, from https://www.conifers.org/zz/gnetales.php</ref> Is é an cúigiú rannán atá ar marthain ná na h[[Angiospermae]] (nó Magnoliophyta.), ar a dtugtar freisin plandaí bláthanna, an grúpa is mó agus is éagsúla de na Spermatophytes:<ref name = "Magallón & Hilu, 2009" /> *[[Planda_bláthach|Angiospermae]] - na plandaí bláthanna, tá síolta folaithe i dtorthaí, murab ionann agus gymnosperms.<ref name = "Encyclopædia Britannica b">angiosperm. (n.d.). Encyclopædia Britannica. Retrieved February 15, 2026, from https://www.britannica.com/plant/angiosperm</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Plandaí|*]] [[Catagóir:Bitheolaíocht]] hriud31ql6j2p794idzt9dz7ru4kb0x 0 8100 1322143 1068446 2026-07-30T14:16:28Z Saighneánach 72809 Typo 1322143 wikitext text/x-wiki Is uirlis [[Aistriúchán|aistriúcháin]] [[Ríomhaire|ríomh]]<nowiki/>chuidithe<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/uirlis%20aistri%C3%BAch%C3%A1in%20r%C3%ADomhchuidithe/ga/|teideal="uirlis aistriúcháin ríomhchuidithe"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-07-10}}</ref> é '''feidhmchláir aistriúcháin''' ná [[feidhmchlár ríomhaireachta]], a úsáidtear mar chabhair chun [[aistriúchán]] a dhéanamh idir [[Teanga (cumarsáid)|teangacha]] éagsúla. Cruthaíonn an t-[[aistritheoir]] [[Daonnachas|daonna]] foinse theanga agus [[sprioctheanga]], agus de réir mar a bhíonn aistriúchán á dhéanamh coinnítear taifead i gcuimhne an [[ríomhaire]] de na téarmaí a úsáidtear san aistriúchán, ionas gur féidir leis an aistritheoir an t-ábhar céanna a úsáid arís agus aistriúchán nua idir lámha. Briseann an feidhmchlár an téacs ina bhlúirí nó abairtí srl agus cuardaíonn sé a chuimhne le teacht ar ábhar atá mar an gcéanna leis nó cosúil leis. Más féidir meaitseáil iomlán a dhéanamh déanfaidh an ríomhaire an t-aistriúchán nó cuirfidh sé moladh ar fáil de réir an chéatadáin meaitseála atá socraithe ag an úsáideoir. Dá mhéad oibre a dhéantar leis an bhfeidhmchlár is ea is cruinne a bhíonn sé, agus is féidir leis an aistritheoir a tháirgiúlacht a mhéadú dá réir. == Láithreáin gréasáin == * [[Focloir.ie|foclóir.ie]] [https://www.focloir.ie/ suíomh] * [[téarma.ie]] [https://www.tearma.ie/ suíomh] * [[teanglann.ie]] [https://www.teanglann.ie/ suíomh] * [[potafocal.com]] [http://www.potafocal.com/beo suíomh] * [[gaois.ie]] [https://www.gaois.ie/ suíomh] * [[aistriulitriochta.ie]] [https://www.aistriulitriochta.ie/ suíomh] *[[Íomhá:RU-KevinScannell-Strategies for scaling up the Irish language Wikipedia.webm|mion|[[Kevin P. Scannell]] ag caint faoi aistriúcháin agus chás na Gaeilge, Iúil 2020]][[Litreoir]], [[gramadóir]], [[teasáras]], inneall aistriúcháin, srl. Féach ar [https://cadhan.com/ cadhan.com] ([https://cadhan.com/gramadoir/foirm.html suíomh]) * focal.ie [http://www.focal.ie/ga/ suíomh] * [[Gluais Téarmaí Aistriúcháin agus Teangeolaíochta]] == Féach freisin == * [[Kevin P. Scannell]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Bogearraí]] [[Catagóir:Aistriú]] [[Catagóir:Foclóireolaíocht]] czpra1rq1avlzifqshxks910vngh8vg 0 8842 1322199 1160398 2026-07-30T15:47:05Z Saighneánach 72809 /* Stair */ Fix 1322199 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Sráidbhaile agus baile fearainn in [[Iorras]] in iarthuaisceart [[Contae Mhaigh Eo|Chontae Mhaigh Eo]] in iarthar na h[[Éire]]ann is ea '''Cill Ghallagáin'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/35406|title=Cill Ghallagáin/Kilgalligan {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> (''Kilgalligan'' as Béarla). Ceantar [[Gaeltacht]]a atá ann. Tá beagnach 800 logainm sa pharóiste.<ref>Beiner, Guy, ''Remembering the Year of the French: Irish folk history and social memory'', University of Wisconsin Press, 2007</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/35406|teideal=Cill Ghallagáin/Kilgalligan|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-17}}</ref> Tá Trá na Rinne Rua agus na Fothantaí Dubha le fáil sa gceantar. == Stair == [[Íomhá:IVRLA 10443 Ó hEinirí.jpg|clé|mion|1985: [[Seán Ó hEinirí]], [[seanchaí]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.reddit.com/r/gaeilge/comments/rzorg7/scéalta_chois_cladaigh_seán_ó_heinrí_seanchaí/|teideal=Scéalta Chois Cladaigh - Seán Ó hEinrí, seanchaí agus an cainteoir deireanach aonteangach Gaeilge|údar=Níl aon fhoinse gurbh eisean an cainteoir aonteangach deireanach.Sna 2020idí, tá cainteoirí gan bhéarla fós ar an bhfód cé nach bhfuil mórán díobh ann. Ní fíor in aon chor gurbh é Seán 'an cainteoir aonteangach deireanach|dáta=2022-01-09|work=r/gaeilge|dátarochtana=2022-10-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1723|teideal=Ó hÉINIRÍ, Seán (1915–1998)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2022-10-25}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scéalta Chois Cladaigh / Stories of Sea and Shore - Seán Ó hEinrí / John Henry|url=https://www.youtube.com/watch?v=9j51Vc7hSnc|language=ga-IE|author=YouTube}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scéalta Chois Cladaigh|url=https://books.google.com/books/about/Sc%C3%A9alta_Chois_Cladaigh.html?id=IynaAAAAMAAJ|publisher=Comhairle Bhéaloideas Éireann, University College|date=1983|language=ga-IE|author=John Henry|volume=Google Books}}</ref>]] Tháinig an t-ainm ó [[Naomh Gallagáin]]. Bhí [[séipéal]] nó cillín aige sa nGort Dubh - an áit a bhfuil an teampall. Deir an [[Béaloideas|seanchas]] gur cuireadh Gallagáin Naofa, naomh-phátrún an cheantair, faoin ardán cruinn sa gcúinne thiar thuaidh den teampall. Fuarthas leac ársa ar bharr an leachta agus cros greanta uirthi, agus bollán briste ina haice. Tá [[tobar]] Ghallagáin Naofa le feiceáil ann agus uisce fós ann. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.youtube.com/watch?v=UP4nXlKJx_4/ Monolingual Irish Speaker Youtube] * [http://www.logainm.ie/35406.aspx Cill Ghallagáin logainm.ie] * [[Seán Ó hEinirí]], [[seanchaí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Cnoc an Ghairteil}} [[Catagóir:Sráidbhailte in Iorras]] [[Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo]] 0umaudzt2xo083jzy5rng6g5et501ep 0 11331 1322282 1289995 2026-07-31T11:31:58Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322282 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Fisic|Fisiceoir]] teoiriciúil [[An Bhriotáin|Briotanach]] ab ea '''Stephen Hawking''' ([[8 Eanáir]] [[1942]] – [[14 Márta]] [[2018]]). Bhí obair mhór déanta aige i réimse na [[cosmeolaíocht]]a agus maidir le h[[imtharraingt chandamach]]. Bhí sé aitheanta ag fisiceoirí mar shaineolaí ar na [[Dúpholl|dúphoill]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Brief History of Time|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Brief_History_of_Time&oldid=951641657|journal=Wikipedia|date=2020-04-18|language=en}}</ref> Chruthaigh sé go n-astaíonn dúphoill [[radaíocht]] (atá le brath ar threalamh speisialta eolaíochta).<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf|teideal=Nuachtlitir 270|údar=gaeilge.org.au|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200311044424/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf}}</ref> "Rí na Cruinne" an leasainm atá air. Bhain sé clú agus cáil amach i measc gnáthléitheoirí lena chuid [[leabhar]] faisnéise, go háirithe ''A Brief History of Time'' ("Gearrstair an Ama"). Is leabhar cliste é, a leagann a chuid teoiricí amach ar bhealach simplí intuigthe don léitheoir. Bhí staidéar déanta aige ar thús na cruinne, agus ar an tionchar a n-imreoidh an fhisic chandamach ar a cinniúint. Cé go raibh an t-uafás gradam faighte aige, ar nós Bonn Albert Einstein 1979, Ord Impireacht na Breataine (Ceannasaí) 1982, Duais Wolf san Fhisic 1988, Gradam Phrionsa Asturias (1989), Gradam Eolaíochta an Phobail (2006) agus Bonn Uachtaráin na Saoirse (2009), ní raibh [[duais Nobel]] bronnta air. ==Luathshaol== Rugadh Hawking ar an 8 Eanáir 1942, in [[Oxford]] i [[Sasana]] (300 bliain go baileach i ndiaidh bás [[Galileo Galilei|Galileo]]). Frank agus Isobel is ainm dá thuistí. Bhuail siad le chéile roimh thús an [[Dara Cogadh Domhanda]], agus bhog siad ó [[Londain]] go hOxford ar mhaithe le sábháilteacht ón [[Luftwaffe]]. In ainneoin ganntanas airgid, d'fhreastail siad beirt ar [[Ollscoil Oxford]]. Rinne Frank staidéar ar [[leigheas]], agus rinne Isobel staidéar ar [[fealsúnacht|fhealsúnacht]], ar [[polaitíocht|pholaitíocht]] agus ar [[eacnamaíocht]]. Rugadh Stephen don lánúin ar dtús. Ansin bhí beirt iníon acu, Philippa agus Mary, agus d'uchtaigh siad Edward sa bhliain 1956. De réir dealraimh, clann corr aisteach ab ea iad. Chuir Frank agus Isobel an-bhéim ar [[oideachas]], ach níor thaitin an [[Bunscoil|bhunscoil]] mórán le Hawking. Ní raibh a ghráid thar mholadh beirte go dtí go raibh sé ina dhéagóir. B'ansin a bhuail sé le Dikran Tahta, [[múinteoir]] [[Matamaitic|mata]] a thug spreagadh dó, agus thosaigh sé ag léiriú an-chumas sa mhata agus sna hábhair eolaíochta. "Einstein" an leasainm a chuir a chomhscoláirí air. === Ollscoil === Dé réir a chéile, shantaigh Hawking staidéar a dhéanamh ar mhata san [[ollscoil]], ach ba mhian lena athair go ndéanfadh sé staidéar ar [[Míochaine|leigheas]]. Ní raibh cúrsa mata ar fáil in Ollscoil Oxford ag an am áfach, agus mar sin, shocraigh Stephen cúrsa a dhéanamh san [[Fisic|fhisic]] agus sa [[Ceimic|cheimic]]. Bronnadh scoláireacht air, tar éis dó beagnach marcanna iomlána a fháil sa scrúdú fisice i mí an Mhárta 1959. [[Íomhá:Stephen Hawking introduction slide of lecture at Hebrew University of Jerusalem 14-12-2006.jpg|mion| Leabhar |clé]] Bhí uaigneas, cumha agus leadrán ar Stephen agus é sa chéad bhliain in Ollscoil Oxford. Cheap sé go raibh an t-ábhar acadúil i bhfad róshimplí. Chun cuidiú leis buaileadh le cairde nua, fuair sé áit mar [[liagóir]] (coxswain) ar fhoireann [[rámhaíocht]]<nowiki/>a na hollscoile. Spórt tábhachtach comórtasach ab ea é, agus d'éirigh sé cairdiúil le cuid mhór daoine mar gheall ar a áit ar an bhfoireann. Bhain míbhuntáistí leis sin áfach, mar b'iomaí uair a bhí sé buartha go gcuirfeadh an traenáil (sé huaire sa tseachtain) isteach ar a chuid staidéar. Ní raibh sé mícheart. Níor chaith sé ach míle uair ag staidéar taobh istigh de thrí bhliain a fhochéime, agus bhí an-imní air an oíche roimh an scrúdú deireanach. Lá na scrúduithe, níor bhac sé le ceisteanna a bhí ag iarraidh freagraí fíorasacha, ach leis na ceisteanna teoirice fisice amháin. Rogha dhainséarach é seo, mar shantaigh sé staidéar a dhéanamh ar an g[[cosmeolaíocht]] in [[Ollscoil Cambridge]], agus bhí céim céad onóracha uaidh mar choinníoll iontrála. Nuair a tháinig na torthaí amach, bhí a mharcanna díreach idir céim céad onóracha agus céim dara honóracha. Bhí air Viva (scrúdú cainte) a dhéanamh, rud a chuir an-imní air, mar chreid sé go raibh sé ina mhac léinn achrannach leisciúil, i súile a léachtóirí. Sa Viva, cuireadh ceist air faoina chuid pleananna don todhchaí agus d’fhreagair sé: “Má thugann sibh céim céad onóracha dom, rachaidh mé go Cambridge. Má fhaighim céim dara honóracha, fanfaidh mé in Oxford. Mar sin, ceapaim go dtabharfaidh sibh céim céad onóracha dom.“ Bhí a fhios ag na scrúdaitheoirí go raibh siad ag plé le duine a bhí i bhfad níos acadúla ná iadsan, agus i ndiaidh dó céim céad onóracha a fháil, chuir sé tús lena chuid staidéir iarchéime i Halla na Tríonóide, Cambridge i mí Mheáin Fhómhair 1962. Bliain dheacair ab ea 1963 do Hawking áfach. Ar dtús, bhí díomá air go raibh sé ag obair leis an gcosmeolaí Dennis William Sciama, in ionad an réalteolaí cháiliúil [[Frederick Hoyle|Fred Hoyle]]. Ní raibh Stephen sásta lena chuid thraenáil sa Mhata ach oiread. Ní leor é dá chuid oibre sa chosmeolaíocht nó sa choibhneasacht ghinearálta. Ach, dáiríre, b’shin an chloch ba lú ar a phaidrín. [[Íomhá:Bekenstein–Hawking entropy formula.png|mion|hipitéis eantrópachta Bekenstein–Hawking|clé]] == Galar néarón luadrach == Thosaigh a chuid sláinte ag trá. D’éirigh sé an-chiotach, bhí deacrachtaí aige agus é ag rámhaíocht, tháinig mungailt ina chuid cainte agus uair amháin, thit sé síos staighre san ollscoil ag buaileadh a cheann go dona. An Nollaig sin, thóg a mhuintir chuig an dochtúir é, agus cuireadh tús le himscrúduithe leighis. Agus é aon bhliain is fiche d'aois, fuarthas amach go raibh [[galar néarón luadrach]] air. Dúradh leis nach mbeadh níos mó ná dhá bhliain fágtha aige ar an saol seo. Thit Hawking isteach in umar na haimléise, agus ag am amháin, bhí sé ar tí stop a chur lena chuid staidéar. Ach níor mhair an fhéintrua. San ospidéal, chonaic sé buachaill óg ag fáil bháis ó [[leoicéime]], agus gan mhoill, tháinig athrú intinne air<ref>Dúirt sé: “It is a waste of time to be angry about my disability. One has to get on with life and I haven't done badly. People won't have time for you if you are always angry or complaining.”</ref>. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, bhí sé pósta, bhí tráchtaireacht scríofa aige ar dhúphoill, bhí Ph.D bainte amach aige agus bhí post faighte aige mar léachtóir i gCambridge. == Pósadh == [[Íomhá:Microquasar GRO J1655-40.jpg|mion|Taispeánann an pictiúr seo déréalta atá comhdhéanta as gnáth[[réalta]] agus [[dúpholl]]. |clé]] Cara le deirfiúr Hawking ba ea Jane Wilde. Bhuail sí le Stephen den chéad uair ag cóisir [[Oíche Chinn Bliana|Chinn Bliana]] i 1962, agus tamall ina dhiaidh sin, thosaigh siad ag siúl amach le chéile. Chuidigh sí go mór leis nuair a bhuaileadh tinn é, agus i mí Dheireadh Fómhair 1964, bhí siad idir dáil agus pósadh. Dúirt Hawking féin gur thug an cleamhnas dóchas sa saol dó, agus pósadh iad ar an 14ú Iúil 1965. Rugadh mac dóibh, Robert, sa bhliain 1967, tháinig Lucy ar an saol sa bhliain 1970, agus saolaíodh Timothy sa bhliain 1979. Fuair Hawking post in [[Pasadena, California|Pasadena]], [[California]] sa bhliain 1974. Faoin am seo, bhí sé i gcathaoir rotha. Ní raibh sé in ann scríobh níos mó. Bhí an t-uafás brú ar Jane mar gheall ar chúram na bpáistí agus a fhir chéile. Ba mhian léi cuireadh a thabhairt do mhac léinn iarchéime teacht chun cónaí leo chun cabhrú le cúram Stephen. D’aontaigh sé glacadh leis seo. Bernard Carr a rinne an post seo ar dtús, agus Don Page an dara duine, ar theacht abhaile dóibh ó Pasadena. Bhí níos mó ama ag Jane di féin ansin, agus thosaigh sí ag canadh i gcór áitiúil. I mí na Nollag 1977, bhuail sí leis an orgánaí Jonathan Hellyer Jones, agus d’éirigh sé an-chairdiúil léi agus lena clann. Deich mbliana níos déanaí, bhí Jane agus Jonathan i ngrá le chéile. De réir dealraimh, ghlac Stephen Hawking leis seo agus bhí sé tuisceanach faoi, ar choinníoll go leanfadh sí ar aghaidh ag taispeáint cion agus grá dó freisin. Ní raibh sé i gceist ag Jane nó ag Hellyer Jones an teaghlach a bhriseadh suas áfach, agus ar feadh na mblianta, ní raibh eatarthu ach grá platónach. Ag deireadh na [[1970idí|seachtóidí]], tháinig meath ollmhór ar chumas cainte Stephen. Níor thuig ach a chlann agus a bhuanchairde é. D’aistrigh siad a chuid focail do dhaoine eile, agus bhí frustrachas orthu go léir. Thart fán am sin, thosaigh Stephen agus Jane ag smaoineamh ar fheachtas a chur ar bun do dhaoine faoi m [[Íomhá:Physicist Stephen Hawking in Zero Gravity NASA.jpg|mion|2007: domhantarraingt [[Nialas domhantarraingthe|nialais]]|clé]] híchumas. Ach ní raibh croí Stephen istigh sa sórt oibre seo. Bhí sé i gcónaí ag iarraidh deighilt a chur idir é féin agus a chuid deacrachtaí fisiceacha.[[Íomhá:Stephen Hawking and Clintons in White House March 5, 1998 (01).png|clé|mion|Elaine Mason, Hawking agus na Clinton, 1998]]I lár na h[[1980idí|ochtóidí]], tháinig droch[[niúmóine]] air. Bhí sé i mbaol a bháis, agus ag am amháin, moladh do Jane deireadh a chur lena thacaíocht beatha. Dhiúltaigh sí, agus rinneadh [[traicéastóime]] air. Chiallaigh sin nach mbeadh Stephen in ann labhairt go deo arís agus go mbeadh buanchúram uathu. Fostaíodh banaltraí do na trí sheal oibre sa ló a bhí de dhíth. Elaine Mason an t-ainm a bhí ar dhuine acu. Chun cumarsáid a dhéanamh, bhí ar Stephen a mhalaí a ardú chun litreacha ón [[aibítir]] a roghnú ó chárta liteartha. Ach ansin, d’úsáid sé clár ríomhaire dar teideal an "Equalizer" a fuair sé ó Walt Woltosz. Ó shin i leith úsáideann sé cnaipe ar a chathaoir rotha, chun frásaí, focail, nó litreacha a roghnú ó stóras 2500–3000 atá réamhscanta. Saor ó bheith ag brath ar dhaoine chun labhairt dó, dúirt Hawking: "I can communicate better now than before I lost my voice." Leis an modh cumarsáide seo, bhí Stephen in ann léachtaí a ullmhú roimh ré. Ach bhí fadhbanna eile le sárú aige ansin. == 1990idí: Colscaradh == D’eascair an-choimhlint idir Jane agus Stephen. Leis na banaltraí agus na cúntóirí uilig ina teach, bhí an easpa príobháideachais ag cur isteach go mór ar Jane. Bhí clú agus cáil ar Hawking, agus in agallamh amháin, rinne Jane cur síos ar a ról sa phósadh mar ‘an duine a n-inseodh do Stephen nach Dia é.’ Bhí tuairimí an-difriúil ag an mbeirt faoi chúrsaí reiligiúin freisin. Bhí creidimh láidir Críostúil ag Jane, ach ní raibh ag Stephen, rud a chruthaigh teannas sa ghaol eatarthu. D'admhaigh sé go poiblí gur [[An tAindiachas|aindiachaí]] ba ea é<ref>ag rá: "We are each free to believe what we want and it is my view that the simplest explanation is there is no God. No one created the universe and no one directs our fate. This leads me to a profound realization. There is probably no heaven, and no afterlife either. We have this one life to appreciate the grand design of the universe, and for that, I am extremely grateful."</ref>. Ag deireadh [[1980idí|na 1980idí]], bhí dlúthchairdeas tar éis fás idir Stephen agus Elaine Mason, banaltra dá chuid. Chuir a pearsantacht, a ceanndánacht agus a cosantacht imní mhór ar chlann agus ar chairde Hawking, ach níor éist Stephen leo. I mí Feabhra 1990, d’inis Stephen do Jane go raibh sé ag [[Colscaradh|scaradh]] uaithi, chun a bheith le Mason. D’fhág sé teach a mhuintire, agus tar éis dó colscaradh a fháil ó Jane sa bhliain 1995, phós sé Mason, ag rá "It's wonderful—I have married the woman I love." Chuir an pósadh seo brón agus uaigneas ar [[Teaghlach|theaghlach]] Stephen, a mhothaigh díbeartha agus imeallaithe uaidh. Tháinig an imní orthu, go háirithe sna blianta ag tús na mílaoise, nuair a chreid siad féin agus a fhoireann leighis go raibh sé ag fulaingt de bharr mí-úsáid chorpartha. Chuaigh na póilíní i mbun fiosrúcháin, ach chuir Hawking stop leo, agus dúnadh an Cháisc nuair a dhiúltaigh Stephen ráiteas a thabhairt nó gearán dhéanamh. Go ciúin sa bhliain 2006, fuair Stephen colscaradh ó Mason, agus d’athbhunaigh sé an dlúthghaol le Jane, lena pháistí agus lena gharpháistí. == 2000idí == Sa bhliain 2005, tháinig meath níos measa ar shláinte Hawking. B’iomaí uair nach raibh sé ábalta análú i gceart. Bhí aerálaí uaidh go minic, agus chaith sé go leor tréimhse difriúla san ospidéal. D’éirigh rudaí níos measa fós nuair a chaill sé cumhacht a mhéara. [[Íomhá:Champkins-Hawking-Light.gif|mion|"Black Hole Light" ag Mark Champkins, bronntanas do Stephen Hawking|clé]]Ach lean sé ar aghaidh go cróga misniúil agus thosaigh sé ag úsáid matán ina leiceann chun cumarsáid a dhéanamh tríd an ríomhaire. Ní raibh sé in ann ach focal amháin sa nóiméad a chur in iúl áfach. Leis seo, bhí dainséar ann go dtiocfadh bréagchóma nó siondróim iniata air. Mar sin, d’oibrigh Hawking le saineolaithe agus le taighdeoirí ar chórais nua a n-aistreoidh patrúin a inchinne nó a ghothaí gnúise go focail. Bhí dul chun cinn mór déanta aige le h[[Intel]], agus cruthaíodh an aip ‘Swiftkey’ dó, a chabhraíonn leis agus le daoine eile atá ag fulaingt ó [[Pairilis|Phairilis]]. [[Íomhá:Stephen Hawking and Lucy Hawking.jpg|mion|Stephen agus Lucy Hawking, 2009|clé]]Bhí sé mar mhaoirseoir do 39 mac léinn PhD. D’éirigh sé as a phost mar Ollamh Lucasian an Mhata sa bhliain 2009 (post a bhí ag [[Isaac Newton]] tráth). D'fhan sé ag obair i gCambridge mar stiúrthóir taighde i réimse an Mhata Fheidhmigh agus na Fisice Teoirice. == Taighde agus Tuairimí == Pléann a thaighde le [[cosmeolaíocht]], teoiric na h[[Ollphléasc|Ollphléisce]] mar bhunús na [[An Chruinne|Cruinne]], [[Dúpholl|dúphoill]], agus [[Singilteacht|singilteachtaí]]<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. I measc a chuid leabhar tá : [[Íomhá:Stephen Hawking 2013.png|mion|2013|clé]] * A Brief History of Time (Stair Ghearr an Ama, 1988), * The Universe in a Nutshell (An Chruinne i mBeagán Focal, 2002) agus * A Briefer History of Time (Stair Níos Giorra an Ama, 2005). => '''Féach freisin: [[radaíocht Hawking]]''' (Saghas radaíochta a réamhinis Stephen Hawking i 1 974 go n-astódh dúphoill go leanúnach.) === Tuairimí === Bhí go leor tuairimí aige faoi chúrsaí polaitiúla freisin. Tugann sé tacaíocht do Pháirtí an Lucht Oibre, agus vótáil sé d’Al Gore i dtoghchán 2000. [[Íomhá:Stephen hawking and lucy hawking nasa 2008.jpg|mion|Lucy Hawking, a iníon, ag tabhairt Stephen Hawking i láthair ag léacht ag [[NASA]]|clé]]D’ainmnigh sé ‘coir chogaidh’ ar ionradh na hIaráice sa bhliain 2003. Rinne sé baghcat ar chomhdháil in Iosrael mar gheall ar pholasaithe Iosrael i leith muintir na Palaistíne. Chuaigh sé i mbun feachtais ar son dí-armáil núicléach. Léirigh sé tacaíocht do thaighde gaschille agus do chúram sláinte uilíoch. Impíonn sé ar Rialtais dhomhanda dul i ngleic le hathrú aeráide. I mí Mheáin Fhómhair 2013, thug sé tacaíocht do dhaoine a bhí ag troid ar son reachtaíochta i leith féinmharaithe cuidithe do dhaoine le tinneas foirceanta. Sa bhliain 2014, vótáil sé in aghaidh neamhspleáchas na hAlban sa reifreann. Sna [[1990idí|nóchaidí]], faoi dheireadh, ghlac Hawking ról mar eiseamláir do dhaoine faoi mhíchumas. Thug sé go leor léachtaí agus ghlac sé páirt i neart gníomhaíocht tiomsaithe airgid. Chun dúil an phobail a mhúscailt sa spáseitilt, agus chun fiúntas daoine faoi mhíchumas a léiriú, sa bhliain 2007, rinne sé eitilt domhaintharraingt nialais i "Vomit Comet". I mí Lúnasa 2012, D’aithris Hawking an phíosa "Enlightenment" i searmanas oscailte Chluichí Parailimpeacha an tSamhraidh. D’eisíodh scannán [[Beathaisnéis|dírbheathaisnéiseach]] Hawking sa bhliain 2013. Ghlac sé le dúshlán an bhuicéid oighir i mí Lúnasa 2014 chun feasacht faoi Ghalar néarón luadrach a chur chun tosaigh agus chun airgead a bhailiú le haghaidh tuilleadh [[taighde]]. Mar gheall ar an [[niúmóine]] a bhí air i 2013, caitheadh an t-oighear ar a pháistí ina áit. Bhí ról ag Stephen in eipeasóid Star Trek: The Next Generation sa bhliain 1993. Úsáideadh a ghuth sintéiseoir san amhrán "Keep Talking" le Pink Floyd, agus arís eile sa bhliain 1999 in eipeasóid The Simpsons. Tá sé le feiceáil i go leor clár faisnéise faoina shaol féin, ar nós: * The Real Stephen Hawking (2001) * Stephen Hawking: Profile (2002), * Hawking (2004), * agus an tsraith Stephen Hawking, Master of the Universe (2008) [[File:Stephen_Hawking_in_Stockholm,_2015.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stephen_Hawking_in_Stockholm,_2015.jpg|clé|mion|Léacht, Stockholm Waterfront congress, 24 Lúnasa 2015]]Bhí Hawking le feiceáil mar aoi sa chlár Futurama agus The Big Bang Theory. [[Íomhá:Web Summit 2017 - Opening Night SD5 8476 (38164890096).jpg|mion|2017|clé]]Bhí ról aige i bhfógraí teilifíse chomh maith, ag fógairt cathaoireacha rotha, National Savings, British Telecom, Specsavers, Egg Banking, agus Go Compare. Mar gheall ar mhéid na cruinne, is dóigh leis go bhfuil seans maith ann go maireann neacha neamhshaolta, ach creideann sé gur chóir dúinn teagmháil leo a sheachaint. Measann sé freisin go mbeidh ról nach beag ag intleacht shaorga i gcinniúint an chine dhaonna a stiúradh, san am atá romhainn, ach gur chóir dúinn a bheith iontach cúramach ar fad leis. Ceapann sé go bhfuil an domhan i mbaol, mar gheall ar ‘cogadh tobann núicléach, [[víreas]] atá cruthaithe ag innealtóireacht ghéiniteach, nó contúirt eile nár smaoinigh muid air go fóill.’ Bhí Stephen buartha faoina todhchaí, gan aon agó. Sa bhliain 2006, chuir sé ceist oscailte ar an Idirlíon, "In a world that is in chaos politically, socially and environmentally, how can the human race sustain another 100 years?" Mí níos déanaí, b’é seo an freagra a thug sé: "I don’t know the answer. That is why I asked the question, to get people to think about it, and to be aware of the dangers we now face." Chreid sé go raibh an spáseitilt agus coilíniú sa spás riachtanach chun cinniúnt an chine dhaonna a chinntiú<ref>“I don't think the human race will survive the next thousand years, unless we spread into space. There are too many accidents that can befall life on a single planet. But I'm an optimist. We will reach out to the stars.”</ref>. == Oidhreacht == [[Bás|D'éag]] Hawkins ar an 14 Márta 2018 i g[[Cambridge]]. Fuair sé bás suaimhneach de réir a mhuintire, gan aon mhionsonraí a thabhairt faoi.<ref name="NYT.Death">{{cite news |work=[[The New York Times]] |date=14 March 2018 |first=Dennis |last=Overbye |teideal=Stephen Hawking, Who Examined the Universe and Explained Black Holes, Dies at 76 |accessdate=14 March 2018 |url=https://www.nytimes.com/2018/03/14/obituaries/stephen-hawking-dead.html}}</ref> Tá sé deacair cur síos a dhéanamh ar an méid oibre a bhí déanta ag Hawkins ina shaol an méid leabhair, aistí agus tráchtaireachtaí atá scríofa aige an méid díospóireachtaí a bhí aige le heolaithe eile an méid léachtaí atá tugtha aige an méid taistil atá déanta aige nó an méid gradam a bhí buaite aige. Ach ba shaoi gan aon agó é. Bhí meas mór tuillte aige mar gheall ar a acadúlacht agus a meon láidir ceanndána, a sháraíonn deacrachtaí a bhrisfeadh an gnáthdhuine. Is iomaí [[foirgneamh]] atá ainmnithe in ómós dó,[[Íomhá:BH-no-escape-1.svg|mion|333x333px|Hawking, Stephen W.; George Ellis (1973) The large scale structure of space-time, Cambridge University Press, p. 152 ISBN: 0-521-09906-4. OCLC: 16002677. )]] == Naisc sheachtracha == *[http://www.newscientist.com/article/mg21328460.500-stephen-hawking-at-70-exclusive-interview.htm#.VOOT_9E5DzA "Stephen Hawking at 70: Exclusive Interview". ''New Scientist''. 4 Eanáir 2012, arna rochtain ar 17 Feabhra 2015] *As Gaeilgeː [https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf Gaeilge.org.au - Nuachtlitir 270] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311044424/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf |date=2020-03-11 }} == Tagairtí == {{reflist}} * {{DEFAULTSORT:Hawking, Stephen}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1942]] [[Catagóir:Básanna in 2018]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine le galar néarón luadrach]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] 9enzk29a1h37v4mulkt3w0ryyw5qm2i 0 11620 1322177 1174344 2026-07-30T15:33:28Z Saighneánach 72809 Typo 1322177 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[Polaitíocht|pholaiteoir]] [[Éire]]annach é '''Seán Éamonn Mac Réamainn''' (Béarla: ''John Edward Redmond'') ([[1 Meán Fómhair]], [[1856]] – [[6 Márta]], [[1918]]), a bhí ina cheannaire ar an b[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] idir na blianta [[1900]] agus a [[bás|bháis]] sa bhliain 1918. == Saol == Saolaíodh Redmond i g[[Contae Loch Garman]]. Ba [[Theachta Dála|theachtaí]] iad a athair William Archer Redmond agus a dheartháir William Hoey Kearney Redmond chomh maith. Chaith Redmond a [[saol|shaol]] ag iarraidh [[Rialtas Dúchais]] a bhaint amach in [[Éirinn]], ach chuir [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]] agus fás [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ina dhiaidh sin deireadh leis an iarracht. Fiú sna sé chontae is fiche, tugadh an-tacaíocht don [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas]] nuair a bhris an Chéad Chogadh Domhanda amach. Ó tharla gur bronnadh [[Rialtas Dúchais|rialtas dúchais]], cé go mbeadh moill air, mhol Mac Réamainn do gach duine tacú leis an chomhar cogaidh. [[Íomhá:Picture of John Redmond.jpg|mion|roimh 1905|alt=|clé]]Agus é ag tabhairt óráide ag an [[An Droichead Adhmaid|Droichead Adhmaid]], [[Contae Chill Mhantáin|Co. Chill Mhantáin]], ar an [[20 Meán Fómhair]] [[1914]], d'impigh [[Seán Mac Réamainn|Mac Réamainn]] ar na h[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]] liostáil le h[[Arm na Breataine]] agus dul ag troid ar an [[Mór-roinn|Mór-Roinn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/centuryireland/index.php/watch/war-rebellion-and-redmond|teideal=War, Rebellion and Redmond {{!}} Century Ireland|work=www.rte.ie|dátarochtana=2020-09-20}}</ref> D'iarr sé orthu sin a bhí i láthair a bheith fearúil agus an fód a sheasamh:<ref>“not only in Ireland itself, but wherever the firing line extends, in defence of right, of freedom and religion in this war”</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/nuacht-agus-na-meain/preasraitis/press-release-archive/2014/sept/leachtcuimhneachainarangceadchogadhdomhandanochtaaganaire/|teideal=Leacht Cuimhneacháin ar an gCéad Chogadh Domhanda Nochta ag an Aire - Department of Foreign Affairs|údar=Department of Foreign Affairs|language=en|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2020-09-20}}</ref> <blockquote>[[Íomhá:Woodenbridge.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Woodenbridge.jpg|alt=|clé|mion|[[An Droichead Adhmaid|Droichead Adhmaid]], [[Contae Chill Mhantáin|Co. Chill Mhantáin]]]]“Gabhaigí chuig cibé áit a bhfuil an líne thosaigh, leis an cheart, an tsaoirse agus an creideamh a chosaint sa chogadh seo. ”Bheadh a mhalairt d’iompar ina ábhar náire dár dtír go deo.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01s8wr6|teideal=Woodenbridge, Co Wicklow: Redmond Urges Irishmen To Fight|údar=BBC|dáta=|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2020-09-20}}</ref></blockquote>Chruthaigh tacaíocht Redmond don chogadh scoilt i ngluaiseacht na n-Óglach. Thaobhaigh tromlach na mball leis, agus thug siad na "hÓglaigh Náisiúnta" orthu féin. Choinnigh na baill a d’fhan sa bhaile an t-ainm Óglaigh na hÉireann agus bheadh ról tábhachtach acu in [[Éirí Amach na Cásca]] in 1916. Bhí Mac Réamainn ag iarraidh go mbeadh na reisimintí Éireannacha go léir eagraithe in aon aonad troda amháin. Níos déanaí, mhaígh [[John Redmond]] go mbeadh na hÓglaigh réidh le hÉirinn a chosaint. Ní raibh múinín ag an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas]] níos mó as, agus go háirithe saighdiúirí mar [[Herbert Kitchener, an Chéad Iarla Kitchener|Kitchener]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Reamainn, Sean Mac}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1856]] [[Catagóir:Básanna i 1918]] en6rin1awq140yxd4gk072m9f0lntg6 0 12077 1322276 1314560 2026-07-31T10:37:02Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322276 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[Polaitíocht|pholaiteoir]] agus [[iriseoir]] [[Éire]]annach as g[[Contae Loch Garman]] é '''Seán Eichingeam''' ({{lang-en|Seán Redmond Etchingham}}), a fuair [[bás]] ar an [[23 Aibreán]] [[1923]]. Bhí aithne ag a lán [[Duine|daoine]] air faoin leasainm ''Patsy'', mar gheall ar an ainm cleite ''Patsy Patrick'' a d'úsáid sé agus é ag scríobh don nuachtán [[Enniscorthy Echo]]. Iar-mharcach gairmiúil a bhí ann chomh maith, agus bhí sé i measc na céad iriseoirí [[Spórt|spóirt]] a bhí gníomhach sa [[tír]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://oakland.edu/Assets/Oakland/oujournal/files-and-documents/19_therising.pdf|teideal=One man's part in the rising|údar=Bill Byrne|dáta=unpublished manuscript entitled “The Tommy. Furlong Story,” written by my uncle, Thomas Furlong|dátarochtana=2021|archivedate=2021-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211022031816/https://oakland.edu/Assets/Oakland/oujournal/files-and-documents/19_therising.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/1918-election-your-constituency-4388399-Dec2018/|teideal=Who was your Irish MP in 1918? Here's a list of everyone elected in that historic election|údar=Rónán Duffy|language=en|work=TheJournal.ie|dátarochtana=2021-04-23}}</ref> Ba bhall de [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], [[Sinn Féin]], [[Conradh na Gaeilge]] agus [[Bráithreachas na Poblachta]] é. == Éirí Amach == Nuair a fuair siad nuacht faoi thús an [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain [[1916]], bhailigh Eichingeam agus roinnt Óglach eile le chéile in [[Inis Córthaidh]], agus thóg siad cúpla [[Foirgneamh|fhoirgneamh]] agus beairic sa [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]]. Ní bhfuair siad an seans troid i gcoinne na Sasanach, mar tháinig an t-ordú ó [[Pádraig Mac Piarais|Phádraig Mac Piarais]] géilleadh a dhéanamh. Níor chreid siad an scéal ar dtús, mar b'iad na Sasanaigh a d'inis an nuacht dóibh. Chuaigh Eichingeam agus Seamus Doyle chun buaileadh leis an bPiarsach i bpríosún, agus ansin bhí siad sásta gur tháinig an t-ordú uaidh. Ghéill siad freisin, agus chaith siad bliain go leith faoi ghlas i [[Sasana]]. Bhí Eichingeam níos sine ná an chuid is mó de na hÓglaigh eile i bPríosún Dartmoor, agus ba bheag nár chailleadh é de bharr an droch[[Bia|bhia]] a bhí acu. D'ainneoin a dhroch-shláinte, ba dhuine coitianta é leis na fir eile. Ligeadh amach é sa bhliain [[1917]]. [[Íomhá:Firstdail.jpg|mion|Céad Dáil. 10 Aibreán 1919. Eichingeam ar chúl - séú líne, ar dheis|clé]] == An Chéad Dáil == Chuaigh Eichingeam ina iarrthóir ó Shinn Féin san olltoghchán sa bhliain [[1918]], ón ndáilcheantar Cill Mhantáin Iarthar. Toghadh é, agus ghlac sé áit sa [[an Chéad Dáil|Chéad Dáil]] sa bhliain [[1919]]. Roghnaíodh é ina Aire Iascaigh i nDara Aireacht na Chéad Dála, agus arís sa Tríú Aireacht. Le linn an g[[Cogadh Angla-Éireannach]], cuireadh é faoi ghlas níos mó ná uair amháin. Toghadh é arís sa bhliain [[1921]], ón ndáil-cheantar [[Loch Garman]]. == Cogadh na gCarad == Bhí sé i gcoinne an [[Conradh Angla-Éireannach]], agus bhí sé gníomhach i gcoinne é sa Dháil agus i bhfeidhmeannach na nÓglach. Cuireadh faoi glas arís é i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]. Cuireadh chun báis a chara [[Liam Ó Maoilíosa]]; bhí tionchar uafásach an bású seo air, agus thosaigh a shláinte ag éirí go dona go tapaidh. Cailleadh é níos déanaí sa bhliain chéanna; fuair sé bás le hadhairt i bpríosún.<ref name=":0" /> == Naisc sheachtracha == == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Eichingeam, Seán}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1870]] [[Catagóir:Básanna i 1923]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 27zlmzhw6ov7m0vjd789twn9j347ggc 0 12982 1322147 1101069 2026-07-30T14:21:06Z Saighneánach 72809 Typo 1322147 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Acción heroica del Teniente Primo de Rivera (Blanco y Negro, 1893).jpg|clé|mion|207x207px|Primo de Rivera sa bhliain 1893: gníomh gaisce (le Julio Gros in ''Blanco y Negro'')]]Ba [[Ginearál|ghinearál]], uaslathaí agus [[Deachtóireacht|deachtóir]] míleata [[An Spáinn|Spáinneach]] é '''Miguel Primo de Rivera y Orbaneja''' , Marqués de Estella ([[Jerez de la Frontera]], [[8 Eanáir]], [[1870]] - [[Páras]], [[16 Márta]], [[1930]]). == Deachtóireacht == [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-09414, Primo de Rivera.jpg|thumb|Primo de Rivera, 1921|clé|194x194px]] Tháinig sé chun cumhachta sa bhliain [[1923]]. Is faoi chraiceann an [[tírghrá]] agus an [[Ainrialachas|ainrialachais]] a tháinig an [[faisisteachas]] chun cinn ar dtús. Na feallmharuithe ag an CNT, chuidigh siad go mór leis an réimeas Liobrálach a mhilleadh, tharla, mar a déarfadh Cambó, ó fágadh an tír ar staid antoisceach, nach raibh de leigheas uirthi "ach buille stáit an Ghinearáil Rivera in 1923, agus a dheachtóireachtsan lena chois".<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Séamus de Barra|date=Feabhra 2017|url=|title=Caibidil 6 de leabhar le Pio Moa Espana contra Espana: Réamhra (aistriúchán Séamas de Barra)|journal=|volume=|issue=Feasta 70 (2), 8-12}}</ref> Bhí mana aige, "Country, Religion, Monarchy." == Meath == [[Íomhá:Weekblad Pallieter - voorpagina 1925 43 primo de rivera.jpg|clé|mion|208x208px|scigphictiúr sa Weekblad Pallieter, an Ísiltír, 1925]]Lean a [[Deachtóireacht|dheachtóireacht]] ar aghaidh go dtí 1930. Duine neamhinniúil agus gan éifeacht, ní raibh aon dul as ach go mbeadh air éirí as. Chuir na fórsaí go léir ar an Eite Chlé le chéile gur thug siad ar an [[Rí Alfonso XIII]] éirí as, agus gur ruaig siad de Rivera. D'imigh sé in Eanáir 1930. [[Fiabhras]] agus [[diaibéiteas]] ba thrúig bháis dó i b[[Páras]] ar [[16 Márta]] [[1930]]. Bhí beirt mhac aige, Fernando agus [[José Antonio Primo de Rivera]], faisistithe go smior, a cuireadh chun báis sa bhliain 1936. == Féach freisin == * [[José Antonio Primo de Rivera]] {{commons|Category:Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Primo de Rivera}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1870]] [[Catagóir:Básanna i 1930]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne]] c6sbngg9bfp8zpw3tduubqdnl6wxjyf 0 12997 1322279 1235767 2026-07-31T10:50:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322279 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]] [[Éireannach]] ab ea '''Seán Ó Cathasaigh''' ([[Béarla]]: ''Seán O'Casey'', [[30 Márta]] [[1880]] - [[18 Meán Fómhair]] [[1964]]).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=667|title=O’CASEY, Seán (1880–1964) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] agus [[Sóisialachas|Sóisialaí]] a bhí ann, agus bhí sé ar an chéad mhórdhrámadóir Éireannach a scríobh faoi shaol an [[lucht oibre]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Is iad na bancharachtair ina chuid drámaí, agus an craiceann inchreidte atá orthu, is mó a thuill a chlú dó. == A chéad óige == Saolaíodh Seán Ó Cathasaigh (''John Casey'', san am sin) ar a 85 Sráid Dorset Uachtarach i dtuaisceart lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]]. Is minic a shíltear gur tháinig sé ar an bhfód i gceann de thionóntáin na mbocht a mbíonn an saol iontu á chardáil ina chuid drámaí. Le fírinne, áfach, breac-mheánaicme ab ea a [[Teaghlach|mhuintir]]. [[Protastúnachas|Protastúnach]] a bhí ann, nó bhí sé ina bhall d'[[Eaglais na hÉireann]]. B'as [[Contae Chill Mhantáin]] dá thuismitheoirí ó thús, agus bhí a athair ag obair ina fhear cothabhála sa teach ina raibh cónaí orthu in áit cíos a íoc. Tachtadh Mícheál, athair Sheáin Uí Chathasaigh, nuair a bhí sé ag ithe éisc ámh, nó b'fhéidir gur bhásaigh sé tar éis tinnis. Ina dhiaidh sin, bhí ar a mhuirín dul ó áit go háit timpeall Thuaisceart Bhaile Átha Cliath. Maidir le Seán óg, bhí radharc a shúl go dona, rud a chuir isteach air ag tógáil léin dó. D'éirigh sé as an [[scoil]] agus é ceithre bliana déag d'aois agus chuaigh sé timpeall ag jabaireacht oibre. Mar shampla, chaith sé naoi mbliana ar an mbóthar iarainn. Ina mbuachaillí óga dóibh, chuireadh Seán agus a dheartháir mór, Archie, drámaí le Dion Boucicault agus le [[William Shakespeare]] i láthair sa bhaile. Rinne Seán páirt bheag in Amharclann na Meicneoirí, san áit a bhfuil [[Amharclann na Mainistreach]] inniu, ar an ''Shaughraun'' le Boucicault. [[Íomhá:Sean O'Casey childhood home.jpg|clé|mion|Sráíd Dorset, Baile Átha Cliath]] == Cúrsaí polaitíochta == Ó bhí sé ag cur tuilleadh spéise sa [[náisiúnachas]] in imeacht an ama, chuaigh sé i g[[Conradh na Gaeilge]] sa bhliain 1906, agus d'fhoghlaim sé [[Gaeilge]]. Thairis sin, d'fhoghlaim sé na [[píoba uilleann]] a sheinm, agus é ar dhuine acu siúd a bhunaigh Buíon Cheoil Naomh Labhráis Uí Thuathail. Bhí sé ina rúnaí don [[Ceolfhoireann|cheolfhoireann]] seo chomh maith. Chuaigh sé i m[[Bráithreachas na Poblachta]], agus ghlac sé páirt in obair [[Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann|Cheardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann]], an ceardchumann a bhunaigh [[Séamas Ó Lorcáin|Seámus Mór Ó Lorcáin]] le haire a thabhairt do leas na n-oibrithe neamhoilte a raibh cónaí orthu i dtionóntáin Bhaile Átha Cliath. I Márta 1914, rinneadh Ard-Rúnaí de d'[[Arm na Saoránach]]. Go gairid ina dhiaidh sin, chuaigh [[Séamus Ó Conghaile]] i gceannas ar an [[Fórsaí armtha|arm]]. Ar an 24 Iúil 1914, d'éirigh sé as Arm na Saoránach. == Seán Ó Cathasaigh agus Amharclann na Mainistreach == An chéad dráma leis an gCathasach ar glacadh leis le haghaidh stáitsiú, mar atá, ''The Shadow of a Gunman'' ("Scáil an Ghunnadóra"), léirigh Amharclann na Mainistreach é sa bhliain 1923. Ina dhiaidh sin, bhí baint ag an drámadóir agus ag an amharclann le chéile a chuaigh chun leasa don bheirt acu, ach tháinig cineál drochdheireadh leis an mbaint sin. Is é is ábhar don dráma ná an dóigh a ndeachaigh an [[Polaitíocht|pholaitíocht]] [[réabhlóid]]<nowiki/>each i gcion ar mhuintir na slumaí i mBaile Átha Cliath. Ina dhiaidh sin, léirigh an amharclann ''Juno and the Paycock'' sa bhliain 1924 agus ''The Plough and the Stars'' dhá bhliain ina dhiaidh sin. Is dócha gurbh iad an dá cheann seo togha a shaothair. Sa chéad cheann acu, caitear súil an lucht oibre, súil na mbocht, ar imeachtaí an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]]. An dara ceann, arís, tá sé suite i mBaile Átha Cliath le linn [[Éirí Amach na Cásca]]. Leis an meánaicme ba mhó a bhain an tÉirí Amach sin, agus ní raibh mórán bainte ag na bochta leis. [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|clé]] Bhí an ''Plough and the Stars'' ceaptha mar dhráma frith[[Cogadh|chogaidh]]. Ach is é an chiall a bhain an lucht féachana as ná gur dráma frith[[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaíoch]] a bhí ann. Bhí an scliúchas cosúil leis na círéibí a lean an ''Playboy of the Western World'' le [[John Millington Synge]] sa bhliain [[1907]]. Mar sin féin, d'éirigh an Cathasach as a jab le cromadh ar an scríbhneoireacht go lánaimseartha. D'iompaigh [[Alfred Hitchcock]] ''Juno and the Paycock'' ina scannán mór-ratha. Sa bhliain 1959, cheadaigh an Cathasach don cheolchumadóir Mheiriceánach [[Marc Blitzstein]] ceoldráma a dhéanamh de ''Juno and the Paycock'', faoin teideal ''Juno''. Níor éirigh leis an gceoldráma, nó bhí na léirmheastóirí den tuairim go raibh an dráma ródhuairc le haghaidh ceoldrámadóireachta. Mar sin féin, meastar gur cuid den cheol is fearr a chum Blitzstein riamh is ea ceol an dráma seo. Cé go bhfuair Blitzstein faomhadh an Chathasaigh, ní dhearna an scríbhneoir, a bhí naoi mbliana déag is trí scór d'aois faoin am sin, aon iarracht le bheith i láthair ag léiriú an cheoldráma. Cé go bhfuil an ceol agus an dráma thar barr ar fad, níor éirigh le haon duine ina dhiaidh sin an ceoldráma a athbheochan ar an stáitse. == Na blianta i Sasana == [[Íomhá:SEAN O'CASEY 1880-1964 Playwright lived here at flat No 49.jpg|mion|49 Overstrand Mansions, Prince of Wales Drive, Battersea, London SW11 4EZ]] Sa bhliain 1929, dhiúltaigh [[William Butler Yeats]] an ceathrú dráma leis an gCathasach, ''The Silver Tassie'', a léiriú in Amharclann na Mainistreach. Bhí an drámadóir faoi léan cheana féin ag an bhfreagra borb a fuair ''The Plough and the Stars'', agus chinn sé ar shlán a fhágáil ag an amharclann sin go deo. Shocraigh sé síos i Sasana, agus b'ansin a chaith sé an chuid eile dá shaol. Na drámaí a scríobh sé ina dhiaidh sin, mar shampla, an dráma duairc fáthchiallach úd ''Within the Gates'' (1934); an ceann Cumannach ''The Star Turns Red'' (1940); an "choiméide sheachránach" ''Purple Dust'' (1942); agus ''Red Roses for Me'' (1943), bhí siad ag forbairt i dtreo an [[eisprisiúnachas|eisprisiúnachais]], i gcomparáid leis an stíl réadúil a chleacht sé i dtús a chaithréime, agus bhí an teachtaireacht Shóisialach ní ba láidre iontu. Ní bhfuair na drámaí seo riamh an moladh ná an rath céanna agus an tríológ luath faoi shaol na dtionóntán. I ndiaidh [[an Dara Cogadh Domhanda]], scríobh sé ''Cock-a-Doodle Dandy'' (1949), ab fhéidir gurb é an saothar is fearr agus is spéisiúla dár chum sé riamh. Ón dráma úd ''The Bishop's Bonfire'' (1955) ar aghaidh, bhí an Cathasach ag scrúdú an ghnáthshaoil in Éirinn. Sampla eile den stíl seo ab ea ''The Drums of Father Ned'' (1958). Ag druidim le deireadh a shaoil dó, chaith an Cathasach cuid mhór dá dhúthracht le cúig imleabhar a dhír[[Beathaisnéis|bheathaisnéise]], saothar atá ag cur thar maoil le spraoi agus le spéisiúlacht. [[Íomhá:Sean OCasey 1880-1964.jpg|clé|mion|cuimhneacháin, Saint Patrick's Park, BÁC]] I Mí Mheán Fómhair 1964, agus é ocht mbliana is ceithre scór d'aois, fuair an Cathasach bás i d[[Torquay]], [[Devon|Devonshire]], i [[Sasana]]. == Saothair == Drámaí (an chéad léiriú) * The Shadow of a Gunman (Amharclann na Mainistreach 1923) * Juno and the Paycock (Amharclann na Mainistreach 1924) * The Plough and the Stars (Amharclann na Mainistreach 1926) * The Silver Tassie (1929) * Within the Gates (1934) * The Star Turns Red (1940) * Red Roses for Me (1943) * Purple Dust (1945) * Oak Leaves and Lavender (1947) * Cock-a-Doodle Dandy (1949) * The Drums of Father Ned (1959) * The Bishop's Bonfire (1961) Drámaí: Gníomh Amháin (an chéad léiriú) * Kathleen Listens In (Amharclann na Mainistreach 1923) * Nannie's Night Out (Amharclann na Mainistreach 1924) * A Pound on Demand (1932) * The End of the Beginning (Amharclann na Mainistreach 1937) * Hall of Healing, Bedtime Story, Time to Go (1951) * Behind the Green Curtains, Figuro in the Night, The Moon Shines on Kylenamoe (1961) Scéal a bheatha : * I Knock at the Door (1939) * Pictures in the Hallway (1942) * Drums Under the Windows (1945) * Inishfallen, Fare Thee Well (1949) * Roses and Crowns (1952) * Sunset and Evening Star (1954) Saothair eile * The Story of Thomas Ashe (1918) * The Story of the Irish Citizen Army (1919) * Windfalls (filíocht, scéalta gear, drámaí, 1934) * The Flying Wasp (aistí, ailt, léirmheasanna, 1937) * The Green Crow (aistí 1956) * Under a Coloured Cap (1963) == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.todayinliterature.com/biography/sean.ocasey.asp O'Casey ag an suíomh Today in Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925101200/http://www.todayinliterature.com/biography/sean.ocasey.asp |date=2017-09-25 }} (i mBéarla) * [http://www.artandculture.com/arts/artist?artistId=766 O'Casey ag an suíomh Art and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031214143740/http://www.artandculture.com/arts/artist?artistId=766 |date=2003-12-14 }} (i mBéarla) * [http://dspace.dial.pipex.com/town/parade/abj76/PG/pieces/ocasey/sean_ocasey.shtml Liosta leabhar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716180917/http://dspace.dial.pipex.com/town/parade/abj76/PG/pieces/ocasey/sean_ocasey.shtml |date=2012-07-16 }} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Cathasaigh, Sean O}} [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1880]] [[Catagóir:Básanna i 1964]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] 7irb7ftrt47w34iy1h5d00hz32geedc 0 14332 1322255 1321043 2026-07-31T06:54:48Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322255 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}}Ba ghrúpa treibheanna iad '''na Ceiltigh''' a bhí i gceannas ar chuid mhór den [[An Eoraip|Eoraip]] roimh theacht chun cinn na [[An tSean-Róimh|Róimhe]]. Sa tríú haois roimh Chríost ba iad na Ceiltigh a bhí i gceannas, ó [[Éire|Éirinn]] is ón m[[An Bhreatain|Breatain]] sa tuaisceart, sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] is sa [[An Spáinn|Spáinn]] ó dheas agus chomh fada soir agus na Balcáin is [[an Tuirc]]. Níor dream amháin a bhí iontu, áfach, ach grúpaí lena ríthe féin, cé go raibh an teanga is an cultúr céanna acu uile.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/finsceal-a-bhi-sna-ceiltigh-dar-le-hudar-leabhair-nua-ach-ni-ga-duinn-a-fhocail-a-shlogadh/|teideal=Finscéal a bhí sna Ceiltigh dar le húdar leabhair nua ach ní gá dúinn a fhocail a shlogadh / leabhar de Simon Jenkins , The Celts: A Sceptical History|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=11 Iúil 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-11}}</ref> [[Íomhá:Celtes-carte.PNG|Leathnú na gCeilteach<br clear="all" /><small>'''Léiriú de leathnú na gCeilteach'''<br />'''Lárionaid''' : '''H''' : Ionad [[Cultúr Hallstatt|Hallstatt]], '''L''' : Ionad [[Cultúr La Tène|La Tène]],<br />'''Réigiúin''' : '''B''' : [[Éire]] agus [[An Bhreatain|an Bhreatain Mhór]], '''I''' : [[An Ibéir]], '''G''' : Galataigh<br />'''Áiteanna''' : '''1''' : cliabhán an chultúir,<br />'''2''' : leathnú is mó (deireadh an 3ú haois RC)</small>|clé|mion|220x220px]] == Réamhrá == [[Íomhá:Celtic expansion in Europe.svg|mion|Leathadh na gCeilteach, de réir an tsean-nóis: Buí: críocha Hallstatt faoin séú haois RC; Glas: tionchar Ceilteach is leithne faoi 275 RC; Bánghlas: ceantar [[Lúsatán|Lúsatánach]] san Ibéir le tionchar Ceilteach éiginnte: Dubhghlas: ceantair ina labhraítear [[Teangacha Ceilteacha]] go forleathan inniu|clé|220x220px]] [[Íomhá:Dying gaul.jpg|mion|''[[An Gallach ag Éag]]'', dealbh Rómhánach|clé|220x220px]] Is cnuasach ársa de dhreamanna [[Ind-Eorpach]]a iad na Ceiltigh<ref name="WM_Scope">{{harvnb|Waldman|Mason|2006|p=144}}. "CELTS location: Greater Europe time period: Second millennium B.C.E. to present ancestry: Celtic</ref> <ref name="Indo-European">{{harvnb|Mac Cana|Dillon}}, {{harvnb|Puhvel|Fee|Leeming|2003|p=67}}, {{harvnb|Riché|2005|p=150}}, {{harvnb|Todd|1975|p=42}}, {{harvnb|Encyclopedia Britannica. Celt}}</ref> lonnaithe ar fud na [[Eoraip|hEorpach]] agus na h[[an Anatóil]]é, ceangailte lena gcuid [[teangacha Ceilteacha]] agus cosúlachtaí cultúrtha eile.<ref name="Drinkwater_Definition">{{harvnb|Drinkwater|2012|p=295}}</ref><ref name="WM_Definition">{{harvnb|Waldman|Mason|2006|p=144}}</ref><ref name="EB_Definition">{{harvnb|Encyclopedia Britannica. Celt}}</ref><ref name="Koch encyclopedia">{{cite book | last = Koch | first = John | author-link =John T. Koch |title = Celtic Culture: a historical encyclopedia | publisher = ABC-CLIO| year = 2005 | location =Santa Barbara| page = xix–xxi | url = https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&q=peoples%20and%20countries | isbn = 978-1-85109-440-0 | access-date = 9ú Meitheamh 2010}}</ref> I measc dreamanna Ceilteacha, bhí idir na [[An Ghaill|Gaill]], [[Ceiltibéirigh]], [[Gallaeci]],<ref>{{cite journal |last1=Luján |first1=E. R. |title=PUEBLOS CELTAS Y NO CELTAS DE LA GALICIA ANTIGUA: FUENTES LITERARIAS FRENTE A FUENTES EPIGRÁFICAS |journal=xxii seminario de lenguas y epigrafía antigua |date=2006 |url=http://www.racv.es/files/07_Lujan.pdf |access-date=16ú Iúil 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225113903/http://www.racv.es/files/07_Lujan.pdf |date=2009-12-25 }}</ref><ref>{{cite book|last=Koch|first=John T. (ed.)|title=Celtic culture: a historical encyclopedia|url=https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128|url-access=limited|year=2006|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-440-7|pages=[https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128/page/n833 790]}}</ref> [[Galátaigh]], [[Briotanaigh]] agus [[Gaeil]]. Is doiléir agus conspóideach é an gaol idir eitneacht, teanga agus cultúr sa domhan Ceilteach.<ref name="SJames">{{cite book|last1=James |first1=Simon |title=The Atlantic Celts – Ancient People Or Modern Invention|url=https://archive.org/details/atlanticceltsanc0000jame |year=1999|publisher=University of Wisconsin Press}}</ref> Tá achrann ann go háirithe ar nó nár Ceiltigh iad dreamanna lonnaithe in Éirinn agus sa Bhreatain le linn na [[an Iarannaois|hIarannaoise]].<ref name="Koch encyclopedia" /><ref name="SJames" /><ref name="JCollis">{{cite book|last1=Collis |first1=John |title=The Celts: Origins, Myths and Inventions|url=https://archive.org/details/celtsoriginsmyth0000coll |year=2003|publisher=Stroud: Tempus Publishing |isbn = 978-0-7524-2913-7}}</ref><ref name="FPryor">{{cite book|last1=Pryor |first1=Francis |title=Britain BC|url=https://archive.org/details/britainbclifeinb0000pryo |year=2004|publisher=Harper Perennial | isbn = 978-0-00-712693-4 }}</ref> [[Íomhá:Scuto Battersea BritMu252a.jpg|mion|An [[Sciath Battersea]], sciath chré-umha dheasghnátha den 3ú–1d aois RC, sampla d'ealaíon La Tène as an [[an Bhreatain|mBreatain]]|clé]] [[Íomhá:Ccross.svg|mion|clé|Crois cheilteach]] === Bunúis === Pléitear fós stair na hEorpach réamhCheiltí agus bunúis na gCeilteach. Dar le smaoineamh amháin, tháinig na [[teangacha Ceilteacha]] chun cinn i measc an [[cultúr Urnfield]] de chuid na [[Cré-umhaois]]e i lár na hEorpach, a bhí faoi bhláth timpeall na bliana 1200 RC.<ref name=ChadCorc>{{cite book|last1=Chadwick |last2= Corcoran|first1=Nora |first2= J. X. W. P.|title=The Celts|url=https://archive.org/details/celts0000chad |year=1970|publisher=Penguin Books|pages=[https://archive.org/details/celts0000chad/page/28 28]–33}}</ref> Más fíor, bhí nasc idir na Ceiltigh agus an cultúr [[Hallstatt]] de chuid na hIarannaoise a tháinig ina dhiaidh (c. 800–450 RC).<ref name=ChadCorc/><ref>{{cite book|author-link=Barry Cunliffe|author=Cunliffe, Barry|title=The Ancient Celts|pages=39–67|publisher=Penguin Books|year=1997}}</ref> Glaoitear scaití "tír dhúchais na gCeilteach" ar an gcuid seo de lár na hEorpach. Moltar go raibh cultúr Ceilteach leata siar faoi thréimhse [[La Tène]] (c. 450 RC ar aghaidh), trí [[scaipeadh tras-chultúrtha|scaipeadh]] nó [[imirce daonna|imirce]] go dtí [[an Fhrainc]] agus [[Na Tíortha faoi Thoinn]] (Gallaigh), [[Éire agus an Bhreatain Mhór]] ([[Ceiltigh na nOileán]]), [[Leithinis na hIbéire|An Ibéir]] (Ceiltibéaraigh, [[An Ghailís|Gailísigh]], [[Celtici]]) agus tuaisceart na [[Iodáil|hIodáile]] ([[Lepontii]] agus [[an Ghaill]] Chiosalpach).<ref name=koch2010_core>{{cite book|last=Koch|first=John T|title=Celtic from the West Chapter 9: Paradigm Shift? Interpreting Tartessian as Celtic – see map 9.3 The Ancient Celtic Languages c. 440/430 BC |year=2010|url=http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf|publisher=Oxbow Books, Oxford, UK|isbn=978-1-84217-410-4|page=193|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709032557/http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf|archive-date=9ú Iúil 2012}}</ref> Dar le smaoineamh eile, tháinig na prótai-Cheiltigh chun cinn níos luaithe le linn na Cré-Umhaoise ar an gcósta Atlantach agus gur leathadar soir, chomh fada is lár [[an Anatóil|na hAnatóile]].<ref name=koch2010_expansion>{{cite book |last=Koch |first=John T |title=Celtic from the West Chapter 9: Paradigm Shift? Interpreting Tartessian as Celtic |year=2010|url=http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf |publisher=Oxbow Books, Oxford, UK |isbn=978-1-84217-410-4 |page=190 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709032557/http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf |archive-date=9ú Iúil 2012}}</ref> Ba iad na Gréagaigh a d’úsáid an focal ''Keltoi'' i dtosach, ar Jenkins.<ref name=":0" /> Barbaraigh a bhí i gceist acu. === Na Rómhánaigh === Bhíodh achrann ann go minic idir na Ceiltigh agus [[An tSean-Róimh|na Rómhánaigh]], mar shampla na [[Cogaí Ceiltibéireacha|Cogaí Ceiltibéireacha]], [[Cogaí na nGallach|Cogaí na nGallach]] agus [[concas Rómhánach na Breataine|concas na Breataine]]. Faoin chéad aois AD, bhí na Ceiltigh uile a bheag nó a mhór faoi smacht [[Impireacht na Róimhe]]. Faoi c. 500, de thoradh [[rómhánú|rómhánaithe]] agus [[Imirce na dTreabh|imirce]] na [[dreamanna Gearmánacha]], ní bhfuarthas cultúr Ceilteach ach in Éirinn, sa Bhreatain thiar agus thiar thuaidh, agus sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]], go háirithe idir an 5ú agus 8ú aois, le hoidhreacht teangan, creidimh agus ealaín i gcomhchoiteann acu.<ref>{{cite book |last=Cunliffe |first=Barry |author-link=Barry Cunliffe |title=The Celts – a very short introduction|url=https://archive.org/details/celtsveryshortin0000cunl |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280418-1 |page=[https://archive.org/details/celtsveryshortin0000cunl/page/109 109]}}</ref> === Ceiltigh na nOileán === Le himeacht ama, roinneadh Ceiltigh na n-oileán ina n[[Gaeil]] ([[na hÉireannaigh]], [[na hAlbanaigh]] agus [[na Manannaigh]]) agus ina m[[Briotanaigh Cheilteacha]] ([[na Breatnaigh]], [[na Cornaigh]] agus [[na Briotánaigh]]) de chuid na meánaoise agus inniu.<ref name="Drinkwater_Definition"/><ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups |url=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC |date=2000 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=179 |isbn=978-0-313-30984-7}}</ref><ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups |url=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC |date=2000 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=766 |isbn=978-0-313-30984-7}}</ref> Tháinig daoine uaireanta aníos thar farraige as an Spáinn agus as an bPortaingéil. Bhí taisteal ar farraige i bhfad níba sciobtha ná turas ar an talamh. Aistear a thógfadh mí de shiúl cos d’fhéadfaí é dhéanamh in imeacht lae ar farraige.<ref name=":0" /> Níor tháinig na daoine sin aníos in aon sruth leanúnach amháin ar ndóigh. Cruthaíodh féiniúlacht Ceilteach nua-aimseartha mar chuid den Athbheochan Cheilteach le linn [[Rómánsachas|na Ré Rómánsaí]] sa Bhreatain agus in Éirinn, maraon le háiteanna eile san Eoraip amhail is [[an Ghailís]].<ref>{{cite journal|last=McKevitt|first=Kerry Ann|title=Mythologizing Identity and History: a look at the Celtic past of Galicia|journal=E-Keltoi|year=2006|volume=6|pages=651–73|url=http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_13/mckevitt_6_13.pdf|access-date=8 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624075328/http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_13/mckevitt_6_13.pdf|archive-date=24ú Meitheamh 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624075328/http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_13/mckevitt_6_13.pdf |date=24 Meitheamh 2011 }}</ref> === Teangacha === {{príomhalt|Teangacha Ceilteacha}} Is í an fhianaise is luaithe a mheastar gan amhras gur teanga Cheilteach atá iontu ná inscríbhinní [[An Leapóintis|Leapóintis]]e de chuid na 6ú haoise RC.<ref name=Stifter>{{cite book|last=Stifter|first=David|title=Old Celtic Languages|year=2008|pages=24–37|url=http://www.univie.ac.at/indogermanistik/download/Stifter/oldcelt2008_2_lepontic.pdf|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110630102715/http://www.univie.ac.at/indogermanistik/download/Stifter/oldcelt2008_2_lepontic.pdf|archive-date=30 June 2011}}</ref> Ní fheictear [[teangacha Ceilteacha na Mór-roinne]] ach in inscríbhinní agus logainmneacha. Feictear [[teangacha Ceilteacha na nOileán]] ón 4ú haois AD in [[inscríbhinní Oghaim]], cé go raibh siad á labhairt is léir i bhfad níos luaithe. Tosaíonn litríocht Ghaeilge le téacsanna [[Sean-Ghaeilge]] ón 7ú/8ú haois AD. Tá codanna de [[miotaseolaíocht na gCeilteach|mhiotaseolaíocht na gCeilteach]] taifeadta i luath-[[Litríocht na Gaeilge]] agus [[litríocht na Breatnaise]] de chuid na meánaoise.<!-- Most written evidence of the early Celts comes from [[Greco-Roman world|Greco-Roman]] writers, who often grouped the Celts as [[barbarian]] tribes. They followed an [[ancient Celtic religion]] overseen by [[draoi]]the.--> Sa lá atá inniu ann, labhraítear fós in iar-chríocha na gCeilteach [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Breatnais]] agus [[Briotáinis]], fad is atá [[Coirnis]] agus [[Gaeilge Mhanann]] á n-athbheochan. == Tréimhsí == * [[Cultúr Hallstatt]] - idir an 7ú is an 5ú haois RC * [[Cultúr La Tène]] - lár an 5ú haois go dtí an aimsir a chloígh na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]] na Ceiltigh == Féach freisin == * [[Déithe na gCeilteach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ceiltigh, Na}} [[Catagóir:Na Ceiltigh| ]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:An tSean-Ghréig]] [[Catagóir:An tSean-Gréige]] [[Catagóir:An tSean-Róimh]] jy3avdhq1es6uu0vf9wmxurw8tl8lhz 0 14509 1322176 1321310 2026-07-30T15:31:15Z Saighneánach 72809 Typo 1322176 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[cainéal teilifíse]] agus [[bloc clár]] é '''''Cúla4''''', dírithe ar pháistí idir 0-12 bhliain d’aois agus le fáil ar chainéal Saorview 18, Virgin Media 602, Sky/EIR 624, agus ar fáil ar líne chomh maith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cula4.com/ga|teideal=cula4.com/ga|údar=Láithreán gréasáin oifigiúil|dáta=2023|language=ga-IE|work=Cula4|dátarochtana=2023-09-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/@Cula4/videos|teideal=Cúla4 - YouTube|work=www.youtube.com|dátarochtana=2023-09-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cúla4 le seoladh inniu!|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0908/1404168-cula4-le-seoladh-inniu/|date=2023-09-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Feidhmíonn [[TG4]] é.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.eirebheo.ie/news/nuacht/1292408/seoladh-cula4-an-chead-chaineal-gaeilge-riamh-do-dhaoine-oga-inniu.html|teideal=Seoladh CÚLA4 - an chéad chainéal Gaeilge riamh do dhaoine óga inniu|údar=Michelle NicPhaidin|language=gl|work=www.eirebheo.ie|dátarochtana=2023-09-08}}</ref> Tugann Cúla4 teagmháil rialta don óige leis an nGaeilge.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Cead tugtha ag an Aire Catherine Martin do chainéal nua Cúla4|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0928/1325942-cead-tugtha-ag-an-aire-catherine-martin-do-chaineal-nua-cula4/|date=2022-09-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairim-tuairisc/|teideal=TUAIRIM TUAIRISC: Bunú Cúla4 – lá mór i stair na teanga|dáta=2023-09-08|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-08}}</ref> Chomh maith le [[drámaíocht]] agus le [[Beochan|beochana]] Gaeilge, bíonn cláir nuachta agus faisnéise ann chomh maith (mar shampla, [[Eco Laoch]] a thosaigh i Meán Fómhair 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=FÍSEÁN: 'Más dúshlán é, is deis é chomh maith’ - cainéal nua Gaeilge do pháistí le seoladh|url=https://www.youtube.com/watch?v=umNRB5ZMdII|language=ga-IE|author=TG4|date=2023}}</ref> Thosaigh an cainéal ag craoladh ar 8 Meán Fómhair 2023. [[Íomhá:Cula 4 logo.png|mion|Logo]] == Forbairt == Bunaíodh an bloc cláir den chéad uair sa bhliain 1996 mar '''Cúlabúla'''; tar éis TnaG a athbhrandáil go TG4, athainmníodh '''Cúlabúla''' mar "Cúla4". Amhail an [[1 Meán Fómhair]] [[2009]], tá Cúla4 ar fáil mar chainéal ar leithligh do chustaiméirí [[Virgin Media Ireland]] ar chainéal 602. Tá an chuid is mó de na cláir comhdhéanta de chláir náisiúnta agus idirnáisiúnta, le dubáil nó fotheidil i [[Gaeilge|nGaeilge]]. Bíonn ábhar ann coimisiúnaithe as an nua ón earnáil léiriúcháin neamhspleách in Éirinn, chomh maith le beochan idirnáisiúnta ceannaithe, athghuthaithe go Gaeilge ag an earnáil neamhspleách. Oibríonn Cúla4 le craoltóirí idirnáisiúnta chun leaganacha Gaeilge de shraitheanna teilifíse coitianta a tháirgeadh ar [[Nickelodeon]], [[Cartoon Network]] agus [[PBS]]. Oibríonn sé freisin le cuideachtaí beochana náisiúnta chun cláir logánta a dhéanamh. Tá cláir Cúla4 i nGaeilge nó i nGaeilge agus i [[Béarla|mBéarla]], murab ionann agus a chomórtas ina bhfuil formhór a gcuid clár i mBéarla amháin ([[RTÉjr]]/[[TRTÉ]], Nickelodeon, Cartoon Network agus [[Disney Channel]]). === Cainéal teilifíse === Fógraíodh sa bhliain 2022 go raibh cead faighte ag TG4 ón Roinn Cultúir agus Gaeltachta, Cúla4 a chraoladh ó 6am go dtí 8pm tráthnóna agus bhí maoiniú don chainéal curtha ar fáil i mbuiséad TG4 don bhliain 2023.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cula4-caineal-nua-le-bunu-ag-tg4-dirithe-ar-abhar-do-leanai/|teideal=CÚLA4 – cainéal nua le bunú ag TG4 dírithe ar ábhar do leanaí|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-30}}</ref><ref name=":1" /> Dúirt na comhairleoirí neamhspleácha a scríobh tuarascáil faoi phlean TG4 an cainéal nua a bhunú go bhfuil gach seans go laghdóidh líon na ndaoine a bheidh ag féachaint ar Cúla4;<ref name=":3" /> tuairiscítear gur laghdaigh na figiúirí féachana do chainéil atá dírithe ar leanaí faoina leath ó 2016, agus meastar go leanfaidh sé sin ar aghaidh toisc leanaí a bheith ag brath níos mó agus níos mó ar ábhar ar líne. Mar sin, caithfear freastal ar na páistí san áit a mbíonn siad – ar an bhfón póca nó ar tháibléid. De réir [[taighde]] a bhí déanta ag an gcomhlacht Communications Chamber,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ní aontaíonn TG4 gur luach teoranta a bhainfidh le cainéal Cúla4|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1103/1333073-ni-aontaionn-tg4-gur-luach-teoranta-a-bhainfidh-le-caineal-cula4/|date=2022-11-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> ní bheadh ach thart ar 1,000 duine ar an meán ag breathnú ar Cúla4 agus is daoine fásta a deir siad, a bheidh i 90% acu. Fágann sin nach mbeidh ach 100 gasúr ar an meán ag breathnú ar an gcainéal nua. Ach léirigh suirbhé eile náisiúnta a rinne Ipsos MRBI in 2022 go bhfuil tacaíocht shoiléir ag cainéal Cúla4.<ref name=":2" /> Léiríodh i dtaighde neamhspleách a rinne RED C go mbíonn leas á bhaint go rialta as TG4 nó Seinnteoir Cúla4 sa seomra ranga ag 44% de na múinteoirí bunscoile, 80% de na múinteoirí i mbunscoileanna lán-Ghaeilge, agus 250,000 dalta bunscoile ar fud na hÉireann. Tá seirbhís nuachta sé nóiméad ag an gcainéal ón Máirt go dtí an Aoine ag 1.30pm, léirithe ag Fíbín Media. Mar sin tá daoine óg  in ann coinneáil cothrom le dáta leis an nuacht is déanaí agus iad sa seomra ranga. ==== Idirlíon ==== Tá dhá fhíseán ar chainéal YouTube gach seachtain, Dé Luain agus Déardaoin, le freastal orthu siúd a úsáideann an t-ardán sin go príomha. Tá feidhm tábhachtach freisin leis an aip agus leis an seinnteoir freisin, áit a mbeidh cláracha ar fáil le híoslódáil le féachaint orthu nuair mian leis an lucht féachana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spás do pháistí agus don Ghaeilge: Cúla4 ar an bhfód|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2023/0908/1403286-spas-do-phaisti-agus-don-ghaeilge-cula4-ar-an-bhfod/|date=2023-09-08|language=ga-IE|author=RTÉ}}</ref> == Bloic cláir i Cúla 4 == * '''CÚLA4 NA nÓG:''' Bloc cláir dírithe ar leanaí idir 2 agus 5 bliana d'aois. Craolann sé cláir cosúil le ''[[Elmo Anseo]]'', ''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'', ''[[Dora]]'', ''[[Ni Hao, Kai-Lan]]'', ''[[Franny's Feet]]'', ''[[Dive, Olly, Dive]]'' agus ''[[The Mr. Men Show]]''. * '''CÚLA4:''' Bloc cláir dírithe ar leanaí idir 6 agus 11 bliana d'aois. Craolann sé cláir cosúil le ''[[Ben 10]]'', ''[[Johnny Test]]'', ''[[Spongebob SquarePants]]'', ''[[Scanrúil Ó Rua]]'', ''[[Back at the Barnyard]]'', ''[[Eliot Kid]]'', ''[[The Mighty B!]]'', ''[[Skunk Fu]]'', ''[[Bog Stop]]'', ''[[Fanboy & Chum Chum]]'' agus ''[[Clarence (sraith theilifíse 2014)|Clarence]]''. * '''PONC:''' Bloc cláir dírithe ar leanaí idir 12 agus 18 bliana d'aois. Tá roinnt clár drámaíochta beo ann, mar shampla ''[[Aifric]]'', agus seónna idirnáisiúnta mar ''[[H2O: Just Add Water|H2O]]'', ''[[Life with Derek]]'', ''[[8 Simple Rules]]'', ''[[Pimp My Ride]]'', ''[[My Super Sweet 16]]'', ''[[The Hills (sraith theilifíse)|The Hills]]'', ''[[The City (sraith MTV)|The City]]'', ''[[Gossip Girl (sraith theilifíse)|Gossip Girl]]'', ''[[South Park]]'', ''[[One Tree Hill (sraith theilifíse)|One Tree Hill]]'', ''[[Dance Academy]]'', ''[[Switched at Birth (sraith theilifíse)|Switched at Birth]]'', ''[[Wipeout (2008 seó cluiche na SA 2008)|Wipeout]]'' agus ''[[What I Like About You (sraith theilifíse)|What I Like About You]]''. == Cláir: Cúla4 na nÓg == *''[[Abby & Scoil Eitilte na Síoga]]'' *''[[Ag Spraoi le Claude]]'' *''[[Arán Draíochta]]'' *''[[Béar Mór agus Gíog]]'' *''[[Code Lyoko]]'' *''[[Donkey Kong Country]]'' *''[[Dora]]'' *''[[Eachtraí Bert & Ernie]]'' *''[[Elmo Anseo]]'' *''[[Global ag Taisteal]]'' *''[[Igam Ogam]]'' *''[[Inui]]'' *''[[Kioka]]'' *''[[Loopdidoo]]'' *''[[Mouk]]'' *''[[Ni Hao, Kai-Lan]]'' *''[[Olivia (sraith theilifíse)|Olivia]]'' *''[[Óstán Furchester]]'' *''[[Prudence Petitpas]]'' *''[[Raa Raa an Leon Glórach]]'' *''[[Rith Diego Rith]]'' *''[[Saol faoi Shráid]]'' *''[[Toto i dTrioblóid]]'' *''[[Tractor Tom]]'' *''[[Traein na nDineasár]]'' *''[[Wonder Pets]]'' *''[[Wow! Wow! Wubbzy!]]'' == Cláir: Cúla4 == *''[[Angelo Rules]]'' *''[[Atomic Betty]]'' *''[[Avatar: The Last Airbender]]'' *''[[Codename: Kids Next Door]]'' *''[[The Doodlebops#Rockin' Road Show|Doodlebops Rockin' Road Show]]'' *''[[Edgar and Ellen]]'' *''[[Eloise: The Animated Series|Eloise]]'' *''[[Firehouse Tales]]'' *''[[Foster's Home for Imaginary Friends]]'' *''[[Garfield]]'' *''[[I.N.K. Invisible Network of Kids]]'' *''[[Jay Jay The Jet Plane]]'' *''[[Lizzie McGuire]]'' *''[[Pet Alien]]'' *''[[Puppy in My Pocket: Adventures in Pocketville|Puppy in my Pocket]]'' *''[[Scaredy Squirrel (sraith theilifíse)|Scaredy Squirrel]]'' *''[[The Batman (sraith theilifíse)|The Batman]]'' *''[[Scéalta Tom & Jerry]]'' *''[[Winx Club]]'' *''[[Watership Down (sraith theilifíse)|Watership Down]]'' (craoladh anois ar [[RTEjr]]) Tá Cúla 4 tar éis roinnt scannáin leanaí a chur i nGaeilge, mar ''[[Harry Potter (sraith scannán)|Harry Potter]]'', ''[[Jungledyret Hugo]]'', ''[[Free Willy]]'', ''[[Scooby-Doo (scannán)|Scooby Doo]]'', ''[[Charlie and the Chocolate Factory (scannán)|Charlie and the Chocolate Factory]]'', ''[[Thumbelina (scannán 1994)|Thumbelina]]'' agus ''[[A Troll in Central Park]]''. == Féach freisin == *[[Niamh Ní Chróinín]], láithreoir *''[[The Den (clár teilifíse)|The Den]]'' *[[Nickelodeon]] == Naisc sheachtracha == *[https://www.cula4.com/ga/ Láithreán gréasáin oifigiúil] *[https://www.youtube.com/@Cula4/videos Cúla4 ar Youtube] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teilifís in Éireann}} [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cláir do pháistí]] [[Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann]] [[Catagóir:Aipeanna Gaeilge]] [[Catagóir:Cúla4]] 88fi90y837ul4dvbd1pllykoinxrk8s 0 17303 1322277 1319220 2026-07-31T10:44:45Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322277 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir Éireannach de chuid Fhianna Fáil ab ea '''Seán Mac an tSaoi''' ({{Lang-en|Seán MacEntee}}); ([[22 Lúnasa]], [[1889]] – [[10 Eanáir]], [[1984]]), Bhí sé ina [[Tánaiste|Thánaiste]] ó 1959 go 1965, ina Aire Leasa Shóisialaigh ó 1957 go 1961, ina Aire Sláinte ó 1957 go 1965, ina Aire Rialtais Áitiúil agus Sláinte Poiblí ó 1941 go 1948, ina Aire Tionscail agus Tráchtála ó 1939 go 1941, ina Aire Airgeadais ó 1932 go 1939 agus 1951 go 1954. Bhí sé ina Theachta Dála (TD) ó 1918 go 1969. Nuair a fuair sé bás, ba é an comhalta deireanach a mhair den [[An Chéad Dáil|Chéad Dáil]] é.<ref name=oireachtas_db>{{cite web|url=https://www.oireachtas.ie/en/members/member/Se%C3%A1n-MacEntee.D.1919-01-21/|teideal=Seán MacEntee|work=Oireachtas Members Database|access-date=13 February 2012|archive-date=30 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530062606/https://www.oireachtas.ie/en/members/member/Se%C3%A1n-MacEntee.D.1919-01-21/|url-status=live}}</ref> Ball den pháirtí [[Fianna Fáil]], bhí sé ina [[Tánaiste|Thánaiste]] idir na blianta [[1959]] agus [[1965]]. ==Luathshaol== Rugadh é mar John McEntee ag 47 Sráid an Rí, [[Béal Feirste]] ar 23 Lúnasa 1889, mac le James McEntee, tábhairneoir, agus a bhean chéile, Mary Owens, arbh as [[Muineachán]] an bheirt acu.<ref>{{Cite web|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details-civil/df1cd30424445|teideal=General Registrar's Office|website=IrishGenealogy.ie|access-date=22 August 2017|archive-date=22 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922213032/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|url-status=live|dátarochtana=22 Meitheamh 2026|archivedate=22 Meán Fómhair 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210922213032/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp}}</ref> I 1901 agus 1911, ba é 49 Sráid an Rí seoladh an teaghlaigh. <ref>{{Cite web|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Antrim/Smithfield/King_Street/973725/|teideal=National Archives: Census of Ireland, 1901|website=www.census.nationalarchives.ie|language=en|access-date=2017-08-23|archive-date=22 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922213032/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Antrim/Smithfield/King_Street/973725/|url-status=live|dátarochtana=2026-06-22|archivedate=2021-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210922213032/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Antrim/Smithfield/King_Street/973725/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Antrim/Smithfield/King_Street/186223/|teideal=National Archives: Census of Ireland, 1911|website=www.census.nationalarchives.ie|language=en|access-date=2017-08-23|archive-date=6 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506145112/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Antrim/Smithfield/King_Street/186223/|url-status=live|dátarochtana=2026-06-22|archivedate=2018-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180506145112/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Antrim/Smithfield/King_Street/186223/}}</ref> Bhí James McEntee ina Náisiúnaí mór le rá de [[Comhairle Cathrach Bhéal Feirste|Bhardas Bhéal Feirste]] agus ina dhlúthchara leis an Teachta Parlaiminte Joe Devlin.<ref>{{Cite web|url=http://www.irishnews.com/arts/2016/06/16/news/how-unionist-politician-saved-1916-rebel-sean-mcentee-from-firing-squad-560408/|teideal=How Unionist politician saved 1916 rebel Sean McEntee from firing squad|website=The Irish News|date=16 June 2016|language=en|access-date=2017-08-22|archive-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822095219/http://www.irishnews.com/arts/2016/06/16/news/how-unionist-politician-saved-1916-rebel-sean-mcentee-from-firing-squad-560408/|url-status=live}}</ref> Fuair Mac an tSaoi oideachas i Scoil na mBráithre Críostaí Naomh Muire, i g[[Coláiste Naomh Maolmhaodhóg]] agus i gColáiste Bardasach Teicneolaíochta Bhéal Feirste áit ar cháiligh sé mar innealtóir leictreach.<ref name=dib>{{cite web|url=https://www.dib.ie/biography/macentee-sean-john-francis-a5202|teideal=MacEntee, Sean (John) Francis|work=[[Dictionary of Irish Biography]]|last=McMahon|first=Deirdre|access-date=8 January 2022}}</ref> Bhí a luathbhaint pholaitiúil le Páirtí Sóisialach Poblachtach na hÉireann i gcathair Bhéal Feirste. D'ardaigh sé go gasta trí chéimeanna ghluaiseacht na gceardchumann agus é ina ionadaí sóisearach i longchlóis na cathrach. I ndiaidh a chuid oideachais d'oibrigh Mac an tSaoi mar innealtóir i n[[Dún Dealgan]], [[Contae Lú]], agus bhí baint aige le cór áitiúil d'[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a bhunú sa bhaile. Shlóg sé i nDún Dealgan agus throid sé i nGarastún [[Ard-Oifig an Phoist]] in [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach na Cásca i 1916]]. Gearradh pionós an bháis air mar gheall ar an bpáirt a bhí aige san éirí amach. Laghdaíodh an breithiúnas seo ina dhiaidh sin go príosúnacht saoil. Scaoileadh Mac an tSaoi saor san maithiúnas ginearálta i 1917 agus toghadh ina dhiaidh sin é ina bhall d'Fheidhmeannaigh Náisiúnta Shinn Féin agus d'Óglaigh na hÉireann araon i nDeireadh Fómhair 1917. Toghadh Mac an tSaoi ina dhiaidh sin mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|Fheisire Parlaiminte]] Shinn Féin (FP) do [[Muineachán Theas|Mhuineachán Theas]] in olltoghchán 1918. == Féach freisin == * [[Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)|Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thoir Theas]] == Tagairtí == [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1889]] [[Catagóir:Básanna i 1984]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Tánaistí na hÉireann]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] r3e6io2e8h51g7mdpt95oazsosc67w3 0 18678 1322128 935682 2026-07-30T14:04:45Z Saighneánach 72809 Correct misused length symbol 1322128 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Dalton's law of partial pressures.png|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Dalton's%20law%20of%20partial%20pressures.png|alt=|mion|299x299px|Dlí Dalton]] Sa [[teirmidinimic]] agus [[ceimic fhisiceach|cheimic fhisiceach]], maíonn '''Dlí Dalton''': :''"is ionann brú iomlán de mheascán de gháis agus suim na mbrúnna codánacha de gach gás ar leith díobh."'' nó go bhfeidhmíonn gach gás ar leith, i meascán gás i soitheach, an [[brú]] céanna is a d'fheidhmeodh sé dá mbeadh sé ina aonar sa toirt sin, agus mar sin go bhfeidhmíonn páirtbhrú i gcomhréir le codán an gháis sin sa mheascán.<ref>Matt Hussey, Fréamh an Eolais (p198), Coiscéim</ref> Thug [[John Dalton]] an dlí eimpíreach seo faoi deara sa bhliain 1801 agus tá an dlí seo gaolta le na [[gásdlíthe|ghásdlíthe]].[[Íomhá:Dalton John profile.jpg|mion|[[John Dalton]]]] == Míniú == Sa mhata, is féidir sainmhíniú a thabhairt ar [[Brú|bhrú]] mheascán de [[Gás|gháis]] éagsúla mar an suimiúchán:<br /> :<math>P_{total} = \sum_{i=1} ^ n {p_i}</math> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; nó &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<math>P_{total} = p_1 +p_2 + \cdots + p_n</math> <br />Seasann <math>p_{1},\ p_{2},\ p_{n}</math> do bhrúnna codánacha gach gás ar leith. Á chur i gcás nach [[imoibriú ceimiceach|n-imoibríonn]] na gáis lena chéile. :<math>\ P_{i} =P_{total}x_i </math> nuair atá <math>x_i\ = </math> [[mólchodán]] an i-ú chomhbhall, sa mheascán iomlán de na m-chomhbhaill. Tugann an ghaolmhaireacht atá ar thaispeáint ina dhiaidh seo, bealach dúinn chun tiúchan toirte gáis faoi leith a thomhais. :<math>P_i =\frac{P_{total}C_i}{1,000,000}</math> nuair atá: <math>C_i\ = </math> tiúchan an i-ú chomhbhall, curtha in iúl i gcodanna sa mhilliún nó ppm. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Gásdlíthe]] [[Catagóir:Innealtóireacht cheimiceach]] [[Catagóir:Driogadh]] [[de:Partialdruck#Dalton-Gesetz]] t1x9gsl5yq5ccnrhoqcnkuvlnyyopnb 0 23712 1322142 1061920 2026-07-30T14:14:20Z Saighneánach 72809 Typo 1322142 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drong Baader-Meinhof|Sceimhlitheoir]] [[An Ghearmáin|Gearmánach]] a bhí i m'''Berndt Andreas Baader''' (rugadh i [[München]] ar an [[6 Bealtaine]] [[1943]] é, agus fuair sé bás i b[[príosún]] [[Stammheim]] ar an [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]]). == Saol == [[Íomhá:RAF-Logo.svg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:RAF-Logo.svg|mion|clé|Suaitheantas na droinge. Taispeánann sé fo-inneallghunna den déanamh ''Heckler & Koch''.]] Cailleadh a athair i ndeireadh [[an Dara Cogadh Domhanda]], agus ba iad a mháthair, a aintín agus a mháthair mhór a thóg é. Bhí sé ina ógchiontóir nuair a bhí sé ina dhéagóir, agus é ag goid [[Gluaisteán|gluaisteáin]] le haghaidh spraoithiomána go minic. Ina fhear óg dó, chuaigh sé go [[Beirlín]] agus fuair sé aithne ar radacaigh na h[[Eite chlé|eite clé]]. Fear spadhartha a bhí ann agus é claonta chun foréigin. [[Íomhá:Grabstätte Baader, Raspe, Ensslin.jpg|mion|clé|Reilig Dornhaldenfriedhof i Stuttgart]] Ón mbliain 1968 ar aghaidh, ghlac sé páirt i ngníomhartha neamhdhlíthiúla na radacach is na [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoirí]] óga. Sa bhliain 1970, gabhadh é, ach shaor na sceimhlitheoirí eile é ón mbraighdeanas mí ina dhiaidh sin. Chuaigh seisean agus fiche radacach eile go dtí [[an Iordáin]] le hoiliúint [[Treallchogaíocht|treallchogaíochta]] a fháil ó na [[An Phalaistín|Palaistínigh]] ansin. Ina dhiaidh sin, bhí Baader páirteach in ionsaithe [[Buama|buamála]] agus i ruathair ar bhainc. Bhí barántas amuigh air thar aon sceimhlitheoir eile. Ar an 1 Meitheamh 1972 gabhadh é in éineacht le [[Jan-Carl Raspe]] agus [[Holger Meins]]. Cailleadh é le linn "Oíche an Bháis i Stammheim" (18 Deireadh Fómhair 1977), nuair a chuir seisean, Raspe agus Gudrun Ensslin [[Féinmharú|lámh ina bhásanna féin]] i bpríosún Stammheim, [[Stuttgart]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2180445471979765|teideal=Fómhair na Gearmáine|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018-10-18|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-10-18}}</ref> [[Íomhá:Stuttgart_Dornhaldenfriedhof-8.jpg|mion|clé|Leacht cuimhneacháin: [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]] - Gudrun Ensslin, Andreas Baader, agus Jan-Carl Raspe]] Tá Baader adhlactha i [[Reilig]] Dornhalden i Stuttgart in aice le hEnsslin agus Raspe. D'ainmnigh na [[Iriseoir|hiriseoirí]] [[Drong Baader-Meinhof]] as Baader agus [[Ulrike Meinhof]]. == Féach freisin == * [[Rote Armee Fraktion]] * [[Fómhar na Gearmáine]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-de}} {{DEFAULTSORT:Baader, Andreas}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]] [[Catagóir:Básanna i 1977]] [[Catagóir:Drong Baader-Meinhof]] nxwiw2qwfykw6slynjd8bmabolyacj5 0 26171 1322126 1322084 2026-07-30T14:01:09Z An Sionnach Rua 29036 Iompar agus éiceolaíocht aistrithe ina n-iomlán, is féidir go bhfuil cúpla fadhb ó thaobh m'aistriúcháin de ann fós, déanfaidh mé imscrúdú de réir a chéile. 1322126 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin. Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sulannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a fuair sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'', mar ba ghnách ag an am an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar [[Holaicéineach|reatha]] idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an [[tíogar Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Malaech]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneach]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúrach]], [[Tíogar Caispeach|Caispeach]], [[Tíogar Iávach|Iávach]], [[Tíogar Bailí|Bailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Sumatrach]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''felid'' de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann an pobal seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a dhath talún ó [[ócar]]-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann,<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí na tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh in [[Lantian County|Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair idirphórú le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá meánfhaid is mó na mblaoscanna 335.4 ± 2.26 mm (13.205 ± 0.089 or) agus 282.9 ± 1.86 mm (11.138 ± 0.073 or) d'fhireannaigh (n = 81) agus bhaineannaigh fhásta fhiáine (n = 61), agus 325.9 ± 4.83 mm (12.831 ±&#x20;0.190 or) agus 281.5 ± 3.56 mm (11.083 ±&#x20;0.140 or) d'fhireannaigh (n = 17) agus bhaineannaigh fhásta ghafa (n = 16), a chiallaíonn go bhfuil meánfhaid iomlán de 333.3 ± 1.99 mm (13.132 ±&#x20;0.078 or) agus 283.6 ± 1.47 mm (11.165 ±&#x20;0.058 or) ag fireannaigh (n = 103) agus baineannaigh (n = 90) faoi seach. Tá meánfhaid na mblaoscanna d'fho-aosaigh fhireanna (n = 23) agus bhaineanna (n = 9) 3.13.3 ± 3.88 mm (12.335 ± 0.153 or) agus 275.9 ± 4.29 mm (10.862 ± 0.169 or) faoi seach; fágann na suimeanna seo go bhfuil meánfhaid iomlán de 309.1 ± 2.12 mm (12.169 ± 0.083 or) ag an speiceas seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Brain size of the lion (Panthera leo) and the tiger (P. tigris): implications for intrageneric phylogeny, intraspecific differences and the effects of captivity: BIG CATS’ BRAIN CASE SIZE|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2009.01249.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2009|pages=85–93|volume=98|issue=1|doi=10.1111/j.1095-8312.2009.01249.x|language=en|author=Yamaguchi, N.; Kitchener, A. C.; Gilissen, E.; MacDonald, D. W.}}</ref> Bhí fad uasta de 400.0 mm (15.75 or) agus leithead siogamatach de 280.0 mm (11.02 or) ag blaosc chaomhnaithe thíogair Amúraigh in [[Harbin]] (Baikov et al., 1925).<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh. 96,137.</ref> Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] oráiste air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú oráiste leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 tíogair fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarbans|bPáirc Náisiúnta Sundarbans]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dhó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 baineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar seilge a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 coileáin thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 coileáin fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 coileáin agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 tíogair fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] s03tvow3y68evktrvi0vfv77kiler7c 1322269 1322126 2026-07-31T09:25:34Z An Sionnach Rua 29036 Gramadach agus roinnt téarmaí ceartaithe 1322269 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá meánfhaid is mó na mblaoscanna 335.4 ± 2.26 mm (13.205 ± 0.089 or) agus 282.9 ± 1.86 mm (11.138 ± 0.073 or) d'fhireannaigh (n = 81) agus bhaineannaigh fhásta fhiáine (n = 61), agus 325.9 ± 4.83 mm (12.831 ±&#x20;0.190 or) agus 281.5 ± 3.56 mm (11.083 ±&#x20;0.140 or) d'fhireannaigh (n = 17) agus bhaineannaigh fhásta ghafa (n = 16), a chiallaíonn go bhfuil meánfhaid iomlán de 333.3 ± 1.99 mm (13.132 ±&#x20;0.078 or) agus 283.6 ± 1.47 mm (11.165 ±&#x20;0.058 or) ag fireannaigh (n = 103) agus baineannaigh (n = 90) faoi seach. Tá meánfhaid na mblaoscanna d'fho-aosaigh fhireanna (n = 23) agus bhaineanna (n = 9) 3.13.3 ± 3.88 mm (12.335 ± 0.153 or) agus 275.9 ± 4.29 mm (10.862 ± 0.169 or) faoi seach; fágann na suimeanna seo go bhfuil meánfhaid iomlán de 309.1 ± 2.12 mm (12.169 ± 0.083 or) ag an speiceas seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Brain size of the lion (Panthera leo) and the tiger (P. tigris): implications for intrageneric phylogeny, intraspecific differences and the effects of captivity: BIG CATS’ BRAIN CASE SIZE|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2009.01249.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2009|pages=85–93|volume=98|issue=1|doi=10.1111/j.1095-8312.2009.01249.x|language=en|author=Yamaguchi, N.; Kitchener, A. C.; Gilissen, E.; MacDonald, D. W.}}</ref> Bhí fad uasta de 400.0 mm (15.75 or) agus leithead siogamatach de 280.0 mm (11.02 or) ag blaosc chaomhnaithe thíogair Amúraigh in [[Harbin]] (Baikov et al., 1925).<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh. 96,137.</ref> Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[spealadh ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 tíogair fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarbans|bPáirc Náisiúnta Sundarbans]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dhó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 baineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar seilge a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 coileáin thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 coileáin fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 coileáin agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 tíogair fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] 7jmtrpg5wcbv7yaupyms7h2silzl3oo 1322271 1322269 2026-07-31T10:28:51Z An Sionnach Rua 29036 /* Bagairtí */ Aistriúchán ar lean 1322271 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá meánfhaid is mó na mblaoscanna 335.4 ± 2.26 mm (13.205 ± 0.089 or) agus 282.9 ± 1.86 mm (11.138 ± 0.073 or) d'fhireannaigh (n = 81) agus bhaineannaigh fhásta fhiáine (n = 61), agus 325.9 ± 4.83 mm (12.831 ±&#x20;0.190 or) agus 281.5 ± 3.56 mm (11.083 ±&#x20;0.140 or) d'fhireannaigh (n = 17) agus bhaineannaigh fhásta ghafa (n = 16), a chiallaíonn go bhfuil meánfhaid iomlán de 333.3 ± 1.99 mm (13.132 ±&#x20;0.078 or) agus 283.6 ± 1.47 mm (11.165 ±&#x20;0.058 or) ag fireannaigh (n = 103) agus baineannaigh (n = 90) faoi seach. Tá meánfhaid na mblaoscanna d'fho-aosaigh fhireanna (n = 23) agus bhaineanna (n = 9) 3.13.3 ± 3.88 mm (12.335 ± 0.153 or) agus 275.9 ± 4.29 mm (10.862 ± 0.169 or) faoi seach; fágann na suimeanna seo go bhfuil meánfhaid iomlán de 309.1 ± 2.12 mm (12.169 ± 0.083 or) ag an speiceas seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Brain size of the lion (Panthera leo) and the tiger (P. tigris): implications for intrageneric phylogeny, intraspecific differences and the effects of captivity: BIG CATS’ BRAIN CASE SIZE|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2009.01249.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2009|pages=85–93|volume=98|issue=1|doi=10.1111/j.1095-8312.2009.01249.x|language=en|author=Yamaguchi, N.; Kitchener, A. C.; Gilissen, E.; MacDonald, D. W.}}</ref> Bhí fad uasta de 400.0 mm (15.75 or) agus leithead siogamatach de 280.0 mm (11.02 or) ag blaosc chaomhnaithe thíogair Amúraigh in [[Harbin]] (Baikov et al., 1925).<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh. 96,137.</ref> Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 tíogair fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarbans|bPáirc Náisiúnta Sundarbans]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dhó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 baineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar seilge a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 coileáin thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 coileáin fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 coileáin agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 tíogair fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar ar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 tíogair sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 indibhidí measta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia deise, bagraíonn [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú seilge ard an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann cosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuill dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantracha faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Tiger populations in India have been targeted by poachers since the 1990s and were extirpated in two tiger reserves in 2005 and 2009.<ref name="Jhala_al2021">{{cite journal|author1=Jhala, Y.|name-list-style=amp|author2=Gopal, R.|author3=Mathur, V.|author4=Ghosh, P.|author5=Negi, H. S.|author6=Narain, S.|author7=Yadav, S. P.|author8=Malik, A.|author9=Garawad, R.|author10=Qureshi, Q.|year=2021|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|journal=People and Nature|volume=3|issue=2|pages=281–293|doi=10.1002/pan3.10177|doi-access=free|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Between March 2017 and January 2020, 630 activities of hunters using [[Trapping#Snares|snares]], drift nets, hunting platforms and hunting dogs were discovered in a reserve forest of about {{cvt|1000|km2}} in southern Myanmar.<ref>{{cite journal|author1=Shwe, N. M.|name-list-style=amp|author2=Grainger, M.|author3=Ngoprasert, D.|author4=Aung, S. S.|author5=Grindley, M.|author6=Savini, T.|year=2023|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|journal=Oryx|volume=57|issue=2|pages=262–271|doi=10.1017/S0030605321001654|doi-access=free|hdl=11250/3040580|hdl-access=free}}</ref> [[Nam Et-Phou Louey National Park]] was considered the last important site for the tiger in Laos, but it has not been recorded there at least since 2013; this population likely fell victim to indiscriminate snaring.<ref>{{cite journal|author1=Rasphone, A.|author2=Kéry, M.|author3=Kamler, J. F.|name-list-style=amp|author4=Macdonald, D. W.|year=2019|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et-Phou Louey|journal=Global Ecology and Conservation|volume=20|article-number=e00766|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|doi-access=free|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> [[Anti-poaching]] units in Sumatra's [[Kerinci Seblat National Park|Kerinci Seblat]] landscape removed 362 tiger snare traps and seized 91 tiger skins during 2005–2016; annual poaching rates increased with rising skin prices.<ref>{{cite journal|author1=Linkie, M.|name-list-style=amp|author2=Martyr, D.|author3=Harihar, A.|author4=Mardiah, S.|author5=Hodgetts, T.|author6=Risdianto, D.|author7=Subchaan, M.|author8=Macdonald, D.|year=2018|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|journal=Biological Conservation|volume=219|pages=105–109|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Poaching is also the main threat to the tiger population in far eastern Russia, where [[logging]] roads facilitate access for poachers and people harvesting forest products that are important for prey species to survive in winter.<ref>{{cite journal|author1=Slaght, J. C.|name-list-style=amp|author2=Milakovsky, B.|author3=Maksimova, D. A.|author5=Seryodkin, I.|author4=Zaitsev, V. A.|author6=Panichev, A.|author7=Miquelle, D.|year=2017|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer ''Moschus moschiferus''|journal=Oryx|volume=53|issue=1|pages=174–180|doi=10.1017/S0030605316001617|doi-access=free}}</ref> Body parts of 207 tigers were detected during 21 surveys in 1991–2014 in two wildlife markets in Myanmar catering to customers in Thailand and China.<ref>{{cite journal|author1=Nijman, V.|name-list-style=amp|author2=Shepherd, C. R.|year=2015|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|journal=Biological Conservation|volume=182|pages=1–7|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|doi-access=free|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> During the years 2000–2022, at least 3,377 tigers were [[Confiscation|confiscated]] in 2,205 seizures in 28 countries; seizures encompassed 665 live and 654 dead individuals, 1,313 whole tiger skins, 16,214 body parts like bones, teeth, paws, claws, whiskers and {{cvt|1.1|t}} of meat; 759 seizures in India encompassed body parts of 893 tigers; and 403 seizures in Thailand involved mostly captive-bred tigers.<ref>{{cite book|author1=Wong, R.|author2=Krishnasamy, K.|name-list-style=amp|year=2022|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|publisher=TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|access-date=1 March 2024|archive-date=17 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|url-status=live}}</ref> Seizures between January 2020 and June 2025 comprised 573 tigers in 765 seizure incidents, including 313 tigers in India and 127 tigers in Indonesia.<ref>{{Cite report|author1=Wong, R.|author2=Krishnasamy, K.|date=2025|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025|publisher=TRAFFIC|place=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia|name-list-style=amp|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 March 2026|access-date=11 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|url-status=live}}</ref> Seizures in Nepal between January 2011 and December 2015 obtained 585 pieces of tiger body parts and two whole carcasses in 19 districts.<ref>{{cite journal|author1=Paudel, P. K.|name-list-style=amp|author2=Acharya, K. P.|author3=Baral, H. S.|author4=Heinen, J. T.|author5=Jnawali, S. R.|year=2020|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|journal=Conservation Science and Practice|volume=2|issue=9|article-number=e247|doi=10.1111/csp2.247|doi-access=free|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Seizure data from India during 2001–2021 indicate that tiger skins were the most often traded body parts, followed by claws, bones and teeth; trafficking routes mainly passed through the states of Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu and Assam.<ref>{{cite journal|author1=Nittu, G.|name-list-style=amp|author2=Shameer, T. T.|author3=Nishanthini, N. K.|author4=Sanil, R.|year=2023|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|journal=GeoJournal|volume=88|issue=1|pages=753–766|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|doi-access=free|pmid=35431409|pmc=9005341|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> A total of 292 illegal tiger parts were confiscated at US ports of entry from personal baggage, air cargo and mail between 2003 and 2012.<ref>{{cite journal|author1=Khanwilkar, S.|name-list-style=amp|author2=Sosnowski, M.|year=2022|author3=Guynup, S.|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|journal=Conservation Science and Practice|volume=4|issue=3|article-number=e622|doi=10.1111/csp2.622|doi-access=free|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Demand for tiger parts for use in [[traditional Chinese medicine]] has also been cited as a major threat to tiger populations.<ref>{{cite book|last1=Van Uhm|first1=D. P.|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|date=2016|publisher=Springer|location=New York|pages=224–226}}</ref> Interviews with local people in the Bangladeshi Sundarbans revealed that they kill tigers for local consumption and trade of skins, bones and meat, in [[retaliation]] for attacks by tigers and for excitement.<ref>{{cite journal|author1=Saif, S.|name-list-style=amp|author2=Rahman, H. T.|author3=MacMillan, D. C.|year=2018|title=Who is killing the tiger ''Panthera tigris'' and why?|journal=Oryx|volume=52|issue=1|pages=46–54|doi=10.1017/S0030605316000491|doi-access=free}}</ref> Tiger body parts like skins, bones, teeth and hair are consumed locally by wealthy Bangladeshis and are illegally trafficked from Bangladesh to 15 countries including India, China, Malaysia, Korea, Vietnam, Cambodia, Japan and the United Kingdom via land borders, airports and seaports.<ref name="Uddin2023" /> Tiger bone glue is the prevailing tiger product purchased for medicinal purposes in [[Hanoi]] and [[Ho Chi Minh City]].<ref>{{cite journal|author1=Davis, E. O.|name-list-style=amp|author2=Willemsen, M.|author3=Dang, V.|author4=O'Connor, D.|author5=Glikman, J. A.|year=2020|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|journal=Global Ecology and Conservation|volume=22|article-number=e00960|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|doi-access=free|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> "Tiger farm" facilities in China and Southeast Asia breed tigers for their parts, but these appear to make the threat to wild populations worse by increasing the demand for tiger products.<ref name="Worldwildlife" /> Local people killing tigers in retaliation for attacking and preying on livestock is a threat in several tiger range countries, as this consequence of [[human–wildlife conflict]] also contributes to the decline of the population.<ref>{{cite journal|author1=Singh, R.|name-list-style=amp|author2=Nigam, P.|author3=Qureshi, Q.|author4=Sankar, K.|author5=Krausman, P. R.|author6=Goyal, S. P.|author7=Nicholoson, K. L.|year=2015|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|journal=European Journal of Wildlife Research|volume=61|issue=2|pages=255–261|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Chowdhurym, A. N.|name-list-style=amp|author2=Mondal, R.|author3=Brahma, A.|author4=Biswas, M. K.|year=2016|title=Ecopsychosocial aspects of human–tiger conflict: An ethnographic study of tiger widows of Sundarban Delta, India|journal=Environmental Health Insights|volume=10|pages=1–29|doi=10.4137/EHI.S24|doi-broken-date=29 July 2026|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Dhungana, R.|name-list-style=amp|author2=Savini, T.|author3=Karki, J. B.|author4=Dhakal, M.|author5=Lamichhane, B. R.|author6=Bumrungsri, S.|year=2018|title=Living with tigers ''Panthera tigris'': Patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|journal=Oryx|volume=52|issue=1|pages=55–65|doi=10.1017/S0030605316001587|bibcode=2018Oryx...52...55D|doi-access=free|hdl=1887/57668|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Lubis, M. I.|name-list-style=amp|author2=Pusparini, W.|author3=Prabowo, S. A.|author4=Marthy, W.|author5=Tarmizi|author6=Andayani, N.|author7=Linkie, M.|year=2020|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|journal=Animal Conservation|volume=23|issue=6|pages=741–749|doi=10.1111/acv.12591|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Neo, W. H. Y.|name-list-style=amp|author2=Lubis, M. I.|author3=Lee, J. S. H.|year=2023|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|journal=Oryx|volume=57|issue=4|pages=476–480|doi=10.1017/S0030605322000667|doi-access=free|hdl=10356/165557|hdl-access=free}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] 7ujzxv9eeqc3l2vk1xiw1fxnriytf6f 1322272 1322271 2026-07-31T10:33:20Z An Sionnach Rua 29036 /* Cur síos */ ag glacadh le comhairle Vicipéid an Bhéarla gan an píosa seo a fhágáil laistigh den alt, loitiméireacht a bhí ann. 1322272 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === ''Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]'' Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 indibhidiúil in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 tíogair fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarbans|bPáirc Náisiúnta Sundarbans]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dhó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 baineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar seilge a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 coileáin thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 coileáin fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 coileáin agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 tíogair fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar ar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 tíogair sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 indibhidí measta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia deise, bagraíonn [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú seilge ard an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann cosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuill dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantracha faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Tiger populations in India have been targeted by poachers since the 1990s and were extirpated in two tiger reserves in 2005 and 2009.<ref name="Jhala_al2021">{{cite journal|author1=Jhala, Y.|name-list-style=amp|author2=Gopal, R.|author3=Mathur, V.|author4=Ghosh, P.|author5=Negi, H. S.|author6=Narain, S.|author7=Yadav, S. P.|author8=Malik, A.|author9=Garawad, R.|author10=Qureshi, Q.|year=2021|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|journal=People and Nature|volume=3|issue=2|pages=281–293|doi=10.1002/pan3.10177|doi-access=free|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Between March 2017 and January 2020, 630 activities of hunters using [[Trapping#Snares|snares]], drift nets, hunting platforms and hunting dogs were discovered in a reserve forest of about {{cvt|1000|km2}} in southern Myanmar.<ref>{{cite journal|author1=Shwe, N. M.|name-list-style=amp|author2=Grainger, M.|author3=Ngoprasert, D.|author4=Aung, S. S.|author5=Grindley, M.|author6=Savini, T.|year=2023|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|journal=Oryx|volume=57|issue=2|pages=262–271|doi=10.1017/S0030605321001654|doi-access=free|hdl=11250/3040580|hdl-access=free}}</ref> [[Nam Et-Phou Louey National Park]] was considered the last important site for the tiger in Laos, but it has not been recorded there at least since 2013; this population likely fell victim to indiscriminate snaring.<ref>{{cite journal|author1=Rasphone, A.|author2=Kéry, M.|author3=Kamler, J. F.|name-list-style=amp|author4=Macdonald, D. W.|year=2019|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et-Phou Louey|journal=Global Ecology and Conservation|volume=20|article-number=e00766|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|doi-access=free|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> [[Anti-poaching]] units in Sumatra's [[Kerinci Seblat National Park|Kerinci Seblat]] landscape removed 362 tiger snare traps and seized 91 tiger skins during 2005–2016; annual poaching rates increased with rising skin prices.<ref>{{cite journal|author1=Linkie, M.|name-list-style=amp|author2=Martyr, D.|author3=Harihar, A.|author4=Mardiah, S.|author5=Hodgetts, T.|author6=Risdianto, D.|author7=Subchaan, M.|author8=Macdonald, D.|year=2018|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|journal=Biological Conservation|volume=219|pages=105–109|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Poaching is also the main threat to the tiger population in far eastern Russia, where [[logging]] roads facilitate access for poachers and people harvesting forest products that are important for prey species to survive in winter.<ref>{{cite journal|author1=Slaght, J. C.|name-list-style=amp|author2=Milakovsky, B.|author3=Maksimova, D. A.|author5=Seryodkin, I.|author4=Zaitsev, V. A.|author6=Panichev, A.|author7=Miquelle, D.|year=2017|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer ''Moschus moschiferus''|journal=Oryx|volume=53|issue=1|pages=174–180|doi=10.1017/S0030605316001617|doi-access=free}}</ref> Body parts of 207 tigers were detected during 21 surveys in 1991–2014 in two wildlife markets in Myanmar catering to customers in Thailand and China.<ref>{{cite journal|author1=Nijman, V.|name-list-style=amp|author2=Shepherd, C. R.|year=2015|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|journal=Biological Conservation|volume=182|pages=1–7|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|doi-access=free|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> During the years 2000–2022, at least 3,377 tigers were [[Confiscation|confiscated]] in 2,205 seizures in 28 countries; seizures encompassed 665 live and 654 dead individuals, 1,313 whole tiger skins, 16,214 body parts like bones, teeth, paws, claws, whiskers and {{cvt|1.1|t}} of meat; 759 seizures in India encompassed body parts of 893 tigers; and 403 seizures in Thailand involved mostly captive-bred tigers.<ref>{{cite book|author1=Wong, R.|author2=Krishnasamy, K.|name-list-style=amp|year=2022|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|publisher=TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|access-date=1 March 2024|archive-date=17 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|url-status=live}}</ref> Seizures between January 2020 and June 2025 comprised 573 tigers in 765 seizure incidents, including 313 tigers in India and 127 tigers in Indonesia.<ref>{{Cite report|author1=Wong, R.|author2=Krishnasamy, K.|date=2025|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025|publisher=TRAFFIC|place=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia|name-list-style=amp|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 March 2026|access-date=11 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|url-status=live}}</ref> Seizures in Nepal between January 2011 and December 2015 obtained 585 pieces of tiger body parts and two whole carcasses in 19 districts.<ref>{{cite journal|author1=Paudel, P. K.|name-list-style=amp|author2=Acharya, K. P.|author3=Baral, H. S.|author4=Heinen, J. T.|author5=Jnawali, S. R.|year=2020|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|journal=Conservation Science and Practice|volume=2|issue=9|article-number=e247|doi=10.1111/csp2.247|doi-access=free|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Seizure data from India during 2001–2021 indicate that tiger skins were the most often traded body parts, followed by claws, bones and teeth; trafficking routes mainly passed through the states of Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu and Assam.<ref>{{cite journal|author1=Nittu, G.|name-list-style=amp|author2=Shameer, T. T.|author3=Nishanthini, N. K.|author4=Sanil, R.|year=2023|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|journal=GeoJournal|volume=88|issue=1|pages=753–766|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|doi-access=free|pmid=35431409|pmc=9005341|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> A total of 292 illegal tiger parts were confiscated at US ports of entry from personal baggage, air cargo and mail between 2003 and 2012.<ref>{{cite journal|author1=Khanwilkar, S.|name-list-style=amp|author2=Sosnowski, M.|year=2022|author3=Guynup, S.|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|journal=Conservation Science and Practice|volume=4|issue=3|article-number=e622|doi=10.1111/csp2.622|doi-access=free|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Demand for tiger parts for use in [[traditional Chinese medicine]] has also been cited as a major threat to tiger populations.<ref>{{cite book|last1=Van Uhm|first1=D. P.|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|date=2016|publisher=Springer|location=New York|pages=224–226}}</ref> Interviews with local people in the Bangladeshi Sundarbans revealed that they kill tigers for local consumption and trade of skins, bones and meat, in [[retaliation]] for attacks by tigers and for excitement.<ref>{{cite journal|author1=Saif, S.|name-list-style=amp|author2=Rahman, H. T.|author3=MacMillan, D. C.|year=2018|title=Who is killing the tiger ''Panthera tigris'' and why?|journal=Oryx|volume=52|issue=1|pages=46–54|doi=10.1017/S0030605316000491|doi-access=free}}</ref> Tiger body parts like skins, bones, teeth and hair are consumed locally by wealthy Bangladeshis and are illegally trafficked from Bangladesh to 15 countries including India, China, Malaysia, Korea, Vietnam, Cambodia, Japan and the United Kingdom via land borders, airports and seaports.<ref name="Uddin2023" /> Tiger bone glue is the prevailing tiger product purchased for medicinal purposes in [[Hanoi]] and [[Ho Chi Minh City]].<ref>{{cite journal|author1=Davis, E. O.|name-list-style=amp|author2=Willemsen, M.|author3=Dang, V.|author4=O'Connor, D.|author5=Glikman, J. A.|year=2020|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|journal=Global Ecology and Conservation|volume=22|article-number=e00960|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|doi-access=free|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> "Tiger farm" facilities in China and Southeast Asia breed tigers for their parts, but these appear to make the threat to wild populations worse by increasing the demand for tiger products.<ref name="Worldwildlife" /> Local people killing tigers in retaliation for attacking and preying on livestock is a threat in several tiger range countries, as this consequence of [[human–wildlife conflict]] also contributes to the decline of the population.<ref>{{cite journal|author1=Singh, R.|name-list-style=amp|author2=Nigam, P.|author3=Qureshi, Q.|author4=Sankar, K.|author5=Krausman, P. R.|author6=Goyal, S. P.|author7=Nicholoson, K. L.|year=2015|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|journal=European Journal of Wildlife Research|volume=61|issue=2|pages=255–261|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Chowdhurym, A. N.|name-list-style=amp|author2=Mondal, R.|author3=Brahma, A.|author4=Biswas, M. K.|year=2016|title=Ecopsychosocial aspects of human–tiger conflict: An ethnographic study of tiger widows of Sundarban Delta, India|journal=Environmental Health Insights|volume=10|pages=1–29|doi=10.4137/EHI.S24|doi-broken-date=29 July 2026|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Dhungana, R.|name-list-style=amp|author2=Savini, T.|author3=Karki, J. B.|author4=Dhakal, M.|author5=Lamichhane, B. R.|author6=Bumrungsri, S.|year=2018|title=Living with tigers ''Panthera tigris'': Patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|journal=Oryx|volume=52|issue=1|pages=55–65|doi=10.1017/S0030605316001587|bibcode=2018Oryx...52...55D|doi-access=free|hdl=1887/57668|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Lubis, M. I.|name-list-style=amp|author2=Pusparini, W.|author3=Prabowo, S. A.|author4=Marthy, W.|author5=Tarmizi|author6=Andayani, N.|author7=Linkie, M.|year=2020|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|journal=Animal Conservation|volume=23|issue=6|pages=741–749|doi=10.1111/acv.12591|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Neo, W. H. Y.|name-list-style=amp|author2=Lubis, M. I.|author3=Lee, J. S. H.|year=2023|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|journal=Oryx|volume=57|issue=4|pages=476–480|doi=10.1017/S0030605322000667|doi-access=free|hdl=10356/165557|hdl-access=free}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} ''Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]'' {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=01-12-2025|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol: * An [[Tíogar Bheangál]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bengal tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bengal_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-11|language=en}}</ref> níos lú na 2000 fágtha * An [[Tíogar Ind-Síneach]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indochinese tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indochinese_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> 1200-1800 * An [[Tíogar Malaech]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Malayan tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-12-28|language=en}}</ref> 600-800 * An [[Tíogar Sumatrach]]: 400-500 * An [[Tíogar Amúrach]] (sa [[An tSibéir|tSibéir]]): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht. * [[Tíogar na Síne Theas]]:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=South China tiger|url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_China_tiger|journal=Wikipedia|date=2024-11-27|language=en}}</ref> díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta. == Féach freisin == * An [[Tíogar Sumatrach]] agus an [[Tíogar Amúrach]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] lt7cj3brpi2wecez4015gxfk7rt8aly 0 26224 1322212 1164735 2026-07-30T17:07:54Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Rón beag]] go [[Phoca vitulina]] 1164735 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[ainmhí]] é an '''rón beag'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Phoca%20vitulina/|title=“Phoca vitulina” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> [[Mamach]] atá ann. Fíor-[[rón]] atá dúchasach do [[Tuaisceart|thuaisceart]] [[An tAigéan Ciúin|an Aigéin Chiúin]] is [[An tAigéan Atlantach|an Aigéin Atlantaigh]]. Liath de ghnáth, le smáil dhubha. Is féidir leis tumadh níos doimhne ná 90 m. Itheann sé éisc, scuideanna is portáin. Tá 400,000-500,000 rón beag ann. Bíonn siad, de ghnáth, 80 ceintiméadar ar fhad nuair a shaolaítear iad, 150-180 cm agus iad fásta.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Rón coiteann|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=566}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Mamaigh]] [[Catagóir:Eite-chosaigh]] qs0dh37dgftv9ov7sz3i4g1ps63xjt0 1322217 1322212 2026-07-30T18:09:28Z Ériugena 188 1322217 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[ainmhí]] clúmhach farraige a mhaireann ar an talamh freisin é an '''rón cuain''' ('''''Phoca vitulina''''').<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Phoca%20vitulina/|title=“Phoca vitulina” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> [[Mamach]] atá ann. Fíor-[[rón]] atá dúchasach do [[Tuaisceart|thuaisceart]] [[An tAigéan Ciúin|an Aigéin Chiúin]] is [[An tAigéan Atlantach|an Aigéin Atlantaigh]]. Liath de ghnáth, le smáil dhubha. Is féidir leis tumadh níos doimhne ná 90 m. Itheann sé éisc, scuideanna is portáin. Tá 400,000-500,000 rón beag ann. Bíonn siad, de ghnáth, 80 ceintiméadar ar fhad nuair a shaolaítear iad, 150-180 cm agus iad fásta.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Rón coiteann|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=566}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Mamaigh]] [[Catagóir:Eite-chosaigh]] d8kbx0wji8c609mazvtb4chpy36ph89 1322220 1322217 2026-07-30T18:46:01Z Ériugena 188 1322220 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[ainmhí]] clúmhach farraige a mhaireann ar an talamh freisin é an '''rón cuain''' ('''''Phoca vitulina''''').<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Phoca%20vitulina/|title=“Phoca vitulina” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Bíonn ceann cruinn ar na róin seo agus bíonn na súile suite ar comhfhad ón srón agus ó na cluasa. Cruthaíonn na scoiltphoill sróine cruth 'v' sainiúil nuair a fhéachtar orthu ón tosach. Fásann na róin go dtí idir 1.2 agus 2 mhéadar ar fad, agus bíonn meáchan idir 65 agus 140 kg acu. Bíonn na fireannaigh beagán níos mó ná na baineannaigh. Bíonn dath an fhionnaidh liath nó donnliath, le patrún aonfhoirmeach de spotaí beaga dorcha, cé go n-athraíonn an patrún ó áit go háit. Is féidir le róin aonair maireachtáil ar feadh 20-30 bliain.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Rón coiteann|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=566}}</ref> ==Dáileadh taifeadta sa Bhreatain agus in Éirinn== Tá an speiceas scaipthe cothrom go leor ar fud chóstaí na Breataine Móire agus na hÉireann, ach amháin i gceantair ina bhfuil aillte móra (Hewer, 1974). Is minicí a fheictear é ar chósta thoir Shasana, in iarthar na hAlban agus sna hoileáin thuaidh. ==Dáileadh domhanda== Tá dáileadh forleathan air san [[An tAigéan Atlantach|Atlantach]] Thuaidh agus sa [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]] Thuaidh, ó na réigiúin fho-thrópacha go dtí [[An tAigéan Artach|an tAigéan Artach]]. Bíonn sé coitianta ar chóstaí [[Ceanada|Cheanada]] agus na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]]. I gCeanada, tá daonraí ann a mhaireann in úruisce i rith na bliana ar fad. ==Gnáthóg== Maireann an rón seo go príomha feadh na gcladach agus in inbhir. Is minic a fheictear é ag sosa ar bhainc ghainimh, ar thránna atá furasta a bhaint amach, ar [[Sceir|sceireacha]] agus ar charraigeacha taoide cosanta. ==Naisc sheachtracha== *[https://www.marlin.ac.uk/species/detail/2088 Common or Harbour seal (Phoca vitulina)] *[https://sac.jncc.gov.uk/species/S1365/ 1365 Harbour seal Phoca vitulina] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Mamaigh]] [[Catagóir:Eite-chosaigh]] 0gj1elvt0tm7n8bt3peag09bxysf5mp 0 28242 1322129 1321934 2026-07-30T14:05:06Z An RíomhGael 72410 /* Oidhreacht Tionsclaíochta */ 1322129 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is sráidbhaile, paróiste sibhialta agus baile fearainn é '''Cill Mhic Bhúith''' (uaireanta ''Cill Mochua'') i ndeisceart [[Contae Chill Chainnigh|Chontae Chill Chainnigh]] in Éirinn. Tugtar ''Kilmacow'' air as Béarla<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/27533|title=Cill Mhic Bhúith/Kilmacow {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref>. De réir an daonáireamh is deireanaí (2022) bhí 671 duine ina gcónaí sa sráidbhaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citypopulation.de/en/ireland/towns/kilkenny/07654__kilmacow/|teideal=City Population Kilmacow|dátarochtana=24-02-2026}}</ref> == Tíreolaíocht == Tá an sráidbhaile suite timpeall 7km laisteas de [[Muileann an Bhata|Mhuileann an Bhata]] agus timpeall 8km lastuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Bíonn sráidbhaile uachtarach agus sráibhaile íochtarach ann. Bíonn beagnach 1km idir an dá cheann. Téann an [[:en:Kilkenny_Blackwater|Abhainn Dhubh]] tríd an gceantar. == Áiseanna == Tá dhá bhunscoil i gCill Mhic Bhúith. Bhí ceann amháin do bhuachaillí agus ceann eile do chailíní ach de bharr easpa daltaí rinne cónascadh idir an dá scoil. Sa lá atá inniu ann tá na ranganna ó na Naíonán Beaga go rang a dó sa tseanscoil do bhuachaillí agus na grúpaí ó rang a trí go dtí a sé sa tseanscoil do chailíní<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stsenansns.ie/amalgamation.html|teideal=Amalgamation|dátarochtana=2026-02-24|archivedate=2021-06-02|archiveurl=https://archive.today/20210602031405/https://www.stsenansns.ie/amalgamation.html}}</ref>. Tá eaglais Chaitliceach tiomnaithe do [[Naomh Seanán]]<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Turley, Comhairle Chontae Chill Chainnigh|url=https://consult.kilkenny.ie/ga/system/files/consultation-outcomes-reports/Kilmacow%20Master%20Plan%20compressed.pdf|title=Kilmacow Masterplan}}</ref> sa sráidbhaile uachtarach, le roinnt siopaí agus ionad pobail freisin. Tá oifig phoist lonnaithe i gceann amháin de na siopaí. == Spóirt == Tá ionad spóirt seanbhunaithe i gCill Mhic Bhúith le an-chuid áiseanna ar fáil, áit súgartha, páirceanna sacair agus iománaíochta, cúirt leadóige agus raon lúthchleasaíochta ina measc.<ref name=":0" /> == Oidhreacht Tionsclaíochta == Ó dheireadh na 18ú haoise go dtí an 20ú haois bhí an-chuid tionsclaíochta sa cheantar. Tuairiscíodh ag deireadh na 19ú haoise go raibh 14 mhuileann i bhfeidhm i gCill Mhic Bhúith le uachtarlann (a bunaíodh sa bhliain 1898), dhá bhácús, íoclann, beairic phóilíní agus [[Ord Ársa na nÉireannach|Halla Iberineach]] lonnaithe sa cheantar ag an am chomh maith.<ref name=":0" /> == Comhbhailte == Tá Cill Mhic Bhúith nasctha leis an sráidbhaile Briotánach ''Saint-Thurien'' sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Bailte in Éirinn]] [[Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh]] ikrupr0sez9we8xu4k3l9tzq0zb53j5 0 28711 1322188 1129345 2026-07-30T15:40:10Z Saighneánach 72809 Typo 1322188 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Féile [[An Chríostaíocht|Chríostaí]] is ea Teachtaireacht an Aingil: * '''La Fhéile Muire san Earrach''', nó * '''Teachtaireacht an Aingil faoi Bhreith an Tiarna''',<ref>nó "Sollúin Theachtaireacht An Aingil Faoi Bhreith an Tiarna" </ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/brianofearraigh/status/1374995203677949956|teideal=ar Twitter|údar=Brian Ó Fearraigh|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2022-03-25}}</ref> nó '''Lá Theachtaireacht an Aingil''', nó * '''Sanas na Maighdine Beannaithe Muire''', nó '''Lá Fhéile Muire na Sanaise'''. Ceiliúrtar an fhéile ar an [[25 Márta]] gach [[bliain]]. “Mar níl ní nach féidir le Dia a dhéanamh. Agus is é a dúirt Muire, ‘Féach, is mise searbhónta an Tiarna; go ndéantar liom de réir do bhriathair.’ Agus d'fhág an t‑aingeal ansin í.” Lúcás 1:37 == Féach freisin == * [[Naomh Gaibriéil (Ardaingeal)|Ardaingil Gaibriéil]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-creid}} [[Catagóir:Paidrín Páirteach]] [[Catagóir:Márta]] [[Catagóir:Nollaig]] [[Catagóir:Íosa Críost]] [[Catagóir:Muire]] pr9phpi6ntbhk0f5pgvlennqybamm6e 0 31044 1322253 1321402 2026-07-31T06:37:25Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322253 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is [[naomh]] Críostaí í '''Máire Mhaigdiléana''' (Mary Magdalene i mBéarla). De réir na [[Soiscéal]], ba dhuine de lucht leanúna Íosa Críost í. Ainmníodh í as Maigdala, sráidbhaile iascaireachta sa [[An Ghailíl|Ghailíl]]. Bhí sí i láthair ag céasadh Íosa agus ba í an chéad duine a chonaic é tar éis a aiséirí, agus dá bharr sin tugtar "Aspal na nAspal"<ref>i mBéarla, ''the "apostle to the apostles".''</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://cdn.simplestudy.io/assets/backend/uploads/exam_papers/lc-religious%20education-2011-ms-yvsvv.pdf|teideal=An Ardteistiméireacht 2011|údar=Coimisiún na Scrúduithe Stáit|dáta=2011|dátarochtana=2026|archivedate=2026-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260722172510/https://cdn.simplestudy.io/assets/backend/uploads/exam_papers/lc-religious%20education-2011-ms-yvsvv.pdf}}</ref> uirthi go traidisiúnta. Is é an [[22 Iúil]] a lá féile. Sa bhliain 2016, d'ardaigh an Pápa Proinsias ceiliúradh liotúirgeach Mháire Mhaigdiléana ó "chuimhneachán" go "féile," ar comhchéim leis na haspail. Tugann an Eaglais Cheartchreidmheach "Comhionann leis na hAspail" uirthi freisin. [[Íomhá:National_Gallery_Ireland_76.jpg|clé|mion|''Máire Mhaigdiléan''a le Silvestro dei Gherarducci ([[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]])<ref>{{Lua idirlín|url=https://ngi.captureweb.co.uk/|teideal=National Gallery of Ireland Images|language=en-GB|work=ngi.captureweb.co.uk|dátarochtana=2026-07-22|archivedate=2021-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306131830/http://ngi.captureweb.co.uk/}}</ref>|412x412px]] [[Íomhá:Lucas Cranach the elder - Mary Magdalene (?) - Walters 37269.jpg|clé|mion|Mary Magdalene, le [[Lucas Cranach Mór|Lucas Cranach]]|310x310px]] == Soiscéal == Luaitear Máire Mhaigdiléana sna ceithre shoiscéal, níos minice ná mórchuid na n-aspal fireann. De réir Lúcás (8:1-3), leigheas Íosa í ó sheacht ndeamhan, agus as sin amach lean sí é, i dteannta ban eile ar nós Ióna agus Susanna, ag cur airgid agus acmhainní ar fáil dá shaothar. Tá trácht  sna [[Soiscéal|soiscéil]] ar na [[Bean|mná]] a sheas ag bun na Croise le haghaidh bigil dheireanach a choinneáil le linn na [[An Pháis (An Chríostaíocht)|Páise]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/197766|teideal=Intreoir {{!}} Tearmann (Iosánaigh Éireannacha)|údar=|dáta=|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2020-07-22|archivedate=2020-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722191752/https://www.tearmann.com/node/197766}}</ref>, ina measc Máire Mhaigdiléana (Soiscéal [[Eoin Soiscéalaí|Eoin]] 19:25,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/cartlann-leachtai-/leachtai-an-aifrinn-roimh/leachtai-an-aifrinn-domhnac-5.html|teideal=Léachtaí an Aifrinn, Domhnach na Cásca 2016 {{!}} Cumann na Sagart|údar=' An chéad lá den tseachtain tháinig Máire Mhaigdiléana go moch, agus an dorchadas fós ann, chun an tuama agus chonaic sí an líog aistrithe ón tuama. Rith sí ansin agus tháinig sí go dtí Síomón Peadar agus go dtí an deisceabal úd eile ab ionúin le Íosa. “Thóg siad an Tiarna as an tuama,” ar sí leo, “agus níl a fhios againn cár chuir siad é.” '|dáta=|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2019-07-22|archivedate=2019-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722135409/http://www.cumannnasagart.ie/cartlann-leachtai-/leachtai-an-aifrinn-roimh/leachtai-an-aifrinn-domhnac-5.html}}</ref>  [[Naomh Marcas Soiscéalaí|Marcas]] 15:40;, 15:46-47;  [[Naomh Lúcás Soiscéalaí|Lúcás]] 24:10;  [[Naomh Matha Soiscéalaí|Matha]] 27:56). Bhí sí i measc na mban a d'fhan ag bun na Croise le linn na Páise, nuair a theith formhór lucht leanúna Íosa. D'fhreastail sí ar an tuama ina dhiaidh sin. De réir [[Eoin Soiscéalaí|Eoin]] 20:11-18, mheas Máire Mhaigdiléana gur robáil a bhí i gceist ar dtús.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cumannnasagart.ie/leachtai_an_aifrinn/a-20/|teideal=20. Domhnach Cásca Aiséirí an Tiarna 2023 – Chumann na Sagart|údar=cumannnasagart.ie|language=ga-IE|dátarochtana=2026-07-22}}</ref> Ach is ise, de réir Shoiscéal Eoin, a chonaic Íosa aiséirithe ar dtús, sular seoladh í leis an scéala a insint do na haspail eile. == Plé == Ceannaire sa Luath-Eaglais ba ea Máire Mhaigdiléana agus ar an ábhar gurb ise a d’inis scéal an Aiséirí, tugadh ‘Aspal na nAspal’, uirthi.<ref name=":0" /> Tá an teagmháil idir Máire Mhaigdiléana agus Íosa tábhachtach do Chríostaithe sa lá atá inniu ann siocair gur féidir le Críostaithe eiseamláir na deisceabalachta a fheiceáil inti. Thaistil sí le hÍosa i gcomhluadar an Dáréag. Ó aimsir an Phápa Greagóir I sa bhliain 591, meascadh Máire Mhaigdiléana go coitianta san Iarthar leis an mbean gan ainm a rinne peaca i Soiscéal Lúcáis (7:36-50), chomh maith le Máire Bhéatáine,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wikidata.org/wiki/Q239058|teideal=Mary of Bethany|language=en|work=www.wikidata.org|dátarochtana=2026-07-22}}</ref> deirfiúr Mharta agus Lasárais. Ba as an meascadh seo a d'eascair an tuiscint choitianta uirthi mar striapach aithríoch — tuiscint nach bhfuil aon bhunús scrioptúrtha aici. Níor ghlac an Eaglais Cheartchreidmheach riamh leis an meascadh seo, agus rinne an Eaglais Chaitliceach Rómhánach é a cheartú go hoifigiúil sa bhliain 1969, nuair a athchóiríodh féilire liotúirgeach na hEaglaise. D’fhéadfadh Críostaithe sa lá atá inniu ann machnamh a dhéanamh ar róil ban sa Chríostaíocht.<ref name=":0" /> Rinneadh go leor pictiúr agus dealbh di trí na cianta, go minic í léirithe ag caoineadh ag bun na Croise, nó mar bhean aithríoch. Bhí [[scannán]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mary Magdalene (2018 film)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Magdalene_(2018_film)&oldid=903002917|journal=Wikipedia|date=2019-06-22|language=en}}</ref> déanta fúithise sa bhliain 2018 (le Rooney Mara sa phríomhpháirt) a léirigh gur mhór an éagóir a rinne ceannairí na h[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglaise]] uirthi nuair a mhúin siad nach raibh inti ach [[Striapachas|striapach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-impireacht-i-an-eaglais-fuath-inti-do-na-mna-breathnaimis-ar-an-mbiobla/|teideal=An impireacht í an Eaglais a bhfuil fuath inti do na mná? Breathnaímis ar an mBíobla…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-07-22}}</ref> == Féach freisin == * [[Máire na hÉigipte]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Máire Mhaigdiléana}} [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine an Tiomna Nua]] [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Naoimh]] msfmltt55zvu8mk5v241nd37mjle9wq 0 32853 1322169 1178493 2026-07-30T14:43:40Z Saighneánach 72809 Typo 1322169 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Déantar ceiliúradh ar [[Síocháin|shíocháin]] agus ar aontacht san [[Eoraip]] ar '''Lá na hEorpa''': * [[5 Bealtaine]] - [[Comhairle na hEorpa]] Bunaíodh an Chomhairle ar [[9 Bealtaine]] [[1949]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.coe.int/en/web/portal/5-may-europe-day|teideal=5 May - Europe Day|language=en-GB|work=www.coe.int|dátarochtana=2021-05-09}}</ref> * [[9 Bealtaine]] - Aontas Eorpach (AE)ː nó "Lá Schuman". Rinne [[Robert Schuman]], Aire Gnóthaí Eachtracha na [[an Fhrainc|Fraince]], [[Dearbhú Schuman|dearbhú stairiúil]] ar [[9 Bealtaine]] [[1950]]. == Cúlra == [[Íomhá:Parada Schumana 2.JPG|mion|clé|Eagraíodh an ''Pharáid Schuman'' sna blianta 2000idí i [[Vársá]] ar Lá na hEorpa (2008 anseo)]] [[Íomhá:Escola de Palmeira.JPG|mion|clé|Scoil sa [[an Phortaingéil|Phortaingéil]] maisithe do Lá na hEorpa]] Bunaíodh Comhairle na hEorpa an 5 Bealtaine 1949 agus, mar sin de, roghnaigh sí an lá sin chun ceiliúradh a dhéanamh, ó 1964 ar aghaidh. Sa bhliain 1985, ag Comhairle Eorpach [[Milano]], ghlac na [[Comhphobal Eorpach|Comhphobail Eorpacha]] (an tAontas Eorpach sa lá atá inniu ann) le siombailí Eorpacha Chomhairle na hEorpa, go háirithe [[bratach na hEorpa]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Flag of Europe|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Flag_of_Europe&oldid=1021330453|journal=Wikipedia|date=2021-05-04|language=en}}</ref> Chinn ceannairí an Chomphobail ar lá a eagrú i gcomóradh [[Dearbhú Schuman|Dhearbhú Schumann]] an [[9 Bealtaine]] [[1950]]. Moladh leis an ndearbhú seo [[Tionscal|tionscail]] ghuail agus chruach na Fraince agus na Gearmáine Thiar a chomhthiomsú, as a tháinig an [[An Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach|Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]], an chéad Chomhphobal Eorpach, agus mar sin, meastar gur príomhthráth bunaithe a bhí ann. Thug [[Parlaimint na hEorpa]] aitheantas do [[lá saoire]] an 9 Bealtaine go foirmiúil i nDeireadh Fómhair 2008. == Deasghnáth == Ceiliúrtar 9 Bealtaine i bhfoirmeacha éagsúla san Aontas Eorpach agus i dtíortha mórthimpeall air ([[an Tuirc]] fiú sna blianta [[2000idí]]). Le Lá na hEorpa a cheiliúradh, osclóidh institiúidí an Aontais Eorpaigh a gcuid doirse don phobal i dtús mhí na Bealtaine sa Bhruiséil agus in Strasbourg. In oifigí áitiúla an Aontais san Eoraip agus ar fud an domhain eagraítear gníomhaíochtaí agus imeachtaí éagsúla do dhaoine de gach aois.<ref>{{Lua idirlín|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols/europe-day_ga|teideal=Lá na hEorpa|údar=Aontas Eorpach|dáta=2016-06-16|language=ga|work=an tAontas Eorpach|dátarochtana=2021-05-10|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509055632/https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols/europe-day_ga}}</ref> Gach bliain glacann na mílte duine páirt i dturais, díospóireachtaí, ceolchoirmeacha, agus imeachtaí eile leis an lá a chomóradh agus le feasacht faoin Aontas Eorpach a mhéadú. De bharr nádúr polaitiúil an lae seo, bíonn iarrachtaí ann chun daoine a mhúineadh faoin Aontas Eorpach agus bíonn daoine ag labhairt i bhfabhar lánpháirtiú na hEorpa. Bíonn príomhról ag an mbratach, mar shiombail eile, le linn na gceiliúrtha ginearálta. D'ainneoin céadrogha don 9 Bealtaine, ceiliúrann roinnt Eorpach an 5 Bealtaine mar gheall ar ról na Comhairle i leith [[Cearta daonna|cearta an duine]], [[daonlathas]] agus smacht reachta a chosaint. I gcodarsnacht leis seo, ní raibh Dearbhú Schuman ach ag tabhairt moladh ar aghaidh chun gual agus cruach na Fraince agus na Gearmáine a chomhthiomsú. Lena chois sin, tá 9 Bealtaine ar comhthráth le Lá an Bhua, sin é deireadh an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogaidh Dhomhanda]] san [[Aontas Sóivéadach|iar-Aontas Sóivéadach]] (arna cheiliúradh in Iarthar na hEorpa an [[8 Bealtaine]]). == Féach freisin == * [[Dearbhú Schuman]] * [[Robert Schuman]] * [[Jean Monet]] == Tagairtí == {{reflist}} [[fi:Euroopan unionin symbolit#Eurooppa-päivä]] [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Stair na hEorpa]] [[Catagóir:Féilte idirnáisiúnta]] o7pcqan3n5j363ins2jzflco3rfhn6q 1322173 1322169 2026-07-30T15:21:45Z Saighneánach 72809 Typo 1322173 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Déantar ceiliúradh ar [[Síocháin|shíocháin]] agus ar aontacht san [[Eoraip]] ar '''Lá na hEorpa''': * [[5 Bealtaine]] - [[Comhairle na hEorpa]] Bunaíodh an Chomhairle ar [[9 Bealtaine]] [[1949]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.coe.int/en/web/portal/5-may-europe-day|teideal=5 May - Europe Day|language=en-GB|work=www.coe.int|dátarochtana=2021-05-09}}</ref> * [[9 Bealtaine]] - Aontas Eorpach (AE): nó "Lá Schuman". Rinne [[Robert Schuman]], Aire Gnóthaí Eachtracha na [[an Fhrainc|Fraince]], [[Dearbhú Schuman|dearbhú stairiúil]] ar [[9 Bealtaine]] [[1950]]. == Cúlra == [[Íomhá:Parada Schumana 2.JPG|mion|clé|Eagraíodh an ''Pharáid Schuman'' sna blianta 2000idí i [[Vársá]] ar Lá na hEorpa (2008 anseo)]] [[Íomhá:Escola de Palmeira.JPG|mion|clé|Scoil sa [[an Phortaingéil|Phortaingéil]] maisithe do Lá na hEorpa]] Bunaíodh Comhairle na hEorpa an 5 Bealtaine 1949 agus, mar sin de, roghnaigh sí an lá sin chun ceiliúradh a dhéanamh, ó 1964 ar aghaidh. Sa bhliain 1985, ag Comhairle Eorpach [[Milano]], ghlac na [[Comhphobal Eorpach|Comhphobail Eorpacha]] (an tAontas Eorpach sa lá atá inniu ann) le siombailí Eorpacha Chomhairle na hEorpa, go háirithe [[bratach na hEorpa]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Flag of Europe|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Flag_of_Europe&oldid=1021330453|journal=Wikipedia|date=2021-05-04|language=en}}</ref> Chinn ceannairí an Chomphobail ar lá a eagrú i gcomóradh [[Dearbhú Schuman|Dhearbhú Schumann]] an [[9 Bealtaine]] [[1950]]. Moladh leis an ndearbhú seo [[Tionscal|tionscail]] ghuail agus chruach na Fraince agus na Gearmáine Thiar a chomhthiomsú, as a tháinig an [[An Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach|Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]], an chéad Chomhphobal Eorpach, agus mar sin, meastar gur príomhthráth bunaithe a bhí ann. Thug [[Parlaimint na hEorpa]] aitheantas do [[lá saoire]] an 9 Bealtaine go foirmiúil i nDeireadh Fómhair 2008. == Deasghnáth == Ceiliúrtar 9 Bealtaine i bhfoirmeacha éagsúla san Aontas Eorpach agus i dtíortha mórthimpeall air ([[an Tuirc]] fiú sna blianta [[2000idí]]). Le Lá na hEorpa a cheiliúradh, osclóidh institiúidí an Aontais Eorpaigh a gcuid doirse don phobal i dtús mhí na Bealtaine sa Bhruiséil agus in Strasbourg. In oifigí áitiúla an Aontais san Eoraip agus ar fud an domhain eagraítear gníomhaíochtaí agus imeachtaí éagsúla do dhaoine de gach aois.<ref>{{Lua idirlín|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols/europe-day_ga|teideal=Lá na hEorpa|údar=Aontas Eorpach|dáta=2016-06-16|language=ga|work=an tAontas Eorpach|dátarochtana=2021-05-10|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509055632/https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols/europe-day_ga}}</ref> Gach bliain glacann na mílte duine páirt i dturais, díospóireachtaí, ceolchoirmeacha, agus imeachtaí eile leis an lá a chomóradh agus le feasacht faoin Aontas Eorpach a mhéadú. De bharr nádúr polaitiúil an lae seo, bíonn iarrachtaí ann chun daoine a mhúineadh faoin Aontas Eorpach agus bíonn daoine ag labhairt i bhfabhar lánpháirtiú na hEorpa. Bíonn príomhról ag an mbratach, mar shiombail eile, le linn na gceiliúrtha ginearálta. D'ainneoin céadrogha don 9 Bealtaine, ceiliúrann roinnt Eorpach an 5 Bealtaine mar gheall ar ról na Comhairle i leith [[Cearta daonna|cearta an duine]], [[daonlathas]] agus smacht reachta a chosaint. I gcodarsnacht leis seo, ní raibh Dearbhú Schuman ach ag tabhairt moladh ar aghaidh chun gual agus cruach na Fraince agus na Gearmáine a chomhthiomsú. Lena chois sin, tá 9 Bealtaine ar comhthráth le Lá an Bhua, sin é deireadh an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogaidh Dhomhanda]] san [[Aontas Sóivéadach|iar-Aontas Sóivéadach]] (arna cheiliúradh in Iarthar na hEorpa an [[8 Bealtaine]]). == Féach freisin == * [[Dearbhú Schuman]] * [[Robert Schuman]] * [[Jean Monet]] == Tagairtí == {{reflist}} [[fi:Euroopan unionin symbolit#Eurooppa-päivä]] [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Stair na hEorpa]] [[Catagóir:Féilte idirnáisiúnta]] srp0i6dt8hdp58pgb0da4cj1pje7gun 0 35649 1322132 1008716 2026-07-30T14:07:52Z Saighneánach 72809 Fixed misuse of length symbol 1322132 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Medical Case history of an inmate of Holloway Sanatorium Wellcome L0033810.jpg|mion|Tuairisc liachta: Constance Butterworth, i Holloway Sanatorium, Nollaig 1900 ]] Is éard is '''Stair leighis''' nó '''Tuairisc liachta'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/medical%20history|teideal=medical history - Translation to Irish Gaelic with audio pronunciation of translations for medical history by New English-Irish Dictionary|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2020-04-21}}</ref> ann ná scéal othair, na hairí a chuireann as dóibh, agus gnéithe ábhartha eile a chabhraíonn le diagnóisiú [[galar]]. Glactar an stair de réir formáide foirmiúla agus an dochtúir ag ceistiú an othair. == Leagan amach == Leagan amach samplach: * Príomhghearán, i. pian sa chliabhrach ar feadh 4 uair an chloig * Stair an Phríomhghearáin * Cógais agus Ailléirgí * Iar-Stair Míochaine * Stair Shóisialta agus Phearsanta(leigheas) áit chónaithe, gairm, stádas pósta, líon gasúr, an ólann an duine alcól nó an gcaitheann siad toitíní * Stair a Muintire * Súil siar ar Chórais na Colainne == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Cleachtadh an Leighis]] [[Catagóir:Othair sa Leigheas]] [[Catagóir:Leigheas]] 1sexvz4njx1qoiaswzkj86zrny8hhiu 0 38045 1322131 992259 2026-07-30T14:07:23Z Saighneánach 72809 Fix 1322131 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:KAS-Herzog, Roman-Bild-6942-2.jpg|clé|mion|215x215px|1975: Roman Herzog CDU Aktive Demokratie'''Abbildung''':]] Ba [[Dlíodóir|dhlíodóir]] agus [[polaiteoir]] [[Gearmánach]] é '''Roman Herzog''' ([[5 Aibreán]] [[1934]] - [[10 Eanáir]] [[2017]]), Bhí sé ina Uachtarán ar [[Cúirt Bhunreachtúil Fheidearálach na Gearmáine|Chúirt Bhunreachtúil Fheidearálach na Gearmáine]] (''Bundesverfassungsgericht'') ó 1987 go 1994. Agus an seachtú h[[uachtarán]] ar an nGearmáin ab ea é, ó 1994 go 1999.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3984543911569903|teideal=Roman Herzog|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2021-01-10}}</ref> [[Íomhá:Roman Herzog, Karlspreisverleihung 2012.JPG|clé|mion|206x206px|2012]] == Saol == Fuair Herzog a dhochtúireacht sa dlí sa bhliain 1958. Bhí sé ina acadóir dlí ina dhiaidh sin. Ghlac sé páirt sa pholaitíocht, mar bhall den [[CDU]]. Bhí sé ina aire i m[[Baden-Württemberg]] ó 1978 go 1983. Toghadh ar Chúirt Bhunreachtúil Fheidearálach na Gearmáine sa bhliain 1983, agus bhí sé ina Leas-Uachtarán uirthi ó 1983 go 1987. Bhí sé ina chathaoirleach ar an gCoinbhinsiún chun dréacht-[[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh▼|Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] a ullmhú (1999-2000).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/PDF/?uri=CELEX:C2012/326/02&from=GA|teideal=Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh|údar=europa.eu|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == * [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]]<ref name=":0" /> [[Íomhá:Bundesarchiv B 145 Bild-F083310-0001, Karlsruhe, Bundesverfassungsgericht.jpg|mion|left|Mar Phríomh-Bhreitheamh ar Chúirt Uachtarach na Gearmáine sa bhliain 1989]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} {{Uachtaráin na Gearmáine}} {{DEFAULTSORT:Herzog, Roman}} [[Catagóir:Uachtaráin na Gearmáine|Herzog, Roman]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1934|Herzog, Roman]] [[Catagóir:Básanna in 2017|Herzog, Roman]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine]] [[Catagóir:Breithiúna Gearmánacha]] kah8h5h1lp5hzs4dm5jzdikngk70bg5 0 41763 1322200 1160815 2026-07-30T15:47:28Z Saighneánach 72809 Typo 1322200 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[barúntacht]] i g[[Contae Fhear Manach]] í '''Tír Cheannada'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/58920|title=Tír Cheannada/Tirkennedy {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> Siar uaidh tá Loch Éirne Íochtarach agus Loch Éirne Uachtarach ó dheas, agus suite in aice le seach mbarúntacht eile: Clanawley agus Machaire Buí ar an taobh thiar; Lurg agus an Ómaigh Thoir sa tuaisceart; Clochar ar an taobh thoir; agus Machaire Stiabhna agus Cnoc Ninnidh ó dheas. == Staire == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Tír Cheannada}} [[Catagóir:Contae Fhear Manach]] [[Catagóir:Barúntachtaí Chontae Fhear Manach]] ivywdf7tf3lwmsfby2h2vx95zbhnwsw 0 43049 1322201 1160994 2026-07-30T15:48:15Z Saighneánach 72809 Typo 1322201 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Tá '''Guagán Barra'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/108550|title=Guagán Barra/Gougane Barra {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> ([[Béarla]]: ''Gougane Barra''), nó carraig Bharra, in [[Contae Chorcaí|Iarthar Chorcaí]] in [[Éirinn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/108550|teideal=Guagán Barra/Gougane Barra|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2021-09-25}}</ref> [[Íomhá:Looking north from the forest drive - Rossalougha Townland - geograph.org.uk - 2446671.jpg|mion]] [[Íomhá:Felled woodland - Garrynapeaka Townland - geograph.org.uk - 2446716.jpg|mion]] === Stair === Deirtear gur thóg Naomh Fionnbarra mainistir ar oileán (Oileán Bharra Naofa) sa loch anseo sa 6ú haois. De réir cosúlachta chaith sé seal ansin ina dhíthreabhach agus tharla eachtraí go leor dó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://muscrai.wordpress.com/2015/12/18/naomh-fionnbarra-agus-gugan-barra/|teideal=Naomh Fionnbarra agus Gúgán Barra|údar=Muscraí|dáta=2015-12-18|language=ga|work=Múscraí|dátarochtana=2021-09-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://storiesfromthewaterside.ie/stories/abhann-na-laoi/|teideal=Abhann na Laoi - Stories from the waterside|language=en-GB|dátarochtana=2021-09-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/ga/cbes/4921706/4892158/5187641|teideal=Naomh Fionnbarra|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2021-09-25}}</ref> (Tagann ainm an áit ó Naomh Fionnbarra<ref>'''Barra''' — ainm pearsanta (an naomh), agus '''guagán''' — foirm áitiúil de '''gabhagán''' < '''gabhag''', 'scoilt i gcarraig'.</ref>).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/CorkCoCo/posts/2597754170243567|teideal=Fionnbarra|údar=Cork City Council|dátarochtana=2021}}</ref> Tá séipéal beag san áit anois a tógadh nuair a chuaigh an sagart Donchadh Ó Mathúna ar a theitheadh go dtí an ceantar iargúlta seo, thart fán bhliain 1700 nuair a bhí géarleanúint á dhéanamh ar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] na hÉireann. Bhí Guagán Barra ina ionad tábhachtach oilithreachta in aimsir na b[[Na Péindlíthe|Péindlithe]]. Is ann a ceiliúradh an tAifreann ar feadh na mblianta nuair a bhí na sagairt ar a gcoimeád. Sa bhliain 1938 cuireadh tús le scéim foraoiseachta. Tá páirc foraoise ann anois a mheallann cuid mhór cuairteoirí. === Béaloideas === Tá 'Oileán agus Oileán Eile' ar cheann de na dánta is cáiliúla leis an bhfile Seán Ó Ríordáin - 'Tá Sasanach ag iascaireacht ar an loch, tá an fhírinne rólom ar an oileán. == Féach freisin == [[Naomh Fionnbarra]] == Naisc sheachtracha == * Finscéalta: [https://muscrai.wordpress.com/2015/12/18/naomh-fionnbarra-agus-gugan-barra/ Naomh Fionnbarra agus Gúgán Barra] (muscrai.wordpress.com, 2015) * Físeán: Naomh Fionnbarra agus Gugán Barra – Scéal a shaoil agus a shaothair, le Liam Ó Murchú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ucc.ie/ga/igl/acmhainni/dvdannaigl/|teideal=DVDanna IGL|language=en|work=University College Cork|dátarochtana=2021-09-25}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Guagan Barra}} [[Catagóir:Bailte in Éirinn]] [[Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí]] 71abqid6dqxb3uw1tdy9cnvcy49imbr 0 46258 1322191 1149241 2026-07-30T15:43:09Z Saighneánach 72809 Fix 1322191 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Decorated bronze shield 2.JPG|mion|[[sciath]] chosanta, as [[Contae Ros Comáin]]: Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea [[cré-umha]]]] Meascán de dhá [[Miotal|mhiotal]] nó níos mó is ea '''cóimhiotal (alloy)''', a dhéantar chun feabhas a fháil ar airíonna éagsúla de chuid na mbunmhiotal. * Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea [[cré-umha]]. Cuid amháin [[Stán|stáin]] le dhá chuid [[Copar|copair]] atá ann. * Nuair a dhéantar cóimhiotal de [[Copar|chopar]] is [[sinc]], faightear [[prás]], atá níos so-oibrithe dochreimnithe ná ceachtar den dá bhunmhiotal. * Is cóimhiotal [[Iarann|iarainn]] é [[Cruach (miotal)|cruach]], le roinnt an-bheag [[Carbón|carbóin]], nach miotal in aon chor é. * Nuair a mheasctar beagán copair, [[maignéisiam]] is [[Mangainéis|mangainéise]] le [[Alúmanam|halúmanam]], faightear cóimhiotal a dtugtar ''[[dúralúman]]'' air, atá i bhfad níos láidre ná an bun[[alúmanam]]. == Féach freisin == * [[Próiseas Bessemer]] * [[Teallach oscailte]]. Feidhmíonn sé le hiarann ó mhianaigh, rud nach féidir a dhéanamh le [[próiseas Bessemer]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cóimhiotal|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=158}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}}{{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Miotail]] [[Catagóir:Cóimhiotail]] iyw13msbv9h3ex1pc5pf5xzlpxcfhy8 0 46354 1322190 1148904 2026-07-30T15:41:39Z Saighneánach 72809 Typo 1322190 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Deuterium-tritium_fusion.svg|thumb|Comhleá núicléach]] Nuair a nascann dhá [[Núicléas adamhach|núicléas]] bheaga le chéile chun núicléas níos mó a dhéanamh,sin '''comhleá núicléach'''.<ref>{{Lua idirlín|url=http://scoilchaitrionafisic.weebly.com/uploads/1/2/7/9/12797974/fisic_don_r_nua_caibidl_29-33_agus_aguisn.pdf|teideal=Fisic don Ré Nua|údar=Regan, Dan|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Scaoiltear [[fuinneamh núicléach]] amach as [[Núicléas adamhach|núicléas]] nuair a chomhleáitear dhá [[núicléón]] nó dhá núicléas bheaga (mar shampla núicléas de dheoitéiriaim is núicléas de [[Tritiam|thritiam]], dhá [[iseatóp]] hidrigine) le chéile chun núicléas níos mó a chruthú. Athrú maise chuig [[fuinneamh]] is bun leis an gcruthú fuinnimh seo. Chun comhleá a chur chun cinn, ní mór na núicléis bheaga atá araon luchtaithe go dearfach a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. Imoibriú comhleáite is bun le teas [[An Ghrian|na Gréine]] is na [[Réalta|réaltaí]] eile, agus an [[radaíocht]] go léir a astaíonn siad. [[Íomhá:Animated D-T fusion.gif|mion|Comhleá núicléach]] Cruthaítear [[teocht]] ard go leor chun gur féidir an comhleá a dhéanamh i b[[pléascán]] núicléach eamhnaithe. Mar sin, sna H-bhuamaí, is amhlaidh a bhíonn pléasc bheag eamhnaithe a chruthaíonn an ardteocht chun pléasc comhleáite a mhadhmadh. I dtíortha ar fud [[An Domhan|an domhain]], táthar ag iarraidh an t-imoibriú seo a chur ar siúl ar bhonn leanúnach stiúrtha chun an fuinneamh a fháil uaidh agus [[cumhacht]] leictreach a ghiniúint uaidh sin. {{Main|Fuinneamh comhleá}} Ní théann an t-imoibriú ar aghaidh oiread ar fiú trácht air ach nuair a bhíonn teocht is brú fíorard i bhfeidhm. Níl sé éasca ná saor na coinníollacha seo a chomhlíonadh. == An todchaí == Dhá phríomh-mhodh atá á bhforbairt is á dtástáil: * In [[iarthar]] [[An Eoraip|na hEorpa]], táthar ag iarraidh na himoibreáin a sháinniú is a théamh a ndóthain i [[réimse maighnéadach]] i bhfoirm tórais nó [[taoschnó]]. * I Meiriceá is sa t[[An tSeapáin|Seapáin]], tá léasacha fíordhiana [[Léasar|léasarsholais]] á ndíriú ar mhéid sáinnithe de na himoibreáin. D'ionsúfaí an-chuid d'[[Fuinneamh|fhuinneamh]] an [[Solas|tsolais]] seo sna himoibreáin, rud a d'inphléascfadh ar a chéile iad a ndóthain chun an t-imoibriú a chur ar aghaidh.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Comhleá núicléach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=166}}</ref> == Féach freisin == * [[Fuinneamh comhleá]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:Fuinneamh núicléach]] [[Catagóir:Adaimh]] 3e0x425snpxjjcqhvjw0mlzho5vgqp0 0 47559 1322192 1149505 2026-07-30T15:43:29Z Saighneánach 72809 Typo 1322192 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Genuine Bayer Aspirin 1925.png|mion|1925]] Is éard atá i gceist le '''drugaí thar an gcuntar''' (Béarla: ''over the counter medication'') ná [[drugaí]] atá ceadaithe le ceannach díreach sa siopa cógaiseora gan oideas dochtúra, cosúil le [[Aspairín|haspairín]]. Bíonn deacrachtaí leis na drugaí seo ó am go chéile nuair a úsáidtear iad go neamhoiriúnach, mar shampla trí [[ródháileog]], nó má bhíonn imoibrithe idir iad agus drugaí ar leith faoi oideas.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Drugaí thar an gcuntar|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=225}}</ref> == Féach freisin == * [[Cógas leighis|Cógas]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{Síol-cógais}} [[Catagóir:Cógas]] jhpe8y5fpz3l9sm9spbgncw4ti2yt4j 0 48125 1322193 1149861 2026-07-30T15:43:52Z Saighneánach 72809 Typo 1322193 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Lainseáladh an '''Feachtas Idirnáisiúnta chun Mianaigh Talún a Chosc''' (ICBL) sa bhliain [[1991]]. Meastar go bhfuil níos mó ná 100 milliún [[Mianach (pléascán)|mianach]] mar seo suncáilte thar fhairsingí leathana den [[An Domhan|domhan]] mar iarmhair de [[Cogadh|chogaí]] searbha i [[Vítneam]], Laos, [[an Chambóid]], [[Angóla]], an iar-[[An Iúgslaiv|Iugslaiv]], agus réigiúin leathana den [[An Afraic|Afraic]]. Maraítear nó gortaítear go dona suas le 20,000 duine ag na mianaigh seo gach bliain, páistí den chuid is mó. Bíonn ar [[Feirmeoir|fheirmeoirí]] an [[talamh]] a ghlanadh de mhianaigh chun gur féidir í a shaothrú arís. Obair fhíorbhaolach é mianaigh a ghlanadh, cinnte. [[Íomhá:Día Internacional para la Sensibilización sobre las Minas Antipersonal. (5589646588).jpg|clé|mion|2011: an Cholóim]] == Struchtúr eagraíochtúil == Coiste stiúrtha ó 16 eagraíocht atá ag an bhfeachtas, a chomhordaíonn obair 1,300 eagraíocht i 75 tír. Cabhraíonn sé le glanadh mianach agus soláthar [[míochaine]] d'íobartaigh. Bhuaigh an feachtas, lena chomhordaitheoir Jody Williams, [[Duais Nobel]] don [[Síocháin|tsíocháin]] i [[1997]]. [[Íomhá:Día Internacional para la Sensibilización sobre las Minas Antipersonal. (5588337941).jpg|mion|clé|2011ː an Cholóim]] Cuireadh cosc ar mhianaigh féinscriosta sa bhliain 1997.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ottawa Treaty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ottawa_Treaty&oldid=947203003|journal=Wikipedia|date=2020-03-24|language=en}}</ref> Shínigh 133 [[tír]] conradh, is d'aontaigh 58 tír eile leis, chun cosc a chur ar úsáid, táirgeadh, stóráil nó iompar na mianach seo, agus rinneadh dlí idirnáisinta de i [[1999]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Feachtas Idirnáisiúnta chun Mianaigh Talún a Chosc|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=256}}</ref> == Féach freisin == * [[Mianach (pléascán)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Cogadh]] [[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Carthanais]] n1xa90cvrb8z1sp23rsir8ug2fdl6ij 0 48670 1322194 1150369 2026-07-30T15:44:15Z Saighneánach 72809 Typo 1322194 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Gelingnite general view.pdf|mion|Leabhar: ''Marshall, Arthur.'' Explosives. Philadelphia, P. Blakiston, 1917]] Grúpa [[Substaint phléascach|pléasc]]<nowiki/>ach tionsclaíoch, meascán geilitíneach le [[nítriglicrín]] is [[nítriceallalós]], agus méadaitheoirí ann — ábhair thámha neamhphléascacha — chun a láimhseáil a dhéanamh sábháilte.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Geilignít|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=311}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Pléascáin]] [[Catagóir:Ábhair Ghuaiseacha]] 06gzxoxfxdymqnzcl3ni1gmeysq1p4l 0 49257 1322218 1308142 2026-07-30T18:18:56Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322218 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:PCWmice1.jpg|300px|mionsamhail|deas|Luch géin ar lár]] Is éard is '''Innealtóireacht ghéiniteach''' nó '''géinteicneolaíocht''' ann, ar a dtugtar freisin '''modhnú géiniteach''' nó '''ionramháil ghéiniteach''', ná modhnú agus ionramháil [[Géin|géinte]] orgánaigh, ag baint úsáide as teicneolaíocht. Is sraith [[Teicneolaíocht|teicneolaíochta]] í a úsáidtear chun chomhdhéanaimh ghéinitigh na gceall a athrú, lena n-áirítear aistriú géinte laistigh de theorainneacha speiceas agus trasna teorainneacha speiceas chun [[Beothach|orgánaigh]] fheabhsaithe nó núíosacha a tháirgeadh. Faightear [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] nua tríd an ábhar géiniteach inspéise a aonrú agus a chóipeáil ag úsáid teicneolaíocht ADN athchuingrigh nó tríd an ADN a shintéisiú go saorga. Cruthaítear agus úsáidtear veicteoir (nó tógán) de ghnáth chun an ADN seo a chur isteach san óstorgánach. Rinne Paul Berg an chéad mhóilín athchuingreach ADN i 1972 trí an ADN ón víreas moncaí SV40 a chomhcheangal leis an víreas lambda. Chomh maith le géinte a ionsá, is féidir an próiseas a úsáid chun géinte a bhaint, nó a scriosadh. Is féidir an ADN nua a chur isteach go randamach, nó a dhíriú ar chuid ar leith den ghéanóm. Is ceist bhunúsach eitice is fealsúnachta í an cumas nua seo ag daoine cur isteach ar na próisis dhúchasacha agus struchtúr géiniteach ár ngné féin, fiú, a athrú. Tá an-chuid [[taighde]] ar siúl i ngéinteiripe, ina gcuirtear géinte leis an eolas ceart isteach i gcealla ina bhfuil géinte máchaileacha, mar shampla le géinghunna, nó a gcuirtear isteach géinte nua a threoraíonn déanamh ábhar frithghalrach. Tá an obair seo ag a tús fós. Mar thoradh ar innealtóireacht ghéiniteach, tá feabhas curtha ar bharra is stoc, déantar córacha leighis i miocrorgánaigh, agus is féidir daoine a thástáil féachaint an bhfuil galair dhúchasacha acu.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Innealtóireacht ghéiniteach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=370}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Factfile/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20Bitheola%C3%ADocht%20GCE%20-%20G%C3%A9inteicneola%C3%ADocht.pdf GÉINTEICNEOLAÍOCHT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404134212/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Factfile/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20Bitheola%C3%ADocht%20GCE%20-%20G%C3%A9inteicneola%C3%ADocht.pdf |date=2023-04-04 }} *[https://www.youtube.com/watch?v=Hv5flUOsE0s Gene Expression Analysis and DNA Microarray Assays] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Innealtóireacht ghéiniteach| ]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] 3hq8n1kmc6hv568wq4i3dg8z2rdlxer 0 50766 1322240 1320402 2026-07-31T05:17:30Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322240 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Tá '''''Magicicada septendecim''''' dúchasach do [[Ceanada|Cheanada]] agus na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus meastar gurb í an fheithid is fadsaolaí ar [[An Domhan|Domhan]]. Maireann sí faoi thalamh an chuid is mó dá saol ar feadh 17 bliain, ag maireachtáil ar na siltigh a thagann amach nuair a bhearnaíonn sí fréamhacha na bplandaí. Ansin ina 17ú bliain, cuireann sí an [[craiceann]] nimfí di agus tagann chun [[dromchla]] na talún. Cúplálann sí is beireann a cuid uibheacha le linn na seachtainí deireanacha dá saol.<ref name=species>{{cite web|last1=Alexander|first1=Richard D.|title=The Evolutionary Relationships of 17-Year and 13-Year Cicadas, and Three New Species (Homoptera, Cicadidae, ''Magicicada'')|last2=Moore|first2=Thomas E.|url=http://entnemdept.ufl.edu/walker/buzz/c700lam62.pdf|publisher=University of Michigan Museum of Zoology|year = 1962|access-date=9 June 2011}}</ref> ==Cur síos== [[File:Pharaoh Cicada.jpg|thumb|Grianghraf gar-amhairc de ''Magicicada septendecim'' i Carolina Theas]] [[File:Magicicada septendecim Three babies.tif|thumb|right|Trí ubh de ''M. septendecim'']] [[File:Magicicada septendecim TPopp.jpg|thumb|right|Eiseamal de ''M. septendecim'' i mBailiúchán Zó - eolaíochta, Stáit na Baváire, [[München]] (2015)]] Cosúil le speicis eile atá san áireamh i ''Magicicada'', tá súile agus féitheacha sciatháin dearg ag an bhfeithid agus tá a tóracs droma dubh. Idirdhealaítear é ag a stríoca buí leathana ar a abdóman agus a cheiliúr uathúil, géar, a deirtear a bheith cosúil le duine éigin ag glaoch "weeeee - whoa" nó "Pharaoh ",<ref name=nature>{{cite web |last=Stranahan |first=Nancy |title=Nature Notes from the Eastern Forest |url=http://www.highlandssanctuary.org/nature.notes.1.cicada/nature.notes.htm |publisher=Arc of Appalachia |access-date=10 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005233752/http://www.highlandssanctuary.org/nature.notes.1.cicada/nature.notes.htm |archive-date=5 October 2011 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=4 Bealtaine 2024 |archivedate=21 Márta 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321001847/http://www.highlandssanctuary.org/nature.notes.1.cicada/nature.notes.htm }}</ref> gnéithe a roinneann sé leis an speiceas nua-aimsithe 13 bliana ''Magicicada neotredecim''.<ref name=michperiodical>{{cite web|title=Periodical Cicada Page|url=http://insects.ummz.lsa.umich.edu/fauna/Michigan_Cicadas/Periodical/|publisher=University of Michigan|access-date=10 June 2011|archive-date=5 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905164229/http://insects.ummz.lsa.umich.edu/fauna/michigan_cicadas/Periodical/|url-status=dead|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=4 Bealtaine 2024|archivedate=5 Meán Fómhair 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120905164229/http://insects.ummz.lsa.umich.edu/fauna/michigan_cicadas/Periodical/}}</ref> Mar gheall ar na cosúlachtaí idir ''M. septendecim'' agus an dá speiceas 13-bliain dlúthghaolmhar ''M. neotredecim'' agus ''M. tredecim'', is minic a chuirtear síos ar na trí speiceas le chéile mar ''decim periodical cicadas''. ==Saolré== Tá a saolré airmheánach ó ubh go bás aosach nádúrtha timpeall seacht mbliana déag. Mar sin féin, is féidir a aoisraon a bheith trí bliana déag agus bliain is fiche.<ref name="MedianLifeCycle">{{cite journal |last1=Campbell |first1=Matthew |title=Genome expansion via lineage splitting and genome reduction in the cicada endosymbiont Hodgkinia - Supporting Information |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=18 August 2015 |volume=112 |issue=33 |pages=10192–10199 |doi=10.1073/pnas.1421386112 |pmid=26286984 |pmc=4547289 |url=https://www.pnas.org/content/suppl/2015/05/16/1421386112.DCSupplemental/pnas.201421386SI.pdf |access-date=13 October 2020|doi-access=free }}</ref> ==Cuntais stairiúla ar thréimhsiúlacht== Luann cuntais stairiúla tuairiscí ar atarlú 15 go 17 mbliana ar líon ollmhór lócaistí callánacha ag teacht amach, a scríobhadh chomh luath le 1733.<ref name=Marlatt>{{cite book|last=Marlatt|first=C.L|author-link=Charles Lester Marlatt|chapter-url=https://archive.org/details/periodicalcicada14marl/page/112/mode/1up|chapter=The Periodical Cicada in Literature|pages=112–118|url=https://archive.org/details/periodicalcicada14marl/page/n2/mode/1up|location=Washington, D.C.|title=The Periodical Cicada: An Account of Cicada Septendecim, Its Natural Enemies and the Means of Preventing its Injury, Together with a Summary of the Distribution of the Different Broods|work=[[United States Department of Agriculture]]: [[Bureau of Entomology|Division of Entomology]]: Bulletin No. 14 - New Series|publisher=[[United States Government Publishing Office|Government Printing Office]]|year=1898|oclc=1039550735|access-date=July 29, 2021|via=[[Internet Archive]]}}</ref><ref>Dudley, Paul (1733). ''Periodical Revolutions''. Additional Manuscripts 4433, Folios 4-11, Division of Manuscripts of the British Library, London. ''Cited in'' {{cite book|last=Kritsky|first=Gene|editor1-last=Hoffmann|editor1-first=Nancy E.|editor2-last=Van Horne|editor2-first=John C.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=C9X4663giukC&pg=PA49|chapter=John Bartram and the Periodical Cicadas: A Case Study (Reference No. 16)|url=https://books.google.com/books?id=C9X4663giukC|title=America's Curious Botanist: A Tercentennial Reappraisal of John Bartram 1699-1777|publisher=[[American Philosophical Society|The American Philosophical Society]]|location=Philadelphia|year=2004|page=49|isbn=978-0-87169-249-8|oclc=891409264|lccn=2003050212|access-date=July 29, 2021|via=[[Google Books]]|quote=Moreover, the first time the Society had heard about periodical cicadas was from Paul Dudley, who sent a manuscript to the Society in 1733. .... Dudley correctly noted the seventeen-year life cycle and provided evidence. However, Collinson's paper shows that he used Bartram's claim of a fifteen-year cycle in his paper.}}</ref> Bhí John Bartram, luibheolaí agus gairneoir aitheanta de chuid Philadelphia, i measc na luathscríbhneoirí a rinne cur síos ar shaolré, cuma agus tréithe na feithide.<ref>{{cite book|last=Kritsky|first=Gene|editor1-last=Hoffmann|editor1-first=Nancy E.|editor2-last=Van Horne|editor2-first=John C.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=C9X4663giukC&pg=PA44|chapter=John Bartram and the Periodical Cicadas: A Case Study|url=https://books.google.com/books?id=C9X4663giukC|title=America's Curious Botanist: A Tercentennial Reappraisal of John Bartram 1699-1777|publisher=[[American Philosophical Society|The American Philosophical Society]]|location=Philadelphia|year=2004|page=44|isbn=978-0-87169-249-8|oclc=891409264|lccn=2003050212|access-date=July 29, 2021|via=[[Google Books]]}}</ref> Ar an 9 Bealtaine, 1715, rinne an tUrramach Andreas Sandel, sagart "Gloria Dei" Eaglais Liútarach na Sualainne de chuid Philadelphia, cur síos ina iris ar theacht amach Éillín X de ''Magicicada''.<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TP47AAAAIAAJ&pg=PA448|chapter=Extracts from the Journal of Rev. Andreas Sandel, Pastor of "Gloria Dei" Swedish Lutheran Church, Philadelphia, 1702-1719: May 9, 1715|url=https://books.google.com/books?id=TP47AAAAIAAJ|title=The Pennsylvania Magazine of History and Biography|volume=30|date=January 1906|issue=117|pages=448–449|jstor=20085357|oclc=1762062|issn=0031-4587|location=Philadelphia|publisher=[[Historical Society of Pennsylvania|The Historical Society of Pennsylvania]]|access-date=October 7, 2020|via=[[Google Books]]|last1=Sandel|first1=Andreas}}</ref> Thug Pehr Kalm, nádúraí Fionlannach a bhí ar cuairt go Pennsylvania agus New Jersey sa bhliain 1749 thar ceann Acadamh Ríoga Eolaíochtaí na Sualainne, faoi deara i ndeireadh na Bealtaine go raibh teacht amach ar an éillín sin.<ref>{{cite book|last=Kalm|first=Peter|author-link=Pehr Kalm|year=1772|chapter-url=https://archive.org/details/travelsintonorth01kalm_3/page/n10/mode/1up|chapter=Preface|url=https://archive.org/details/travelsintonorth01kalm_3/page/n6/mode/1up|title=Travels into North America; Containing Its Natural History, and a Circumstantial Account of Its Plantations and Agriculture in General, with the Civil, Ecclesiastical and Commercial State of the Country, the Manners of the Inhabitants, and Several Curious and Important Remarks on Various Subjects. Translated into English by John Reinhold Forster|edition=2nd|volume=1|pages=v–vii|isbn=978-0-665-51501-9|oclc=1042021758|lccn=02013569|location=London|publisher=Printed for T. Lowndes, No. 77, in Fleet-street|access-date=August 24, 2021|via=[[Internet Archive]]}}</ref><ref name="Davis">{{cite journal|last=Davis|first=J.J.|url=https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/4028/V53N03_138.pdf|title=Pehr Kalm's Description of the Periodical Cicada, Magicicada septendecim L., from Kongl. Svenska Vetenskap Academiens Handlinger, 17:101-116, 1756, translated by Larson, Esther Louise (Mrs. K.E. Doak)|journal=The Ohio Journal of Science|volume=53|date=May 1953|pages=139–140|hdl=1811/4028|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529050408/https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/4028/V53N03_138.pdf|archive-date=May 29, 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529050408/https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/4028/V53N03_138.pdf |date=Bealtaine 29, 2019 }} Republished by {{cite web|url=https://kb.osu.edu/dspace/|title=Knowledge Bank|publisher=The Ohio State University Libraries and Office of the Chief Information Officer|access-date=October 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126134517/https://kb.osu.edu/|archive-date=January 26, 2021|url-status=live|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=Bealtaine 4, 2024|archivedate=Eanáir 26, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126134517/https://kb.osu.edu/dspace/}}</ref> Nuair a bhí an ócáid á tuairisciú i bpáipéar a d'fhoilsigh iris acadúil Sualannach sa bhliain 1756, scríobh Kalm: "''The general opinion is that these insects appear in these fantastic numbers in every seventeenth year. Meanwhile, except for an occasional one which may appear in the summer, they remain underground.<br />There is considerable evidence that these insects appear every seventeenth year in Pennsylvania.'' Chuir Kalm síos ansin ar thuairisc an Urramaigh Sandel agus ar cheann a fuair sé ó Benjamin Franklin a raibh taifead déanta aige in Philadelphia gur tháinig líon mór ciocáidí amach ón talamh i dtús mhí na Bealtaine 1732. Thug sé faoi deara nach raibh a leithéid de thuairiscí déanta ag na daoine a raibh na cáipéisí seo ullmhaithe acu i mblianta eile. Thug Kalm faoi deara freisin gur chuir daoine eile in iúl dó nach raibh ciocáidí feicthe acu ach ó am go chéile sular tháinig na feithidí amach ón talamh i bPennsylvania i saithí móra ar an 22 Bealtaine, 1749. Ina theannta sin, dúirt sé nár chuala sé aon ciocáidí i bPennsylvania agus i New Jersey i 1750 sna míonna agus sna ceantair chéanna ina raibh go leor cloiste aige i 1749. Thacaigh na tuarascálacha sna blianta 1715 agus 1732, in éineacht lena bharúlacha féin sna blianta 1749 agus 1750, leis an "tuairim ghinearálta" a luaigh sé roimhe sin. Thug Kalm achoimre ar a thorthaí i leabhar a aistríodh go Béarla agus a foilsíodh i Londain sa bhliain 1771,<ref>{{cite book|last=Kalm|first=Peter|author-link=Pehr Kalm|url=https://books.google.com/books?id=qG0FAAAAQAAJ&pg=PA212|title=Travels into North America: Translated into English, By John Reinhold Foster|year=1771|volume=2|pages=212–213|location=London|publisher=T. Lowndess|access-date=10 September 2020|via=[[Google Books]]|archive-date=5 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505045020/http://books.google.com/books?id=qG0FAAAAQAAJ}}.</ref> á rá:, "''There are a kind of ''Locusts'' which about every seventeen years come hither in incredible numbers ... In the interval between the years when they are so numerous, they are only seen or heard single in the woods.''" <ref name=Marlatt/><ref>{{cite book|last=Kalm|first=Peter|author-link=Pehr Kalm|url=https://books.google.com/books?id=qG0FAAAAQAAJ&pg=PA6|title=Travels into North America: Translated into English, By John Reinhold Foster|year=1771|volume=2|pages=6–7|location=London |publisher=T. Lowndess|access-date=September 10, 2020|via=[[Google Books]]}}</ref>}} Bunaithe ar chuntas Kalm agus ar eiseamal a chuir Kalm ar fáil, sa bhliain 1758 d'ainmnigh Carl Linnaeus an fheithid Cicada septendecim sa deichiú heagrán dá ''Systema Naturae''.<ref name=species/><ref>{{cite book |last=Linnaei |first=Caroli |author-link=Carl Linnaeus |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277#page/458/mode/1up |work=Systema Naturae Per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis |title=Insecta. Hemiptera. Cicada. Mannifera. septendecim. |year=1758 |edition=10 |volume=1 |pages=436–437 |location=[[Stockholm]], [[Sweden]] |publisher=Laurentii Salvii |access-date=2017-05-24 |via=[[Biodiversity Heritage Library|Biodiversity Heritage Library (BHL)]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325030419/http://www.biodiversitylibrary.org/item/10277#page/458/mode/1up |archive-date=25 March 2017 |url-status=live }}</ref> Sa bhliain 1766, rinne Moses Bartram cur síos ina ''Observations on the cicada, or locust of America'', atá le feiceáil go tréimhsiúil uair amháin i 16 nó 17 bliain an chéad teacht amach eile den éillín (Éillín X) a thug Kalm faoi deara sa bhliain 1749. Thug Bartram faoi deara go bhfuil ar ghoradh ó uibheacha i dtaisce i craobhóga na gcrann, gur rith na feithidí óga síos go dtí an talamh agus "isteach ar an chéad oscailt go bhféadfadh siad a fháil ". Thuairiscigh sé go raibh sé in ann iad a fháil amach 10 troigh (3 m) faoi bhun an dromchla, ach tuairiscítear go bhfuair daoine eile iad 30 troigh (9 m) ar doimhneacht..<ref>{{cite book |last=Bartram |first=Moses |url=https://books.google.com/books?id=k5lGAAAAcAAJ&pg=RA2-PA103 |title=Observations on the cicada, or locust of America, which appears periodically once in 16 or 17 years. Communicated by the ingenious Peter Collinson, Esq. |work=The Annual Register, or a View of the History, Politicks, and Literature, for the Year 1767 |location=London |publisher=Printed for J. Dodsley (1768) |pages=103–106 |year=1766 |oclc=642534652|access-date=2017-05-21|via=[[Google Books]]}}</ref> Sa bhliain 1775, thaifead Thomas Jefferson ina "Garden Book" tréimhsiúlacht 17 mbliana d'Éillín II, agus é ag scríobh gur chuimhnigh duine aitheantais ar "great locust years" sa bhliain 1724 agus sa bhliain 1741, gur mheabhraigh sé féin agus daoine eile bliain eile dá leithéid sa bhliain 1758 agus gur tháinig na feithidí amach arís ón talamh ag Monticello sa bhliain 1775. Thug sé faoi deara go leagann na baineannaigh a n-uibheacha i gcraobhóga beaga na gcrann agus iad os cionn talún..<ref>{{cite journal |last=Jefferson |first=Thomas|author-link=Thomas Jefferson |title=Thomas Jefferson's garden book, 1766-1824, with relevant extracts from his other writings |url=https://books.google.com/books?id=yngcAAAAMAAJ&q=great+locust+years|editor=Betts, Edward Morris|location=Philadelphia|publisher=[[American Philosophical Society]] (1944)|journal=Memoirs of the American Philosophical Society|volume=22|year=1775|oclc=602659598|lccn=45001776|page=68 |access-date=2017-05-20|via=[[Google Books]]|quote=Dr. Walker sais he remembers that the years 1724 and 1741 were great locust years. we all remember that 1758 was and now they are come again this year of 1775. it appears that they come periodically from the ground once in 17 years. they come out of the ground from a prodigious depth. it is thought they eat nothing while in this state, laying their eggs in the small twigs of trees seems to be their only business. The females make a noise well known. The males are silent.}}</ref> I mí Aibreáin 1800, scríobh Benjamin Banneker, a bhí ina chónaí in aice le Ellicott's Mills, Maryland, ina leabhar taifid chuimhnigh sé "great locust year" sa bhliain 1749, agus an dara ceann sa bhliain 1766 a raibh an chuma ar an scéal go raibh na feithidí "full as numerous as the first" agus an tríú ceann sa bhliain 1783 (Éillín X). Thuar sé go mb'fhéidir go mbeifí ag súil leis na feithidí arís sa bhliain 1800, atá seacht mbliana déag ó tháinig an tríú amharc air.<ref>(1) {{cite book|last=Latrobe|first=John H. B., Esq.|url=https://books.google.com/books?id=75sUAAAAYAAJ&pg=PA11|title=Memoir of Benjamin Banneker: Read before the Maryland Historical Society at the Monthly Meeting, May 1, 1845|location=Baltimore, Maryland|publisher=Printed by John D. Toy|year=1845|pages=11–12|oclc=568468091|access-date=2015-10-07|via=[[Google Books]]}}<br />(2) {{cite journal|last1=Barber|first1=Janet E.|last2=Nkwanta|first2=Asamoah|url=http://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=jhm|title=Benjamin Banneker's Original Handwritten Document: Observations and Study of the Cicada|journal=Journal of Humanistic Mathematics|volume=4|number=1|pages=112–122|year=2014|doi=10.5642/jhummath.201401.07|oclc=700943261|issn=2159-8118|access-date=2014-08-26|doi-access=free|archive-date=August 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827123841/http://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=jhm|url-status=live}} Page 115, Fig. 3: Image of page in Benjamin Banneker's Astronomical Journal, 1791-1806. Manuscript written by Benjamin Banneker (MS 2700). Special Collection. [[Maryland Center for History and Culture|Maryland Historical Society]], Baltimore, Maryland: "The first great Locust year that I can Remember was 1749. .... ")</ref> == Tagairtí == [[Catagóir:Lamotialnini]] [[Catagóir:Hemiptera Mheiriceá Thuaidh]] [[Catagóir:Feithidí a ndéantar cur síos orthu in 1758]] [[Catagóir:Tacsain ainmnithe ag Carl Linnaeus]] [[Catagóir:Ailt tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot]] j4s9msbn6fun0z2y3v6l0w65w0v9dfn 0 50811 1322195 1153404 2026-07-30T15:45:42Z Saighneánach 72809 Fix 1322195 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Plastic objects.jpg|mion|Nithe déanta as plaisteach]] Is éard atá i gceist le '''plaisteach''' nó '''plaistic''' nó '''plaistigh''' ná roisíní saorga orgánacha ar féidir iad a bhogadh trí théamh is ansin a mhúnlú nó a theilgean i bhfoirm éigin nua. == Tréithe == Is féidir plaistic a roinnt ina dhá cuid * Cuid acu atá [[teirmithéachtach]] (mar shampla, roisín feanóilfhormaildéid); ní féidir iad a bhogadh arís trí théamh. * Cuid eile acu atá [[teirmeaplaisteach]] (mar shampla, [[poileitiléin]] is poilisteiréin); is féidir iad a bhogadh ar an dóigh chéanna arís is arís eile. [[Íomhá:Polyethylene-3D-vdW.png|mion|[[Poileitiléin]]: an plaisteach is coitianta a tháirgtear.]] Is féidir plaistigh a dhearadh le breiseáin éagsúla chun go mbeidh raon airíonna acu: cobhsaíocht faoi raon teochta, seoladh leictreach, insliú leictreach nó teirmeach, dianscaoileadh nádúrtha tapa in ithir, agus eile. == Stair == Roimh an 20ú haois, is éard a bhí i gceist le plaisteach ná aon ábhar bog domhúnlaithe. [[Íomhá:Plastic Pollution in Ghana.jpg|mion|Truailliú (Ghana)]] === Truailliú === Tá plaistic ar cheann de na truailleáin is coitianta ar domhan, agus deirtear go bhfuil plaistic le fáil sa bhia a itheann muid, san uisce a ólann muid agus mar sin inár gcorp féin. Sa bhliain 2023, tháinig eolaithe (ag obair san Elvéis agus san Artach) ar mhiocróib, atá ábalta plaistic a dhíleá ag teocht íseal. Fuarthas roinnt baictéar agus fungas a dhíleánn plaistic ag 15 chéim celsius. (Táthar eolach ar neart miocrób a bhriseann plaistic anuas ag teocht os ceann 30 céim cheana féin. Ach baineann costas ard agus truailliú leis an chleachtas sin mar gheall ar an teas a bheadh de dhíth).<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/13-bealtaine-2023-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000612876835|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=13 Bealtaine 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-05-18}}</ref> == Féach freisin == * [[Díchumadh plaisteach]] (fisic) * [[Poileitiléin]]: an plaisteach is coitianta a tháirgtear.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Plaistigh|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=522}}</ref> * [[Micreaphlaistigh]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:Ábhair]] [[Catagóir:Plaistigh]] [[Catagóir:Truailliú]] g45jqaf1zq8l9s7wwogkzipkevbg976 0 51064 1322265 1248239 2026-07-31T08:56:30Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322265 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Horn Antenna-in Holmdel, New Jersey.jpeg|mion|Tháinig Penzias is Wilson ar an radaíocht chúlrach mhicreathonnach sa saotharlann seo]] Tháinig Arno Penzias agus Robert Wilson ar an '''radaíocht chúlra mhicreathonnach'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rada%C3%ADocht%20ch%C3%BAlra%20mhicreathonnach/ga/|teideal="radaíocht chúlra mhicreathonnach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-04-20}}</ref> de thaisme ar an [[20 Aibreán]] [[1965]], agus iad ag obair ar aeróga [[teileachumarsáid]]<nowiki/>e, ag iarraidh siosarnach fothraim a aimsiú. == Eolaíocht == Is fianaise bhreise den [[ollphléasc]] í an radaíocht chúlra mhicreathonnach chosmach (RCMC nó CMBR i mBéarla).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rewardinglearning.org.uk/common/includes/microsite_doc_link.aspx?docid=25607-3|teideal=GCSE FIsic 25607-3|údar=https://www.rewardinglearning.org.uk/common/includes/microsite_doc_link.aspx?docid=25607-3|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302153708/http://www.rewardinglearning.org.uk/common/includes/microsite_doc_link.aspx?docid=25607-3}}</ref> Is í an ollphléasc an t-aon samhail a mhíníonn RCMC faoi láthair. Thomhais an [[Saitilít (spásárthach)|tsatailít]] COBE an radaíocht seo níos iomláine, agus thaispeáin gur [[radaíocht dúchoirp]] í le [[teocht]] 2.73 K, gurbh iarmhar iontaisithe [[Ollphléasc|na hollphléisce]] í, agus go raibh mionathruithe sa [[teocht]] mar thoradh ar dhifríochtaí i ndlús na luath-[[An Chruinne|chruinne]] a chuir tús, ar a seal, leis na [[Réaltra|réaltraí]]. Má thaispeánann brathadóirí satailíte gurb ionann an [[fuinneamh]] sa radaíocht sin agus an boilsciú i mionsamhail [[Stephen Hawking]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Brief History of Time|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Brief_History_of_Time&oldid=951641657|journal=Wikipedia|date=2020-04-18|language=en}}</ref> b’fhéidir go dtabharfadh sin bun lena theoiric. Ach admhaítear go bhfuil na [[tonn]]<nowiki/>ta úd ina gcuid de theoiricí eile freisin agus go bhfuil obair le déanamh fós orthu. Déarfadh Hawking féin go bhfuil gá le tuiscint níos cruinne ar an [[Imtharraingt chandamach|imtharraingt chandamach.]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf|teideal=Nuachtlitir 270|údar=gaeilge.org.au|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200311044424/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf}}</ref> == Stair == Ó aimsir [[Edwin Hubble|Hubble]] sna [[1920idí]], bhí a fhios go raibh na [[réaltra]]í ag cúlú uainn is ó chéile. Mar sin, ó [[Iarmhairt Doppler|iarmhairt]] [[Iarmhairt Doppler|Doppler]], bheadh tonnfhaid na [[radaíocht]]<nowiki/>a a d'astaigh siad is iad níos óige laghdaithe, b'fhéidir síos don raon [[Micreathonnta|micreathonn]]<nowiki/>ach. [[Micreathonnta]] sa [[Raonaimsitheoir|raon]] aistrithe seo a bhraith Penzias is Wilson. Chruthaigh siad sa bhliain 1965 gur fíorchomhartha a bhí á ghlacadh acu, ag teacht ar [[An Domhan|domhan]] ón [[spás]] amuigh. Bronnadh an [[Duais Nobel]] ar Arno Penzias agus Robert Wilson i 1978.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Radaíocht chúlrach mhicreathonnach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=545}}</ref> == Féach freisin == * [[Radaíocht Hawking]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Réalteolaíocht]] [[Catagóir:An Chruinne]] ow3gxn2l764ig1mq4rb7aqmv8y1nr6u 0 51280 1322231 690246 2026-07-30T23:44:08Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Phoca vitulina]] 1322231 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Phoca vitulina]] 80isrsyu31ngvo2eloidzigi1ggf6n1 0 52126 1322197 1155067 2026-07-30T15:46:07Z Saighneánach 72809 Fix 1322197 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Bayer Heroin bottle.jpg|thumb|deas|200px|Hearóin, támhshuanach cumhachtach.]] Ceimiceán a laghdaíonn céadfacht nó a chuireann [[codladh]] ar dhuine is ea '''támhshuanach''' nó '''támhshuanaigh''' (Béarla: ''narcotic''). Eiseamláirí is ea [[moirfín]], [[hearóin]], [[cócaon]], [[codlaidín]] is a ndíorthuithe. Úsáidtear iad sa [[Míochaine|mhíochaine]] chun faoiseamh ó phian a thabhairt. Is féidir dáileog iomarcach a bheith ciontach as [[támhnéal]] nó [[cóma]] a chur ar dhuine, fiú bás. Úsáidtear go mídhleathach iad go forleathan ar fud [[An Domhan|an domhain]], ciapadh idirnáisiúnta amach is amach mar go n-éiríonn daoine andúileach iontu go héasca agus is marfach an trádáil choiriúil sna drugaí seo.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Támhshuanach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=642}}</ref> == Féach freisin == * [[Cógas leighis|Cógas]] * [[Beartais in aghaidh drugaí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Cógas]] [[Catagóir:Codladh]] [[Catagóir:Támhshuanaigh]] 9b770c3zrs6tcehc7q6tzf5d76pjfha 0 54491 1322181 1172817 2026-07-30T15:35:24Z Saighneánach 72809 Fix 1322181 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} [[File:Port-Na Spaniagh c.1888.jpg|mion|clé|Radharc ar Phort na Spáinneach i gContae Aontroma, c.1888.]] [[File:Spanish Armada treasure chest, possibly from the Girona.jpg|mion|clé|Cófra taisce de chuid na hArmáide a baineadh aníos as cabhlach ''La Girona'' fadó, is dócha.]] [[Gailias]] ba ea '''''La Girona''''' agus baint aici le h[[Armáid na Spáinne in Éirinn|Armáid na Spáinne]] sa bhliain 1588. Bádh í láimh leis an Leac Fhada i g[[Contae Aontroma]] um meán oíche ar an 26 Deireadh Fómhair. Is cuid suntais í toisc gur bádh an oiread sin fear inti agus gur baineadh taisce mhór aisti. Ainmníodh ''La Girona'' (/lɑː xɪˈrɔːnɑː/) as na ''Girones'', muintir a raibh ball di tar éis teideal Dhiúc Osuna a ghlacadh agus a bhí ina Fhear Ionaid ar Napoli.<ref name="o'donnell"/> Ba é an captaen Hugo de Moncada y Gralla, ridire d'Ord Mhálta.<ref name="o'donnell">{{cite web|url=https://www.fundacionareces.es/fundacionareces/es/cargarAplicacionMediateca.do?identificador=5617|teideal=La busca de galeones. Pasado y actualidad|work=Comhdháil le Hugo O'Donnell, Diúc Tetuan agus Diúc Tetuan agus ball d'Acadamh Ríoga na Staire sa Spáinn, 6 Samhain 2019}}</ref> [[File:GironaCoins.JPG|thumb|deas|Boinn óir ó La Girona]] [[File:Cross of a Knight of St John of Jerusalem.JPG|thumb|150px|deas|Cros óir ba le ridire de Naomh Eoin d’Iarúsailéim, Ord Mhálta: cros Hugo de Moncada y Gralla, is dócha.]] == Briseadh na loinge == Chuaigh ''La Girona'' ar ancaire ag [[na Cealla Beaga]] i n[[Dún na nGall]] chun go ndeiseofaí an stiúir. Tugadh timpeall 1,300 fear ar bord ó dhá long bhriste eile: ''La Rata Santa Maria Encoronada'', long a shuigh i g[[Cuan an Fhóid Duibh]] ar chósta [[Contae Mhaigh Eo|Chontae Mhaigh Eo]] agus ''Duquesa Santa Ana'', long a shuigh i nGaoth Luacharois Mór i nDún na nGall. Deisíodh ''La Girona'' le cabhair ó Mhac Suibhne Boghaineach agus thug a captaen Alonso Martinez de Leyva a aghaidh ar Albain ar an 25 Deireadh Fómhair, “having for his pilots three Irishmen and a Scot”.<ref>The examination of James Machary of the Cross within the county of Tipperary, taken before the Lord Deputy. IRELAND ELIZABETH. 25. I. 99 - KQQ VOL. CXXXIX. Calendar of the State Papers.</ref> Bhí timpeall 1,300 fear ar bord. D’fhág an long Loch Feabhail ach tháinig gála ina coinne agus bádh í ag an Leac Fhada in aice le Dún Libhse i gContae Aontroma ar an 28 Deireadh Fómhair 1588.<ref>Hutchinson, lgh 191-193</ref> Níor tháinig slán ach naonúr, agus chuir Somhairle Buí Mac Domhnaill anonn chun na hAlban iad.<ref>http://www.english-heritage.org.uk/upload/pdf/ACHWS_annual_report_2005.pdf ''La Girona'': Annual Report of the Advisory Committee on Historic Wrecks, 2005, Advisory Committee on Historic Wreck Sites, lch 35</ref> ==Tarrtháil== Bhain Somhairle Buí Mac Domhnaill trí ghunna mhóra práis agus dhá chófra taisce as an long sa bhliain 1588. Sna blianta 1967 agus 1968 thug buíon tumadóirí Beilgeacha taisce mhór aníos leo.<ref>Sténuit, Robert (1973). ''Treasures of the Armada'' (aist. Francine Barker). Nua-Eabhrac: E.P. Dutton & Co. ISBN 0-525-22245-6</ref><ref>{{Lua idirlín |url=http://www.colerainebc.gov.uk/show.php?id=136 |teideal=colerainebc.gov.uk |dátarochtana=2014-01-27 |archivedate=2007-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927185442/http://www.colerainebc.gov.uk/show.php?id=136 }}</ref> Tá an seodra óir úd ar taispeáint i Músaem Uladh i m[[Béal Feirste]]. Ainmníodh an long sa ''Protection of Wrecks Act'' ar an 22 Aibreán 1993. ==Taispeáint== Tá boinn óir agus airgid, seodra, airm agus gnáthearraí ó ''La Girona'' ar buantaispeáint in [[Iarsmalann Uladh]] i m[[Béal Feirste]]. <gallery> File:Cannon of Girona 1.JPG|Gunna mór de chuid ''La Girona'' File:Salamander pendant.JPG|Siogairlín salamandair </gallery> ==Naisc== * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]] * [[Longa na hArmáide ar chósta na hÉireann]] == Nótaí == {{reflist}} ==Tagairtí== [http://archive.org/stream/calendarofstatep04greauoft/calendarofstatep04greauoft_djvu.txt Calendar of the State Papers relating to Ireland, of the Reigns of Henry VIII, Edward VI, Mary, and Elizabeth] Hutchinson, Robert (2013). ''The Spanish Armada''. Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-86637-4 == Naisc sheachtracha == * [http://www.ulstermuseum.org.uk/the-collections/world-cultures/armada/ Ór an ''Girona''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013042614/http://www.ulstermuseum.org.uk/the-collections/world-cultures/armada/ |date=2008-10-13 }} * [http://www.culturenorthernireland.org/article/1837/girona/0/0/1/the-last-resting-place-of-the-spanish-armada Culture Northern Ireland]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.english-heritage.org.uk/content/publications/docs/achwsannualreport2006.pdf Annual Report of the Advisory Committee on Historic Wrecks, 2006] [[Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe]] 9uv2g1owd3gs75o06ngbpxt2jp5a29y 0 56999 1322155 1122600 2026-07-30T14:30:15Z Saighneánach 72809 Typo 1322155 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:IVRLA 10443 Ó hEinirí.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:IVRLA%2010443%20%C3%93%20hEinir%C3%AD.jpg|clé|mion|1985: [[Seán Ó hEinirí]], [[seanchaí]]]] [[Íomhá:Peig sayers headstone.jpg|mion|Peig Sayers]] Duine a bhíonn ag insint scéalta traidisiúnta as Gaeilge, mar is ea '''seanchaí''', mar shampla [[Peig Sayers]]. Bhí ról tábhachtach ag an scéalaí sa saol fadó. Ní raibh an seanchaí go dona i dtaca le siamsaíocht de.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/siamsa%C3%ADocht|teideal=siamsaíocht - Translation to Irish Gaelic with audio pronunciation of translations for siamsaíocht by New English-Irish Dictionary|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2020-04-22}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}}<br /> [[Catagóir:Seanchaithe]] [[Catagóir:Seanchaithe Éireannacha]] 41l3whp2993cd5bxr8ckotc1cvty06u 0 63572 1322210 1321929 2026-07-30T16:49:17Z An RíomhGael 72410 Nuacht faoi leabhar nua ag teacht 1322210 wikitext text/x-wiki {{Glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} [[Íomhá:Tintin_Shop.jpg|clé|250px|thumb|An Siopa Tintin i Londain<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.visitlondon.com/things-to-do/place/49046551-tintin-shop|teideal=The Tintin Shop {{!}} www.visitlondon.com|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>]] Is sraith [[leabhar]] do pháistí í '''Eachtraí Tintin''' ([[An Fhraincis|Fraincis]]: ''Les Aventures de Tintin'') ó pheann an údair Bheilgigh ''Georges Remi'' (faoin ainm cleite [[Hergé]]). Tá an-tóir ar an tsraith agus ó 2019 ann bhí thart ar 270 milliún cóip díolta i mbreis agus 110 teanga<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tintin.com/en/essentials|teideal=The albums of the Adventures of Tintin {{!}} www.tintin.com|language=Béarla|dátarochtana=2026-02-2027}}</ref>. Is iriseoir óg Eorpach é [[Tintin]], agus leanann an tsraith é agus a mhadra dílis [[Báinín]] ag dul timpeall an domhain ag nochtadh plotaí mailíseacha. Bíonn roinnt carachtar coitianta eile i rith na sraithe cosúil le [[Captaen Haileabó]], na bleachtairí [[Mac Grianna agus Ó Grianna]], an tOllamh Piocardach agus an t-amhránaí Bianca Castafiore. == Stair == Foilsíodh an chéad albam Tintin sa nuachtán Caitliceach coimeádach a raibh Hergé ag obair mar mhaisitheoir, ''Le Vingtième Siècle''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bn-r.fr/espace-thematique/de-tonnerre-de-brest-a-je-dirais-meme-plus-herge-reinvente-la-bande-dessinee/les-debuts-dans-la-presse-4/le-vingtieme-siecle|teideal=Le Vingtième Siècle {{!}} www.bn-r.fr|language=Fraincis|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>(An Fichiú hAois), go sonrach ina eagrán do pháistí ''Le Petit Vingtième'' (An Fichiú Beag), sa bhliain 1929 faoin teideal ''Tintin au Pays des Soviets'' (Tintin i dTír na Sóivéidí)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Tintin|teideal=Tintin Cartoon Character {{!}} www.britannica.com|language=Béarla|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>. Sa bhliain 1934, thosaigh an comhlacht foilsitheoireachta ''Casterman'' ag déanamh eagarthóireachta ar an tsraith<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://museeherge.be/presentation/la-vie-dherge/|teideal=La Vie d'Hergé {{!}} museeherge.be|údar=Musée d'Hergé|language=Fraincis|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>. D'fhoilseofaí cúpla eagrán eile sa nuachtán ''Le Vingtième Siècle'' go dtí forghabháil na Beilge sa [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] nuair a dúnadh é. I rith na forghabhála, d'fhoilsigh Hergé roinnt albam sa nuachtán ''Le Soir''. Tar éis an chogaidh, bhunaigh Raymond Leblanc iris seachtainiúil a tugadh ''Tintin'' air agus d'obair Hergé ann sular bhunaigh sé a stiúideo féin, ''Studios Hergé'' sa bhliain 1950<ref name=":1" />. D'oibreofaí an stiúideo seo go bás Hergé sa bhliain 1983. Foilsíodh an t-albam deireanach neamhchríochnaithe, ''Tintin et l'Alph-Art,'' tar éis a bháis sa bhliain 1986<ref name=":0" />. == Carachtair == Is liosta é seo a leanas de roinnt carachtar sa tsraith Tintin<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tintin.com/en/characters/tintin|teideal=Carachtar na sraithe Tintin|údar=Tintin.com|dáta=2026|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-28}}</ref>: * [[Tintin]] - Príomhcharactar na sraithe. Is iriseoir óg, cróga, cáiliúil é. * [[Báinín]] - Madra Thintin. Is brocaire sionnach é. Tugtar '''Milou''<nowiki/>' air sa bhunleagan Fraincise. * [[Captaen Haileabó]] - Is captaen farraige é Captaen Haileabó agus is duine teasaí é. * [[Mac Grianna agus Ó Grianna]] - Is bleachtairí an-mhístuama iad Mac Grianna agus Ó Grianna. In ainneoin a gcuma atá beagnach mar an gcéanna, ní cúpla iad. Bíonn siad i 20 as na 24 leabhar sa tsraith. * An tOllamh Piocardach - Is eolaí agus aireagóir é an tOllamh Piocardach. Níl an éisteacht go maith aige in aon chor agus bíonn sé dearmadach an lá is fearr a bhíonn sé. * Bianca Castafiore - Is amhránaí ceoldrámaíochta í Bianca Castafiore * Rastafatapas - Bithiúnach i rith na sraithe is ea Rastafatapas. Bíonn lámh aige sa mhangaireacht agus ag gáinneáil ar dhrugaí. == Conspóid == Bíonn conspóid ann le blianta fada anois maidir leis an sraith ''Tintin'' de bharr a téamaí coilíneacha, íomhánna ciníocha<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/25073692?searchText=Tintin&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DTintin%26so%3Drel&ab_segments=0%2Fbasic_search_gsv2%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3A1cc53b20a367e6fe711b4c2a508f5b69&seq=1|teideal=Racism in Children's Books: Tintin in the Congo {{!}} http://www.jstor.org/stable/25073692|údar=The Journal of Blacks in Higher Education|year=2007|language=Béarla|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>, agus a cuntais ar fhóréigean agus drochíde d'ainmhithe, go háirithe i scéalta níos luaithe cosúil le ''Tintin au Pays des Soviets'' (Tintin i dTír na Sóivéidí), ''Tintin au Congo'' (Tintin sa Chongó) agus ''Tintin en Amérique'' (Tintin i Meiriceá)<ref>{{Lua idirlín|url=https://flex.flinders.edu.au/file/a4e202df-29c2-4411-9bda-0a534bc7bb84/1/2019%20MLS%20Thesis%20The%20Politics%20of%20Tintin...%20Context%2C%20stereotypes%2C%20representations%2C%20and%20controversies%20in%20the%20early%20adventures%20of%20Tintin%20by%20Stuart%20A%20Blair%20%28Images%20removed%20version%29%20%282%29.pdf|teideal="The politics of Tintin..." Context, stereotyes, representations, and controversies in the early adventures of Tintin|údar=Stuart A Blair|year=2019|language=Béarla|pages=lgh 4-5|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>. == Tintin agus an Ghaeilge == As na 24 leabhar sa tsraith, tá 18 gceann aistrithe go Gaeilge<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://dalen.ie/collections/tintin-as-gaeilge|teideal=Leabhair Tintin|údar=Dalenn Éireann|dátarochtana=2026-07-28}}</ref>, agus ba é [[Gabriel Rosenstock]] a chuir Gaeilge ar an bhformhór acu. Sa bhliain 2026, d'fhógair an comhlacht ''Dalenn Éireann'', a fhoilsíonn ''Tintin'' as Gaeilge, go foilseoidh siad aistriúchán nua de ''Le Lotus Bleu'' faoin dteidil ''An Loiteog Ghorm'' i mí na Samhna 2026<ref>{{Lua idirlín|url=https://dalen.ie/pages/nua|teideal=Dalenn Éireann {{!}} Leabhair nua|údar=Dalenn Éireann|dátarochtana=2026-07-30}}</ref>. Seo iad na leabhair ar fad lena mbuntheidil Fhraincise agus a dteidil Ghaelacha (má tá leagan Gaeilge foilsithe). {| class="wikitable" |+ !Teideal Fraincise<ref name=":0" /> !Bliain Fhoilsithe<ref name=":0" /> !Teideal Gaeilge<ref name=":2" /> |- |''Tintin au Pays des Soviets'' |1929 |Níl leagan Gaeilge foilsithe* |- |''Tintin au Congo'' |1931 |* |- |''Tintin en Amérique'' |1932 |* |- |''Les Cigars du Pharaon'' |1934 |''[[Todóga na bhFarónna]]'' |- |''Le Lotus Bleu'' |1936 |''An Loiteog Ghorm (ag teacht)'' |- |''L'Oreille Cassée'' |1937 |* |- |''L'Île Noire'' |1938 |''[[An tOileán Dubh]]'' |- |''Le Sceptre d'Ottokar'' |1939 |[[Slat Ríoga Ottokar|''Slat Ríoga Ottakar'']] |- |''Le Crabe aux Princes d'Or'' |1941 |''[[Portán na nOrdóg Órga]]'' |- |''L'Étoile Mysterieuse'' |1942 |''An Réalta Reatha'' |- |''Le Secret de La Licorne'' |1943 |''An tAonbheannach Mistéireach'' |- |''Le Trésor de Rackham le Rouge'' |1944 |''Taisce Raga Rua'' |- |''Les Sept Boules de Cristal'' |1948 |''Seacht Mallacht na Meallta Criostail'' |- |''Le Temple du Soleil'' |1949 |''Teampall na Gréine'' |- |''Tintin au Pays de l'Or Noir'' |1950 |''Tír an Óir Dhuibh'' |- |''Objecif Lune'' |1953 |''Chun na Gealaí Linn'' |- |''On a Marché sur la Lune'' |1954 |''Ar Dhromchla na Gealaí'' |- |''L'Affaire Tournesol'' |1956 |''An Piocardach i bPonc'' |- |''Coke en Stock'' |1958 |''Long an Lastais Bheo'' |- |''Tintin au Tibet'' |1960 |''[[Tintin sa Tibéid]]'' |- |''Les Bijoux de la Castafiore'' |1963 |''[[Ciste Castafiore]]'' |- |''Vol 714 pour Sydney'' |1968 |''Eitilt 714 go Sydney'' |- |''Tintin et les Picaros'' |1976 |''Tintin agus na Picaros'' |- |''Tintin et l'Alph-Art'' |1986 |* |} == Tagairtí == <references />{{DEFAULTSORT:Eachtraí Tintin}} [[Catagóir:Ficsean]] [[Catagóir:Eachtraí Tintin]] f7v6fylcqv6zrj64fnhyrbfdk28l1kn 1322214 1322210 2026-07-30T17:08:04Z An RíomhGael 72410 /* */ 1322214 wikitext text/x-wiki {{Glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} [[Íomhá:Tintin_Shop.jpg|clé|250px|thumb|An Siopa Tintin i Londain<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.visitlondon.com/things-to-do/place/49046551-tintin-shop|teideal=The Tintin Shop {{!}} www.visitlondon.com|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>]] Is sraith [[leabhar]] do pháistí í '''Eachtraí Tintin''' ([[An Fhraincis|Fraincis]]: ''Les Aventures de Tintin'') ó pheann an údair Bheilgigh ''Georges Remi'' (faoin ainm cleite [[Hergé]]). Tá an-tóir ar an tsraith agus ó 2019 ann bhí thart ar 270 milliún cóip díolta i mbreis agus 110 teanga<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tintin.com/en/essentials|teideal=The albums of the Adventures of Tintin {{!}} www.tintin.com|language=Béarla|dátarochtana=2026-02-2027}}</ref>. Is iriseoir óg Eorpach é [[Tintin]], agus leanann an tsraith é agus a mhadra dílis [[Báinín]] ag dul timpeall an domhain ag nochtadh plotaí mailíseacha. Bíonn roinnt carachtar coitianta eile i rith na sraithe cosúil le [[Captaen Haileabó]], na bleachtairí [[Mac Grianna agus Ó Grianna]], an tOllamh Piocardach agus an t-amhránaí Bianca Castafiore. == Stair == Foilsíodh an chéad albam Tintin sa nuachtán Caitliceach coimeádach a raibh Hergé ag obair mar mhaisitheoir, ''Le Vingtième Siècle''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bn-r.fr/espace-thematique/de-tonnerre-de-brest-a-je-dirais-meme-plus-herge-reinvente-la-bande-dessinee/les-debuts-dans-la-presse-4/le-vingtieme-siecle|teideal=Le Vingtième Siècle {{!}} www.bn-r.fr|language=Fraincis|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>(An Fichiú hAois), go sonrach ina eagrán do pháistí ''Le Petit Vingtième'' (An Fichiú Beag), sa bhliain 1929 faoin dteideal ''Tintin au Pays des Soviets'' (Tintin i dTír na Sóivéidí)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Tintin|teideal=Tintin Cartoon Character {{!}} www.britannica.com|language=Béarla|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>. Sa bhliain 1934, thosaigh an comhlacht foilsitheoireachta ''Casterman'' ag déanamh eagarthóireachta ar an tsraith<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://museeherge.be/presentation/la-vie-dherge/|teideal=La Vie d'Hergé {{!}} museeherge.be|údar=Musée d'Hergé|language=Fraincis|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>. D'fhoilseofaí cúpla eagrán eile sa nuachtán ''Le Vingtième Siècle'' go dtí forghabháil na Beilge sa [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] nuair a dúnadh é. I rith na forghabhála, d'fhoilsigh Hergé roinnt albam sa nuachtán ''Le Soir''. Tar éis an chogaidh, bhunaigh Raymond Leblanc iris seachtainiúil a tugadh ''Tintin'' air agus d'obair Hergé ann sular bhunaigh sé a stiúideo féin, ''Studios Hergé'' sa bhliain 1950<ref name=":1" />. D'oibreofaí an stiúideo seo go bás Hergé sa bhliain 1983. Foilsíodh an t-albam deireanach neamhchríochnaithe, ''Tintin et l'Alph-Art,'' tar éis a bháis sa bhliain 1986<ref name=":0" />. == Carachtair == Is liosta é seo a leanas de roinnt carachtar sa tsraith Tintin<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tintin.com/en/characters/tintin|teideal=Carachtar na sraithe Tintin|údar=Tintin.com|dáta=2026|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-28}}</ref>: * [[Tintin]] - Príomhcharactar na sraithe. Is iriseoir óg, cróga, cáiliúil é. * [[Báinín]] - Madra Thintin. Is brocaire sionnach é. Tugtar '''Milou''<nowiki/>' air sa bhunleagan Fraincise. * [[Captaen Haileabó]] - Is captaen farraige é Captaen Haileabó agus is duine teasaí é. * [[Mac Grianna agus Ó Grianna]] - Is bleachtairí an-mhístuama iad Mac Grianna agus Ó Grianna. In ainneoin a gcuma atá beagnach mar an gcéanna, ní cúpla iad. Bíonn siad i 20 as na 24 leabhar sa tsraith. * An tOllamh Piocardach - Is eolaí agus aireagóir é an tOllamh Piocardach. Níl an éisteacht go maith aige in aon chor agus bíonn sé dearmadach an lá is fearr a bhíonn sé. * Bianca Castafiore - Is amhránaí ceoldrámaíochta í Bianca Castafiore * Rastafatapas - Bithiúnach i rith na sraithe is ea Rastafatapas. Bíonn lámh aige sa mhangaireacht agus ag gáinneáil ar dhrugaí. == Conspóid == Bíonn conspóid ann le blianta fada anois maidir leis an sraith ''Tintin'' de bharr a téamaí coilíneacha, íomhánna ciníocha<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/25073692?searchText=Tintin&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DTintin%26so%3Drel&ab_segments=0%2Fbasic_search_gsv2%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3A1cc53b20a367e6fe711b4c2a508f5b69&seq=1|teideal=Racism in Children's Books: Tintin in the Congo {{!}} http://www.jstor.org/stable/25073692|údar=The Journal of Blacks in Higher Education|year=2007|language=Béarla|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>, agus a cuntais ar fhóréigean agus drochíde d'ainmhithe, go háirithe i scéalta níos luaithe cosúil le ''Tintin au Pays des Soviets'' (Tintin i dTír na Sóivéidí), ''Tintin au Congo'' (Tintin sa Chongó) agus ''Tintin en Amérique'' (Tintin i Meiriceá)<ref>{{Lua idirlín|url=https://flex.flinders.edu.au/file/a4e202df-29c2-4411-9bda-0a534bc7bb84/1/2019%20MLS%20Thesis%20The%20Politics%20of%20Tintin...%20Context%2C%20stereotypes%2C%20representations%2C%20and%20controversies%20in%20the%20early%20adventures%20of%20Tintin%20by%20Stuart%20A%20Blair%20%28Images%20removed%20version%29%20%282%29.pdf|teideal="The politics of Tintin..." Context, stereotyes, representations, and controversies in the early adventures of Tintin|údar=Stuart A Blair|year=2019|language=Béarla|pages=lgh 4-5|dátarochtana=2026-02-27}}</ref>. == Tintin agus an Ghaeilge == As na 24 leabhar sa tsraith, tá 18 gceann aistrithe go Gaeilge<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://dalen.ie/collections/tintin-as-gaeilge|teideal=Leabhair Tintin|údar=Dalenn Éireann|dátarochtana=2026-07-28}}</ref>, agus ba é [[Gabriel Rosenstock]] a chuir Gaeilge ar an bhformhór acu. Sa bhliain 2026, d'fhógair an comhlacht ''Dalenn Éireann'', a fhoilsíonn ''Tintin'' as Gaeilge, go foilseoidh siad aistriúchán nua de ''Le Lotus Bleu'' faoin dteideal ''An Loiteog Ghorm'' i mí na Samhna 2026<ref>{{Lua idirlín|url=https://dalen.ie/pages/nua|teideal=Dalenn Éireann {{!}} Leabhair nua|údar=Dalenn Éireann|dátarochtana=2026-07-30}}</ref>. Seo iad na leabhair ar fad lena mbuntheidil Fhraincise agus a dteidil Ghaelacha (má tá leagan Gaeilge foilsithe). {| class="wikitable" |+ !Teideal Fraincise<ref name=":0" /> !Bliain Fhoilsithe<ref name=":0" /> !Teideal Gaeilge<ref name=":2" /> |- |''Tintin au Pays des Soviets'' |1929 |Níl leagan Gaeilge foilsithe* |- |''Tintin au Congo'' |1931 |* |- |''Tintin en Amérique'' |1932 |* |- |''Les Cigars du Pharaon'' |1934 |''[[Todóga na bhFarónna]]'' |- |''Le Lotus Bleu'' |1936 |''An Loiteog Ghorm (ag teacht)'' |- |''L'Oreille Cassée'' |1937 |* |- |''L'Île Noire'' |1938 |''[[An tOileán Dubh]]'' |- |''Le Sceptre d'Ottokar'' |1939 |[[Slat Ríoga Ottokar|''Slat Ríoga Ottakar'']] |- |''Le Crabe aux Princes d'Or'' |1941 |''[[Portán na nOrdóg Órga]]'' |- |''L'Étoile Mysterieuse'' |1942 |''An Réalta Reatha'' |- |''Le Secret de La Licorne'' |1943 |''An tAonbheannach Mistéireach'' |- |''Le Trésor de Rackham le Rouge'' |1944 |''Taisce Raga Rua'' |- |''Les Sept Boules de Cristal'' |1948 |''Seacht Mallacht na Meallta Criostail'' |- |''Le Temple du Soleil'' |1949 |''Teampall na Gréine'' |- |''Tintin au Pays de l'Or Noir'' |1950 |''Tír an Óir Dhuibh'' |- |''Objecif Lune'' |1953 |''Chun na Gealaí Linn'' |- |''On a Marché sur la Lune'' |1954 |''Ar Dhromchla na Gealaí'' |- |''L'Affaire Tournesol'' |1956 |''An Piocardach i bPonc'' |- |''Coke en Stock'' |1958 |''Long an Lastais Bheo'' |- |''Tintin au Tibet'' |1960 |''[[Tintin sa Tibéid]]'' |- |''Les Bijoux de la Castafiore'' |1963 |''[[Ciste Castafiore]]'' |- |''Vol 714 pour Sydney'' |1968 |''Eitilt 714 go Sydney'' |- |''Tintin et les Picaros'' |1976 |''Tintin agus na Picaros'' |- |''Tintin et l'Alph-Art'' |1986 |* |} == Tagairtí == <references />{{DEFAULTSORT:Eachtraí Tintin}} [[Catagóir:Ficsean]] [[Catagóir:Eachtraí Tintin]] nxmihwrb231vfya7x76bkoz17zs3enh 0 63780 1322270 1227913 2026-07-31T10:01:45Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322270 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Rugadh '''Samuel Burke''', [[Gaeilgeoir]] gorm, in [[Charleston, Virginia Thiar|Charleston]] timpeall 1755. Ach tugadh ar ais chun [[Corcaigh|Corcaí]] é agus é fós ina leanbh<ref>[https://books.google.fr/books?id=_SqPAwAAQBAJ&pg=PA148&lpg=PA148&dq=%22Samuel+Burke%22+irish++Charleston&source=bl&ots=CRTuQ0k8VZ&sig=JmDCEY79UuaichT-mNNHV2kJX_Y&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi_6IXmxcTYAhUJFOwKHWWDAw0Q6AEIKTAA#v=onepage&q=%22Samuel%20Burke%22%20irish%20%20Charleston&f=false The Irish Diaspora, le Andy Bielenberg]</ref>. Is ann a baisteadh agus a tógadh é. I 1774, agus é timpeall fiche bliain d’aois, d’fhill sé ar Mheiriceá mar shearbhónta ag Montford Browne, gobharnóir choilíneacht nua [[Florida]] Thiar. Tá sé ráite go dtugann a scéal léargas ar “the variety and mutability of early Irish and Irish-American identities“.<ref>Miller, lch 148.</ref> Ar theacht na [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|Réabhlóide]], gabhadh iad beirt agus cuireadh i [[Príosún|bpríosún]] in [[Hartford, Connecticut|Hartford]], [[Connecticut]], iad. Scaoileadh saor iad de bharr malartú príosúnach agus chuaigh siad go dtí [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. [[Pósadh|Phós]] an Búrcach baintreach ann a raibh spré aici agus bhain tairbhe as a chuid [[An Ghaeilge|Gaeilge]] ar son Browne, ag áitiú ar dhugairí Éireannacha i Nua-Eabhrac dul isteach i reisimint d’[[Arm na Breataine]]. Chuaigh an Búrcach féin isteach sa reisimint sin agus é ar fiannas, i dteannta a mhná céile, faoi cheannas Browne, a bhí ina Bhriogáidire-Ghinearál. Goineadh an Búrcach cúpla uair i rith an chogaidh. Bhí súil aige go mbeadh sé in ann cur faoi i gCairilíne Theas ar thalamh a baineadh de dhílseoirí, ach rugadh bua ar an mBreatain agus i 1782 d’fhág sé féin agus a bhean chéile Charleston ar bord [[Cabhlach cogaidh|long chabhlaigh]]. Faoi 1785 bhí an Búrcach ina chónaí i [[Londain]] agus ag obair i ngairdín bláthanna saorga ar scilling sa lá, cé gur ar éigean a ligfeadh a chuid cneácha dó aon obair fhónta a dhéanamh. Bhí sé i ngátar mór nuair a d’iarr sé ar an [[rialtas]] a sheirbhís mhíleata agus a mhaoin chaillte a chúiteamh leis. I gcáipéisí na gCoimisinéirí deirtear gur ‘Black’ é. Fuair sé pinsean beag<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.knowsouthernhistory.net/Articles/People/immigrants_and_identities.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2018-01-07 |archivedate=2016-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027162109/http://www.knowsouthernhistory.net/Articles/People/immigrants_and_identities.html }}</ref>. == Nótaí == Kirby A. Miller, ‘‘Scotch Irish,’ ‘Black Irish’ and ‘Real Irish’: Emigrants and Identities in the Old South’ in Andy Bielenberg (eag.), ''The Irish Diaspora'', Routledge 2014, lgh 148-9. ISBN-10: 1138835811; ISBN-13: 978-1138835818 Rodgers, Nini, ‘The Irish in the Caribbean 1641-1837: An Overview,’ IV, ''Irish Migration Studies in Latin America'', [http://www.irishargentine.org/0711rodgers4.htm] Schama, Simon (2009). ''Rough Crossings: Britain, the Slaves and the American Revolution''. Vintage Books. ISBN-10: 0099536072; ISBN-13: 978-0099536079 (léargas leathan ar scéal na sclábhaithe ag an am) == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Burke, Samuel}} [[Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] 2hy2m7zgcibt3rg3xgmbv1rgse4kgi1 0 66888 1322127 801144 2026-07-30T14:02:51Z Saighneánach 72809 Add brackets and match English wikipedia. 1322127 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Växjö from plane.JPG|mion|Radharc ar Växjö, locha thart timpeall air]] Cathair agus ionad riaracháin i gContae Kronoberg, i Småland, i ndeisceart na [[An tSualainn|Sualainne]] is ea '''Växjö''' ({{AFI|/ˈvɛ̂kːɧøː/}}). Sa bhliain 2010, bhí cónaí ar 60,887 duine féin agus 79,562 i mórcheantar Växjö. Ionad tionsclaíochta agus suíomh eaglasta atá ann. Tá Ollscoil Linnaeus suite ann. Ar na daoine cáiliúla arbh as Växjö iad tá [[Carl von Linné|Carolus Linnaeus]], [[Pär Lagerkvist]] agus [[Jonas Jonasson]]. {{síol}} {{DEFAULTSORT:Vaxjo}} [[Catagóir:An tSualainn]] pds460qgdegvw5zoplradi5zxuiqx5j 0 68402 1322283 1317933 2026-07-31T11:40:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322283 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Spásaire]] [[SAM|Meiriceánach]] agus oifigeach de chuid Chabhlach na Stát Aontaithe is ea '''Sunita Lyn''' "'''Suni'''" '''Williams'''<ref>{{cite web |url=http://www.spacefacts.de/bios/astronauts/english/williams_sunita.htm |teideal=Astronaut Biography: Sunita Williams |work=SpaceFacts.de |accessdate=March 17, 2013}}</ref>, a rugadh ar [[19 Meán Fómhair]] [[1965]] agus í de shliocht [[India]]ch-[[An tSlóivéin|Shlóivéanach]]. Tá níos mó siúlóidí spáis (seacht gcinn) déanta aici ná mar atá ag aon bhean eile,<ref name="bio1">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/williams-s.html |teideal=Sunita L. Williams (Commander, USN) |accessdate=December 19, 2007 |publisher=[[NASA|National Aeronautics and Space Administration]] |year=2007 |author=[[NASA]]}}</ref> agus níos mó ama (50 uair, 40 nóiméad) ag siúlóid sa spás ná aon bhean eile<ref name="EVArec">{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/business/spacewalking-astronauts-conquer-stiff-bolt-install-key-power-unit-on-2nd-trip-outside/2012/09/05/d872ab40-f784-11e1-a93b-7185e3f88849_story.html |teideal=Spacewalking astronauts conquer stiff bolt, install key power unit on 2nd trip outside |accessdate=September 6, 2012 |year=2012 |agency=Associated Press |deadurl=yes |dátarochtana=Meán Fómhair 20, 2016 |archivedate=Meán Fómhair 8, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120908051918/http://www.washingtonpost.com/business/spacewalking-astronauts-conquer-stiff-bolt-install-key-power-unit-on-2nd-trip-outside/2012/09/05/d872ab40-f784-11e1-a93b-7185e3f88849_story.html }}</ref><ref name="Malik">{{cite web |url=http://www.space.com/missionlaunches/070208_exp14_eva4wrap.html |teideal=Orbital Champ: ISS Astronaut Sets New U.S. Spacewalk Record |access-date=December 19, 2007 |publisher=Space.com |year=2007 |author=Tariq Malik}}</ref> Cuireadh ar bord an [[Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta]] í mar bhall de Thuras 14 agus de Thuras 15. Sa bhliain 2012, bhí sí mar innealtóir eitilte ar Thuras 32, agus ansin mar an ceannaire ar Thuras 33. ==Luashaol agus oideachas== Rugadh Sunita Williams in [[Euclid, Ohio|Euclid]], [[Ohio]], do néara-anatamaí ón India agus do bhean de shliocht Slóivéanach a raibh cónaí orthu in [[Falmouth, Massachusetts]]. Is í an duine ab óige de thriúr clainne.<ref name="Ancestry_Slovenia">[http://www.delo.si/novice/slovenija/sunita-williams-spet-v-svoji-pradomovini.html Sunita Williams in her maternal ancestors' homeland one more time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227072936/http://www.delo.si/novice/slovenija/sunita-williams-spet-v-svoji-pradomovini.html |date=2014-02-27 }}, [[Delo]], March 26, 2013.</ref><ref name="Ancestry_India">[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-31/us-canada-news/38162229_1_sunita-williams-astronaut-gujarat-technical-university Sunita Williams to start her India trip from April 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407123859/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-31/us-canada-news/38162229_1_sunita-williams-astronaut-gujarat-technical-university |date=2013-04-07 }}, [[The Times of India]], March 31, 2013.</ref> Chríochnaigh Williams a cuid ardscolaíochta in [[Needham, Massachusetts]] i 1983. Fuair sí céim bhaitsiléara san eolaíocht in [[Acadamh Chabhlaigh na Stát Aontaithe]] i 1987, agus bhain sí céim mhaistreása i mbainistíocht na hinnealtóireachta sa Florida Institute of Technology i 1995.<ref name="bio1" /> ==Gairmshaol míleata== Tugadh coimisiún mar mheirige i gCabhlach na Stát Aontaithe do Williams i mí Bealtaine na bliana 1987. Ceapadh í mar eitleoir cabhlaigh i mí Iúil. Oileadh í in eitilt réimse leathan d'eitleáin agus d'oibrigh sí ar roinnt long. Bhí sí ar seirbhís ar an USS ''Saipan'' i Meitheamh na bliana 1998 nuair a roghnaigh [[NASA]] í don chlár spásairí.<ref name="bio1" /> Faoin am sin bhí breis agus 3,000 uair a chloig eitlte curtha isteach aici i 30 cineál aerárthaí.<ref name="bio1" /> ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[http://www.youtube.com/embed/doN4t5NKW-k Turas an SSP (ISS) in éineacht le Sunita Williams, mí na Samhna 2012. Arna rochtana ar 19 M.F. 2016] {{síol}} {{DEFAULTSORT:Williams, Sunita}} [[Catagóir:Spásairí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]] [[Catagóir:Daoine beo]] 6kvmvum0ijs18lybgoelq82wspa0wvl 0 69628 1322153 1121172 2026-07-30T14:29:19Z Saighneánach 72809 Typo 1322153 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is [[amhránaí|popamhránaí]] agus [[damhsa|damhsóir]] [[An Téaváin|Téavánach]] í '''Tsai I-ling''' (nó Cai Yilin), nó '''Jolin Tsai''' de ghnáth, a ainm stáitse (a rugadh ar [[15 Meán Fómhair]] [[1980]]). Is bean ghnó chomh maith í anois. == Saol == Rugadh Tsai í in Hsinchuang (cuid de Nua-Taipei inniu), sa Téaváin ar an [[15 Meán Fómhair]] [[1980]]. Tógadh í in [[Taipei]]. Is de shinsearacht Han ([[An tSín|Síneach]]) agus Papora (grúpa bundúchasach in iarthar na Téaváine) í. [[Íomhá:Jolin Tsai MAA.jpg|clé|mion|266x266px|2006]] == Ceol == [[Íomhá:Jolin Tsai 2.jpg|clé|mion|177x177px|2007]]Tá an-tóir ar a cuid ceoil sa [[An tSín|tSín]]. Gaisce nach beag, bhí aird an phobail Síneach dírithe aici ar an popamhránaíocht sna [[2000idí]] agus rinneadh dia beag di san Áise. Tháinig éabhlóid ar a cuid ceoil le linn na mblianta. Tháinig sí ar an bhfód sa bhliain 1998 i gcomórtas ar [[MTV]] Mandarin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=蔡依林18歲時，參加MTV「新聲卡位戰」歌唱選秀比賽奪冠表演片段 (Jolin Tsai winning the MTV singing competition at 18)|url=https://www.youtube.com/watch?v=4tPm7PJ-SFQ|language=ch|author=Youtube|date=1998}}</ref> Bhí aghaidh shoineanta uirthi ar dtús, mar shampla '說愛你' ('[https://www.youtube.com/watch?v=_Y_mlCbfn_Y&t=18s Say love you]' de chuid Jay Chou) sa bhliain 2003. Ach bhí stíl eile ar fad uirthi sa bhliain 2014 (mar shampla, '[https://www.youtube.com/watch?v=c86t8hoVw8E Bah]'), mórthaibhseach agus gáifeach. Tharla an éabhlóid chéanna ar sochaí na Síne, sochaí an tomhaltais. == Naisc == * 2003, '[https://www.youtube.com/watch?v=_Y_mlCbfn_Y&t=18s Say love you]' (de chuid Jay Chou) ar Youtube * 2014, ón albam '[https://www.youtube.com/watch?v=c86t8hoVw8E Bah]' ar Youtube [[Íomhá:2008TaipeiGameShow Day3 IGS JolinTsai.jpg|clé|mion|236x236px|2008]] == Albaim == * 1999: ''1019'' * 2000: ''Don't Stop''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jolin Tsai - Dont stop|url=https://www.youtube.com/watch?v=Evu_gCXmE8w|language=en}}</ref> * 2000: ''Show Your Love''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=蔡依林 Jolin Tsai - 說愛你 官方字幕 Official MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=_Y_mlCbfn_Y|language=en}}</ref> * 2001: ''Lucky Number'' * 2003: ''Magic'' * 2004: ''Castle'' * 2005: ''J-Game'' * 2006: ''Dancing Diva'' * 2007: ''Agent J'' * 2009: ''Butterfly'' * 2010: ''Myself'' * 2012: ''Muse'' * 2014: ''Play''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=蔡依林 Jolin Tsai - PLAY我呸 (華納official 高畫質HD官方完整版MV)|url=https://www.youtube.com/watch?v=c86t8hoVw8E|language=en}}</ref> *2018: ''Ugly Beauty'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Tsai, Jolin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1980]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Popcheoltóirí]] [[Catagóir:Daoine Téavánacha]] [[Catagóir:Daoine Síneacha]] [[Catagóir:K-pop]] [[Catagóir:C-pop]] 8id73hjsqxz61zfz36nlsl0zdbtwk9n 2 75722 1322274 1321984 2026-07-31T10:35:13Z An Sionnach Rua 29036 1322274 wikitext text/x-wiki '''Leathanach Úsáideora An Sionnach Rua''' Is as Tamhlacht Mhaolruain dhom ó dhúchas. Níor tógadh leis an Ghaeilig mé ach is mór an chabhair a bhí inti dhom im shaol ó thosaigh mé á foghlaim. D'fhoghlaim mé mo chuid Gaeilge ar an scoil agus bhain mé bunchéim amach sa Nua-Ghaeilge agus sna Léinn Ghearmáinise is Máistreacht Ghairmiúil san Oideachas ina diaidh sin. Tá canúint mheasctha agam, a bhfuil rianta de Ghaeilge Chonamara agus de Ghaeilge Uladh le brath inti chomh maith le rianta beaga bídeacha den eolas a bhí le fáil faoin chanúint thréigthe a labhraíodh i mo cheantar dúchais. Bainim úsáid as an chaighdeán oifigiúil agus mé i mbun eagarthóireachta ar an tsuíomh seo agus nuair a bhím ag cruthú ábhar di chomh maith. Tá suim ar leith agam sa teangeolaíocht, sa dúlra, sna healaíona comhraic agus sa tíreolaíocht agus is ar leathanaigh a bhaineann leis na téamaí seo a fheicfidh tú mo lorg as seo amach. == Teimpléid == [[Teimpléad:Harvnb]] [[Teimpléad:Fráma íomhá]] [[Teimpléad:WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo/Tréimhse]] [[Teimpléad:Liosta fillte coinníollach|Teimpleád:Liosta fillte coinníollach]] == Teangeolaíocht == == Dúlra == [[Cruidín ceiriúlach]] [[Cruidín crainn]] * [[Cúcabarra]] *#[[Cúcabarra breac]] *#[[Cúcabarra sluasaidghobach]] *#[[Cúcabarra tarr-ruadhonn]] *#[[Cúcabarra gáiriteach]] *#[[Cúcabarra gormeiteach]] [[Spioróg mhór ruadhonn]] [[Tíogar]] * {{Liosta fillte coinníollach|1=Tá meánfhaid is mó na mblaoscanna 335.4 ± 2.26 mm (13.205 ± 0.089 or) agus 282.9 ± 1.86 mm (11.138 ± 0.073 or) d'fhireannaigh (n = 81) agus bhaineannaigh fhásta fhiáine (n = 61), agus 325.9 ± 4.83 mm (12.831 ± 0.190 or) agus 281.5 ± 3.56 mm (11.083 ± 0.140 or) d'fhireannaigh (n = 17) agus bhaineannaigh fhásta ghafa (n = 16), a chiallaíonn go bhfuil meánfhaid iomlán de 333.3 ± 1.99 mm (13.132 ± 0.078 or) agus 283.6 ± 1.47 mm (11.165 ± 0.058 or) ag fireannaigh (n = 103) agus baineannaigh (n = 90) faoi seach. Tá meánfhaid na mblaoscanna d'fho-aosaigh fhireanna (n = 23) agus bhaineanna (n = 9) 3.13.3 ± 3.88 mm (12.335 ± 0.153 or) agus 275.9 ± 4.29 mm (10.862 ± 0.169 or) faoi seach; fágann na suimeanna seo go bhfuil meánfhaid iomlán de 309.1 ± 2.12 mm (12.169 ± 0.083 or) ag an speiceas seo.[1] Bhí fad uasta de 400.0 mm (15.75 or) agus leithead siogamatach de 280.0 mm (11.02 or) ag blaosc chaomhnaithe thíogair Amúraigh in Harbin (Baikov et al., 1925).[2]|title=Scriosta ón alt}} [[Ainmhí clapsholais]] == Ealaíon Comhraic == == Tíreolaíocht == [[Leasríocht na n-Oileán Arú]] {{Babel-4|ga-3|en-3|de-3|gd-1|}} == Le déanamh sa todhchaí == Chun tacú le Teimpléad:Fráma íomhá * Teimpléad:Superimpose * Teimpléad:Magnify icon 0yoi456l3bw8x9wm7q7b1gvziip905f 1322275 1322274 2026-07-31T10:36:46Z An Sionnach Rua 29036 1322275 wikitext text/x-wiki '''Leathanach Úsáideora An Sionnach Rua''' Is as Tamhlacht Mhaolruain dhom ó dhúchas. Níor tógadh leis an Ghaeilig mé ach is mór an chabhair a bhí inti dhom im shaol ó thosaigh mé á foghlaim. D'fhoghlaim mé mo chuid Gaeilge ar an scoil agus bhain mé bunchéim amach sa Nua-Ghaeilge agus sna Léinn Ghearmáinise is Máistreacht Ghairmiúil san Oideachas ina diaidh sin. Tá canúint mheasctha agam, a bhfuil rianta de Ghaeilge Chonamara agus de Ghaeilge Uladh le brath inti chomh maith le rianta beaga bídeacha den eolas a bhí le fáil faoin chanúint thréigthe a labhraíodh i mo cheantar dúchais. Bainim úsáid as an chaighdeán oifigiúil agus mé i mbun eagarthóireachta ar an tsuíomh seo agus nuair a bhím ag cruthú ábhar di chomh maith. Tá suim ar leith agam sa teangeolaíocht, sa dúlra, sna healaíona comhraic agus sa tíreolaíocht agus is ar leathanaigh a bhaineann leis na téamaí seo a fheicfidh tú mo lorg as seo amach. == Teimpléid == [[Teimpléad:Harvnb]] [[Teimpléad:Fráma íomhá]] [[Teimpléad:WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo/Tréimhse]] [[Teimpléad:Liosta fillte coinníollach|Teimpleád:Liosta fillte coinníollach]] == Teangeolaíocht == == Dúlra == [[Cruidín ceiriúlach]] [[Cruidín crainn]] * [[Cúcabarra]] *#[[Cúcabarra breac]] *#[[Cúcabarra sluasaidghobach]] *#[[Cúcabarra tarr-ruadhonn]] *#[[Cúcabarra gáiriteach]] *#[[Cúcabarra gormeiteach]] [[Spioróg mhór ruadhonn]] [[Tíogar]] [[Ainmhí clapsholais]] == Ealaíon Comhraic == == Tíreolaíocht == [[Leasríocht na n-Oileán Arú]] {{Babel-4|ga-3|en-3|de-3|gd-1|}} == Le déanamh sa todhchaí == Chun tacú le Teimpléad:Fráma íomhá * Teimpléad:Superimpose * Teimpléad:Magnify icon == Scriosta == {{Liosta fillte coinníollach|1=Tá meánfhaid is mó na mblaoscanna 335.4 ± 2.26 mm (13.205 ± 0.089 or) agus 282.9 ± 1.86 mm (11.138 ± 0.073 or) d'fhireannaigh (n = 81) agus bhaineannaigh fhásta fhiáine (n = 61), agus 325.9 ± 4.83 mm (12.831 ± 0.190 or) agus 281.5 ± 3.56 mm (11.083 ± 0.140 or) d'fhireannaigh (n = 17) agus bhaineannaigh fhásta ghafa (n = 16), a chiallaíonn go bhfuil meánfhaid iomlán de 333.3 ± 1.99 mm (13.132 ± 0.078 or) agus 283.6 ± 1.47 mm (11.165 ± 0.058 or) ag fireannaigh (n = 103) agus baineannaigh (n = 90) faoi seach. Tá meánfhaid na mblaoscanna d'fho-aosaigh fhireanna (n = 23) agus bhaineanna (n = 9) 3.13.3 ± 3.88 mm (12.335 ± 0.153 or) agus 275.9 ± 4.29 mm (10.862 ± 0.169 or) faoi seach; fágann na suimeanna seo go bhfuil meánfhaid iomlán de 309.1 ± 2.12 mm (12.169 ± 0.083 or) ag an speiceas seo.[1] Bhí fad uasta de 400.0 mm (15.75 or) agus leithead siogamatach de 280.0 mm (11.02 or) ag blaosc chaomhnaithe thíogair Amúraigh in Harbin (Baikov et al., 1925).[2]|title=Scriosta ó 'Tíogar'}} agv2zfv9nhxdvqc55tvh50i7w95nnp9 0 81057 1322156 1126148 2026-07-30T14:33:51Z Saighneánach 72809 Typo 1322156 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Fuair 909 duine (agus a gcuid páistí, 304 acu) bás le linn '''Sléacht Jonestown''' sa [[An Ghuáin|Ghuáin]] ar an [[18 Samhain]] [[1978]]. [[Nimh|Nimhiú]] [[Ciainíd|ciainíde]] ba thrúig bháis do 907. "[[Féinmharú slua]]"<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/f%C3%A9inmhar%C3%BA%20slua/ga/|teideal="féinmharú slua"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-11-18}}</ref> a tugadh air ag an am. Chuir an ceannaire cultais, an t-"oirmhinneach" Jim Jones, dallamullóg ar dhaoine agus ní raibh na heasaontóirí in ann éalú. == Imeachtaí == [[Íomhá:Jim Jones receives the Martin Luther King, Jr. Humanitarian Award - January 1977 (2).jpg|mion|Bronnadh an Martin Luther King, Jr. Humanitarian Award ar Jim Jones, Eanáir 1977 ]][[Íomhá:Jonestown entrance.jpg|mion|an dul isteach, Jonestown]] === Bunú === Bhunaigh an Oirmh. Jim Jones, ceannaire a Peoples Temple of Christ, cultas reiligiúnach, sa bhliain 1955. Lena dheisbhéalaí, i 1965, mheall Jones a lucht leanúna – na céadta duine idir lánúnacha, daoine aonair agus páistí – bogadh ina chuideachta ó [[Indianapolis, Indiana|Indianapolis]] go Ukiah, [[California]], an áit is mó ina mbeadh siad sábháilte dá ndéanfaí [[Airm núicléacha|ionsaí núicléach]] ar Mheiriceá, bagairt ar ghlac Meiriceánaigh na 1960idí go han-dáiríre leis (féach ar "[[Géarchéim na nDiúracán i gCúba]]"). Chuir Jones an muintearas chun cinn. Thóg Jim Jones agus a bhean “teaghlach tuar ceatha” páistí altramais de gach cine agus bhí fáilte roimh gach dath agus gach aicme sa Peoples Temple.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/arts/thebluffer/2020/11/04/news/an-t-uafa-s-amha-in-a-leanann-daoine-a-chreideann-i-bhfir-la-idre-lochtacha-2117253/|teideal=An t-uafás amháin a leanann daoine a chreideann i bhfir láidre lochtacha|údar=Robert McMillen|dáta=2020-11-04|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2020-11-18}}</ref> Bhí spéis ag an bpobal mór i SAM, nó daoine áirithe ar aon nós, san obair sin. Bronnadh gradam fiú ar Jones in Eanáir 1977, an "Martin Luther King, Jr. Humanitarian Award". === Idé-eolaíocht === Theagasc Jones an “sóisialachas aspalda” (apostolic socialism) ina mbeadh na cearta ceanna ag gach duine. Chuir sé an grá platónach chun cinn i measc a lucht leanúna. Geall le Dia a bhí in Jones i súile na ndaoine a lean é. Chuir sé dóchas ina gcroithe go raibh saol níos fearr le bheith ag gach duine acu, gur chuma faoin [[dath]] a bhí ar do [[Craiceann|chraiceann]], gurbh fhéidir [[sochaí]] idéalach a thógáil ach an obair a chur isteach ann le croí mór maith agus grá agat do do chomharsana.[[Íomhá:Jonestown_Houses.jpg|220x220px|thumb|Jonestown]]B’éigean an dallamullóg a chur ar dhaoine. Chuir Jones agus a chiorcal órga in iúl go raibh sé in ann daoine a leigheas fríd chumhacht a intinne. Bhuail sé bob ar dhaoine a bhí saonta go leor cheana féin go raibh sé ábalta [[Míorúilt|míorúiltí]] a chur i gcrích. Teachtaireacht thar a bheith meallacach a bhí ann. Ach de réir a d’fhás an Peoples Temple, b’amhlaidh ba dhorcha a d’éirigh an scéal. === Deoraíocht === De réir a chéile, bhí Jones ag dul as a mheabhair mar gheall ar líon na n[[Druga|drugaí]] a raibh sé á nglacadh. Cuireadh leis an [[Foréigean|fhoréigean]] a bhí ag dul ar aghaidh in éadan daoine a bhfacthas dó a bheith ag briseadh na rialacha. [[Íomhá:Jonestown Memorial Service Pictures.jpg|mion|Bhí seirbhís chuimhneacháin ann sa bhliain 2011]] Nuair a fuair an preas amach faoi cad é a bhí ag dul ar aghaidh, tháinig fainic ar Jones. D’áitigh sé ar a lucht leanúna go raibh "fórsaí dorcha" ag teacht lena [[sochaí]] a scrios. Mar sin d’imigh an uile dhuine acu chun na [[An Ghuáin|Guáine]] ar chósta thuaisceart Mheiriceá Theas i lár na [[1970idí]]. [[Íomhá:Peoples Temple Cult Death Tape Q042.ogg|clé|mion|Éist le Jim Jones, et al. sa Peoples Temple ar an 18 Samhain 1978]] Bhí lúcháir ar an lucht leanúna, is cosúil, a bheith aontaithe le chéile arís i dtír nua. Ach níorbh fhada gur thosaigh easpa bia ag cur isteach ar mhuintir Jonestown. Bhí na húdaráis sa [[An Ghuáin|Ghuáin]] ag iarraidh a ladhar a chur isteach agus iad ar na gaobhair agus ba mheasa a d’imigh Father, mar a thug a lucht leanúna air, as a chrann cumhachta. === 1978: an sléacht === Tugadh drochíde do dhaoine áirithe i Jonestown. Ní raibh cead acu imeacht agus dul ar ais go dtí na Stáit Aontaithe fiú. Chuala [[Leo Ryan]], feisire [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] as [[San Francisco]], faoi na ráflaí seo. Shocraigh sé cuairt oifigiúil a thabhairt agus iniúchadh a dhéanamh ar Jonestown. Ar 14 Samhain, tháinig Ryan sa [[An Ghuáin|Ghuáin]] in éineacht le daoine eile: Jackie Speier, dlíodóir; Neville Annibourne, as an [[rialtas]] áitiúil; Richard Dwyer, as ambasáid SAM sa [[An Ghuáin|Ghuáin]]; Tim Reiterman agus Greg Robinson, iriseoirí leis an ''San Francisco Examiner''; ''Examiner''; Don Harris; Bob Brown; Steve Sung; Bob Flick leis an NBC; Charles Krause leis an ''Washington Post''; Ron Javers leis an ''San Francisco Chronicle''; and go leor gaolta<ref>Tim agus Grace Stoen, Steve agus Anthony Katsaris, Beverly Oliver, Jim Cobb, Sherwin Harris, agus Carolyn Houston Boyd, srl.</ref> [[Íomhá:Headstones for Jonestown Memorial Service.jpg|mion|Cuimhneachán in [[Oakland, California|Oakland]], [[California]]]] Bhí na cuairteoirí in ann dul isteach sa lonnaíocht ar an 17 Samhain. Fuair siad fáilte ach bhí an chuma air nach raibh ann ach cur i gcéill. Chaith siad an oíche ann. An lá dár gcionn, an 18 Samhain, i ndiaidh an áit a fheiceáil agus scéalta daoine a chloisint, chinn siad imeacht. Bhí dhá eitleán ann ar an aerstráice. Agus na cuairteoirí ar tí imeacht agus ina shuí sna heitleáin le filleadh abhaile, d'ionsaíodh iad. Scaoileadh marbh [[Leo Ryan]] agus cúpla eile. Bhí a fhios ag an nóiméad sin ag gach duine go raibh Jonestown agus an fhís a bhí ag Jim Jones ag titim as a chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=PdnMRkkKfaA|teideal=Jonestown revisited: Hear cult leader's final words|údar=youtube.com|dáta=1978|dátarochtana=2020}}</ref> D’áitigh Jones ar a lucht leanúna bealach éalaithe a ghlacadh - [[féinmharú]]. Níos déanaí ar an lá chéanna, mharaigh 909 duine "iad féin" agus a gcuid páistí, 304 acu. [[Nimh|Nimhiú]] [[Ciainíd|ciainíde]] ba thrúig bháis do 907 díobh.. == Iarmhairtí == Go díreach i ndiaidh agus ó shin, bhí daoine ag iarraidh conas ar éirigh le fear amháin lucht dílis leanúna a mhealladh; conas ar éirigh leis daoine a bheadh sásta bás a fháil ar a shon dá mb’éigean é. [[Íomhá:1973 Congressional Pictorial Leo Ryan.jpg|clé|mion|172x172px|[[Leo Ryan]], feisire [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] as [[San Francisco]]]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Jonestown}} [[Catagóir:An Ghuáin]] [[Catagóir:Dúnmharuithe]] [[Catagóir:Cultais]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:1978]] [[Catagóir:Féinmharú slua]] 4shpqxv968zl80j8qi6wa9eyuy876tr 0 82012 1322133 1019255 2026-07-30T14:08:20Z Saighneánach 72809 Typo 1322133 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Pangea_animation_03.gif|deas|250px|thumb|An domhan: talamh agus farraige]] Uachtar crua an domhain os cionn uisce nó faoi uisce is ea an '''talamh'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fb/talamh|teideal=An Foclóir Beag: talamh|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2021-11-21}}</ref> == Féach freisin == * [[Ithir]] * [[Cré]] (barr na talún mar a bhfásann féar agus plandaí) == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Talamh}} [[Catagóir:Tíreolaíocht]] d3t543cnxfnw204henosk38jaw8569x 0 82961 1322158 1190069 2026-07-30T14:36:57Z Saighneánach 72809 Typo 1322158 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is bille na gceart í an '''''Magna Carta'''''' ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: ''An Chairt Mhór'') ón [[13ú haois]]. Chuir tiarnaí cumhachtacha iachall ar an rí cáipéis chearta, ar tugadh an ‘Magna Carta’ uirthi ag an am, a shíniú ar an [[15 Meitheamh]] [[1215]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fog-in-the-channel-continent-cut-off-theresa-may-agus-a-slaitin-draiochta/|teideal=‘Fog in the channel – Continent cut off’ – Theresa May agus a slaitín draíochta|údar=Cathal Mac Coille|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-11-12}}</ref> Mar sin, neartaigh tionchar na parlaiminte níos tapúla ná mar a tharla i dtíortha eile san Eoraip. === Cúlra: Aighneas leis na mBarúin === I ndiaidh gur éirigh leis Éirí Amach na Breataine Bige a chur faoi chois sa bhliain 1211, agus deireadh a chur leis an aighneas leis an Phápa, dhírigh Eoin a chuid airde chuig a shealúchas thar sáile. Chríochnaigh cogaí na hEorpa leis an bhriseadh ag Cogadh Bhouvines (1214), agus bhí ar Eoin glacadh le síocháin neamhfhabhrach leis an Fhrainc.(Fuair [[Anraí V Shasana|Anraí V,]] Ri Shasana, [[an Normainn]] agus an [[An Acatáin|Acatáin]] ar ais sa bhliain 1420). Thiontaigh an briseadh ag Bouvines móramh na mbarún i gcoinne Eoin; bhí cuid acu ina aghaidh ón am a bhí Eoin coinnealbháite ag an Phápa. D'aontaigh na barúin le chéile agus d'éiligh siad lamháltais. [[Íomhá:Magna Carta King John signing the Magna Carta reluctantly by Michael, Arthur C (d 1945).jpg|mion|Magna Carta .An Rí Eoin ag síniú an Magna Carta go drogallach. le Arthur C. Michael (r. 1945) ]] === Imeachtaí === Ag deireadh na hidirbheartaíochta, Síníodh an Chairt Mhór i [[Runnymede]] (in aice le [[Windsor, Berkshire|WIndsor]]) ar an [[15 Meitheamh]] - [[18 Meitheamh]] [[1215]] idir an rí, [[Eoin Shasana]], agus na barúin i Sasana. Bhí drogall ar an rí chun an an Magna Carta a shíniú is cosúil. Ghlac sé roinnt ama agus na daoine go léir bailithe leo, go dtí go raibh na cáipéisí deireanacha ullmhaithe ag na cléirigh a d'oibrigh in oifigí an rí, agus bhí orthu iad a sheoladh faoi 'Shéala an Rí', chuig na 'n-oifigeach cuí'. (san aimsir sin ní raibh conradh nó doiciméad oifigiúil gan séala a bheith greamaithe ar a bhun). Shínigh Eoin an Chairt faoi bhrú, áfach, agus mar gheall ar sin, thug an Pápa cead dó í a chuir ar ceal ag deireadh na cogaíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bl.uk/collection-items/the-papal-bull-annulling-magna-carta|teideal=The papal bull annulling Magna Carta|work=The British Library|dátarochtana=2020-11-12|archivedate=2020-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108135143/https://www.bl.uk/collection-items/the-papal-bull-annulling-magna-carta}}</ref>[[Íomhá:Magna Carta - colophon - Pickering 1540-1.png|mion|clé|Leagan Pickering 1540]] === Cearta === Ráthaigh an Magna Carta raon leathan cearta agus saoirsí d'fhir shaora na ríochta,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3826431597381136|teideal=Magna Carta|údar=Scoil Dlí, COBÁ¢|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-12}}</ref> go háirithe.<blockquote>"No freeman shall be taken or imprisoned or disseised (díshealbhaithe) or outlawed or exiled, ... but by the lawful judgement of his peers". </blockquote> == Féach freisin == * [[Eoin Shasana]] * [[Magna Carta Hiberniae]] * Chun téacs na céad cairte Sasanaí a léamh, gabh chuig léiriú de chuid Leabharlann na Breataine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bl.uk/magna-carta|teideal=Magna Carta|work=The British Library|dátarochtana=2020-11-12|archivedate=2020-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111232413/https://www.bl.uk/magna-carta}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Magna Carta}} [[Catagóir:Stair Shasana]] [[Catagóir:Dlí Shasana]] [[Catagóir:1215]] ddm4o0kxhs9ma4pfwihyn755xhwk19e 1322159 1322158 2026-07-30T14:37:16Z Saighneánach 72809 /* */ Typo 1322159 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is bille na gceart í an '''''Magna Carta''''' ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: ''An Chairt Mhór'') ón [[13ú haois]]. Chuir tiarnaí cumhachtacha iachall ar an rí cáipéis chearta, ar tugadh an ‘Magna Carta’ uirthi ag an am, a shíniú ar an [[15 Meitheamh]] [[1215]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fog-in-the-channel-continent-cut-off-theresa-may-agus-a-slaitin-draiochta/|teideal=‘Fog in the channel – Continent cut off’ – Theresa May agus a slaitín draíochta|údar=Cathal Mac Coille|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-11-12}}</ref> Mar sin, neartaigh tionchar na parlaiminte níos tapúla ná mar a tharla i dtíortha eile san Eoraip. === Cúlra: Aighneas leis na mBarúin === I ndiaidh gur éirigh leis Éirí Amach na Breataine Bige a chur faoi chois sa bhliain 1211, agus deireadh a chur leis an aighneas leis an Phápa, dhírigh Eoin a chuid airde chuig a shealúchas thar sáile. Chríochnaigh cogaí na hEorpa leis an bhriseadh ag Cogadh Bhouvines (1214), agus bhí ar Eoin glacadh le síocháin neamhfhabhrach leis an Fhrainc.(Fuair [[Anraí V Shasana|Anraí V,]] Ri Shasana, [[an Normainn]] agus an [[An Acatáin|Acatáin]] ar ais sa bhliain 1420). Thiontaigh an briseadh ag Bouvines móramh na mbarún i gcoinne Eoin; bhí cuid acu ina aghaidh ón am a bhí Eoin coinnealbháite ag an Phápa. D'aontaigh na barúin le chéile agus d'éiligh siad lamháltais. [[Íomhá:Magna Carta King John signing the Magna Carta reluctantly by Michael, Arthur C (d 1945).jpg|mion|Magna Carta .An Rí Eoin ag síniú an Magna Carta go drogallach. le Arthur C. Michael (r. 1945) ]] === Imeachtaí === Ag deireadh na hidirbheartaíochta, Síníodh an Chairt Mhór i [[Runnymede]] (in aice le [[Windsor, Berkshire|WIndsor]]) ar an [[15 Meitheamh]] - [[18 Meitheamh]] [[1215]] idir an rí, [[Eoin Shasana]], agus na barúin i Sasana. Bhí drogall ar an rí chun an an Magna Carta a shíniú is cosúil. Ghlac sé roinnt ama agus na daoine go léir bailithe leo, go dtí go raibh na cáipéisí deireanacha ullmhaithe ag na cléirigh a d'oibrigh in oifigí an rí, agus bhí orthu iad a sheoladh faoi 'Shéala an Rí', chuig na 'n-oifigeach cuí'. (san aimsir sin ní raibh conradh nó doiciméad oifigiúil gan séala a bheith greamaithe ar a bhun). Shínigh Eoin an Chairt faoi bhrú, áfach, agus mar gheall ar sin, thug an Pápa cead dó í a chuir ar ceal ag deireadh na cogaíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bl.uk/collection-items/the-papal-bull-annulling-magna-carta|teideal=The papal bull annulling Magna Carta|work=The British Library|dátarochtana=2020-11-12|archivedate=2020-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108135143/https://www.bl.uk/collection-items/the-papal-bull-annulling-magna-carta}}</ref>[[Íomhá:Magna Carta - colophon - Pickering 1540-1.png|mion|clé|Leagan Pickering 1540]] === Cearta === Ráthaigh an Magna Carta raon leathan cearta agus saoirsí d'fhir shaora na ríochta,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3826431597381136|teideal=Magna Carta|údar=Scoil Dlí, COBÁ¢|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-12}}</ref> go háirithe.<blockquote>"No freeman shall be taken or imprisoned or disseised (díshealbhaithe) or outlawed or exiled, ... but by the lawful judgement of his peers". </blockquote> == Féach freisin == * [[Eoin Shasana]] * [[Magna Carta Hiberniae]] * Chun téacs na céad cairte Sasanaí a léamh, gabh chuig léiriú de chuid Leabharlann na Breataine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bl.uk/magna-carta|teideal=Magna Carta|work=The British Library|dátarochtana=2020-11-12|archivedate=2020-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111232413/https://www.bl.uk/magna-carta}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Magna Carta}} [[Catagóir:Stair Shasana]] [[Catagóir:Dlí Shasana]] [[Catagóir:1215]] 933tyf77yn7itm11pg0fg4ly2c4gs0i 0 85048 1322134 1023934 2026-07-30T14:08:44Z Saighneánach 72809 Typo 1322134 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Gunpowder Plot conspirators.jpg|mion|Sampla: Comhcheilg an Phúdair, 1605, i Sasna]] Sceitheadh ar do thír le namhaid nó gníomh fill ina coinne is ea '''tréas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fb/tr%C3%A9as|teideal=An Foclóir Beag: tréas|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-02-04}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} {{DEFAULTSORT:Treas}} [[Catagóir:Coireanna]] f136o5jbedtfajpkdu2ohcrnq2kc583 1322135 1322134 2026-07-30T14:09:03Z Saighneánach 72809 /* */ Misspelling 1322135 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Gunpowder Plot conspirators.jpg|mion|Sampla: Comhcheilg an Phúdair, 1605, i Sasana]] Sceitheadh ar do thír le namhaid nó gníomh fill ina coinne is ea '''tréas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fb/tr%C3%A9as|teideal=An Foclóir Beag: tréas|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-02-04}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} {{DEFAULTSORT:Treas}} [[Catagóir:Coireanna]] m8st1ufc1oivrazdpu3ae0aoe443ks7 0 85239 1322167 1181943 2026-07-30T14:42:38Z Saighneánach 72809 Typo 1322167 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[File: Dublin-Popes_Visit_(10057742766).jpg | thumb | 250px | Aerfort Bhaile Átha Cliath: áit ar leag an Pápa Eoin Pól II cos ar thalamh na hÉireann den chéad uair]] Thug an [[Pápa Eoin Pól II]] cuairt ar [[Éirinn]] ón Satharn, [[29 Meán Fómhair]] [[1979]] go dtí an Luan, [[1 Deireadh Fómhair]] [[1979]], an chéad turas go hÉirinn ag [[Pápa]].<ref> {{cite news | url = https://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4229807.stm | teideal = Irish Remember the 1979 Papal Visit | dáta = 2 Aibreáin 2005 | work = BBC News | accessdate = 4 Mean Fomhair 2014 |teanga=Béarla}} </ref> D'fhreastail os cionn 2.5 milliún duine ar na himeachtaí i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]], [[Droichead Átha]], [[Cluain Mhic Nóis]], [[Gaillimh]], [[Cnoc Mhuire]], [[Luimneach]], agus [[Maigh Nuad]].<Ref> {{cite web | url = http://www.rte.ie/archives/2014/0828/639956-itinerary-for-the-popes-visit-in-1979/ | work = RTÉ Archives | teideal = Itinerary For The Pope's Visit | publisher = RTÉ | accessdate = 30 Samhain 2017 | date = 29 August 1979}} </ref> Féile mhór náisiúnta ab ea é, ceiliúradh spleodrach. "Nuair a tháinig Eoin Pól II ba gheall le [[Rac-cheol|rac]]-réalta é, [[John F. Kennedy|JFK]] na hEaglaise, laoch a fuair an ceann is fearr ar an g[[cumannachas]] sa [[An Pholainn|Pholainn]] agus ceannaire na h[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglaise Caitlicí]] in aon phearsa amháin."<ref>{{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/iris/78/8/idir-dha-phapa/|teideal=Idir dhá Phápa|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=Lúnasa 2018|language=ga|work=Comhar|dátarochtana=2020-09-29}}</ref> [[File:PapalCrossDublin.jpg | thumb | 250px | [[Páirc an Fhionnuisce]] agus áit a ndúirt an Pápa an t-[[aifreann]] |alt=|clé]]"Young people of Ireland, I love you!" arsa an Pápa i m[[Baile an Bhriotaigh]] ar an 30 Meán Fómhair. Bhí grá mór aige do dhaoine óga agus an-mheas aige orthu, a dúirt sé.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.oiriall.ie/index.php/oiriall-2014/388-gradam-eoin-pol-11-bronnta-ar-dhaltai-cholaiste-oiriall|teideal=Gradam Eoin Pól 11 bronnta ar dhaltaí Choláiste Oiriall|work=www.oiriall.ie|dátarochtana=2020-09-29}}</ref> Fuair sé na gártha molta agus áthais an lá sin ó na mílte ógánach a bhí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/iris/78/8/is-muidne-an-ghluin-cheanna-a-bhi-faoi-gheall-ag-an-bpapa-eoin-pol-ii-i-1979/|teideal=Is muidne an ghlúin chéanna a bhí faoi gheall ag an bPápa Eoin Pól II i 1979 ...|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=Lúnasa 2018|language=ga|work=Comhar|dátarochtana=2020-09-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=rlGHLWPol3Q|teideal=Pope John Paul II in Galway|údar=Físeán ar Youtube|dáta=1979|dátarochtana=2020}}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Pápa Eoin Pól II]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí]] 4vuor34x92bkkdl7jqjimn5hqs2rfw8 0 91913 1322183 954898 2026-07-30T15:36:49Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Fearghas Mór mac Eirc]] 1322183 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Fearghas Mór mac Eirc]] qc6i49pg1a6zx7lz7uvnverz6gjv7b9 0 92025 1322203 955552 2026-07-30T15:54:15Z Saighneánach 72809 It’s a misspelling from Wikipedia 1322203 wikitext text/x-wiki {{scrios}} #athsheoladh [[Conmhaicne]] 55z5e9g823jzjskc1f6lo5pqdxr4wlm 0 92054 1322261 1259980 2026-07-31T07:44:39Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322261 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean Éireannach ab ea '''Oonah Keogh''' ([[2 Bealtaine]] [[1903]] – [[18 Iúil]] [[1989]]), an chéad bhean sa domhan a rinneadh ina stocbhróicéir nuair a chuaigh sí isteach i [[Stocmhalartán]] Bhaile Átha Cliath i 1925. == Saol óige == Rugadh Oonah Mary Irene Keogh i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] i 1903, an iníon sa lár ochtar páiste<ref>{{Lua idirlín|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|teideal=Irish Genealogy|work=civilrecords.irishgenealogy.ie|dátarochtana=2020-03-03|archivedate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004120412/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp}}</ref>; a máthair, Annie Kathleen Doyne, as [[An Muileann gCearr]] agus a athair, Joseph Chapman Keogh, as [[Cill Mhantáin]]. Rinneadh bainisteoir [[Banc|bainc]] ar Joseph sna [[1880í]] agus é 24 bliain d'aois, an bainisteoir bainc is óige in Éirinn riamh. D'fhreastail Oonah Keogh ar scoileanna [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] do chailíní, i bPrióireacht [[Muire|Naomh Muire]], [[Warwickshire]], agus i gColáiste Alexandra, Baile Átha Cliath. Chomh maith, staidéar Oonah i Scoil Metropolitan [[Ealaín|Ealaíon]]. Ó 1922, chaith Keogh dhá bhliain ag taisteal lena máistreás, thart ar an [[Afraic]] agus an [[An Eoraip|Eoraip]]. Tar éis a d'fhill sí go [[Londain]]<nowiki/>chun staidéar, tairgeadh a athair post di ina [[Comhlacht|chomhlacht]], Stocbhróicéir Joseph Keogh agus a Chomhlacht<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://womensmuseumofireland.ie/articles/oonah-keogh|teideal=Women's Museum of Ireland {{!}} Articles {{!}} Oonah Keogh|work=womensmuseumofireland.ie|dátarochtana=2020-03-03|archivedate=2019-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190906135901/https://womensmuseumofireland.ie/articles/oonah-keogh}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.thinkbusiness.ie/articles/oonah-keogh-the-worlds-first-female-stockbroker/|teideal=Oonah Keogh, the world's first female stockbroker|dáta=2018-03-08|work=Think Business|dátarochtana=2020-03-03}}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.ise.ie/Media/News-and-Events/2014/ISE-honours-Oonah-Keogh-world%E2%80%99s-first-female-member-of-a-stock-exchange.html|teideal=ISE honours Oonah Keogh - world’s first female member of a stock exchange - Irish Stock Exchange|work=www.ise.ie|dátarochtana=2020-03-03}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Pembroke_East/Shrewsbury_Road/42654/|teideal=National Archives: Census of Ireland 1911|work=www.census.nationalarchives.ie|dátarochtana=2020-03-03|archivedate=2019-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190906135901/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Pembroke_East/Shrewsbury_Road/42654/}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://irishamerica.com/2015/10/commentary-what-oonagh-did/|teideal=Commentary: What Oonagh Did|dáta=2015-10-01|language=en-US|work=Irish America|dátarochtana=2020-03-03}}</ref>. == Gairm == Ba í Keogh an chéad bhean ag obair sa stocmhalartán, agus níor ghlacadh í go hiomlán. Áfach, i nua-[[Bunreacht na hÉireann|bhunreacht na hÉireann]] bhí comhionannas cinnte, agus mar sin ní raibh aon fháth í á dhiúltú, seachas a [[Inscne|hinscne]]. Le hoideachas agus saibhreas a bhí aici, bhí sí cáilithe leis an bpost. Bhí baill an stocmhalartán ag plé agus ag vótáil ar feadh trí seachtaine, agus ar an 4ú Bealtaine 1925 chuaigh sí isteach sa stocmhalartán<ref name=":0" /><ref name=":1" />. D'oibrigh sí anseo le haghaidh 14 bhliain. Ba í an bhean amháin sa domhan sa stocmhalartán ar feadh 42 bhliain agus bhí deacrachtaí uirthi, i dtionscail ina raibh ceannas ag fir. In agallamh i 1971, dúirt sí: <blockquote>Míbhuntáiste amháin sna laethanta sin, níor bhuail mná agus fir le chéile i dtolglann na [[teach tábhairne]]. Nuair a d'imigh na fir go ''Jury’s'' chun a scíth a ligean tar éis gnó a dhéanamh, ní raibh mé ábalta dul in éineacht leo. Agus fiú nuair a rachainn chuig na rásaí le m'athair, ba é an rud céanna. Rachadh sé chuig an bheár chun deoch a fháil, bíodh orm dul chuig an tae beag. </blockquote>Ghlac Keogh ceann de na chéad ceadúnas stocbróicéir i nGaeilge i [[Saorstát Éireann|Saorstát na hÉireann]]<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/abroad/the-irishwoman-who-was-the-world-s-first-female-stockbroker-1.4156726|teideal=The Irishwoman who was the world’s first female stockbroker|údar=Nathan Mannion|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-03-04}}</ref>. Tar éis easaontais lena hathair, ghlac sí sos agus chuaigh sí ar cuairt chuig a dheirfiúracha Eta agus Genevieve i [[Hampshire]] i Sasana. Anseo, bhuail sí lena fear céile<ref name=":2" /><ref name=":3" />. == Saol pearsanta == Pósadh Keogh an t-imirceach [[An Rúis|Rúiseach]], Bayan Giltsof. Nuair a phósadh í, d'éirigh sí as comhlacht a athair ach d'fhan sí sa Stocmhalartán. Thug sí fógra dóibh faoina ainm agus a stádas nua. Áfach, ar dtús, bhog sí go [[Taunton]], [[Somerset]] i [[Sasana]] lena fear céile. Bhun iad gnó [[Tógálacht|tógála]], ag forbairt tithe i stíl Thúdarach. Rugadh a hiníon Tatiana i 1935 agus rugadh beirt mhac, Rurik i 1937 agus Nicholi i 1939. Rugadh Bayan i 1946. Nuair a rinneadh féimheach de chomhlacht a athair, bhí cás cúirte a bhain le creidiúnaí amháin. Chuir Keogh scaireanna i dtaisce i mbanc éigin, agus ansin bhí an banc ag lorg íocaíochta i gcoinne fiacha an comhlacht. Bhí a ainm fós ar doiciméad an comhlacht agus thángthas go raibh Keogh freagrach an t-airgead a íoc, agus mar seo bíodh uirthi costais na cúirte a íoc chomh maith<ref name=":2" /><ref name=":3" />. Dhíol an teaghlach an teach [[Sasana]]ch agus d'fhill siad go hÉirinn. Cheannaigh siad talamh i [[Cill Chomhaid|gCill Chomhaid]], Contae Cill Mhantáin agus cruthaigh siad roinnt tithe ar a dtugtar An Seanbhaile [[Rúiseach]], ainm atá ann inniu<ref name=":4" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/life/home-garden/homes/peek-inside-this-945k-five-bedroom-home-with-tennis-court-and-stunning-views-36284406.html|teideal=Peek inside this €945k five-bedroom home with tennis court and stunning views|language=en|work=independent|dátarochtana=2020-03-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/homes-and-property/new-to-market/wicklow-playhouse-with-a-russian-twist-for-2-285m-1.3883341|teideal=Wicklow playhouse with a Russian twist for €2.285m|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-03-04}}</ref>. Chuaigh [[Uachtarán na hÉireann]], [[Cearbhall Ó Dálaigh]], a chónaí ann nuair a d'éirigh sé as an bpost i 1976. Sa bhliain 1952 bog an teaghlach arís, go [[Ontario]], ach d'fhill siad go Sasana i 1953. Tamaillín ina dhiaidh sin, scar an lánúin. D'fhill Giltsof go Cill Mhantáin, an áit ar chónaigh sé go dtí a bhás i 1977. Bhog Keogh le teaghlach a hiníon go [[Maidrid]] agus mhúin sí Béarla i mbunscoil idirnáisiúnta. I 1980 d'fhill sí go Baile Átha Cliath lena hiníon tar éis bás fhear céile a hiníon. I 1989, fuair Keogh agus a hiníon bás agus ní raibh ach ocht lá idir an bheirt<ref name=":2" /><ref name=":3" />. Tá siad curtha in uaigh an teaghlaigh i [[Reilig]] Deansgrange, Baile Átha Cliath<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.findagrave.com/memorial/144310979/una-mary_irene-giltsoff|teideal=Una Mary Irene Giltsoff (1903-1989)|údar=|dáta=|dátarochtana=}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Keogh, Oonagh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]] [[Catagóir:Básanna i 1989]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] qa3vthatnap5h8n6fzrjlhmo5k6b451 0 92905 1322151 1116754 2026-07-30T14:26:37Z Saighneánach 72809 Typo 1322151 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin tight crop.jpg|mion|clé|177x177px|An "Triúr Mór": [[Winston Churchill|Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]], [[Stailín]]]] Tugtar '''Comhdháil Yalta''' nó '''Comhdháil na Crimé''' (códainm: '''Comhdháil an Arganátaigh''') ar chruinniú mullaigh idir chinn rialtais na [[Stát Aontaithe]], na [[Ríochta Aontaithe]] agus [[Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]] idir 4–11 Feabhra na bliana 1945, agus [[an Dara Cogadh Domhanda]] ag druidim chun deiridh. I bhFeabhra 1945 bhuail an "Triúr Mór" - [[Winston Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt|Franklin D Roosevelt]] agus [[Iósaf Stailín]] le chéile in Yalta sa [[An Rúis|Rúis]]. Cé nach raibh an cogadh thart go fóill, ba shoiléir go mbeadh an bua ag na comhghuaillithe. Ba é aidhm an chruinnithe an rud a bhí le tarlú san Eoraip i ndiaidh an chogaidh a shocrú. [[Íomhá:Winston Churchill greets Joseph Stalin with President Roosevelt outside the Livadia Palace during the Yalta Conference, February 1945. NAM232.jpg|mion|178x178px|clé|Fáilteǃ]] Bhí an chomhdháil ar siúl ar feadh seachtaine i ngar do [[Yalta]] [[An Chrimé|na Crimé]], a bhíodh mar chuid den [[Aontas Sovéideach]], sna Páláis Livadia, Yusupov, agus Vorontsov. == Aidhmeanna<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=St Marys, Béal Feirste|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Bhí aidhmeanna difriúla ag gach ceannaire. * Ba mhian le Stailín an Rúis a chosaint ó ionsaí iartharach trí chrios maolánach - nó stáit eadrána a bhunú - idir í féin agus tíortha an Iarthair. Lena chinntiú go mbeadh na tíortha seo cairdiúil leis an Rúis, ba mhian le Stailín iad a bheith faoi riail ag rialtais [[Cumannachas|chumannacha]]. * [[Íomhá:The Yalta Conference, 1945 NAM240.jpg|mion|177x177px|clé|Pálás Livadia: [[Franklin D. Roosevelt|Franklin D Roosevelt]] agus [[Iósaf Stailín]]]]Bhí Churchill ag iarraidh a chinntiú go mairfeadh [[Impireacht na Breataine]]. Mhothaigh sé gur bagairt é [[APSS]] mar gur tír [[Cumannachas|chumannach]] é agus go raibh an t[[Arm Dearg]] ag brú na nGearmánach isteach in iarthar na hEorpa agus ag glacadh seilbhe ar an [[An Pholainn|Pholainn]] agus ar an [[An Ungáir|Ungáir]] agus ar thíortha eile nach iad. * Ní raibh Roosevelt róthógtha faoi athbheochan [[Impireacht na Breataine]]. Ba mhian leis domhan nua saor a bheadh faoi chosaint na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]], an eagraíocht nua síochána. Ba mhian leis go rachadh an Rúis isteach sna [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] agus bhí sé réidh le hoibriú le Stailín leis sin a chinntiú. == Socruithe Yalta<ref name=":0" /> == In ainneoin na ndifríochtaí, d’éirigh leis an "Triúr Mór" roinnt socruithe a aontú ag Yalta. [[Íomhá:The Yalta Conference, February 1945 NAM229.jpg|mion|179x179px|clé|[[Winston Churchill]] agus [[Iósaf Stailín]] ]] • Roinnfí an [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] ina ceithre chuid; lonnófaí [[arm na Breataine]], na Fraince, [[Arm Dearg|na Rúise]] agus [[Arm na Stát Aontaithe|na Stát Aontaithe]] sna ceantair dhifriúla; • Roinnfí [[Beirlín]] ar an dóigh chéanna; [[Íomhá:PR-CN-1972-185-Box-2-15 (34959029380).jpg|mion|177x177px|An rí Saud ar an USS Quincy le [[Franklin D. Roosevelt|Franklin D Roosevelt]] ]] • Bheadh ar an Ghearmáin cúiteamh a íoc; • Bhunófaí [[Na Náisiúin Aontaithe|Eagraíocht na Náisiún Aontaithe]]; • D’fhógródh an Rúis cogadh ar an t[[An tSeapáin|Seapáin]] trí mhí i ndiaidh ghéilleadh na Gearmáine. • Aontaíodh ar theorainn na [[An Pholainn|Polainne]] i ndiaidh an chogaidh... cé nár aontaíodh ar an chineál [[Rialtas|rialtais]] a bheadh ag an tír. • Socraíodh go mbeadh oirthear na hEorpa faoi thionchar na Sóivéadach. Aontaíodh fosta, áfach, go mbeadh toghcháin [[Daonlathas|dhaonlathacha]] sna tíortha seo le ligean do phobail Oirthear na hEorpa a gcuid rialtas féin a roghnú. [[Íomhá:Sand sculpture-Big Three-Churchill+Roosevelt+Stalin at Yalta-1945-VVC-Moscow-2010(3).jpg|mion|177x177px|clé|[[Moscó]], 2010]] == Torthaí == Reáchtáladh cruinniú mullaigh eile, [[Comhdháil Potsdam]], in aice le Beirlín, ó [[17 Iúil]] – [[2 Lúnasa]] [[1945]].<ref name=":0" /> Ní raibh an chomhdháil iarchogaidh chomh cairdiúil agus a bhí an cruinniú in [[Comhdháil Yalta|Yalta]]. Ar [[1 Bealtaine]] [[2004]], tháinig ocht dtír atá i lár agus in oirthear na hEorpa isteach san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], agus is mar sin a cuireadh deireadh, faoi dheireadh thiar thall, le deighilt na hEorpa a shocraigh na Cumhachtaí Móra ag Comhdháil Yalta sa Chrimé.<ref>{{Lua idirlín|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2000-2009_ga|teideal=Deich mbliana ina ndearnadh tuilleadh méadaithe|údar=Anonymous|dáta=2016-06-16|language=en|work=an tAontas Eorpach|dátarochtana=2021-02-11}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhdháil Potsdam]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:An Chrimé]] [[Catagóir:Náisiúin Aontaithe]] [[Catagóir:An Cogadh Fuar]] l6hrmfm3fzfg2eogtyd128wcmgg1i9h 0 92948 1322138 1032942 2026-07-30T14:10:46Z Saighneánach 72809 Typo 1322138 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Fear [[gnó]] [[Sasana|Sasanach]] ab ea '''John Bellingham''' (1769 - [[18 Bealtaine]] [[1812]]). Bhí Bellingham míshásta faoi [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] ar bhonn pearsanta. Lámhaigh sé [[Príomh-Aire]] na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]], [[Spencer Perceval]], ar [[11 Bealtaine]] [[1812]]. Faoi cheann seachtaine a triaileadh agus crochadh Bellingham.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dailymail.co.uk/debate/article-2137818/Blood-House-Commons-Two-years-shocking-story-Spencer-Perceval-British-PM-assassinated.html|teideal=Blood in the House of Commons! Two hundred years on, the shocking story of Spencer Perceval, the only British PM to have been assassinated|údar=Miles Goslett|dáta=2012-05-01|work=Mail Online|dátarochtana=2020-05-11}}</ref> Is cosúil go raibh Bellingham [[Sláinte mheabhrach|as a mheabhair]] ach crochadh é ina ainneoin sin. Ansin dioscadh corp Bellingham ina bpíosaí beaga (mar ba ghnáth ag an am, chun [[taighde]] [[Míochaine|leighis]] a dhéanamh agus b'fhéidir chun cosc a chur air dul chun na bh[[Neamh|Flaitheas]]). Sa chás seo, choinnigh na [[máinlia]]nna [[croí]] Bellingham beo ar feadh ceithre huaire i ndiaidh a chrochadh, éacht nach beag ag an am. [[Íomhá:PercevalShooting.jpg|clé|mion|[[Dúnmharú]]: Cassell's Illustrated History of England Vol.5 (1909)]] Tá [[blaosc]] Bellingham ar taispeáint inniu in [[Ollscoil]] Queen Mary, [[Londain]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.qmul.ac.uk/pathologymuseum/bellingham/|teideal=Bellingham's Skull|údar=Ollscoil Queen Mary - Pathology Museum|dáta=|work=www.qmul.ac.uk|dátarochtana=2020-05-11}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Bellingham, John}} [[Catagóir:Dúnmharfóirí]] [[Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] 4b7pr3l9pc8kt4bft37jhwplztw8xqq 0 93095 1322144 1071485 2026-07-30T14:18:07Z Saighneánach 72809 Fix and changed AD to CE 1322144 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Airgead}} Thug [[Constaintín Mór]] [[Bonn (píosa miotail)|bonn]] nua isteach, an '''solidus''' sa [[4ú haois|cheathrú céad]] CE.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/whypricestability_ga.pdf|teideal=COBHSAÍOCHT PRAGHSANNA : CÉN T-ÁBHACHT ATÁ ANN DUITSE ?|údar=BCE|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Choinnigh an solidus an [[meáchan]] agus an t-ábhar [[Miotal|miotail]] lómhair a bhí ann ó thús suas go dtí lár an [[11ú haois|11ú céad]]. Dá bhrí sin, bhí a cháil amuigh agus bhí sé ar an mbonn ba thábhachtaí a bhí in úsáid do [[Trádáil|thrádáil]] idirnáisiúnta ar feadh cúig chéad bliain. Baineadh úsáid as as solidus mar [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] idirnáisiúnta agus tháinig [[Seandálaíocht|seandálaithe]] orthu chomh fada ó bhaile agus na [[Sliabh|sléibhte]] Altai sa [[An Mhongóil|Mhongóil]]. [[Íomhá:Solidus Constans II (obverse).jpg|clé|mion|Constaintín II: Solidus timpeall 651-654 AD]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Moneolaíocht]] [[Catagóir:Impireacht Bhiosántach]] [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] jryk337ybxfzyb3gcvxb3ltkiziieyl 0 93517 1322189 1137082 2026-07-30T15:41:06Z Saighneánach 72809 Typo 1322189 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Is é atá i m'''Bunreacht na Stát Aontaithe''' ná dlí bunúsach an náisiúin. == Stair == Tháingi deireadh leis an [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] sa bhliain 1783. Bhí an rialtas feidearálach thar a bheith lag ag an am. Ach sa bhliain 1783, eagraíodh coinbhinsiún bunreachtúil. an Coinbhinsiún ar an mBunreacht. Bhí sé ar intinn ag na teachtaí [[rialtas]] náisiúnta láidir a chruthú. Ar an [[17 Meán Fómhair]] [[1787]], glacadh le Bunreacht na Stát Aontaithe  Ar an 21 Meitheamh 1788, dhaingnigh [[New Hampshire]] an bunreacht nua, ionas go dtiocfadh sé i bhfeidhm. Mar sin, bhí Bunreacht na Stát Aontaithe daingnithe ag naoi stát. Bhí sé sin a ndóthain chun rialtas nua, rialtas feidearálach níos láidre, a chruthú. Chuaigh an chéad [[Seanad na Stát Aontaithe|Seanad]], céad [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Teach na n-Ionadaithe]], agus an chéad [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]], [[George Washington]], i mbun dualgas sa bhliain 1789.[[Íomhá:Constitution We the People.jpg|mion|clé]] Dearbhaíodh [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] mar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] fheidearálach ar feadh bliain amháin. Ina dhiaidh sin, bhog an rialtas go dtí [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]]. [[Íomhá:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|clé|mion|[[17 Meán Fómhair]] [[1787]]]] I 1791, daingníodh [[Bille na gCeart]], is é sin, deich leasú a cuireadh leis an mBunreacht. Thug na leasuithe sin roinnt chosaint dhlíthiúil do na daoine – mar shampla, ní raibh cead ag an rialtas feidearálach srianta a chur ar shaoirse phearsanta na ndaoine. Bhí clásal sa Bhunreacht ag cosaint na [[Sclábhaíocht|sclábhaíochta]] suas go dtí 1808. Ach bhí dearcaigh faoi sclábhaíocht ag athrú, áfach. Mar sin, dhíothaigh na Stáit Thuaidh an sclábhaíocht idir 1780 agus 1804. Ach fós mhair na stáit sa deisceart mar chosantóirí na “hinstitiúide aisteach” seo. I 1800, bhog an rialtas feidearálach go dtí an [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] nua, [[Washington, D.C.]] == Athchóiriú == D'fhoilsigh iar[[Breitheamh|bhreitheamh]] sinsearach de chuid [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]], John Paul Stevens, [[leabhar]], ''Six Amendments: How and Why We Should Change the Constitution,'' sa bhliain 2014<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-bunreacht-bacach.aspx|teideal=An Bunreacht Bacach|údar=John Paul McCarthy|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-06-21}}</ref>. == Tionchar == Tá sé ráite gur eiseamláir é Bunreacht na Stát Aontaithe agus is eiseamláir í an tír den [[daonlathas]] dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=United States Constitution and worldwide influence|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=United_States_Constitution_and_worldwide_influence&oldid=977676886|journal=Wikipedia|date=2020-09-10|language=en}}</ref> Deirtí gurbh é 'an Bunreacht ba nuálaí' sa [[18ú haois]], leis na gnéithe bunaidh; * [[scaradh cumhachtaí]] * [[forlámhas an dlí]] * [[athbhreithniú breithiúnach]] * [[cearta an duine]] aonair. Is eiseamláir é fós den chleachtas is fearr agus de dea-rialachas. Mar sin tá tionchar as cuimse ag an Bunreacht timpeall an domhain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Constitutionalism and Political Reconstruction|url=https://books.google.fr/books?id=kYmmnYKEvE0C&lpg=PA93&pg=PA89#v=onepage&q&f=false|publisher=BRILL|date=2007-01-01|language=en|author=Julian Go, Caibidil 4, lch 89 (Éag Saïd Amir Arjomand)|journal=|volume=|issue=}}</ref> == Féach freisin == * [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] agus na leasuithe * [[Dara Leasú ar Bhunreacht na Stát Aontaithe]] == Naisc Sheachtracha == Agus é ag scríobh le haghaidh an tionscadail [https://startingpointsjournal.com/reflections-on-constitutional-reform-levinson/?fbclid=IwAR0pQXwiKWbj4Ki1DfAI2UD9LOiC_eaStsMKH4BCh4tiH1iOgyXO7jnckOs '''''Starting Points'''''], mhachnaigh An tOllamh Sanford Levinson sa Scoil Dlí Ollscoil Texas, ar roinnt réamhghlacana bunúsacha a bhí ag na daoine a chruthaigh Bunreacht na Stát Aontaithe agus ar an gcaoi a mbíonn na réamhghlacana céanna ag go leor daoine a bheartaíonn é a athchóiriú agus cé acu an ionann iad agus an cineál rialtais atá de dhíth ar an tír, anois agus sa todhchaí, nó nach ionann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://startingpointsjournal.com/reflections-on-constitutional-reform-levinson/|teideal=Reflections on Constitutional Reform {{!}} Starting Points|údar=An tOllamh Sanford Levinson|dáta=2020|language=en-US|dátarochtana=2020-11-22}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Bunreachtanna de réir tíortha]] [[Catagóir:Bunreacht na Stát Aontaithe]] jlmpryjrom6ywqi8meo5nzhqn4qsgmu 0 94201 1322140 1048120 2026-07-30T14:12:56Z Saighneánach 72809 Typo 1322140 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Funeral of O'Donovan Rossa, graveside in Glasnevin Cemetery, St. James's band, crowds (26203288753).jpg|mion|313x313px]] Tharla '''sochraid Dhiarmada Uí Dhonnabháin Rosa''' ar an [[1 Lúnasa]] [[1915]]; d'éag an [[Réabhlóid|réabhlóidí]] Éireannach as Iarthar [[Contae Chorcaí|Chorcaí]] ar [[29 Meitheamh|29 Meitheamh,]] [[1915]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. == Cúlra == [[Íomhá:Jeremiah O'Donovan Rossa funeral August 1, 1915.jpg|clé|mion|[[Cearnóg Parnell]] ar 1 Lúnasa 1915]] Ba mhór an tábhacht shiombalach a bhain lena thórramh. Tugadh a chorp ar ais go hÉirinn agus cuireadh é i [[Reilig Ghlas Naíon]]. Bhí [[Éirí Amach na Cásca]] á bheartú ag an am agus d’úsáid [[Bráithreachas na Poblachta]] an ócáid chun an [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnachas]] a ghríosadh sa phobal.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh 100 bliain ar Shochraid Uí Dhonnabháin Rossa i 1915|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0801/718656-deantar-comoradh-ar-adhlacadh-ui-dhonnabhain-rossa/|date=2015-08-01|language=ga|author=RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref> [[Íomhá:O'Donovan Rossa funeral committee (20952990311).jpg|clé|mion|coiste stiúrtha sa Rotunda]] == Óráid == Ba é [[Pádraig Mac Piarais]] a thug an óráid os cionn uaighe, ceann de na hóráidí ba cháiliúla i [[stair na hÉireann]]. Seo a leanas téacs na hóráide Gaeilge a thug an Piarsach ar an lá úd sa bhliain 1915:<blockquote>''A Ghaedheala,'' ''Do hiarradh orm-sa labhairt inniu ar son a bhfuil cruinnighthe ar an láthair so agus ar son a bhfuil beo de Chlannaibh Gaedheal, ag moladh an leomhain do leagamar i gcré annso agus ag gríosadh meanman na gcarad atá go brónach ina dhiaidh.'' ''A cháirde, ná bíodh brón ar éinne atá ina sheasamh ag an uaigh so, acht bíodh buidheachas againn inar gcroidhthibh do Dhia na ngrás do chruthuigh anam uasal áluinn Dhiarmuda Uí Dhonnabháin Rosa agus thug sé fhada dhó ar an saoghal so.'' ''Ba chalma an fear thu, a Dhiarmuid. Is thréan d’fhearais cath ar son cirt do chine, is ní beag ar fhuilingis; agus ní dhéanfaidh Gaedhil dearmad ort go bráth na breithe.'' ''Acht, a cháirde, ná bíodh brón orainn, acht bíodh misneach inar gcroidhthibh agus bíodh neart inar gcuirleannaibh, óir cuimhnighimís nach mbíonn aon bhás ann nach mbíonn aiséirghe ina dhiaidh, agus gurab as an uaigh so agus as na huaghannaibh atá inar dtimcheall éireochas saoirse Gheadheal.''</blockquote>Lean sé ar aghaidh i mBéarla, agus mar fhocal scoir:<blockquote>"''the fools, the fools, the fools! — they have left us our Fenian dead, and while Ireland holds these graves, Ireland unfree shall never be at peace''".<ref>{{Lua idirlín|url=https://celt.ucc.ie/published/E900007-008/text001.html|teideal=O'Donovan Rossa|údar=Pádraic H. Pearse - Character Study|dáta=1915|work=celt.ucc.ie|dátarochtana=2020-08-01}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=COLLECTED WORKS OF PADRAIC H. PEARSE|url=https://books.google.co.uk/books?id=z2SpCQAAQBAJ&pg=PA68&lpg=PA68&dq=%22O'Donovan+Rossa+was+not+the+greatest+man+of+the+Fenian+generation%22&source=bl&ots=tckArCjkau&sig=ACfU3U0eUWAf48MelP8zO34-jDArVRYpVA&hl=ga&sa=X&ved=2ahUKEwjQxOigg_vqAhVL1hoKHRV2Av8Q6AEwCnoECBYQAQ#v=onepage&q=%22O'Donovan%20Rossa%20was%20not%20the%20greatest%20man%20of%20the%20Fenian%20generation%22&f=false|publisher=Lulu.com (2013)|date=1916|language=en|author=PADRAIC Pearse|journal=|volume=|issue=}}</ref></blockquote> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]] [[Catagóir:Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Óráidí Éireannacha]] 5r6fkydn1dp7waw2c4i5rq11fwhy2mc 0 94299 1322148 1101318 2026-07-30T14:22:18Z Saighneánach 72809 Typo 1322148 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Chicago bot.jpg|mion|[[Bord Trádála Chicago]] sa bhliain 1993]] Tugann '''rogha''' an ceart (nach oibleagáid é) ar shócmhainní airgeadais a cheannach nó a dhíol ar phraghas seasta taobh istigh de thréimhse shonraithe ama.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha/ga/|teideal="rogha"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> == Téarmaí == '''Conradh rogha''' Ceart ar mhéid sonraithe de shócmhainn shonraithe a cheannach nó a dhíol ar phraghas seasta ar nó roimh dháta áirithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/conradh%20rogha/ga/|teideal="conradh rogha"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Geallaí rogha''' An duine a dhíolann nó a thugann rogha mar mhalairt ar phréimh agus a bhfuil oibleagáid air gníomhú má fheidhmíonn sealbhóir na rogha a cheart faoin gconradh rogha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/gealla%C3%AD%20rogha/ga/|teideal="geallaí rogha"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha as an airgead''' Rogha nach bhfuil maith ar bith ann as féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20as%20an%20airgead/ga/|teideal="rogha as an airgead"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha ag an airgead''' Rogha le praghas ceangail atá cothrom le margadhphraghas reatha na bunsócmhainne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20ag%20an%20airgead/ga/|teideal="rogha ag an airgead"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> [[Íomhá:Short straddle option.svg|mion|Srathair: gnóthachain agus caillteanais]] '''Srathair''' (straddle) Rogha comhcheangail de dhíol agus ceannach leis an bpraghas feidhme agus an dáta éaga céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/srathair/ga/|teideal="srathair"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> [[Íomhá:Short strangle option.svg|mion|Sciúchaíl: gnóthachain agus caillteanais]] '''Rogha Mheiriceánach''' Rogha is féidir a fheidhmiú am ar bith roimh éag an chonartha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20Mheirice%C3%A1nach/ga/|teideal="rogha Mheiriceánach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha Áiseach''' Rogha ar phraghsanna airgeadra nó tráchtearraí a chúitíonn an difríocht idir praghas ceangail na rogha agus meánphraghas na bunrogha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20%C3%81iseach/ga/|teideal="rogha Áiseach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha Eorpach''' Rogha nach féidir a fheidhmiú ach ar a dháta éaga amháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20Eorpach/ga/|teideal="rogha Eorpach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha intrádála''' Conradh is féidir a dhíol ar aghaidh le daoine lasmuigh trí dhéantóirí margaidh ar phraghas a athraíonn de réir an choibhneasa atá idir bunphraghas an chonartha agus an ghluaiseacht i mbunphraghas na scaire thar an tréimhse. '''Roghán''' In ionad iad a dhíol ar an malartán, is amhlaidh a thairgeann institiúidí iad (cosúil le roghanna airgeadraí). == Saghsanna == [[Íomhá:Long call option.svg|mion|Rogha ar cheannach: gnóthachain agus caillteanais]] '''Rogha ar cheannach''' An ceart ar líon scaireanna sócmhainní a cheannach, ar phraghas luaite, taobh istigh d'am sonraithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20ar%20cheannach/ga/|teideal="rogha ar cheannach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> [[Íomhá:Long put option.svg|mion|Rogha ar dhíol: gnóthachain agus caillteanais]] '''Rogha ar dhíol''' Ceart ar líon sonraithe sócmhainní a dhíol ar phraghas luaite ag nó roimh am sonraithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20ar%20dh%C3%ADol/ga/|teideal="rogha ar dhíol"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Réamhrogha''' Réamhchonradh malairte le dáta inathraithe in ionad dáta seasta aibíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/r%C3%A9amhrogha/ga/|teideal="réamhrogha"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha ar thodhchaíochtaí''' Tugann rogha ar thodhchaíochtaí nó conradh rogha ar thodhchaíochtaí an ceart don cheannaitheoir conradh todhchaíochtaí sonraithe a dhíol nó a cheannach ar phraghas feidhmithe ar leith trí éag chonartha (ar phraghas sonraithe roimh dháta éaga sonraithe).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/conradh%20rogha%20ar%20thodhcha%C3%ADochta%C3%AD/ga/|teideal="conradh rogha ar thodhchaíochtaí"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-08-07}}</ref> [[Íomhá:Black-Scholes Call.gif|mion|Cothromóid phraghsála rogha ar cheannach Black & Scholes: Foirmle do phraghas rogha ar cheannach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/cothrom%C3%B3id%20phraghs%C3%A1la%20rogha%20ar%20cheannach%20Black%20Scholes/ga/|teideal="cothromóid phraghsála rogha ar cheannach Black Scholes"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref>]] '''Caidhp-rogha''' Rogha caidhp [[Ráta úis|rátá úis]] (de ghnáth) a cheannach nó a dhíol agus é de cheart ag (ach gan oibleagáid a bheith ar) an sealbhóir caidhp a cheannach nó a dhíol le ráta ceangail aontaithe ar (más den stíl Eorpach é) nó roimh (stíl Mheiriceánach) dáta tugtha i gcoinne préimh shonraithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/caidhp-rogha/ga/|teideal="caidhp-rogha"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha mheánráta''' Rogha ar phraghsanna airgeadra nó tráchtearraí a chúitíonn an difríocht idir praghas ceangail na rogha agus meánphraghas na bunrogha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20mhe%C3%A1nr%C3%A1ta/ga/|teideal="rogha mheánráta"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha ar cheannach sladmhargaidh''' Bíonn céadrogha ag an léasaí an tsócmhainn a cheannach ar phraghas níos ísle ná a luach margaidh cóir nuair a éagann an léas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20ar%20cheannach%20sladmhargaidh/ga/|teideal="rogha ar cheannach sladmhargaidh"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Rogha ar airgeadra a dhíol''' An ceart chun airgeadra áirithe a dhíol ar phraghas sonraithe laistigh de thréimhse ama sonraithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/rogha%20ar%20airgeadra%20a%20dh%C3%ADol/ga/|teideal="rogha ar airgeadra a dhíol"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> '''Nóta rogha ar airgead innéacsaithe''' Eisiúint ag ráta seasta a iompraíonn cúpón atá cuid mhaith níos airde ná mar is gnáth.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/n%C3%B3ta%20rogha%20ar%20airgead%20inn%C3%A9acsaithe/ga/|teideal="nóta rogha ar airgead innéacsaithe"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Airgeadas]] siibpmxoku66pi4exw4zsbzwxoknzsb 0 94719 1322130 973475 2026-07-30T14:06:25Z Saighneánach 72809 Fixed misuse of length symbol 1322130 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ideology-trends.png|mion|Idé-eolaíocht pholaitiúil sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]]]] Iomlán na dtuairimí [[Fealsúnacht|fealsúnacha]] agus [[Polaitíocht|polaitíochta]] a bheadh ag [[duine]], [[Aicme shóisialta|aicme]] nó fiú ag [[náisiún]] áirithe is ea idé-eolaíocht.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/táirge/focloir-fealsaimh/|teideal=Foclóir Fealsaimh|údar=Colmán Ó hUallacháin O.F.M.|dáta=2004-02-08|language=ga|work=Litríocht|dátarochtana=2020-09-08}}</ref> Uaireanta tá ciall drochmheasúil in úsáid an téarma "idé-eolaíoch"; is é sin, tuairimíocht gan beann ar an réaltacht,<ref>Mar shampla, "Is doiligh glacadh leis nach idé-eolaíocht pholaitiúil atá i gceist sa mhéid sin" Feasta 68 (7), 3-4. Seán Ó Loinsigh. Date: 30 Meitheamh 2015</ref><ref>Sampla eile: "Tá pobal na Gaeilge ‘faoi ionsaí ag státchóras dolúbtha, docht agus ag idé-eolaíocht pholaitiúil naimhdeach, sheicteach", Tuairisc le Méabh Ní Thuathaláin, 18 Meitheamh 2018, https://tuairisc.ie/for-our-community-being-invisible-is-no-longer-an-option-cas-na-gaeilge-curtha-i-lathair-ard-fheis-shinn-fein-ag-mac-leinn-og/</ref> nó faoi thionchar. In amanna éilíonn na húdaráis go mbeadh gach duine ag cloí leis an idé-eolaíocht chéanna agus iarrann siad lánghéilleadh dá dteagasc. == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Fealsúnacht]] ogtdw8o37lalmsytihwcfb9732h9jhi 0 94989 1322162 1188013 2026-07-30T14:39:56Z Saighneánach 72809 Typo 1322162 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Leverage Ratios.png|mion|2003-2007 i SAM: bhí an [[Giaráil chaipitiúil|ghiaráil chaipitiúil]] ag éirí agus ag éirí]] Úsáideann [[Comhlacht|cuideachta]] go minic a sócmhainní teoranta chun iasachtaí substaintiúla a ráthú lena [[gnó]] a mhaoiniú;<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/giar%C3%A1il%20chaipiti%C3%BAil/ga/|teideal="giaráil chaipitiúil"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-02}}</ref> tugtar '''giaráil chaipitiúil''' air. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-airgeadas}} [[Catagóir:Airgeadas]] [[Catagóir:Gnó]] gustv3edsldw6u1t7chccdyuhpxc2jl 0 95150 1322149 1107057 2026-07-30T14:24:55Z Saighneánach 72809 Typo 1322149 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:PSM_V52_D160_An_irish_type_from_galway.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:PSM_V52_D160_An_irish_type_from_galway.jpg|mion|"An Irish type from Galway", 1897<ref>Popular Science Monthly/Volume 52/December 1897/The Racial Geography of Europe: The British Isles XI</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://web.prm.ox.ac.uk/england/englishness-Aran-Island-photograph.html|teideal=Aran Island photograph|údar=David Harris, www.inetlab.co.uk & Daniel Burt, www.sunnymedia.co.uk|language=en|work=web.prm.ox.ac.uk|dátarochtana=2020-10-30}}</ref>]] Tomhas [[eolaíocht]]a ar an g[[Corp an duine|corp daonna]] (méid an duine) is ea '''antrapaiméadracht''', chun críocha comparáide.<ref>{{Lua idirlín|url=https://health.old.gov.ie/wp-content/uploads/sites/2/2017/02/A-Healthy-Weight-Obesity-Policy-and-Action-Plan-2016-2025-Irish.pdf|teideal=MEÁCHAN SLÁINTIÚIL d'ÉIRINN: Beartas agus Plean Gníomhaíochta maidir le Murtall 2016 - 2025|údar=An Roinn Sláinte|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018072132/https://health.old.gov.ie/wp-content/uploads/sites/2/2017/02/A-Healthy-Weight-Obesity-Policy-and-Action-Plan-2016-2025-Irish.pdf}}</ref> Sainmhíniú eile is ea "staidéar comparáideach ar thoisí chorp an duine is a athruithe le himeacht ama".<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=|issue=Coiscéim}}</ref> Is iad na toisí is minice a ndéantar staidéar orthu ná [[meáchan]], airde, tiús fhilleadh [[Craiceann|craicinn]], imlíne lár na géige, faid choibhneasta na ngéag, agus cóimheas idir coim is cromáin. Tá cairteacha caighdeánacha ar fáil a léiríonn gnáth-raon na dtoisí seo do ghrúpaí éagsúla (mar shampla, aoisghrúpa buachaillí ar leith). Soláthraíonn an staidéar léargas ar [[éabhlóid]] an duine, cothú, agus oiriúnú daoine do chúinsí aeráide is eile. Baintear feidhm as i ndearadh earraí mar [[éadaí]], [[Suíochán|suíocháin]] feithicil, [[Leaba|leapacha]] is eile. == Stair == [[Íomhá:Studies_in_Irish_craniology_(Aran_Islands,_Co._Galway)_-_a_paper_read_before_the_Royal_Irish_Academy,_December_12,_1892_(IA_b22473178).pdf|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Studies_in_Irish_craniology_(Aran_Islands,_Co._Galway)_-_a_paper_read_before_the_Royal_Irish_Academy,_December_12,_1892_(IA_b22473178).pdf|clé|mion|"Studies in Irish Craniology",<ref>"Ethnography of the Aran Islands", County Galway, ó "Proceedings", 3rd Ser., vol. II, no. 5 (1892). The Royal College of Surgeons of England.</ref> 1892]]Bhunaidh [[Francis Galton]] an chéad saotharlann antrapaiméadrachta i Londain sa bhliain 1884. Bhunaigh an tOllamh Daniel J. Cunningham saotharlann antrapaiméadrachta i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath i 1891.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The head-hunter who measured Irishmen's skulls|url=https://www.rte.ie/brainstorm/2020/0811/1158475-skull-measuring-head-hunter-alfred-haddon-history-ireland/|date=2020-08-11|language=en|author=Ciarán Walsh|journal=|volume=|issue=RTÉ Brainstorm}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Remains of the day: Inside Trinity's Anatomical Museum|url=https://www.rte.ie/culture/2018/1112/1010315-the-skeletons-in-trinitys-closet/|date=2018-11-12|language=en}}</ref><ref name=":0" /> == Dearthóireacht == Sa lá atá inniu ann, tá antrapaiméadracht curtha san áireamh sa dearthóireacht, mar shampla chun anailís a dhéanamh ar an tionchar ar dhearadh táirge agus an ghaol idir táirge agus úsáideoir;<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Specifications/GCSE/GCSE%20Technology%20and%20Design%20(2017)/GCSE%20Technology%20and%20Design%20(2017)-specification-Irish-medium.pdf|teideal=Sonraíocht GCSEː Teicneolaíocht agus Dearadh|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925193241/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Specifications/GCSE/GCSE%20Technology%20and%20Design%20%282017%29/GCSE%20Technology%20and%20Design%20%282017%29-specification-Irish-medium.pdf}}</ref> == Tagairtí == <references group=""></references> {{síol}} [[Catagóir:Eoiginic]] [[Catagóir:Corp an duine]] [[Catagóir:Anatamaíocht an duine]] mgvdbpqlw6pgpey01xt937qh9eimlfh 1322171 1322149 2026-07-30T15:19:49Z Saighneánach 72809 Typo 1322171 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:PSM_V52_D160_An_irish_type_from_galway.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:PSM_V52_D160_An_irish_type_from_galway.jpg|mion|"An Irish type from Galway", 1897<ref>Popular Science Monthly/Volume 52/December 1897/The Racial Geography of Europe: The British Isles XI</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://web.prm.ox.ac.uk/england/englishness-Aran-Island-photograph.html|teideal=Aran Island photograph|údar=David Harris, www.inetlab.co.uk & Daniel Burt, www.sunnymedia.co.uk|language=en|work=web.prm.ox.ac.uk|dátarochtana=2020-10-30}}</ref>]] Tomhas [[eolaíocht]]a ar an g[[Corp an duine|corp daonna]] (méid an duine) is ea '''antrapaiméadracht''', chun críocha comparáide.<ref>{{Lua idirlín|url=https://health.old.gov.ie/wp-content/uploads/sites/2/2017/02/A-Healthy-Weight-Obesity-Policy-and-Action-Plan-2016-2025-Irish.pdf|teideal=MEÁCHAN SLÁINTIÚIL d'ÉIRINN: Beartas agus Plean Gníomhaíochta maidir le Murtall 2016 - 2025|údar=An Roinn Sláinte|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018072132/https://health.old.gov.ie/wp-content/uploads/sites/2/2017/02/A-Healthy-Weight-Obesity-Policy-and-Action-Plan-2016-2025-Irish.pdf}}</ref> Sainmhíniú eile is ea "staidéar comparáideach ar thoisí chorp an duine is a athruithe le himeacht ama".<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=|issue=Coiscéim}}</ref> Is iad na toisí is minice a ndéantar staidéar orthu ná [[meáchan]], airde, tiús fhilleadh [[Craiceann|craicinn]], imlíne lár na géige, faid choibhneasta na ngéag, agus cóimheas idir coim is cromáin. Tá cairteacha caighdeánacha ar fáil a léiríonn gnáth-raon na dtoisí seo do ghrúpaí éagsúla (mar shampla, aoisghrúpa buachaillí ar leith). Soláthraíonn an staidéar léargas ar [[éabhlóid]] an duine, cothú, agus oiriúnú daoine do chúinsí aeráide is eile. Baintear feidhm as i ndearadh earraí mar [[éadaí]], [[Suíochán|suíocháin]] feithicil, [[Leaba|leapacha]] is eile. == Stair == [[Íomhá:Studies_in_Irish_craniology_(Aran_Islands,_Co._Galway)_-_a_paper_read_before_the_Royal_Irish_Academy,_December_12,_1892_(IA_b22473178).pdf|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Studies_in_Irish_craniology_(Aran_Islands,_Co._Galway)_-_a_paper_read_before_the_Royal_Irish_Academy,_December_12,_1892_(IA_b22473178).pdf|clé|mion|"Studies in Irish Craniology",<ref>"Ethnography of the Aran Islands", County Galway, ó "Proceedings", 3rd Ser., vol. II, no. 5 (1892). The Royal College of Surgeons of England.</ref> 1892]]Bhunaidh [[Francis Galton]] an chéad saotharlann antrapaiméadrachta i Londain sa bhliain 1884. Bhunaigh an tOllamh Daniel J. Cunningham saotharlann antrapaiméadrachta i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath i 1891.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The head-hunter who measured Irishmen's skulls|url=https://www.rte.ie/brainstorm/2020/0811/1158475-skull-measuring-head-hunter-alfred-haddon-history-ireland/|date=2020-08-11|language=en|author=Ciarán Walsh|journal=|volume=|issue=RTÉ Brainstorm}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Remains of the day: Inside Trinity's Anatomical Museum|url=https://www.rte.ie/culture/2018/1112/1010315-the-skeletons-in-trinitys-closet/|date=2018-11-12|language=en}}</ref><ref name=":0" /> == Dearthóireacht == Sa lá atá inniu ann, tá antrapaiméadracht curtha san áireamh sa dearthóireacht, mar shampla chun anailís a dhéanamh ar an tionchar ar dhearadh táirge agus an ghaol idir táirge agus úsáideoir;<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Specifications/GCSE/GCSE%20Technology%20and%20Design%20(2017)/GCSE%20Technology%20and%20Design%20(2017)-specification-Irish-medium.pdf|teideal=Sonraíocht GCSE: Teicneolaíocht agus Dearadh|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925193241/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Specifications/GCSE/GCSE%20Technology%20and%20Design%20%282017%29/GCSE%20Technology%20and%20Design%20%282017%29-specification-Irish-medium.pdf}}</ref> == Tagairtí == <references group=""></references> {{síol}} [[Catagóir:Eoiginic]] [[Catagóir:Corp an duine]] [[Catagóir:Anatamaíocht an duine]] fbu3lfv0x3htkc8vldwstcnswg1gtdx 0 95845 1322161 1189105 2026-07-30T14:39:18Z Saighneánach 72809 Typo 1322161 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ar an [[29 Samhain]] [[1947]], ghlac [[Comhthionóil Ghinearálta na Náisiún Aontaithe]] le Rún 181(II)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=United Nations General Assembly Resolution 181|url=https://en.wikisource.org/wiki/United_Nations_General_Assembly_Resolution_181}}</ref> maidir le críochdheighilt na [[An Phalaistín|Palaistíne]] faoi shainordú.<ref>"Mandatory Palestine" nó [[Údarás na Breataine an Phalaistín]]</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mandatory Palestine|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mandatory_Palestine&oldid=991556653|journal=Wikipedia|date=2020-11-30|language=en}}</ref> === Cúlra === 'Cosantóireacht' ab ea an Phalaistín, faoi smacht na Breataine ón 1920 ar aghaidh. Ach ar [[2 Samhain]] [[1917]] fógraíodh an "Balfour Declaration": Tugadh <nowiki>''</nowiki>[[Sainordú na Breataine sa Phalaistín]]'<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mandate for Palestine|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mandate_for_Palestine&oldid=1051648829|journal=Wikipedia|date=2021-10-24|language=en}}</ref> ar an tír san am sin. Bhí claonadh ann i bhfabhar na n[[Giúdachas|Giúdach]]. D'fhógair [[Aire Rialtas|Rúnaí]] Gnóthaí Eachtracha na [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Breataine]], [[Arthur Balfour]], go mbunófaí stát [[An Giúdachas|Giúdach]] sa [[An Phalaistín|Phalaistín]] fiú. Sna blianta 1945-1947, tháinig méadú ar inimirce na n[[Giúdachas|Giúdach]] go dtí an Phalaistín, agus bhí go leor conspóide faoin inimirce sin. Bhí feachtas sceimhlitheoireachta, nó treallchogaíocht, ar siúl sna 1940idí. Bhí na Giúdaigh ag iarraidh críochdheighilt a chur i bhfeidhm agus stát Giúdach a bhunú. I dtús 1947, d'fhógair [[Ernest Bevin]] ([[Aire Rialtais|Aire]] Gnóthaí Eachtracha na Breataine) go mbeadh an Ríocht Aontaithe tarraing amach na trúpaí [[An Bhriotáin|Briotanacha]] sa Phalaistín.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/|teideal=Cúlú na hEorpa ó impireachtaí agus an toradh, 1945-1990|údar=Ardtesitméireacht - Gnáthléibheal - Stair|dáta=2006|dátarochtana=2020|archivedate=2001-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010521135007/http://www.examinations.ie/}}</ref> I mí Feabhra 1947, sheol Bevin an fhadhb (críochdheighilt na [[An Phalaistín|Palaistíne]]) chun na Náisiúin Aontaithe. [[Íomhá:Palestine Land ownership by sub-district (1945).jpg|clé|mion|úinéireacht talún, 1945]] === Náisiún Aontaithe === Ar an [[29 Samhain]] [[1947]], ghlac na [[Comhthionóil Ghinearálta na Náisiún Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] le Rún 181(II) maidir le críochdheighilt na [[An Phalaistín|Palaistíne]]. Ach níor cuireadh an plean i bhfeidhm riamh: níor ghlac na h[[Arabaigh]] sa [[An Phalaistín|Phalaistín]] agus sa [[An Meánoirthear|Mheán-Oirthear]] le réiteach na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]]. Faoin gcéad phlean críochdheighilte, Rún 181, tugadh 62% den Phalaistín d’Iosrael in ainneoin go raibh a dhá oiread Arabach sa tír is a bhí Giúdaigh. Ní nach ionadh ghlac na Síónaigh go fonnmhar leis an socrú sin agus ní nach ionadh, dhiúltaigh na hArabaigh dó.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mhinigh-me-bunfhirici-na-coimhlinte-idir-an-phalaistin-agus-iosrael-do-mo-mhac-ata-13-seo-an-reiteach-a-mhol-se/|teideal=Mhínigh mé bunfhíricí na coimhlinte idir an Phalaistín agus Iosrael do mo mhac atá 13. Seo an réiteach a mhol sé…|údar=Fachtna Ó Drisceoil agus Mac Dara Ó Drisceoil|dáta=2 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-02}}</ref> Bhris cogadh cathartha amach go gairid ina dhiaidh. Ar an [[14 Bealtaine]] [[1948]], tháinig deireadh le h[[údarás na Breataine an Phalaistín]] a rialú agus tháinig Stát Iosrael ar an saol. Thosaigh an [[Cogadh Arab-Iosraelach (1948)]] an lá dár gcionn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1947–1949 Palestine war|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1947%E2%80%931949_Palestine_war&oldid=1055048193|journal=Wikipedia|date=2021-11-13|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=1948 Arab–Israeli War|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1948_Arab%E2%80%93Israeli_War&oldid=991151284|journal=Wikipedia|date=2020-11-28|language=en}}</ref> Is i laghad agus i laghad atá an méid talún atá ar fáil do stát Palaistíneach ag dul ó shin i leith.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Buamáil Óstáin Rí Daithí]] (1946) *[[Sainordú na Breataine sa Phalaistín]] *Réiteach an Dá Stát *[[Sainordú na Breataine sa Phalaistín]] * [[Stát na Palaistíne]] * [[An Phalaistín]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:Náisiúin Aontaithe]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:1947]] [[Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach]] 72z14cxuztigqi67qla00qi9g2w6zoe 0 95958 1322146 1072322 2026-07-30T14:20:04Z Saighneánach 72809 Fix 1322146 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:A Hanukkah menorah (Chanukiah).jpg|mion|clé|Hanukkah menorah (Chanukiah)]] Sa traidisiún [[An Giúdachas|Giúdach]], ceiliúrtar '''Hanukkah'''<ref>nó Chanukah</ref> (חנוכה) nó '''Féile an Tiomnaithe''' timpeall [[Mí na Nollag|mhí na Nollag]]. Glaoitear '''Féile na Soilse''' ar an bhféasta chomh maith. === Féilire === Ní ar an dáta céanna a bhíonn Hanukkah gach aon bhliain. Toisc go leanann na Giúdaigh [[féilire]] na [[An Ghealach|gealaí]], is féidir é a thosú ag aon dáta ó dheireadh mhí na Samhna go deireadh mhí na Nollag. I 2017 mar shampla, lean Hanukkah ón 12ú go dtí an 20ú [[Mí na Nollag|Nollaig]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://maidineacha-caife.weebly.com/uploads/8/2/4/4/82440338/2017_samhain-nollaig.pdf|teideal=AN TAOBH Ó THUAIDH|údar=Maidineacha Caife|dáta=12-2017|dátarochtana=2020}}</ref> === Nósanna === Lastar ocht g[[coinneal]], ceann i ndiaidh a chéile thar thréimhse ocht lá, i gcuimhne ar an gcogadh a chuir na [[Macabaeigh]] ar arm rí [[An tSiria|Shiria]], [[Antiochus IV]], chun seilbh a fháil ar an Teampall in [[Iarúsailéim]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-tam-seo-bliana.aspx|teideal=An tAm seo Bliana|údar=P.J. Mac Gabhann|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> Deirtear go bhfuil an deasghnáth seo mar chuimhneachán ar an mhíorúilt a tharla sa Teampall in aimsir na Macabaech: bhí go leor ola i gcrúiscín amháin chun an meanóra a choimeád ar lasadh ar feadh seachtaine. Ach is dócha go ndeineann an deasghnáth tagairt do ghrianstad an gheimhridh, a tharlaíonn timpeall an ama chéanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://crothla7cnamha.wordpress.com/crothla-agus-cnamha/caibidli-an-leabhair/16-muintir-an-earraigh/|teideal=16. Muintir an Earraigh|údar=Torlach Mac Con Midhe|dáta=2018-06-19|language=ga|work=Crothla agus Cnámha|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> === Bia === [[Íomhá:Hanukkah dishes.jpg|clé|mion|bia Hanukkah]] Is nós é ‘latkes’ a ithe mar chuid den fhéile, cineál [[Pancóg|pancóige]] déanta as [[Práta|prátaí]] nó [[bacstaí]] atá i gceist. Nó ‘núdal kugel’, sórt [[Milseog|milseoige]] atá ann. [[Íomhá:חנוכה - Hanukkah (5235406326).jpg|clé|mion|חנוכה - Hanukkah: Lastar ocht g[[coinneal]], ceann i ndiaidh a chéile thar thréimhse ocht lá,]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Nollaig]] [[Catagóir:Féilte Giúdacha]] [[Catagóir:Nollaig]] j70qrm5qmjvznb9kw19rzkl1olx9a4a 0 96058 1322185 1085263 2026-07-30T15:38:00Z Saighneánach 72809 Typo 1322185 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''Buamáil Harrods''' ar an [[16 Nollaig]] [[1983]] in [[Knightsbridge]] [[Londain]], Maraíodh seisear nuair a phléasc [[buama]] cairr de chuid an [[IRA Sealadach|IRA]] lasmuigh de Harrods, siopa ilrannach, agus gnáthdhaoine ag siopadóireacht am [[An Nollaig|Nollag]] <ref>{{Lua idirlín|url=https://abcnews.go.com/Archives/video/dec-19-1983-bombing-aftermath-london-12413330|teideal=Video: Dec. 19, 1983: Bombing Aftermath in London|údar=A. B. C. News|language=en|work=ABC News|dátarochtana=2020-12-17}}</ref> Maraíodh Philip Geddes (24), [[iriseoir]]; Jasmine Cochrane-Patrick (25), siopadóir; agus Kenneth Salvesen (28), siopadóir agus [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]. Maraíodh triúr ó Metropolitan Police: Sergeant Noel Lane (28), Constable Jane Arbuthnot (22) agus Inspector Stephen Dodd (34). [[Íomhá:Harrods Department Store.jpg|clé|mion]] == Féach freisin == * [[Buamáil Old Bailey (1973)]] * [[Buamáil Docklands (1996)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-en}} [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Londain]] jc6v5e8qweaewk0y9873l5m3aiacmfz 0 96196 1322141 1050830 2026-07-30T14:13:27Z Saighneánach 72809 Typo 1322141 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Triangular-arbitrage.svg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Triangular-arbitrage.svg|mion|Sampla: Arbatráiste triantánach ar an [[margadh airgeadraí]]]] Is straitéis é '''arbatráiste triantánach''' chun buntáiste a ghnóthú de bharr na difríochta i gcás nach ionann na praghsanna sa mhargadh agus an praghas ba chóir a bheith ann le cothromaíocht.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/arbatr%C3%A1iste%20triant%C3%A1nach/ga/|teideal="arbatráiste triantánach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-12-28}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Arbatráiste]] 27ovtftqp1dqm42ixlem6ox9moemowj 0 96906 1322262 1290127 2026-07-31T08:00:48Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322262 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:COVID-19 outbreak Japan per capita cases map.svg|250px|mion|Cásanna dearbhaithe in aghaidh gach 100,000 daoine den daonra i ngach maoracht.]] Dhearbhaigh rialtas na Seapáine an chéad chás de COVID-19 sa tír ar an 16 Eanáir 2020.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/japan-confirms-first-case-of-infection-with-new-china-coronavirus|teideal=Japan confirms first case of infection from Wuhan coronavirus; Vietnam quarantines two tourists|foilsitheoir=The Straits Times|dáta=16 Eanáir 2020|údar=Walter Sim|language=Béarla}}</ref> Faoi 20 Iúil 2021, bhí 844,014 cás agus 15,060 bás dearbhaithe ag an rialtas. Ina theannta sin, tá biseach ar 801,337 daoine.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_19972.html|teideal=新型コロナウイルス感染症の現在の状況と厚生労働省の対応について（令和３年７月20日版）|foilsitheoir=厚生労働省|dátarochtana=20 Iúil 2021|language=an tSeapáinis}}{{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Amlíne== ===Eanáir go dtí Aibreán 2020=== [[Íomhá:Shibuya Crossing 2020-04-19 (2).jpg|250px|mion|Tóiceo le linn staid na héigeandála i mí Aibreáin 2020.]] Ar an 30 Eanáir, bunaíodh Ceanncheathrú Freagartha Úrscéal Coróinvíreas sa tSeapáin dul i ngleic leis an gcoróinvíreas.<ref>{{lua idirlín|url=https://japan.kantei.go.jp/98_abe/actions/202001/_00034.html|teideal=Novel Coronavirus Response Headquarters|foilsitheoir=Prime Minister of Japan and His Cabinet|dáta=30 Eanáir 2020|language=Béarla}}</ref> Ar an 27 Feabhra, dúnadh scoileanna timpeall na tíre go dtí deireadh mhí an Mhárta.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/woman-tests-positive-for-covid-19-for-second-time-5023835-Feb2020/|teideal=Japan closes schools across the country to stop spread of Covid-19|foilsitheoir=[[TheJournal.ie]]|dáta=27 Feabhra 2020|language=Béarla}}</ref> Ar an 13 Márta, d'achtaigh reachtaíocht nua sa tSeapáin maidir leis an gcoróinvíreas. Bhí [[Shinzō Abe]] in ann staid éigeandála a fhógairt.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.chunichi.co.jp/article/front/list/CK2020031402000062.html|teideal=新型コロナ特措法成立　「緊急事態」首相が判断|foilsitheoir=中日新聞|dáta=14 Márta 2020|language=an tSeapáinis|dátarochtana=23 Feabhra 2021|archivedate=14 Márta 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314150426/https://www.chunichi.co.jp/article/front/list/CK2020031402000062.html}}</ref> Ar an 24 Márta, fógraíodh go gcuireadh na [[Cluichí Oilimpeacha]] i dTóiceo ar ceal go dtí an bhliain seo chugainn.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/sport/olympics/2020/0324/1126063-ioc-set-to-postpone-tokyo-2020-olympic-games/|teideal=Coronavirus: IOC confirms Tokyo Olympic Games postponement until 2021|foilsitheoir=[[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]|dáta=24 Márta 2020|language=Béarla}}</ref> Ar an 7 Aibreán, d'fhógair Shinzō Abe staid éigeandála le haghaidh seacht [[Maoracht na Seapáine|maoracht]] go dtí 6 Bealtaine, [[Tōkyō|Tóiceo]], [[Maoracht Kanagawa|Kanagawa]], [[Maoracht Saitama|Saitama]], [[Maoracht Chiba|Chiba]], [[Maoracht Hyōgo|Hyōgo]], [[Ósaca]] agus [[Maoracht Fukuoka|Fukuoka]].<ref>{{lua idirlín|url=https://mainichi.jp/articles/20200407/k00/00m/010/169000c|teideal=首相、緊急事態宣言を発令　７都府県対象、5月6日まで|foilsitheoir=毎日新聞|dáta=7 Aibreán 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> Faoi 16 Aibreán, bhí an staid éigeandála i bhfeidhm i ngach maoracht timpeall na Seapáine.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.kantei.go.jp/jp/98_abe/actions/202004/16corona.html||teideal=新型コロナウイルス感染症対策本部（第２９回）|foilsitheoir=Prime Minister's Office of Japan|dáta=16 Aibreán 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> ===Bealtaine go dtí Lúnasa 2020=== Ar an 4 Bealtaine, leathnóidh an staid éigeandála go dtí deireadh mhí na Bealtaine.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.nikkei.com/article/DGXMZO58776900U0A500C2000000/|teideal=緊急事態、31日まで延長決定　首相「期限前の解除も」|foilsitheoir=日本経済新聞|dáta=4 Bealtaine 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> Áfach, chríochnaigh an staid éigeandála i 39 maoracht ar an 14 Bealtaine.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.jiji.com/jc/article?k=2020051301050&g=pol|teideal=緊急事態宣言、３９県で解除へ　東京、大阪、北海道など維持―政府、１４日決定|foilsitheoir=時事通信社|dáta=14 Bealtaine 2020|language=an tSeapáinis|dátarochtana=23 Feabhra 2021|archivedate=27 Iúil 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727093822/https://www.jiji.com/jc/article?k=2020051301050&g=pol}}</ref> Chomh maith leis sin, chríochnaigh sé i Hyōgo, Ósaca agus [[Kyōto]] ar an 21 Bealtaine,<ref>{{lua idirlín|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/05/21/national/coronavirus-emergency-lifted-kansai/|teideal=Kansai sees end to virus state of emergency, but Tokyo area must wait|foilsitheoir=The Japan Times|dáta=21 Bealtaine 2020|language=Béarla}}</ref> agus chríochnaigh sé sna 5 maoracht eile faoi 25 Bealtaine.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.sankei.com/politics/news/200525/plt2005250065-n1.html|teideal=緊急事態全面解除　首相「流行ほぼ収束」　５都道県、７週間ぶり|foilsitheoir=産経新聞|dáta=25 Bealtaine 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> Ar an 19 Meitheamh, ceadaíodh muintir na Seapáine dul ag taisteal lasmuigh dá maoracht.<ref>{{lua idirlín|url=https://news.ameba.jp/entry/20200619-769/|teideal=6月19日から都道府県をまたぐ移動自粛要請が解除に！みなさんは県外移動しますか？|foilsitheoir=Ameba|dáta=19 Meitheamh 2020|language=an tSeapáinis|dátarochtana=23 Feabhra 2021|archivedate=22 Iúil 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722140725/https://news.ameba.jp/entry/20200619-769}}</ref> I mí Iúil, bunaíodh "Go To", feachtas a cabhraíonn le earnáil na turasóireachta sa tSeapáin le linn na paindéime. Ar an 16 Iúil, fógraíodh nach mbeidh Tóiceo cuid den feachtas, mar gheall ar imní faoi scaipeadh an choróinvíris ó saineolaithe leighis.<ref>{{lua idirlín|url=http://www.asahi.com/ajw/articles/13551131|teideal=Tokyo dropped from ‘Go To’ tourism program after backlash|foilsitheoir=The Asahi Shimbun|dáta=16 Iúil 2020|language=Béarla|dátarochtana=23 Feabhra 2021|archivedate=11 Lúnasa 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811070734/http://www.asahi.com/ajw/articles/13551131}}</ref> Cuireadh Tóiceo san áireamh san fheachtas ar an 18 Meán Fómhair.<ref>{{lua idirlín|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20200918/k10012624021000.html|teideal=「Go Toトラベル」東京発着の旅行 きょう正午から販売開始へ|foilsitheoir=NHK|dáta=18 Meán Fómhair 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> Ar an 31 Iúil, cuireadh staid éigeandála i bhfeidhm an athuair ar feadh coicíse i [[Maoracht Okinawa|Okinawa]] i ndiaidh méadú ar líon na gcásanna.<ref>{{lua idirlín|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20200731/k10012544211000.html|teideal=沖縄 県独自の「緊急事態宣言」不要不急の外出自粛など求める|foilsitheoir=NHK|dáta=31 Iúil 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> Leathnaíodh agus leathnaíodh an staid éigeandála ina dhiaidh sin go dtí 5 Meán Fómhair ar a laghad.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/08/13/national/japan-coronavirus-thursday-2/|teideal=Okinawa governor to extend state of emergency through Aug. 29|foilsitheoir=The Japan Times|dáta=13 Lúnasa 2020|language=Béarla}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://ryukyushimpo.jp/news/entry-1181438.html|teideal=沖縄、独自の緊急事態宣言を再び延長　9月5日まで　旧盆中の感染拡大を警戒|foilsitheoir=琉球新報|dáta=28 Lúnasa 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> Cuireadh staid éigeandála i bhfeidhm an athuair i [[Maoracht Aichi|Aichi]] freisin le linn an tseachtain seo chugainn, ó 6 Lúnasa go dtí 24 Lúnasa.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.chunichi.co.jp/article/100687|teideal=愛知県が緊急事態宣言を発出|foilsitheoir=中日新聞|dáta=6 Lúnasa 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> ===Meán Fómhair go dtí Nollaig 2020=== Ar an 24 Samhain, caitheadh amach as "Go To" Ósaca agus [[Sapporo]].<ref>{{lua idirlín|url=http://www.asahi.com/ajw/articles/13958461|teideal=‘What a mess!’ Osaka, Sapporo face removal from ‘Go To’ plan|foilsitheoir=The Asahi Shimbun|dáta=24 Samhain 2020|language=Béarla|dátarochtana=23 Feabhra 2021|archivedate=16 Eanáir 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116120411/http://www.asahi.com/ajw/articles/13958461}}</ref> Ar an 25 Samhain, mhol gobharnóir Thóiceo Yuriko Koike bialanna agus beáir a dhúnadh faoi 22:00 i ndiaidh méadú ar líon na gcásanna de COVID-19 ar fud na tíre.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/11/25/national/tokyo-shorter-store-hours-coronavirus/|teideal=Koike urges Tokyo shops to close early amid virus surge|foilsitheoir=The Japan Times|dáta=25 Samhain 2021|language=Béarla}}</ref> Ar an 14 Nollaig, fógraíodh go gcuirfidh "Go To" ar fionraí ar feadh coicíse ar fud na tíre, ó 28 Nollaig go dtí 11 Eanáir 2021.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.nikkei.com/article/DGXZQOFS147PS0U0A211C2000000/|teideal=GoToトラベル全国で一時停止　12月28日～1月11日|foilsitheoir=日本経済新聞|dáta=14 Nollaig 2020|language=an tSeapáinis}}</ref> Leathnaíodh an fionraíocht go dtí go bhfógrófar a mhalairt.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.japan-guide.com/news/0053.html|teideal=‘Go To Travel’ explained|foilsitheoir=japan-guide.com|dáta=3 Feabhra 2021|language=Béarla}}</ref> ===Eanáir 2021 go dtí an lá atá inniu ann=== Ar an 7 Eanáir, d'fhógair príomh-aire na Seapáine Yoshihide Suga go mbeidh staid éigeandála i bhfeidhm arís i dTóiceo, Kanagawa, Saitama agus Chiba ar feadh míosa.<ref>{{lua idirlín|url=https://mainichi.jp/articles/20210107/k00/00m/040/156000c|teideal=政府、1都3県に緊急事態宣言再発令を決定　8日から2月7日まで|foilsitheoir=毎日新聞|dáta=7 Eanáir 2021|language=an tSeapáinis}}</ref> Ar an 13 Eanáir, fógraíodh go mbeidh staid éigeandála i bhfeidhm i 7 maoracht eile sa tír, [[Maoracht Tochigi|Tochigi]], [[Maoracht Gifu|Gifu]], Aichi, Kyoto, Ósaca, Hyōgo, agus Fukuoka.<ref>{{lua idirlín|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210113/k10012812581000.html?utm_int=all_contents_just-in_001|teideal=菅首相 7府県に緊急事態宣言 対象地域拡大 期間は来月7日まで|foilsitheoir=NHK|dáta=13 Eanáir 2021|language=an tSeapáinis}}</ref> Ar an 2 Feabhra, fógraíodh go leathnaíodh an staid éigeandála ar feadh míosa, ach níor cuireadh Tochigi san áireamh.<ref>{{lua idirlín|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210202/k10012844771000.html|teideal=緊急事態宣言 10都府県で来月7日まで延長 今夜正式決定へ|foilsitheoir=NHK|dáta=2 Feabhra 2021|language=an tSeapáinis}}</ref> Thosaigh an clár vacsaíne sa tSeapáin ar an 17 Feabhra.<ref>{{lua idirlín|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210217/k10012871711000.html|teideal=新型コロナ ワクチン先行接種始まる 医療従事者 約4万人対象|foilsitheoir=NHK|dáta=17 Feabhra 2021|language=an tSeapáinis}}</ref> Ar 26 Feabhra, fógraíodh go gcríochnóidh an staid éigeandála i Ósaca, Hyōgo, Kyoto, Aichi, Gifu agus Fukuoka ón 1 Márta.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2021/02/26/national/state-of-emergency-lifting/|teideal=Japan to lift state of emergency over COVID-19 in six prefectures from Monday|foilsitheoir=The Japan Times|dáta=26 Feabhra 2021|language=Béarla|údar=Satoshi Sugiyama}}</ref> Tháinig an cheathrú tonn de COVID-19 i mí Aibreáin.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2021/04/15/national/fourth-wave-omi-coronavirus/|teideal=Top Japan virus expert acknowledges fourth wave as variants take hold|dáta=15 Aibreán 2021|language=Béarla|dátarochtana=18 Bealtaine 2021|archivedate=18 Bealtaine 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518015129/https://www.japantimes.co.jp/news/2021/04/15/national/fourth-wave-omi-coronavirus/}}</ref> Fógraíodh an tríú staid éigeandála i dTóiceo, Ósaca agus dhá maoracht eile ar 23 Aibreán chun cabhrú stad a chur ar scaipeadh an coróinvíreas.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/other-sports/olympics/olympics-thrown-into-further-doubt-as-japan-declare-state-of-emergency-to-combat-covid-19-40348479.html|teideal=Olympics thrown into further doubt as Japan declare state of emergency to combat Covid-19|foilsitheoir=[[Irish Independent]]|údar=Sean McGoldrick|dáta=23 Aibreán 2021|language=Béarla}}</ref> ==Féach freisin== * [[Coróinvíreas]] * [[COVID-19]] * [[Paindéim COVID-19]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Paindéim COVID-19]] jfjsexeypbohurvg8lu6y90cq1och65 14 97115 1322206 996556 2026-07-30T16:01:53Z Saighneánach 72809 Typo 1322206 wikitext text/x-wiki Seo liosta na maorlathaithe atá gníomhach: [[Catagóir:Vicipéid]] hftgcjt0w0fpqhuh9xkbbn31ipi069f 0 97514 1322168 1180273 2026-07-30T14:43:06Z Saighneánach 72809 Typo 1322168 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} An seachtú Príomh-[[Breitheamh|Bhreitheamh]] is fiche ar [[an India]] (25 Márta 1997 go 18 Eanáir 1998) ba ea '''Jagdish Sharan Verma''' ([[18 Eanáir]] [[1933]] – [[22 Aibreán]] [[2013]]). == Saol == [[Íomhá:The former Chief Justice of India, Justice J.S. Verma delivering the keynote address at the All India Conference of the Central Administrative Tribunal.jpg|clé|mion|2011: All India Conference of the Central Administrative Tribunal]] Céimí de chuid Ollscoil [[Allahabad]], bhí J. S. Verma ina dhlíodóir ó 1955 go 1972, nuair a ceapadh ina bhreitheamh d'Ard-Chúirt Madhya Pradesh é. Bhí sé ar an líon beag breithiúna a chuir in aghaidh na hÉigeandála a bhí ann ó 1975 go 1977.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4275508395806785|teideal=J.S. Verma|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dátarochtana=2021}}</ref> Ceapadh ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt [[Madhya Pradesh]] é sa bhliain 1985 agus ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt [[Rajasthan]] an bhliain dár gcionn. === Cúirt Uachtarach === [[Íomhá:The former Chief Justice of India, Justice J.S. Verma releasing a book on Contemporary Issues in Public Accountability and Audit, in New Delhi. The Comptroller and Auditor General of India, Shri Vinod Rai is also seen.jpg|clé|mion|ag foilsiú a leabhar, "Contemporary Issues in Public Accountability and Audit", in New Delhi, 2012]] Bhí sé ar Chúirt Uachtarach na hIndia ar feadh beagnach naoi mbliana, na deich mí dheireanacha mar Phríomh-Bhreitheamh.<ref name=":0" /> Agus J. S. Verma ina bhall den Chúirt Uachtarach, bhí páirt aige sa leathnú a tharla ar leigheasanna breithiúnacha maidir le damáiste don chomhshaol, neamh-chomhionannas inscne, éilliú agus ionsaí ar neamhspleáchas na mbreithiúna. Ag an am céanna, bhí sé ag caomhnú cearta sibhialta, polaitiúla, eacnamaíocha, sóisialta agus cultúrtha a aithníodh roimhe sin, go mór mór má bhí nádúr saolta an stáit Indiaigh i mbaol nó má bhí mí-úsáid á baint as cumhachtaí tugtha ag reachtaíocht slándála náisiúnta.<ref name=":0" /> [[Íomhá:The Union Minister for Finance, Corporate Affairs and Information & Broadcasting, Shri Arun Jaitley delivering the 1st Justice J.S. Verma Memorial lecture on the ‘Freedom & Responsibility of Media’, in New Delhi.jpg|clé|mion|Léacht J.S. Verma Memorialː ‘Freedom & Responsibility of Media’, in New Delhi, 2015]] [[Íomhá:The Chairman, Committee on Amendments to Criminal Law, former Chief Justice of India, Justice J.S. Verma addressing the media persons, in New Delhi. The Members of the Committee.jpg|clé|mion|23 Eanáir 2013ː fuair é bás go gairid ina dhiaidh]] === Ar scor === Tar éis dó éirí as mar bhall den Chúirt Uachtarach, bhí J. S. Verma ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Náisiúnta um Chearta an Duine ó 1999 go 2003, tráth a raibh an Coimisiún chun tosaigh san iarracht na daoine a bhí taobh thiar díobh a dhéanamh freagrach as na hainghníomhartha a tharla i n[[Gujarat]] sa bhliain 2002.<ref name=":0" /> Bhí J. S. Verma gníomhach sa saol poiblí go dtí deireadh a shaoil beagnach, mar chrann taca do chúiseanna ar nós an chirt chun faisnéise. Is é an ról tábhachtach deireanach a bhí aige cathaoirleacht Choiste Verma, a rinne athbreithniú ar na leasuithe ar an dlí coiriúil a d'fhéadfadh a bheith riachtanach chun dul i ngleic le héigniú agus ionsaí gnéasach go héifeachtach. Cuireadh roinnt moltaí a rinne an Coiste i bhfeidhm tríd an Reacht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013 agus an tAcht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Verma, J S}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1933]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Breithiúna Indiacha]] 43dng6yhuvnoucbj1a59hulegwverbw 1322172 1322168 2026-07-30T15:21:04Z Saighneánach 72809 1322172 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} An seachtú Príomh-[[Breitheamh|Bhreitheamh]] is fiche ar [[an India]] (25 Márta 1997 go 18 Eanáir 1998) ba ea '''Jagdish Sharan Verma''' ([[18 Eanáir]] [[1933]] – [[22 Aibreán]] [[2013]]). == Saol == [[Íomhá:The former Chief Justice of India, Justice J.S. Verma delivering the keynote address at the All India Conference of the Central Administrative Tribunal.jpg|clé|mion|2011: All India Conference of the Central Administrative Tribunal]] Céimí de chuid Ollscoil [[Allahabad]], bhí J. S. Verma ina dhlíodóir ó 1955 go 1972, nuair a ceapadh ina bhreitheamh d'Ard-Chúirt Madhya Pradesh é. Bhí sé ar an líon beag breithiúna a chuir in aghaidh na hÉigeandála a bhí ann ó 1975 go 1977.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4275508395806785|teideal=J.S. Verma|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dátarochtana=2021}}</ref> Ceapadh ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt [[Madhya Pradesh]] é sa bhliain 1985 agus ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt [[Rajasthan]] an bhliain dár gcionn. === Cúirt Uachtarach === [[Íomhá:The former Chief Justice of India, Justice J.S. Verma releasing a book on Contemporary Issues in Public Accountability and Audit, in New Delhi. The Comptroller and Auditor General of India, Shri Vinod Rai is also seen.jpg|clé|mion|ag foilsiú a leabhar, "Contemporary Issues in Public Accountability and Audit", in New Delhi, 2012]] Bhí sé ar Chúirt Uachtarach na hIndia ar feadh beagnach naoi mbliana, na deich mí dheireanacha mar Phríomh-Bhreitheamh.<ref name=":0" /> Agus J. S. Verma ina bhall den Chúirt Uachtarach, bhí páirt aige sa leathnú a tharla ar leigheasanna breithiúnacha maidir le damáiste don chomhshaol, neamh-chomhionannas inscne, éilliú agus ionsaí ar neamhspleáchas na mbreithiúna. Ag an am céanna, bhí sé ag caomhnú cearta sibhialta, polaitiúla, eacnamaíocha, sóisialta agus cultúrtha a aithníodh roimhe sin, go mór mór má bhí nádúr saolta an stáit Indiaigh i mbaol nó má bhí mí-úsáid á baint as cumhachtaí tugtha ag reachtaíocht slándála náisiúnta.<ref name=":0" /> [[Íomhá:The Union Minister for Finance, Corporate Affairs and Information & Broadcasting, Shri Arun Jaitley delivering the 1st Justice J.S. Verma Memorial lecture on the ‘Freedom & Responsibility of Media’, in New Delhi.jpg|clé|mion|Léacht J.S. Verma Memorial: ‘Freedom & Responsibility of Media’, in New Delhi, 2015]] [[Íomhá:The Chairman, Committee on Amendments to Criminal Law, former Chief Justice of India, Justice J.S. Verma addressing the media persons, in New Delhi. The Members of the Committee.jpg|clé|mion|23 Eanáir 2013: fuair sé bás go gairid ina dhiaidh]] === Ar scor === Tar éis dó éirí as mar bhall den Chúirt Uachtarach, bhí J. S. Verma ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Náisiúnta um Chearta an Duine ó 1999 go 2003, tráth a raibh an Coimisiún chun tosaigh san iarracht na daoine a bhí taobh thiar díobh a dhéanamh freagrach as na hainghníomhartha a tharla i n[[Gujarat]] sa bhliain 2002.<ref name=":0" /> Bhí J. S. Verma gníomhach sa saol poiblí go dtí deireadh a shaoil beagnach, mar chrann taca do chúiseanna ar nós an chirt chun faisnéise. Is é an ról tábhachtach deireanach a bhí aige cathaoirleacht Choiste Verma, a rinne athbreithniú ar na leasuithe ar an dlí coiriúil a d'fhéadfadh a bheith riachtanach chun dul i ngleic le héigniú agus ionsaí gnéasach go héifeachtach. Cuireadh roinnt moltaí a rinne an Coiste i bhfeidhm tríd an Reacht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013 agus an tAcht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Verma, J S}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1933]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Breithiúna Indiacha]] h61f77xyqgpt599rn8ua3gqcg2wgnai 0 97578 1322136 1026854 2026-07-30T14:09:49Z Saighneánach 72809 Typo 1322136 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Benvenutus-Straccha-De-mercatura-decisiones MG 1244.tif|clé|mion|277x277px|Baldus de Ubaldis ar dheis: Benvenutus Straccha - De mercatura decisiones (1671)]] [[Dlí-eolaí]] de chuid na h[[An Iodáil|Iodáile]] ba ea '''Baldus de Ubaldis''' (1327 - [[28 Aibreán]] [[1400]]). Bhí Baldus i measc na saineolaithe ba thábhachtaí san Iodáil [[An Mheánaois|mheánaoiseach]] maidir leis an an dlí Rómhánach agus an dlí Canónta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4294480310576260|teideal=Baldus de Ubaldis|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2019|dátarochtana=2021}}</ref> [[Íomhá:Ubaldi - Consiliorum, siue responsorum, 1575 - 435.tif|clé|mion|260x260px|''Consiliorum sive responsorum'', (leagan 1575).]] == Saol == Tar éis bhás [[Bartolus de Saxoferrato]] sa bhliain 1357, tháinig Baldus (a bhí i measc a chuid mac léinn) ina áit mar an t-údar dlí ba cháiliúla agus ba mhó tionchair san Eoraip. Bhí Baldus i measc na saineolaithe ba thábhachtaí san Iodáil [[An Mheánaois|mheánaoiseach]] maidir leis an an D[[Dlí Rómhánach|lí Rómhánach]] agus an [[Dlí canónta na hEaglaise Caitlicí]]; rinneadh an [[Pápa Gréagóir XI]] de dhuine dá chuid mac léinn (Pierre Roger de Beaufort) agus ghair an chéad Phápa eile [[Pápa Urban VI|Urban VI]] Baldus chun na Róimhe chun comhairle a thabhairt dó maidir le roinnt ceisteanna a bhain le [[Siosma Mór 1054|Siosma Mór an Iarthair.]] [[Íomhá:Ubaldi, Baldo degli – Lectura feudorum, 15th-century – BEIC 14078440.jpg|clé|mion|259x259px|''Lectura feudorum'', in Leiden, Universiteitsbibliotheek]] === Foilseacháin === D'fhág Baldus corpas mór tráchtaireachtaí, tráchtas agus go háirithe tuairimí dlí, a léiríonn an bhaint a bhí aige le fadhbanna praiticiúla dlíthiúla agus polaitiúla le linn a ré. Bhí tionchar mór ag a chuid oibre ar dhlí na fianaise thar aon chuid eile. ==== Liosta ==== * ''De syndicatu officialium'' * ''De duobus fratribus'' * ''De significatione verborum'' * ''De pace Constantiae'' * ''De feudis'' * ''Summula respiciens facta mercatorum''. * ''Commentaria in digestum vetus''. * ''Consiliorum sive responsorum''. == Féach freisin == * [[Bartolus de Saxoferrato]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Básanna i 1400]] [[Catagóir:Saineolaithe dlí]] [[Catagóir:Dlíodóirí Iodálacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1327]] iwjsy9edt7exygxq6go9q9w3mlpa0l9 0 97647 1322160 1189925 2026-07-30T14:38:19Z Saighneánach 72809 Typo 1322160 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} I ndiaidh an bhreithiúnais '''''Roe v Wade''''' (1973) sna Stáit Aontaithe, bhí an ginmhilleadh le fáil i ngach Stát gan srian suas le 12 sheachtain an toirchis. Roimh 1973, bhí an ginmhilleadh le fáil i Stáit áirithe ([[Nua-Eabhrac (stát)|New York]], [[California]], [[Washington]], srl) ach bhí srianta móra (nó cosc iomlán) i Stáit eile ([[Texas]], [[Florida]], [[Illinois]], srl). Sa bhliain 2023, chuir an [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] an bhreith ar ceal agus bhí an ceart ag gach Stát a reachtaíocht féin a ritheadh arís ar ais.[[Íomhá:US Supreme Court Justice Harry Blackmun, detail.jpg|mion|Harry Blackmun, an fear a scríobh an breithiúnas sa bhliain 1973|clé]] === Breithiúnas === Sa chás '''''Roe v Wade''''' 410 U.S. 113 (1973), rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] go bhféadfadh dlí Stáit cosc a chur ar ghinmhilleadh, tar éis don suth a bheith inmharthana, nó 12 sheachtain. Roimhe 12 sheachtain, ba cheart tús áite a thabhairt do chearta príobháideachta na mná, a dúirt an Chúirt.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-john-paul-stevens-agus-cuirt-uachtarach-na-stat-ao.aspx|teideal=John Paul Stevens agus Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=2010|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-05-06}}</ref><ref>From the second trimester, the Court ruled that evidence of increasing risks to the mother's health gave states a compelling interest that allowed them to enact medical regulations on abortion ... From the beginning of the third trimester, the Court ruled that a state's interest in protecting prenatal life became so compelling that it could legally prohibit all abortions Nowak, John E.; Rotunda, Ronald D. (2012). Treatise on Constitutional Law: Substance and Procedure (5th ed.). Eagan, Minnesota: West Thomson/Reuters. OCLC 798148265</ref> Tugadh an breithiúnas ar [[22 Eanáir]] [[1973]]. === 2022: ar neamhní === Ar [[24 Meitheamh]] [[2022]], chuir an Cúirt Uachtarach deireadh leis an gceart - ar bhonn náisiúnta - ar ghinmhilleadh a fháil. Chuir an chúirt rialú an cháis idir ''Roe v Wade'' i 1973 'ar neamhní' ó thaobh an dlí Feidearálach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceart ar ghinmhilleadh sna Stáit Aontaithe curtha ar neamhní|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0624/1306756-ceart-ar-ghinmhilleadh-sna-stait-aontaithe-curtha-ar-neamhni/|date=2022-06-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Anois tá an ceart féinchinntiúcháin i bhfeidhm, an ceart ag gach Stát a reachtaíocht féin a ritheadh (mar atá san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]]).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/us/abortion-laws-roe-v-wade.html|teideal=Tracking the States Where Abortion Is Now Banned|údar=The New York Times|dáta=2022-05-24|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2023-01-22}}</ref> Thug rialú na Cúirte Uachtaraí bua mór do [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Phoblachtaigh]] agus do [[Coimeádachas|chaomhaigh]] eile i Meiriceá a bhfuil cosc ar ghinmhilleadh á éileamh acu le fada. [[Íomhá:Abortion rights protest (FtYy0XPXwAEIFI8).jpg|clé|mion|Agóid i Texas, 2023 le Senator [[Elizabeth Warren]]]] === Vótaí === Thug an pobal tacaíocht láidir níos déanaí, sna háiteacha ar cuireadh an cheist orthu, do chearta ginmhillte i ndlí a gcuid Stát ó tharla ceart feidearálach a bheith curtha ar neamhní ar an gCúirt Uachtarach. Sa bhliain 2023, vótáil Poblachtánaigh in Ohio, Kentucky agus áiteacha eile ar son cearta ginmhillte.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cen-fath-ar-cheart-tusa-a-roghnu-in-ait-donald-trump/|teideal=Cén fáth ar cheart tusa a roghnú in áit Donald Trump?|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=12 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-15}}</ref> == Gnéithe de dhlí == [[Íomhá:Roe v Wade.svg|mion]]Ábhar, cás agus breithiúnas an-chonspóideach ba ea '''''Roe v Wade.''''' B'iomaí dlíodóir a mhaígh, Poblachtach nó Daonlathach, nach raibh an breithiúnas sásúil (mar shampla an dlí-eolaí, John Hart Ely ina aiste cháiliúil ''The Wages of Crying Wolf: A Comment on Roe v. Wade'' sa bhliain 197''3''<ref>{{Lua idirlín|url=https://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6179&context=ylj|teideal=The Wages of Crying Wolf: A Comment on Roe v. Wade|údar=John Hart Ely, Yale Law Journal|dáta=1973|dátarochtana=2021}}</ref>).[[Íomhá:AntiObamaBiden.jpg|mion|agóid ina aghaidh, 2009]][[Íomhá:Defend Roe v Wade 0011 (52061701288).jpg|mion|Agóid sa bhliain 2022]]Níos déanaí, mhínigh [[Breitheamh]] [[Ruth Bader Ginsburg]] ina haiste ''Some Thoughts on Autonomy and Equality in Relation to Roe v. Wade'',<ref>{{Lua idirlín|url=https://scholarship.law.unc.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=2961&context=nclr|teideal=Some Thoughts on Autonomy and Equality in Relation to Roe v. Wade|údar=Ruth Bader Ginsburg|dáta=1985|dátarochtana=2021}}</ref> a foilsíodh i 1985, gur tháinig dlíthe cosúil leis an ochtú leasú a bhí againne in Éirinn idir 1982 -2018 salach ar chumas na mban ‘''to stand in relation to man, society, and the state as an independent, self-sustaining, equal citizen’''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-leargas-ar-leith-ag-ruth-bader-ginsburg-ar-chas-na-mban/|teideal=Bhí léargas ar leith ag Ruth Bader Ginsburg ar chás na mban|údar=John-Paul McCarthy|dáta=2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-06}}</ref> Dar le Ginsburg, níor mhínigh an Chúirt Uachtarach ceist an ghinmhillte i gceart. Mhaígh an Chúirt i 1973 gur chóir go mbeadh cead ag bean deireadh a chur le toircheas dá dtabharfaí an chomhairle sin di nuair a bhí sí ag caint lena dochtúir ''go príobháideach''. Más ea, d’eascair an ceart sin as an bpríobháideachas féin. Argóint fhíorlag ab ea í sin dar le Ginsburg agus chuir sí béim ar choincheap eile, sé sin an comhionannas.<ref name=":0" /> Dar léi, dá gcuirfeadh an stát féin pionós ar bhean a bhí ag déanamh iarracht ginmhilleadh a fháil di féin, ní bheadh an stát ag tabhairt cothrom na Féinne di toisc nár cuireadh bac nó pionós ar bith ar an bhfear a chruthaigh an féatas céanna.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] * [[Ginmhilleadh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cásanna dlí]] [[Catagóir:Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Ginmhilleadh]] [[Catagóir:1973]] ffbhjanqq29lxhxkpphtp1qlcuas0ah 0 97835 1322204 1003822 2026-07-30T15:55:15Z Saighneánach 72809 Also a misspelling from Wikipedia 1322204 wikitext text/x-wiki {{scrios}}#athsheoladh [[Conmhaicne Mheánmhaigh]] co3xsoimpb4ruwu2nurkvzg4yncawyg 0 97912 1322182 1170566 2026-07-30T15:36:14Z Saighneánach 72809 Fix 1322182 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Wasserstoff.svg|alt=Lewis structure for molecular hydrogen.|deas|mion|[[Struchtúr Lewis|Struchtúr Lewis]] maidir le [[hidrigin]] mhóilíneach. Tabhair faoi deara íomhá den nasc singil.]] [[Íomhá:Methane.Structural formula.V1.svg|alt=Lewis structure for methane.|deas|mion|Struchtúr Lewis don [[Meatán|mheatán]]. Tabhair faoi deara an léiriú ar na ceithre nasc singil idir na hadaimh charbóin agus hidrigine.]] [[Íomhá:Alkane IUPAC1.svg|alt=Lewis structure for an alkane.|deas|mion| Struchtúr Lewis d’[[alcán]]. [[Nasc comhfhiúsach|Tabhair faoi deara gur naisc chomhfhiúsacha]] singile iad na naisc go léir.]] Sa [[Ceimic|cheimic]], is éard atá i '''nasc singil''' ann ná [[nasc ceimiceach]] idir dhá [[adamh]] ina bhfuil dhá [[Fiúsleictreon|fhiúsleictreon]]. Is é sin, is i bpéirí a roinntear na [[Leictreon|leictreoin]] a riartasr idir dhá adamh.<ref>COVALENT BONDING - SINGLE BONDS. http://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/covalent.html}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dá bhrí sin, is cineál [[nasc comhfhiúsach]] é nasc singil. Gintear gnáthnasc comhfhiúsach de bharr dísiú de leictreon amháin d'adamh amháin le leictreon amháin d'adamh eile. Nuair a fhorluíonn siad ar a chéile, meascann siad i gcaoi go ngintear fithiseán nua idir an dá adamh. Tugtar [[Fithiseán adamhach|fithiseán móilíneach nascach]] ar an bhfithiseán nua sin. Cur i gcás, i ndéanmhaíocht an naisc H-H forluíonn na fithiseáin adamhacha ar a chéile i dtosach agus ansin meascann siad chun fithisean móilíneach a dhéanamh. Mar [[struchtúr Lewis]], tugtar nasc singil mar A:A nó A-A a léiríonn A ina dúil (Moore, Stanitski, agus Jurs 329). Sa chéad leagan, is ionann gach ponc agus leictreon riartha, agus sa dara leagan, is ionann an nasc agus an dá leictreon atá riartha sa nasc singil. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir: Nascadh ceimiceach]] bi31itrvpzevfrdth4kgznj0ic1gigr 0 99766 1322157 1192807 2026-07-30T14:36:26Z Saighneánach 72809 Typo 1322157 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} [[Íomhá:José León Armero Bust 06.jpg|clé|mion|Laoch náisiúnta is ea José Leon Armero; ainmníodh an baile 'Armero' sa bhliain 1930]] Is baile bardais é Armero sa [[Cholóim]]. Bunaíodh an baile sa bhliain 1895 agus scriosadh an baile iomlán in 1985 nuair a bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bhuail an chéad [[Lahar (láibshreabhadh)|lahar]] an baile [[Armero (an Cholóim)|Armero]] i lár na hoíche ar 13 Samhain agus tháinig cúpla eile ina dhiaidh sin ar an 14 Samhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chegg.com/flashcards/tireolas-bl-1-16c297a1-88c0-4abf-888e-868d064f0d10/deck|teideal=Tíreolas Bl 1 Flashcards {{!}} Chegg.com|work=www.chegg.com|dátarochtana=2021-11-14|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114141832/https://www.chegg.com/flashcards/tireolas-bl-1-16c297a1-88c0-4abf-888e-868d064f0d10/deck}}</ref> Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘[[Tragóid Armero (sa Cholóim, 1985)|tubaiste Armero]]’ ar an eachtra seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Armero tragedy|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Armero_tragedy&oldid=1055092459|journal=Wikipedia|date=2021-11-13|language=en}}</ref> [[Íomhá:Armero_aftermath_Marso.jpg|clé|mion|1985: Scrios cúpla [[Lahar (láibshreabhadh)|lahar]] an baile Armero]] Inniu tá úirleachas ([[reilig]]) san áit a raibh an baile sa bhliain 1985, an '<nowiki/>''Camposanto'''. Bhí 12,852 ina gcónaí sa bhardas in 2005. == Féach freisin == * [[Lahar (láibshreabhadh)|Lahar]] * [[Tragóid Armero]], 1985 * Bás[[Omayra Sánchez]] * [[Nevado del Ruiz]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Síolta tíreolaíochta na Colóime]] [[Catagóir:Tíreolaíocht na Colóime]] 33mt3jpxorpe74ww23n4sz3obmddfbj 0 99835 1322179 1172953 2026-07-30T15:34:30Z Saighneánach 72809 Typo 1322179 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ileolaí]] [[An Iorua|Ioruach]] agus buaiteoir [[Duais Nobel na Síochána]] ab ea '''Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen''' ([[Ioruais]]: [ˈfrɪ̂tːjɔf ˈnɑ̀nsn̩]; 10 Deireadh Fómhair 1861 – 13 Bealtaine 1930), a bhí ina thaiscéalaí, eolaí, taidhleoir agus daonchara. Bhí sé i gceannas ar an bhfoireann a thrasnaigh [[an Ghraonlainn]] den chéad uair i 1888. Tharraing sé cáil idirnáisiúnta air féin tar éis dó an domhanleithead thuaidh is airde (86° 14′) a bhaint amach le linn a thurais ''Fram'' i 1893—1896. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Nansen, Fridtjof}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hIorua]] [[Catagóir:Básanna i 1930]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1861]] [[Category:Biography with signature]] [[Category:Articles with hCards]] afyiz472nk1sofypwi7q2mnurqz00ot 0 99917 1322237 1315078 2026-07-31T04:43:42Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322237 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} Long chogaidh ba ea an '''long fhada Lochlannach'''. Tá fianaise sheandálaíoch ar fáil ón 4ú haois RCh.<ref>{{Cite journal |last=Jan |first=Bill |date=2003 |title=Scandinavian Warships and Naval Power in the Thirteenth and Fourteenth Centuries |journal=War at Sea in the Middle Ages and the Renaissance |volume=14 |pages=35–52 |jstor=10.7722/j.ctt81rtx.9|isbn=9780851159034 }}</ref> Tá cosúlacht éigin, i gcúrsaí longthógála, idir an long fhada agus soithigh eile in iarthuaisceart na hEorpa, ar nós longa Sasanacha, agus mar sin a bhí an scéal ar feadh na gcéadta bliain. Tháinig athrú ar an long fhada le himeacht aimsire, agus cuireadh bailchríoch uirthi idir an 9ú agus an 13ú haois. ==Airíonna== Bhí an long fhada caol agus éadrom, agus bhí tarraingt éadomhain aici, rud a lig don fhoireann campáil ar thrá, an long a iompú droim ar ais mar fhothain nó í a iompar thar tír. Bhí an tosach agus an deireadh comhchruthach, rud a lig di cúlú gan casadh, agus ba mhór an áis é sin sa tuaisceart, mar a raibh baol ag roinnt leis an oighear. Bhí rámha roinnte feadh na loinge, agus i gceann tamaill cuireadh crann inti le coirneog.<ref name="Heath2005">{{cite book|author=Byron Heath|title=Discovering the Great South Land|url=https://books.google.com/books?id=yOWLaNm6c7sC&pg=PA26|access-date=2 July 2013|year=2005|publisher=Rosenberg Publishing|isbn=978-1-877058-31-8|pages=26–}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417092040/https://books.google.com/books?id=yOWLaNm6c7sC&pg=PA26 |date=17 Aibreán 2023 }}</ref> Bhí siúl difriúil faoi longa difriúla, ach i gcoitinne bhí siúl idir cúig agus deich gcnota (idir 9 agus 18 gciliméadar san uair) fúthu, agus nuair ab fhearr an aimsir bheadh luas timpeall 15 chnota (28 gciliméadar san uair) fúthu.<ref>{{Cite web |url=http://www.vikingeskibsmuseet.dk/index.php?id=1404&L=1 |teideal=The Viking Ship Museum, The five Skuldelev ships |access-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718231844/http://www.vikingeskibsmuseet.dk/index.php?id=1404&L=1 |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead |dátarochtana=2021-12-02 |archivedate=2011-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718231844/http://www.vikingeskibsmuseet.dk/index.php?id=1404&L=1 }}</ref> ==Stair== Bhí éagsúlacht ag baint le longa fada de réir na háite, lucht a ndéanta agus an adhmaid a bhí ar fáil: adhmad giúise s[[an Iorua]] agus [[an tSualainn|sa tSualainn]] agus adhmad dara [[an Danmhairg|sa Danmhairg]]. Chomh maith leis sin, bhí airíonna dá cuid féin ag gach long de réir na timpeallachta áitiúla.<ref>{{Cite journal|title=The Viking Ship|journal=Journal of Coastal Research|volume=13|issue=4|pages=1282–1289|language=en|jstor = 4298737|last1 = Bruun|first1 = Per|year=1997}}</ref> Ba mhinic a bhí siad i bpáirt ag feirmeoirí cósta nó a chuirfeadh rí á dtógáil sa 10ú haois le linn cogaidh. Ba mhó an fheidhm a baineadh astu mar longa trúpaí ná mar longa cogaidh. Sa 10ú haois d’fhéadfaí longa a cheangal le chéile i gcath amach ón gcósta mar ardán ag slua coise. Le linn bhuaic na Lochlannach sa 9ú haois rinne cabhlaigh mhóra an impireacht Fhrancach a ionsaí suas aibhneacha móra amhail an tSéin. Creachadh Rouen in 841, bliain i ndiaidh bhás Louis Chráifigh, mac le Séarlais Mhóir. Ionsaíodh Quentovic in aice le Étaples in 842 agus d’ionsaigh 600 long Hamburg in 845. An bhliain chéanna rinne 129 long ionsaí suas an tSéin.<ref>Magnusson, Magnus (2003). ''The Vikings''. Tempus, lch 71. ISBN: 0752426990; 13: 9780752426990</ref> Deir ''Annála Uladh'' gur loisc na Lochlannaigh Inis Pádraig, lastuaidh de Bhaile Átha Cliath, in 798 agus go ndearna siad ruathar mór ar Éirinn agus ar Albain. Bhí 60 long ar an Life in 837 agus 60 long eile ar an mBóinn agus rinne na loingis slad ann sular buaileadh iad.<ref> 798: Combustio Inse Patraicc o genntibh, & borime na crich do breith & scrin Do Chonna do briseadh doaibh & innreda mara doaib cene eiter Erinn & Albain. 837.3: Longas tre-fhichet long di Norddmannaibh for Boinn; longas .ii. tre-fhichet long for abaind Liphi. Ro slatsat iarum in di longais-sin Magh Liphi & Magh m-Bregh eter cealla & dune & treba. Roiniudh re feraib Bregh for Gallaibh ec Deoninni i Mughdornaibh Bregh conid-torchradar se fichit diibh. 837.4: Bellum re genntibh oc Inbiur na m-Barc for h-U Neill o Shinaind co muir dú i r-roladh ar nad-ráirmedh, acht primi reges euasserunt. ''Annála Uladh'': https://celt.ucc.ie/published/G100001A/index.html.</ref><ref> Roger Atwood, “The Vikings in Ireland,” March/April 2015, ''Archeology'': https://www.archaeology.org/issues/168-1503/features/2969-ireland-dublin-early-viking-prescence#art_page4</ref> ==Cineálacha long== Roinntear longa fada de réir méide, modhanna tógála agus gradaim. Is é an bealach is coitianta chun iad a rangú de réir an méid áiteanna iomartha. ===Karvi=== An long fhada is lú. De réir Dhlí Gulating an 10ú haois, ní fhéadtar long a úsáid le haghaidh cogaidh mura bhfuil 13 bhinse iomartha aici; thugtaí karvi ar shoitheach a raibh ó 6 go dtí 13 bhinse aici.<ref>Comhthionól bliantúil san Iorua ba ea an Gulaþing agus é ar bun ó c. 900 go dtí 1300. Tá cuid mhaith dá chuid reachtaíochta le fáil in Codex Ranzovianus, lámhscríbhinn a breacadh c. 1250.</ref> Soitheach ilfhóinteach ba ea an karvi agus í á húsáid le haghaidh iascaireachta agus trádála, agus uaireanta le haghaidh cogaidh. ===Snekkja=== [[Image:Moragsoorm.jpg|thumb|Macasamhail lánscála de snekkja in Morąg sa Pholainn]] Ba í an snekkja an long ba lú toirt i gcogadh agus í rangaithe mar long a raibh 20 binse iomartha aici ar a laghad. Bheadh a leithéid timpeall 17 méadar ar fad agus 2.5 méadar ar leithead, agus bheadh tarraingt 0.5 méadar aici. Is dócha go n-iompródh sí timpeall daichead rámhaí agus fear stiúrach. Bhí an snekkja ar na longa ba choitianta. Deirtí go raibh 1,200 ceann ag an rí Canute san Iorua in 2028.<ref name="Nyerup1803">{{cite book|author=Rasmus Nyerup|title=Historisk-statistisk Skildring af Tilstanden i Danmark og Norge, i ældre og nyere tider|url=https://books.google.com/books?id=SdNAAAAAcAAJ&pg=PA71|access-date=2 July 2013|year=1803|publisher=Soldin|pages=71–}}</ref> Ba mhó an tarraingt a bhí ag an snekkja Ioruach ná mar a bhí ag a leithéid sa Danmhairg, mar b’éigean don chéad long a bheith in ann ag caolsáilí domhaine agus ag aimsir Atlantach, agus bhí an dara long oiriúnach do chóstaí ísle agus do thránna. ===Skeið === Ba mhó an toirt a bhí sa ''skeið'' agus níos mó ná 30 binse iomartha aici. Tá longa den chineál seo ar na longa fada is toirtiúla dá raibh ann. Tháinig seandálaithe ar roinnt long den saghas seo in Roskilde sa Danmhairg nuair a bhí obair á déanamh ar an gcaladh in 1962 agus in 1996-7. Tugadh ''Skuldelev 2'' ar an log a fuarthas in 1962, long a rinneadh d’adhmad dara i ndúiche Bhaile Átha Cliath c. 1042. D’fhéad sí 70 nó 80 duine a iompar agus bhí sí beagnach 30 méadar ar fad. In 1996-7 fuair seandálaithe long eile, long ar tugadh ''Roskilde 6'' uirthi: bhí sí 37 méadar ar fad – an loch fhada ab fhaide dá bhfuarthas riamh. Rinneadh í c. 1025.<ref name="Jensen2001">{{cite book|author=Jørgen Jensen|title=Danmarks oldtid: Yngre Jernalder og Vikingetid 400–1050 e. Kr|url=https://books.google.com/books?id=-0MjAQAAMAAJ|access-date=2 July 2013|year=2001|publisher=Gyldendal|isbn=978-87-02-00333-8|page=413}}</ref> ===Drakkar=== Tá eolas ar an ''drakkar'' nó ''dreki'' (dragan)<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|title=Ships and Men in the Late Viking Age: The Vocabulary of Runic Inscriptions and Skaldic Verse|journal=Ships and Men in the Late Viking Age|pages=119–179|language=en|jstor=10.7722/j.ctt163tb4f.9|last1=Jesch|first1=Judith|year=2001|isbn=9780851158266}}</ref> 'dragon', are the type of ship, of thirty rowing benches and upwards<ref name=":0">{{Cite journal|last=RODGER|first=N. A. M.|date=1995|title=Cnut's Geld and the Size of Danish Ships|journal=The English Historical Review|volume=CX|issue=436|pages=392–403|doi=10.1093/ehr/cx.436.392|issn=0013-8266}}</ref> ó théacsanna amháin. In ''Göngu-Hrólfs saga'' deirtear go raibh na longa seo neamhchoitianta, go hálainn agus sármhaisithe, agus feidhm á baint astu acu siúd a bhí ag creachadóireacht. Is dócha gur skeið long dá leithéid ach snoiteáin d’ainmhithe bagarthacha, dragain nó eile, a bheith ar a tosach.<ref name="Magnússon1906">{{cite book|author=E. Magnússon|title=Notes on shipbuilding & nautical terms of old in the North |year=1906|publisher=Magnússon|page=45}}</ref> ==Déanamh== Na modhanna longthógála atá le feiceáil i ndéanamh na loinge fada tá siad le feiceáil i bhfad roimhe sin i ndéanamh [[bád Hjortspring|bhád Hjortspring]], soitheach a tógadh idir 500 agus 300 RCh.<ref name="Asingh2009">{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&pg=PA195|access-date=2 July 2013|year=2009|publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4|pages=195–}}</ref> Ceanglaíodh na cláir le cordaí agus baineadh feidhm as céaslaí seachas as rámha. Bhí sí 20 méadar ar fad ach ní raibh sí ach sé mhéadar ar leithead. Bhí trasghearradh cruinn aici, in éineacht le tosach agus deireadh íseal. Is dócha gur ar abhainn a d’imíodh sí den chuid is mó. Is cuid suntais iad an dá bheangán scoite ar an tosach. [[Image:Hammars (I).JPG|upright|thumb| Stora Hammars sa tSualainn, leacht a thaispeánann laochra i long fhada]] Is í bád Nydam an chéad fhíorlong fhada iomartha a fuarthas agus í déanta sa Danmhairg c. 350 RCh. Bhí cabhail chruinn aici faoi uisce ach ba mhó an caitheamh amach aici sa chabhail uachtarach ná mar a bhí ag bád Hjortsprung. Ba bhád clinse í agus na cláir ceangailte le tairní. Bhí airde éigin sa tosach agus sa deireadh. Clár leacaithe ba ea an chíle agus é dhá oiread chomh tiubh le gnáthstráca, cé nach mbeadh sé láidir a dhóthain chun crann a iompar. Bhí seolta á n-úsáid chomh luath leis an 8ú haois. Bhí na seolta ba luaithe déanta de leabhbanna éadaigh, iad fuaite le chéile agus cuma bhreac nó phléatach orthu.<ref>Op. cit. Magnusson 2003, lch 90</ref> Tógadh long Kvalsund c. 700 AD agus fíorchíl fúithi. Bhí sí níos cothroime thíos agus ní raibh an oiread sin caitheamh amach thuas, rud a fhágann go mbeadh acmhainn mhaith farraige aici, agus bhí tosach ard aici mar a bheadh ag na longa fada a bhí le teacht. Bhí trasghearradh cearnach ag an gcrann agus bhíothas in ann é a ísliú agus a ardú. ===Keel, stems and hull=== [[File:Sebbe Als 2.jpg|thumb|Líníocht de long fhada, an Sebbe, ''snekke'' athchruthaithe ón Danmhairg.]] [[File:Immegram kyst.jpg|thumb|An ''Imme Gram'', long athchruthaithe.]] Tógadh na longa fada le tomhas na súl. Rinneadh an chíl agus na stuiminí ar dtús. Bhí cruth na stuimine bunaithe ar theascáin de chiorcail de thomhais dhifriúla. Bhí an chíle déanta de T agus é bunoscionn le haghaidh na strácaí íochtair. Bhí an chíle déanta de roinnt codanna agus iad ceangailte le duail. Soithí clinse ba ea formhór mór na long fada, agus baineadh feidhm as cláir dhara a bhí tuairim is 25 mm ar tiús agus agus caolú tuairim is 20 mm ar gach ciumhais. Gearradh na cláir go gathach i dtreo go raibh an snáithe dronuilleach le dromchla an chláir. Dá bhrí sin tá an t-adhmad chomh tréan agus is féidir, le lúbadh cothrom agus le ráta cothrom borrtha agus craptha. An clár os cionn chasadh an ruma, an ''meginhufr'', bhí sé timpeall 37 mm ar tiús ar longa a bhí an-fhada. Cuireadh timpeall 25 – 30 mm d’fhorluí ar na cláir agus ceanglaíodh le seamanna iarainn iad. Pulcadh an forluí le fionnadh nó le holann nó, uaireanta, le cnáib a bhí ar maos i dtarra giúise. Bhí achar timpeall 170 mm idir na seamanna i lár na loinge, mar a raibh cláir dhíreacha, ach bhí na seamanna níos gaire dá chéile agus na cláir ag éirí aníos i dtreo chuar an tosaigh agus an deiridh. Ba mhór an lúbadh a bhí sna cláir dheiridh, toisc iad a bheith níos tanaí agus níos caoile. I longa galánta rinneadh na cláir thosaigh as adhmad a raibh cuair nádúrtha aige. Baineadh feidhm as cláir fhliucha nó neamhstálaithe, rud a lig don togálaí cruth áirithe a chur orthu: nuair a thriomaigh siad, choinneoidís an cruth sin. I longa níos simplí baineadh úsáid as cláir ghearra agus iad beagnach díreach sa tosach agus sa deireadh. Mura raibh cláir fhada ar fáil nó an long a bheith an-fhada, cuireadh na cláir le chéile tóin le ceann, nó úsáideadh scarbhailt agus iad daingnithe le tairní. Nuair a bhí na cláir chomh hard agus ba chuí, cuireadh na meáneasnaí agus na bíomaí trasna isteach. Cuireadh na meáneasnaí gar dá chéile agus timpeall 850 mm d’achar eatarthu. D’fhág sin an t-achar ceart idir na rámhaithe agus slí ann le haghaidh na gcófraí a d’úsáid na mairnéalaigh mar thochtaí. Rinneadh na meáneasnaí cois cíle as uillinneacha nádúrtha adhmaid. Is iondúil nach gceanglófaí na meáneasnaí uachtaracha de na meáneasnaí íochtaracha, rud a ligfeadh don chabhail lúbadh beagán. Coinníodh na páirteanna le chéile le seamanna iarainn a buaileadh isteach ón taobh amuigh den chabhail agus a ceanglaíodh istigh le leicneáin: ghearrfaí ceann an tseama. Bhainfí feidhm as tuairim is 700 cileagram de thairní iarainn. Ina lán long luath ceanglaíodh cláir mhóra le duail; rinneadh poll a bhí timpeall 20 mm trasna, cuireadh an dual isteach agus é scoilte, agus sádh ding chaol isteach sa scoilt. Fuarthas lorg na hola rois ar roinnt dual, rud a thabharfadh le fios gur cuireadh na duail ar maos san ola roimh ré. Dhéanfadh an ola an dual a ghreamú agus bheadh díon éigin ar an uisce inti. Ba chaol agus ba dhomhain cíle na loinge fada. Uaireanta bhí fáschíle ann chun an chíle féin a chosaint ar chaitheamh agus an long á tarraingt aníos. Bhí an earrainne an-láidir, mar bheadh oighear roimh an long san earrach. Bhí leithead maith ag an long fhada, rud a choiscfeadh uirthi iompú. Bhí béalbhaigh arda ar longa a théadh amach ar an bhfarraige agus glúine ar na bíomaí trasna mar thaca. Rinneadh an chabhail uiscedhíonach le fionnadh, olann, cnáib nó caonach a bhí ar maos i dtarra giúise. Tá fianaise ann ar úsáid an tarra chomh luath le 100 AD, agus cuireadh dáta idir 680 AD agus 900 AD le poill mhóra tharra a d’fhéadfadh 300 lítear de tharra a sholáthar d’aon iarraidh.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/04/viking-longboat-industrial-tar-pits-dominance-seas|teideal=The secret of Viking success? A good coat of tar…|last=McKie|first=Robin|date=4 November 2018|work=The Observer|access-date=3 November 2019|language=en-GB|issn=0029-7712}}</ref> Rinneadh poll a bhí timpeall 25 mm trasna sa stráca íochtair ar thaobh amháin chun uisce fearthainne a ligean amach. Ní raibh leapacha iomartha ná cnogaí dola ag na rámha ach poill faoin ngunail. Chuirtí dioscaí adhmaid ar na poill ar an taobh istigh agus na rámha díomhaoin. Baineadh feidhm as na poill chun feistiú agus le haghaidh scód. D’éirigh an mheáneasna uachtarach thosaigh os cionn na líne lagbhoird agus í snoite le haghaidh téada ancaire nó feistithe. ==Seol agus crann== Is léir ó scéalta agus ó íomhánna go raibh seolta cearnacha ag na longa fada agus iad déanta de “wadmal” – éadach garbh olla. Bhí an crann gafa ag ceap mór leathchiorclach treo a raibh ''kerling'' (“cailleach”) air, agus is iondúil a chaolódh an crann isteach in alt sa chílsean. Bhí an ceap treo suite trasna dhá fhráma mhóra a bhí ag síneadh ó thaobh go taobh os cionn na cíle i lár na loinge. Chomh maith leis sin, bhí teanntán os cionn an chip threo agus díreach faoi bhun na deice a bhí ina thaca ag an gcrann. Balc ba ea é a raibh sliotán ann agus a haghaidh siar chun sa crann a ghlacadh fad is a bhí sé á ardú. Nuair a íslíodh an crann coinníodh a bhun sa cheap treo agus leagadh barr an chrainn ar chrúca adhmaid ar bhord na sceathraí i dtreo nach gcuirfeadh sé isteach ar an stiúir. ===Stiúir=== Faoin 10ú haois bhí an rámh taoibh á úsáid mar stiúir. Bhí dhá pholl chearnacha i mbarr na sáfaí stiúrach; de ghnáth, cuireadh an stiúir sa pholl uachtarach i dtreo go raibh a haghaidh trasna. Bhí an tsáfach nasctha leis an ngunail le halt U-chruthach. In aice leis an deireadh bhí frídeoir: chuaigh téad trí lár bhos na stiúrach, tríd an bhfrídeoir agus tríd an bhéalbhach agus feistíodh í istigh. In uisce éadomhain aistríodh an stiúir go dtí an poll íochtarach, scaoileadh an téad agus tarraingíodh barr na stiúrach aníos. ===Ancairí=== Bhí dhá chineál ancaire ann. Cuing nádúrtha adhmaid ba ea an ceann ba choitianta agus cloch neadaithe inti; socraíodh an chloch le píosa adhmaid nó le píosa cuar iarainn.<ref>{{cite web|url=http://www.vikingeskibsmuseet.dk/en/professions/education/method/the-archaeological-sources/ladby/?T=&S=8|teideal=Ladby|publisher=Viking Ship Museum, Roskilde|access-date=10 January 2016}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Uirlisí an longthógálaí=== Fuair seandálaithe a lán uirlisí in York (cathair Lochlannach) a bhain leis an ré 850-950, buaic na linne Lochlannaí. Bhain logthógálaithe úsáid as an tá, an tua, an máilléad agus dingeacha, in éineacht le inneonacha, líomháin, deimheas, meanaí, tarathair, gúistí, sceana tarraingthe, sceana eile (amhail sceana fillte), siséil agus boghshábha. Fuarthas béalmhír casdruilire agus í ar fheabhas chun poill a dhéanamh i dual. ==Nótaí== {{Reflist|30em}} ==Tagairtí== {{refbegin|2}} * Bill, Jan (1997). "Ships and seamanship", in Sawyer, P. (ed.), ''Oxford Illustrated History of the Vikings", Oxford: Oxford University Press. * Bill, Jan (2008). "Viking Ships and the Sea", in Brink, S. and Price, N. (eds), ''The Viking World'', Routledge, 2008, pp.&nbsp;170–80. *Hegedüs, R., Åkesson, S., Wehner, R., & Horváth, G. (2007). Could Vikings Have Navigated under Foggy and Cloudy Conditions by Skylight Polarization? On the Atmospheric Optical Prerequisites of Polarimetric Viking Navigation under Foggy and Cloudy Skies. Proceedings: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 463(2080), 1081-1095.{{ISBN|978-0-415-69262-5}}. * Brøgger, A.W. and Shetelig, H. (1951). ''The Vikings Ships. Their Ancestry and Evolution'', Oslo: Dreyer, 1951. * Bruun, Per (1997). [https://www.jstor.org/stable/4298737 "The Viking Ship,"] ''Journal of Coastal Research'', 4 (1997): 1282–89. [[JSTOR]] * Durham, Keith (2002). ''Viking Longship'', [New Vanguard 47], Osprey Publishing, 2002. {{ISBN|978-1-84176-349-1}} * W. Fitzhugh and E. Ward, ''Vikings: The North Atlantic Saga''. Washington: Smithsonian Institution Press. 2000. * Anton Wilhelm Brøgger (archeologist) (A. W. Brøgger) (1951). ''The Viking ships, their ancestry and evolution'', Oslo: Dreyer. 1951. * Hale, J.R. (1998)."'The Viking Longship", ''Scientific American'' February 1998, pp.&nbsp;58–66. * K. McCone, 'Zisalpinisch-gallisch uenia und lokan' in ''Festschrift Untermann'', ed Heidermans et al., Innsbruck, 1993.1. * L. Trent (1999). ''The Viking Longship'', San Diego: Lucent Books, 1999. * A. Forte, R. Oram, and F. Pederson. ''[https://books.google.com/books?id=_vEd859jvk0C&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false Viking Empires]''. 1st. ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2005 {{ISBN|0-521-82992-5}}. * D. Dersin, ed., ''What Life Was Like When Longships Sailed''. 1st ed. Richmond: Time Life Books, 1998. * [[Anton Wilhelm Brøgger (archeologist)|A. W. Brøgger]] and [[Haakon Shetelig|H. Shetelig]], ''The Viking Ships''. Twayne Publishers, New York, 1971, and C. Hurst, London, 1971. * Chartrand, Rene, Mark Harrison, Ian Heath, and Keith Durham. ''The Vikings: voyagers of discovery and plunder''. Osprey Publishing, 2006. 142–90. *Jesch, J. (2001). "Ships and Sailing." In ''Ships and Men in the Late Viking Age: The Vocabulary of Runic Inscriptions and Skaldic Verse'' (pp.&nbsp;119–179). *N. A. M. Rodger. (1995). "Cnut's Geld and the Size of Danish Ships". ''The English Historical Review'', 110 (436), 392–403. *Per Bruun. (1997). "The Viking Ship". ''Journal of Coastal Research'', 13(4), 1282–1289. *Horváth, G., Barta, A., Pomozi, I., Suhai, B., Hegedüs, R., Åkesson, S., Wehner, R. (2011). "On the trail of Vikings with polarized skylight: Experimental study of the atmospheric optical prerequisites allowing polarimetric navigation by Viking seafarers". ''Philosophical Transactions: Biological Sciences'', 366 (1565), 772–782. *Bill, J. (2003). "Scandinavian Warships and Naval Power in the Thirteenth and Fourteenth Centuries". In Hattendorf J. & Unger R. (Eds.), ''War at Sea in the Middle Ages and the Renaissance'' (pp.&nbsp;35–52). Boydell and Brewer.{{refend}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.vikingeskibsmuseet.dk/ An Iarsmalann Lochlannach in Roskilde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125082555/http://www.vikingeskibsmuseet.dk/ |date=2009-11-25 }} * [http://www.khm.uio.no/vikingskipshuset/ Iarsmalann na Long Lochlannach in Oslo] * [http://www.neuroscience-of-music.se/ormen/index.htm The ''Ormen Friske'' disaster – a warning against construction errors in Viking ship replicas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306075419/http://www.neuroscience-of-music.se/ormen/index.htm |date=2010-03-06 }} * [https://web.archive.org/web/20091027040809/http://geocities.com/ormenfriske/ The ''Ormen Friske'' disaster in 1950 investigated] * [https://web.archive.org/web/20041211030348/http://home.online.no/~joeolavl/viking/index.htm Viking ships and traditional Norse wooden boats] * http://history-world.org/vikings.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222191021/http://history-world.org/vikings.htm |date=2019-02-22 }} * https://www.pbs.org/wgbh/nova/ancient/viking-ships.html [[Catagóir:Seandálaíocht]] [[Catagóir:Seoltóireacht]] [[Catagóir:Longa]] ihk8r4vdzs1p9jfrmh5jnbz0axndo5f 0 100611 1322187 1128350 2026-07-30T15:39:43Z Saighneánach 72809 Typo 1322187 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Oifigeach san arm Briotanach ba ea Leifteanaint '''Harry "Breaker" Morant''' ([[9 Nollaig]] [[1864]] – [[27 Feabhra]] [[1902]]). Cuireadh é chun báis le scuad lámhaigh tar éis d'armchúirt é a chiontú i bpríosúnaigh a dhúnmharú le linn [[Dara Cogadh na mBórach]] (cuireadh a comrádaí, Peter Handcock, chun báis chomh maith). D'admhaigh Morant gur dhúnmharfóir é agus ní raibh éinne in amhras gur mharaigh Morant daoine gan chosaint, idir phríosúnaigh agus sibhialtaigh, le tréan díoltais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4119155871442039|teideal=Breaker Morant|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2021|dátarochtana=2022}}</ref> [[Íomhá:Breaker-morant-grave.jpg|clé|mion|1902: Major James Francis Thomas, abhcóide na gcosantóirí, roimh uaigh Morant agus Handcock]] É sin ráite, tá an cás conspóideach fós. sa chéad dul síos, bhí sáruithe nósanna imeachta ann sna trialacha. Níos tábhachtaí, meastar go ndearnadh ceap milleáin de, mar gheall ar pholasaí a tháinig ó leibhéal ní b'airde a chur i bhfeidhm. Mhaígh Morant agus Handcock gur * chóir pardún a thabhairt (condonation)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Condonation|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Condonation&oldid=1103916620|journal=Wikipedia|date=2022-08-11|language=en}}</ref> ar an mbonn gur comhlíonadh dualgas onóra nó iontaobhais tar éis eolais maidir le cion a rinne an saighdiúir (leithscéal leagtha síos ag [[Diúc Wellington]]) * fuarthas ordú ó oifigeach a bhí os cionn an chiontóra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Superior orders̊' nó the 'Nuremburg defense'|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Superior_orders&oldid=1141563011|journal=Wikipedia|date=2023-02-25|language=en}}</ref> Ach shocraigh an armchúirt sa chás seo (trí fhorcheilt, mar a bhítear á mhaíomh) nár tugadh aon ordú dá leithéid sin. Cúisíodh beirt eile, An Mhaoir Robert Lenehan (Roibeard Uí Léanacháin) agus An Chaptaein Alfred Taylor (a rugadh i mBaile Átha Cliath). Bhí na hionchúisitheoirí míleata ag díriú go príomha orthu, mar na tionscnóirí a bhí taobh thiar de na cionta. Ach níor thoiligh Morant nó Handcock tiontú i d'fhinné ar son an Rí in aghaidh Lenehan agus Taylor agus fuarthas iad araon neamhchiontach. == Féach freisin == * [[Coireanna cogaidh na Breataine]] * [[Peter Handcock|Peter Handcock]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Morant, Breaker}} [[Catagóir:Básanna i 1902]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Coireanna cogaidh]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] trb6gkfk9npbv9bev7zux39ud3zi6ko 0 100742 1322163 1186602 2026-07-30T14:40:25Z Saighneánach 72809 Typo 1322163 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Iar-Phríomh-[[Breitheamh|Bhreitheamh]] ar an [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]] is ea '''Sian Elias''' (a rugadh ar [[13 Márta]] [[1949]]) an dara duine déag agus an chéad bhean a bhí sa phost sin. [[Íomhá:Sian Elias.jpg|clé|mion|257x257px|2017]] == Gairm == Abhcóide ó 1975 go 1995, bhí Elias ina Coimisinéir Dlí ó 1984 go 1988. Rinneadh Abhcóide na Banríona di sa bhliain 1988 (in éineacht le Lowell Goddard, duine den chéad bheirt bhan a ndearnadh Abhcóide na Banríona díobh).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/5320399391317675|teideal=Sian Elias|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2022|dátarochtana=2022}}</ref> [[Íomhá:Gg-state-opening-parliament-2011-001.jpg|clé|mion|180x180px|2011: Chief Justice Right Honourable Dame Sian Elias chun tosaigh]] Bhí Elias ina gnáthbhreitheamh den Ard-Chúirt ó 1995 go dtí go ndearnadh Príomh-Bhreitheamh di sa bhliain 1999 agus ina ball den Chúirt Uachtarach ó bunaíodh í, sa bhliain 2004.<ref name=":0" /> Sa bhliain 2019, chuaigh sí ar scor cúpla seachtain níos lú ná a bheith dhá scór bliain ina Príomh-Bhreitheamh ar an Nua-Shéalainn.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Breithiúna|Breithiúna]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-nz}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1949]] [[Catagóir:Breithiúna]] [[Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha]] {{DEFAULTSORT:Elias, Sian}} sbjxzewog71ta2beb908s3oo80bhttt 0 101039 1322152 1117609 2026-07-30T14:28:12Z Saighneánach 72809 Typo 1322152 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Mountainview Tavern, Woodvale Road - geograph.org.uk - 2958080.jpg|mion|clé|An Mountainview Tavern inniu, 417 Shankill Rd, Woodvale, Belfast BT13 3AG ]] Tharla '''ionsaithe seicteacha i mBéal Feirste''' ar [[5 Aibreán]] [[1975]]. [[Íomhá:Mountainview Tavern, Upper Shankill - geograph.org.uk - 3209630.jpg|mion|clé|Mountainview Tavern, Upper Shankill]] D'ionsaigh an [[Óglaigh Uladh|UVF]] McLaughlin's Bar sa cheantar New Lodge ag 3pm. Bhí an [[Rásaíocht chapall|rás capall]],an ''[[Grand National]]'', ar siúl. Dúnmharaíodh Kevin Kane (18) agus a chara Michael Coyle (20);<ref>{{Lua idirlín|url=https://1lib.domains/?redirectUrl=/book/5978732/c20fcf|teideal=Torn apart: fifty years of the Troubles, 1969-2019|údar=Wharton, Ken|dáta=2019|work="... the UVF planted several explosives inside a gas cylinder (guaranteed to cause a lethal storm of razor-sharp shrapnel) outside the Catholic-frequented McLaughlin’s bar ... No warning was given, with the subsequent blast killing two; ... seven more people were badly injured, with one man losing both legs"|dátarochtana=2022-04-05}}{{Dead link|date=Samhain 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Íomhá:Flag of the Ulster Volunteer Force.svg|mion|[[Óglaigh Uladh]]]] Ansin trí uaire níos déanaí, ag 6pm, mar dhíoltas,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.images4media.com/image/I0000XsruojXp6YA|teideal=Explosion McLaughlin's Bar Belfast Grand National Day May 1975 in which 2 died and 15 were injured {{!}} Images4media|work=www.images4media.com|dátarochtana=2022-04-05}}</ref> d'ionsaigh an "Catholic Action Force" (''nom de plume'' do na [[IRA Sealadach|Sealadaigh]]) an Mountainview Tavern ar [[Bóthar na Seanchille|Bhóthar na Seanchille]] i ruathar díoltais, is cosúil. Dúnnharaíodh seisear (Joseph Bell (52), Alan Madden (18), Nathaniel Adams (29), William Andrews de chuid an UFF (33), agus níos déanaí Albert Fletcher (32)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.images4media.com/image/I0000kLVFpgwzC5M|teideal=Albert Fletcher fatal victim in Provisional IRA bombing of Mountainview Tavern April 1975 {{!}} Images4media|work=www.images4media.com|dátarochtana=2022-04-05}}</ref>). Gortaíodh 60.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/cgi-bin/dyndeaths.pl?querytype=date&day=12&month=04&year=1975|teideal=CAIN: Sutton Index of Deaths|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-04-11}}</ref> Thit an [[foirgneamh]] anuas sa mhullach orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://book4you.org/book/5978732/c20fcf|teideal=Torn apart: fifty years of the Troubles, 1969-2019|údar=Wharton, Ken|dáta=" Two masked men walked into the crowded bar, full of drinkers watching a rerun of the day’s races from Aintree on the pub’s television screens. They opened fire with pistols, causing the drinkers to drop to the floor; they then ran out, having left a bomb in the panic and confusion. Seconds after they ran outside, it exploded; four people were killed instantly, with a fifth dying the following morning"|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Samhain 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Ionsaithe cion sa chion === Fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis na hionsaithe, agus na hionsaithe eile, cor in aghaidh an chaim, timpeall an ama seo: * [[Buamáil Strand Bar (1975)|Buamáil Strand Bar]], 11 Aibreán 1975 * Ar an 21 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a phléasc bobghaiste i n[[Dún Geanainn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/cgi-bin/dyndeaths.pl?querytype=date&day=21&month=04&year=1975|teideal=CAIN: Sutton Index of Deaths|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-04-11}}</ref> * Ar an 27 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a scaoileadh iad sa [[An Lorgain|Lorgain]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/cgi-bin/dyndeaths.pl?querytype=date&day=27&month=04&year=1975|teideal=CAIN: Sutton Index of Deaths|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-04-11}}</ref> * Ar an 3 Bealtaine, dúnmharaíodh beirt Caitliceach nuair a scaoileadh iad sa [[An Lorgain|Lorgain]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/cgi-bin/dyndeaths.pl?querytype=date&day=23&month=05&year=1975|teideal=CAIN: Sutton Index of Deaths|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-04-11}}</ref> * [[Íomhá:New Lodge.jpg|mion|An New Lodge, áit a raibh McLaughlin's Bar]]Ar an 3 Meitheamh i g[[Cillín]]. scaoil an Republican Action Force triúr Protastúnach i ruathar díoltais, is cosúil. == Féach freisin == * [[Dúnmharú an Miami Showband (1975)|Dúnmharú an Miami Showband]], Iúil 1975 * [[Ionsaí Bayardo (1975)|Ionsaí Bayardo]], 13 Lúnasa 1975 * [[Sléacht Thulaigh Álainn (1975)|Sléacht Thulaigh Álainn]], Meán Fómhair 1975 * [[Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)|Ráig foréigin de chuid an UVF, (Deireadh Fómhair 1975]] * [[Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern (1975)|Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern]], Nollaig 1975 * Maruithe Reavey agus O'Dowd, Eanáir 1976 == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1975]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Bhéal Feirste]] [[Catagóir:Foréigean seicteach]] 23p3a7a4ix0smf3p21tzfy1ves5wngi 0 101058 1322137 1030205 2026-07-30T14:10:12Z Saighneánach 72809 Typo 1322137 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Seal - Richard I of England.jpg|mion|220x220px|séala: [[Risteard Leonchroí]] "''RICHARDUS DUX NORMANNORUM ET AQUITANORUM ET COMES ANDEGAVORUM''"]] Dúnadh céarach nó luaidhe a chuirtear ar cháipéis is ea séala, mar chruthú gur fíorcháipéis í agus nach brionnaithe atá sí. Sa lá inniu atá ann, is éard atá i gceist ná rud ar bith ionas nach féidir é a oscailt gan an dúnadh a bhriseadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fb/s%C3%A9ala|teideal=An Foclóir Beag: séala|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-04-06}}</ref> == Féach freisin == * [[Cáipéis]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Cáipéisí]] [[Catagóir:Slándáil]] [[Catagóir:Scríbhneoireacht]] 5lmmtdporbpqk47e19nfcmvvv0h3o7e 0 101072 1322166 1184418 2026-07-30T14:41:56Z Saighneánach 72809 Typo 1322166 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Maraíodh 52 ar a laghad agus gortaíodh 90 ar [[8 Aibreán]] [[2022]] de bharr ionsaí roicéad de chuid na Rúise ar thraein i Kramatorsk, le linn [[ionradh na Rúise ar an Úcráin]]. Bhí cúigear páiste i measc na marbh.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=50 maraithe in ionsaí ar thraein in Úcráin - tuairiscí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0408/1291151-30-maraithe-100-gortaithe-in-ionsai-ar-thraein-in-ucrain/|date=2022-04-08|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Kramatorsk after attack on 8 April 2022 (01).jpg|mion|clé|Maraíodh 52 ar a laghad: I ngrianghraif a chuir údaráis na hÚcráine ar fáil bhí daoine le feiceáil sínte amach ar an talamh agus bagáiste agus smionagar timpeall orthu.]] Dúirt cuideachta iarnróid an Stáit ag an am gur scaoileadh 2 roicéad le traein in aice le stáisiún traenach Kramatorsk in Oirthear Úcráin. Bhí 4,000 sibhialtach sa stáisiún ag an am, daoine ag iarraidh teitheadh siar ón gcogaíocht, mná agus páistí agus seandaoine den chuid is mó. Ní raibh oiread is saighdiúir amháin de chuid Úcráin ar láthair an ionsaithe.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Окупанти вдарили «Точкою-У» по залізничному вокзалу Краматорська 01.jpg|mion|clé|Ionsaí roicéad de chuid na Rúise]] Dúirt ceannasaí pholasaí gnóthaí Eachtracha an AE, Josep Borrell gur “ionsaí gan idirdhealú” a bhí ann ar thug an Rúis faoi chun bealaí éalaithe a iamh ar dhaoine a raibh orthu teitheadh ón bhforéigean.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/breis-agus-triocha-duine-maraithe-in-ionsai-ar-staisiun-traenach-in-oirthear-na-hucraine/|teideal=50 duine ar a laghad maraithe in ionsaí ar stáisiún traenach in oirthear na hÚcráine|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-04-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ua}} [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] sg3iw98w2h04eenimkacfgevfkzo2v4 0 101117 1322145 1072312 2026-07-30T14:19:25Z Saighneánach 72809 Remove length symnol 1322145 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:The Irish jubilee (NYPL Hades-446511-1152859).jpg|mion|clé|1890idí sna S.A.M. mheall an poster maoithneachas an phobail ag an am]] Ceiliúradh áthasach is ea '''iubhaile''', ar ócáid mhór a tharla fad áirithe blianta ó shin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fb/iubhaile|teideal=An Foclóir Beag: iubhaile|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-04-13}}</ref> == Féach freisin == * [[Féile]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair]] [[Catagóir:Féilte]] [[Catagóir:Féilire]] 1n4l95g6v8emig4wyj33kh9dqraq74q 0 102288 1322278 1243082 2026-07-31T10:47:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322278 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|ceoltóir traidisiúnta]] [[Poblacht na hÉireann|Éireannach]] é '''Seán McKiernan'''. Seinneann sé [[Píoba uilleann|an phíb uilleann]]. == Beathaisnéis == Rugadh agus tógadh i [[Boston, Massachusetts|mBostún]] é<ref>{{Lua idirlín|url=https://journalofmusic.com/listing/20-09-21/inspirations-padraic-keane-and-sean-mckiernan|teideal=Inspirations: Padraic Keane and Séan McKiernan|datarochtana=2022-06-19}}</ref>, i dteaghlach a raibh [[An Ghaeilge|Gaeilge]] acu. Chuir sé suim sa gceol traidisiúnta ar dtús tríd an amhránaíocht, ansin an bosca ceoil, agus ar deireadh an phíb uilleann. Tar éis dó bualadh le Leo Rowsome, cheannaigh sé ionstraim staidéir agus thosaigh sé ag foghlaim as a stuaim féin. Tar éis a chuid staidéir, bhog sé go hÉirinn sa bhliain 1965. Chasadh sé le [[Willie Clancy]] go minic, ina bhaile i [[Sráid na Cathrach]], in iarthar [[Contae an Chláir|Chontae an Chláir]]), agus bhí Clancy ina chara agus ina mheantóir dó. Sa bhliain 2010, bhronn [[TG4]] an gradam ''Ceoltóir Traidisiúnta na Bliana'' air.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishmusicmagazine.com/2010/02/04/stalwarts-of-traditional-music-honoured-by-tg4/#more-2071|teideal=STALWARTS OF TRADITIONAL MUSIC HONOURED BY TG4|datarochtana=2022-06-19|dátarochtana=2022-06-19|archivedate=2021-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211022194051/http://www.irishmusicmagazine.com/2010/02/04/stalwarts-of-traditional-music-honoured-by-tg4/#more-2071}}</ref> Tá cónaí air anois i g[[Carna]], [[Contae na Gaillimhe]], agus i g[[Corcaigh]], áit a múineann sé an pianó clasaiceach. Seinneann sé fós in Éirinn agus sna Stáit Aontaithe, agus meastar gurb é duine de na píobairí uilleann is fearr ar domhan. == Dioscliosta == == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/watch?v=t15OYx4aaBM Píobaire Seán McKiernan - TG4 Ceoltóir na Bliana : 2010 : Gradam Ceoil TG4] {{DEFAULTSORT:McKiernan, Seán}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine as Bostún]] [[Catagóir:Iorras Aithneach]] [[Catagóir:Píobairí uilleann Éireannacha]] oooyxk9wsgq206h8tfkko29nlftaa0j 0 103365 1322241 1260537 2026-07-31T05:40:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322241 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} <!-- | image = Margaret_Dobbs.jpg | birth_place = [[Dublin]] --> Scoláire agus drámadóir Éireannach ba ea ''' Margaret Emmeline Dobbs ''' (19ú Samhain 1871 – 2a Eanáir 1962), aitheanta go formhór as ucht a cuid iarrachtaí chun an [[Gaeilge|Ghaeilge]] a chaomhnú.<ref name="Irish times">{{lua idirlín |url=https://www.irishtimes.com/opinion/an-irishman-s-diary-1.35550 |teideal=An Irishman's Diary |newspaper=irishtimes.com |dáta=20ú Márta 1996 |údar=Sean Mac Reamoinn |dátarochtana=3ú Samhain 2016}}</ref><ref name="Peerage">{{lua idirlín |url=http://www.thepeerage.com/p38288.htm |údar=Montgomery-Massingberd, Hugh |teideal= Burke's Irish Family Records |suíomh= Londain, U.K. |foilsitheoir= Burkes Peerage Ltd, 1976}}</ref><ref name="MyUser_Dib.cambridge.org_November_3_2016c">{{lua idirlín |url=http://dib.cambridge.org/browse.do?searchBy=&_currentPage=57&_pageSize=50&_sortBy=name&_sortOrder= |teideal=Dictionary of Irish Biography - Cambridge University Press |newspaper=Dib.cambridge.org |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}}</ref> == Beatha == Rugadh Dobbs ag 41 Sráid Líosainn Íochtarach i mBaile Átha Cliath ar an 19ú Samhain 1871, an ceathrú páiste le Conway Edward Dobbs, dlíodóir, agus Sarah Mulholland.<ref name="Peerage"/><ref name="record">{{lua idirlín |url=https://churchrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/display-pdf.jsp?pdfName=d-45-2-16-079 |teideal=Irish Genealogy |newspaper=Https |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}}</ref> Bhí a hathair ina [[Giúistís Síochána]] i g[[Contae Aontroma]], [[Ard-Sirriam]] i g[[Carraig Fhearghais]] sa bhliain 1875 agus Ard-Sirriam i g[[Contae Lú]] sa bhliain 1882. Iníon le St. Clair Kelvin Mulholland Eglantine as [[Contae an Dúin]] ba ea a máthair, Sara.<ref name="Peerage"/><ref name="Ainm">{{lua idirlín |url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=18 |teideal=DOBBS, Margaret (1871-1962) |newspaper=ainm.ie |údar=Dermot Walsh |author2=Mary Murphy |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}}</ref> D'fhan an chlann ina cónaí i m[[Baile Átha Cliath]] tar éis bhreith Margaret.<ref name="Census">{{lua idirlín |url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Antrim/Cushendall/Faughil/114481/ |teideal=National Archives: Census of Ireland 1911 |newspaper=Census.nationalarchives.ie |dátarochtana=3ú Samhain 2016 }}{{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Baptism">{{lua idirlín |url=https://churchrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details/d77f5b0207944 |teideal=Irish Genealogy |3= |dátarochtana=3ú Samhain 2016 }}{{Dead link|date=Márta 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tar éis bhás a athar sa bhliain 1898, ámh, bhog a máthair an chlann ar ais go [[Gleann Aireamh]].<ref name="Antrim history">{{lua idirlín |url=http://antrimhistory.net/margaret-dobbs/ |teideal=Margaret Dobbs |newspaper=Antrimhistory.net |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}}</ref><ref name="PhoenixO'Cleireachain2005">{{lua idirlín |author1=Eamon Phoenix |author2=Padraic O'Cleireachain |teideal=Feis Na NGleann: A Century of Gaelic Culture in the Antrim Glens|url=https://books.google.com/books?id=92zTnb5r-mYC&pg=PA37 |year=2005|publisher=Ulster Historical Foundation |isbn=978-1-903688-49-6 |pages=37–}}</ref><ref name="Ulster biography">{{lua idirlín |url=http://www.newulsterbiography.co.uk/index.php/home/viewPerson/405 |teideal=The Dictionary of Ulster Biography |newspaper=newulsterbiography.co.uk |údar=Kate Newmann |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}}</ref> Ní raibh ach pas beag ban [[Protastúnach]] ann a raibh spéis acu i n[[Athbheochan na Gaeilge]], Dobbs ionas measc.<ref name="HulmeMcDougall2007">{{cite book |author=Peter Hulme |author2=Russell McDougall |title=Writing, Travel and Empire: Colonial Narratives of Other Cultures|url=https://books.google.com/books?id=4oXJL2NldlIC&pg=PA180|date=15ú Meán Fómhair 2007 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-304-9 |pages=180–}}</ref><ref name="Matthews2010">{{cite book |furst=Ann |last=Matthews |title=Renegades: Irish Republican Women 1900-1922 |url=https://books.google.com/books?id=pzYkTYi3JRgC&pg=PA94 |year=2010 |publisher=Mercier Press Ltd |isbn=978-1-85635-684-8 |pages=94–}}</ref> Chuaigh Dobbs go dtí an Ghaeltacht i g[[Contae Dhún na nGall]] chun Gaeilge a fhoghlaim, Hugh Flaitile ina chéad mhúinteoir. brought the idea of promoting the language go [[Gleannta Aontroma]] and her circle of friends.<ref name="Antrim history"/><ref name="PhoenixO'Cleireachain2005"/> Bhí Dobbs ina ball bunaitheora den bhFeis Mhór na nGleann i nAontroim sa bhliain 1904, agus níos deireanaí ina rúnaí liteartha. Sa bhliain 1946, bhronn coiste na Feise onóir uirthi, le feiceál fós ina baile, Teachh Portnagolan. Ina óráid ghlactha, dúirt sí:<ref name="Antrim history"/><ref name="PhoenixO'Cleireachain2005"/><ref name="Ulster biography"/><ref name="MacPherson2012">{{cite book |author=J. MacPherson |title=Women and the Irish Nation: Gender, Culture and Irish Identity, 1890-1914|url=https://books.google.com/books?id=6q1chFiVU9EC&pg=PT117 |date=16ú Deireadh Fómhair 2012 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-28458-7 |pages=117–}}</ref> :''Ireland is a closed book to those who do not know her language. No one can know Ireland properly until one knows the language. Her treasures are hidden as a book unopened. Open the book and learn to love your language Scríobh Dobbs seacht ndráma, foilsithe ag Dundalgan Press sa bhliain 1920, cé nár cuireadh ach trí cinn ar an stáitse. Bhuaigh ''The Doctor and Mrs McAuley'' corn Warden ag Feis Bhéal Feirste sa bhliain 1913, ach níor éirigh lena drámaí ach d'éirigh sí as á scríobh. Lean sí léi ag obair ar léann staire agus seandálaíochta, agus foilsíodh a chuid alt i n-iriseán amhail is ''Ulster Journal of Archaeology'', i n-iriseán na Gearmáine ([[Zeitschrift für celtische Philologie]]), ''[[Revue Cletique]]'' na Fraince agus ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' na hÉireann.<ref name="Antrim history"/><ref name="PhoenixO'Cleireachain2005"/><ref name="MyUser_Vanhamel.nl_November_3_2016c">{{lua idirlín |url=http://www.vanhamel.nl/vhcodecs/index.php?title=Dobbs_(Margaret_E.)&redirect=no |teideal=Dobbs (Margaret E.) • CODECS: Online Database and e-Resources for Celtic Studies |newspaper=vanhamel.nl |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}}</ref> Cara dílis léi ba ea [[Roger Casement]] agus chuir sí dá chostais chosanta nuair a cuireadh tréas ina leith.<ref name="Antrim history"/><ref name="PhoenixO'Cleireachain2005"/><ref name="Ulster biography"/><ref name="Mitchell2014">{{cite book |author=Angus Mitchell |title=Roger Casement: 16Lives |url=https://books.google.com/books?id=zGqNAwAAQBAJ&pg=PT110 |date=23ú Eanáir 2014 |publisher=O'Brien Press |isbn=978-1-84717-608-0 |pages=110–}}</ref> Cé nach her political views were not clearly known, bhí Dobbs ina ball de {{h|Conradh na Gaeilge}} agus ar choiste gnó {{h|Cumann na mBan}}.<ref name="MacPherson2012"/><ref name="HayesUrquhart2001">{{cite book |author1=Alan Hayes |author2=Diane Urquhart |title=The Irish Women's History Reader |url=https://books.google.com/books?id=B6UIQXpF6M4C&pg=PA63|date=January 2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-19914-8 |pages=63–}}</ref><ref name="Wynns">{{lua idirlín |url=http://www.wynnshotel.ie/1916.html |teideal=Ireland 1916 Rising History Dublin |newspaper=Wynnshotel.ie |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}}</ref> Fuair sí bás abhaile in, Portnagolan House, [[Bun Abhann Dalla]], ar an 2a Eanáir 1962.<ref name="PhoenixO'Cleireachain2005"/> == Foinsí == * {{cite book |author=Seán Duffy |title=Medieval Ireland: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=a7uTAgAAQBAJ&pg=PA115 |date=15ú Eanáir 2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94824-5 |pages=115–}} * {{lua idirlín |url=https://archive.org/stream/journalofroyalso42roya/journalofroyalso42roya_djvu.txt |teideal=Full text of "Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland" |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}} * {{lua idirlín |url=http://www.ucc.ie/celt/published/I3000012/header.html |teideal=TEI header for Tochmarc Éadaine |newspaper=Ucc.ie |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}} * {{lua idirlín |url=http://www.ucc.ie/celt/Eriu1-46.pdf |teideal=Eriu 46 |work=CELT |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}} * {{lua idirlín |url=http://www.culturenorthernireland.org/features/heritage/feis-na-ngleann |teideal=Feis na nGleann |work=culturenorthernireland.org |dátarochtana=3ú Samhain 2016 }}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{lua idirlín |url=http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17814 |teideal=Place Names NI - Home |work=placenamesni.org |accessdate=3ú Samhain 2016 }}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{lua idirlín |url=http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_031312 |teideal=Holdings: Obituary of Margaret Emmeline Dobbs. |work=sources.nli.ie |bliain=1962 |dátarochtana= 3ú Samhain 2016}} * {{cite book |author=M. Sihra |title=Women in Irish Drama: A Century of Authorship and Representation |url=https://books.google.com/books?id=SLaGDAAAQBAJ&pg=PA222 |date=14ú Márta 2007 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-80145-5 |pages=222–}} * {{lua idirlín |url=http://findingaids.nationalarchives.ie/index.php?simpleSearchSbm=true&category=1&subcategory=9&searchDescTxt=Margaret+Dobbs&simpleSearchSbm=Search#searchfocus |teideal=Women in 20th-Century Ireland, 1922-1966: Sources from the Department of the Taoiseach |work=National Archives of Ireland |dátarochtana=3ú Samhain 2016 }}{{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dobbs, Margaret}} [[Catagóir: Scoláirí Gaeilge]] m04hxk1hr178yd068vb4rlyvgxkdvdq 0 103594 1322170 1174943 2026-07-30T14:45:23Z Saighneánach 72809 Typo 1322170 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:2010-09-29 189x189px Yellow Box with SNP logo.png|mion]] D'fhéadfaí a áiteamh go bfhuil leasa Albanachs faoi ghannionadaíocht i Rialtas na Ríochta Aontaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Twenty Years of Devolution in Scotland: the End of a British Party System?|url=https://journals.openedition.org/rfcb/4938|journal=Revue Française de Civilisation Britannique. French Journal of British Studies|date=2019-11-18|issn=0248-9015|volume=XXIV|issue=4|doi=10.4000/rfcb.4938|language=en|author=Fiona Simpkins}}</ref> I Reifreann ar '''Neamhspleáchas na nAlban''' sa bhliain 2014, vótáil 55% den phobal in aghaidh an neamhspleáchais agus 45% ar a shon. [[Íomhá:First Minister, Nicola Sturgeon.jpg|mion|203x203px|[[Nicola Sturgeon]]]] De bharr [[Reifreann na Ríochta Aontaithe ballraíocht an tAontas Eorpach, 2016|reifreann]] a reáchtáladh ar an [[23 Meitheamh]] [[2016]] agus inar vótáil 51.9% díobh siúd a chaith vóta ann i bhfách le himeacht as an Aontas Eorpach, bhí rún ag [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] tús a chur le himeacht na tíre as an AE. Ach vótáil formhór mhuintir na hAlban i bhfabhar fanacht ann.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Liz Truss cáinte faoi bhéim síos a thabhairt do Nicola Sturgeon|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0802/1313462-liz-truss-cainte-faoi-bheim-sios-a-thabhairt-do-nicola-sturgeon/|date=2022-08-02|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Sa bhliain 2021, d'imigh an Bhreatain as an Aontas Eorpach. Is ar an mbonn sin, a deir náisiúnaithe, is cóir ceist an neamhspleáchais a chur ar Albanaigh arís. === 2022 === I mí Iúil 2022, dúirt [[Nicola Sturgeon]] (ina ceannaire ar Pháirtí Náisiúnta na hAlban chomh maith le bheith ina Céad-Aire) go raibh rún ag Rialtas na hAlban reifreann ar neamhspleáchas na tíre a reáchtáil ar an 19 Deireadh Fómhair 2023. Agus mura dtabharfadh Rialtas na Breataine cead an reifreann a reáchtáil, chuirfeadh sí an cheist faoi bhráid [[Cúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe|Chúirt Uachtarach na Breataine]]. Ar 23 Samhain 2022, rialaigh Cúirt Uachtarach na Breataine nach bhfuil an ceart ag Parlaimint na hAlban reifreann eile ar neamhspleáchas na tíre a fhógairt gan cead ón Rialtas in Westminster.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.supremecourt.uk/cases/docs/uksc-2022-0098-judgment.pdf|teideal=JUDGMENT: REFERENCE by the Lord Advocate of devolution issues under paragraph 34 of Schedule 6 to the Scotland Act 1998|údar=supremecourt.uk|dáta=23 Samhain 2022|dátarochtana=2022}}</ref> D’fhógair an Tiarna Robert Reed an cinneadh ar son na Cúirte agus dúirt sé gur cinneadh d’aon ghuth a bhí ann. Léirigh Céad-Aire na hAlban Nicola Sturgeon a díomá agus dúirt sí go mbeidh an chéad [[olltoghchán]] eile mar reifreann ar neamhspleáchas na hAlban.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nuchat Mhall (An Clár)|url=https://open.spotify.com/episode/1dBz4yq61wGMaVN5KcDND8|date=26 Samhain 2022|language=ga-IE|author=Conradh na Gaeilge}}</ref> I mí Lúnasa 2022, chuir [[Liz Truss]] i leith [[Nicola Sturgeon]] gur ag iarradh aird a tharraingt uirthi féin a bhí sí agus reifreann ar [[neamhspleáchas na hAlban]] á éileamh aici. Dhearbhaigh Truss nach dtabharfadh sí a beannacht do reifreann ar neamhspleáchas na hAlban.<ref name=":0" /> === 2023 === Ní raibh Sturgeon ag cruthú go maith sna pobalbhreitheanna agus bhí an leibhéal tacaíochta do neamhspleáchas na hAlban ag meath chomh maith i dtús 2023. D'éirigh Sturgeon as a post mar Chéad-Aire ar 15 Feabhra 2023. Bhí Sturgeon faoi léigear ag an am maidir le leasuithe conspóideacha ar an reachtaíocht a bhaineann le aitheantas inscne.<ref>B’údar mór conspóide i dtús 2023 gur seoladh duine a ciontaíodh i mbeirt bhan a éigniú faoi ghéibheann i bpríosún do mhná agus an duine sin tar éis a fhógairt gur bean thrasinscneach í.</ref> Buaileadh go dona an SNP leis, nuair a theip ar an bPáirtí bille trasinscneach a thabhairt isteach, bille a thabharfadh cead do dhaoine trasinscneacha a n-inscne a athrú gan gá le diagnóis shíciatrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/18-feabhra-2023-ciarraí-28-VyA65oq1/|teideal=Nuacht Mhall, (Ciarraí) (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=18 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2023-02-24}}</ref> == Féach freisin == * [[Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Polaitíocht na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Polaitíocht na hAlban]] 8ts90gfuh73k586l1s2kapm9karsv0d 0 104305 1322165 1184422 2026-07-30T14:41:16Z Saighneánach 72809 Typo 1322165 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:European Countries Dependent On Russian Natural Gas.webp|mion|clé|Spleáchas ar ghás nádúrtha ón Rúis]] [[Íomhá:EU gas prices.webp|mion|Praghasanna]] Thosaigh '''géarchéim fuinnimh san Aontas Eorpach''' i rith 2022 nuair a d'fhógair an tIarthar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise. Tharla [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] i mí Feabhra 2022 agus cuireadh srian ar an tráchtáil idirnáisiúnta. Tháinig ardú as cuimse ar phraghas gáis ar fud na hEorpa sa bhliain 2022, san earrach de bharr imní go gcuirfear smachtbhannaí ar easpórtálacha [[Fuinneamh|fuinnimh]] ón Rúis, agus sa samhradh, de bharr imní go gcuirfeadh an Rúis srianta ar easpórtálacha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Ní thacóidh an Ungáir le smachtbhannaí fuinnimh ar an Rúis"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0307/1284918-ni-thacoidh-an-ungair-le-tuilleadh-smachtbhannai-fuinnimh/|date=2022-03-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Fuair tíortha Eorpacha thart ar 40% dá soláthairtí gáis ón Rúis sa bhliain 2020/2021. [[Íomhá:Nordstream.png|mion|Cealaíodh Nord Stream 2 agu dúnadh Nord Stream 1]] === Imeachtaí === Sa bhliain 2021, bhí brú ar phraghsanna an gháis nádúrtha ar fud an domhain, go háirithe san Eoraip. Chuir an Aire Stáit Joe O’Brien an milleán ag an am ar an Rúis toisc nach raibh siad réidh ag an am chun breis gáis a chur ar fáil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gearcheim-fuinnimh-an-toradh-a-bheidh-ar-chain-charboin-na-nglasach/|teideal=Géarchéim fuinnimh an toradh a bheidh ar cháin charbóin na nGlasach|údar=[[Eoin Ó Murchú]]|dáta=2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-01}}</ref> Tharraing an píblíne [[Nord Stream 2]] conspóid go leor. Ar an [[22 Feabhra]] [[2022]], bhí cosc curtha ag an nGearmáin le próiseas deimhniúcháin phíblíne [[Nord Stream 2]]. I dtús mhí na Márta tugadh le fios go bhféadfadh na Stáit Aontaithe agus tíortha Eorpacha smachtbhannaí a chur ar [[ola]] ón Rúis. Chuir sin imní ar lucht na margaí faoi easpórtálacha gáis chomh maith. D'éiligh Uachtarán na Rúise [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]] i dtús an Aibreáin gur i rúbail a d'íocfadh tíortha an Iarthair as gás ón Rúis feasta. É sin nó stopfaí soláthairtí, a dúirt sé ag an am. [[Íomhá:Nord Stream gas flows.webp|mion|Chuir an Rúis srianta ar easpórtálacha]] Ar 15 Aibreán 2022, tháinig cosc i bhfeidhm ar longa a bhí cláraithe sa Rúis teacht le balla ag na calafoirt san Aontas Eorpach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cosc ar longa cláraithe sa Rúis theacht le balla ag na calafoirt|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0416/1292636-cosc-ar-longa-claraithe-sa-ruis-theacht-le-balla-ag-na-calafoirt/|date=2022-04-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach níor tháinig longa Rúiseacha a bhfuil gual,gás nádúrtha, nó ola faoin gcosc seo. [[Íomhá:SHELL'S BEGGING BOWL (Corrib Gas Protest) (3097397512).jpg|mion|2008: agóid "[[Shell chun Sáile]]" in Éirinn]] Ar 31 Bealtaine 2022 d'fhógair an comhlacht ola Rúiseach [[Gazprom]] go raibh soláthairtí gáis chun na h[[An Ísiltír|Ísiltíre]] stoptha acu tar éis do chomhlacht fuinnimh na tíre sin GasTerra diúltú íoc as an ngás i rúbail.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teorainn curtha ag an AE le hiompórtálacha ola ón Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0531/1302174-teorainn-curtha-ag-an-ae-le-hiomportalacha-ola-on-ruis/|date=2022-05-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an lá céanna, tháinig ceannairí an Aontais Eorpaigh ar chomhaontú sa Bhruiséil faoi theorainn a chur le hiompórtáil ola ón Rúis. Ach ghlac siad fós le hola a sheoladh chucu i bpíopaí (san [[An Ungáir|Ungáir]] go háirithe). I rith an tsamhraidh, bhí eagla go gcuirfeadh an Rúis stop le soláthairtí gáis chun na hEorpa. Dúirt Uachtarán an Choimisiúin [[Ursula von der Leyen]] go raibh seans maith ann go gcuirfieadh an Rúis stop le sruthanna gáis chun na hEorpa. Ar 20 Iúil 2022, chinn an tAontas Eorpach úsáid gháis a ísliú 15% le linn aimsir an gheimhridh, ó Mhí Lúnasa go dtí Mí an Mhárta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=AE ag iarraidh usáid gháis a ísliú 15% aimsir an gheimhridh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0720/1311302-ae-ag-iarraidh-usaid-gais-a-isliu-15-aimsir-an-gheimhridh/|date=2022-07-20|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Agus achrann eacnamaíochta ag géarú idir [[Moscó]] agus an [[An Bhruiséil|Bhruiséil]], bhí stop curtha ag an Rúis lena cuid soláthairtí gáis chun na hEorpa ar 30 Lúnasa 2022,<ref>'ar feadh 3 lá' ar dtús. Dúirt Gazprom go raibh gá obair chothabhála a dhéanamh ar Nordstream 1, ach bréag amach is amach a bhí ann. </ref> mar dhíoltas ar smachtbhannaí a cuireadh i bhfeidhm ar an Rúis ó cuireadh tús le h[[ionradh na Rúise ar an Úcráin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Stop le soláthairtí gáis ón Rúis chun na hEorpa ar feadh 3 lá|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0831/1319871-stop-le-solathairti-gais-on-ruis-chun-na-heorpa-ar-feadh-3-la/|date=2022-08-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tuairiscíodh nach raibh An Rúis leis an phíblíne a oscailt arís go dtí go gcuirfear deireadh le smachtbhannaí a cuireadh i bhfeidhm san Earrach 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ardú mór ar phraghasanna gáis san Eoraip ar maidin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0905/1320706-ardu-mor-ar-phraghasanna-gais-san-eoraip-ar-maidin/|date=2022-09-05|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí sé curtha i leith Uachtarán na Rúise [[Vladimir Putin]] go bhfuil soláthairtí gáis á n-úsáid aige mar airm chogaidh. Bhí imní ollmhór ann nach mbeidh a ndóthain gáis ann do thíortha Aontas na hEorpa sa geimhreadh 2022/2023 agus go mbeadh ciondáil fuinnimh i gceist (gá le ciondáil gáise go háirithe) i roinnt do na tíortha is saibhre san Eoraip. Bhí eagla ann chomh maith go dtarlóidh cúlú eacnamaíochta == Féach freisin == * [[Nord Stream 2]] * [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] * [[Gás na Coiribe]] * [[Shell chun Sáile]], 2008 == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Caomhnú fuinnimh]] [[Catagóir:Gás nádúrtha]] [[Catagóir:Peitriliam]] hws46dewa4qt1feixqu5ivbsppm4j8u 0 105151 1322150 1113766 2026-07-30T14:25:29Z Saighneánach 72809 Typo 1322150 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Price of gold.webp|mion|1971 ar aghaidh: Thit an tóin as a dollar agus chuaigh praghas óir in airde. Bhí [[boilsciú]] as cuimse ann sna 1970idí.]] Is éard a bhí i gceist leis an g'''Córas Bretton Woods''' ná comhaontú chun na [[Airgeadra|rátaí malairte airgeadraí]] a choinneáil laistigh de theorainneacha an-chúng.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Comhaont%C3%BA%20Bretton%20Woods/ga/|teideal="Comhaontú Bretton Woods"|work=téarma.ie|dátarochtana=2022-10-27}}</ref> Tionóladh comhdháil in [[Bretton Woods]], [[New Hampshire]] sa bhliain 1944 agus cuireadh an córas ar bun an bhliain chéanna. Mhair an comhaontú go dtí 1971. == Féach freisin == * [[Comhaontú an Smithsonian]] * [[Margadh airgeadraí]] * [[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]] * [[Córas Airgeadaíochta Eorpach]] == Tagairtí == [[Catagóir:Margadh airgeadraí]] [[Catagóir:Stair eacnamaíochta]] {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Ór]] s4bcgarkjcssueb58fy4teg5c8s4lop 6 105476 1322205 1117479 2026-07-30T16:01:34Z Saighneánach 72809 /* Achoimriú */ Typo 1322205 wikitext text/x-wiki == Achoimriú == https://music.apple.com/mx/artist/john-beag/293816840?l=en 1994: Winds of Freedom == Ceadúnú == {{Fair use}} 74aiiozrkvxiv1n7g25mp0qz0xb0n5q 0 106152 1322154 1122369 2026-07-30T14:29:53Z Saighneánach 72809 Typo 1322154 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:National Ignition Facility achieves fusion ignition.webm|mion|5 Nollaig 2022: Lawrence Livermore National Laboratory, National Ignition Facility ]] [[Íomhá:Nuclear fusion forces diagram.svg|mion]] Chun [[Comhleá núicléach|comhleá]] [[Comhleá núicléach|núicléach]] a chur chun cinn, ní mór na [[Núicléas adamhach|núicléis]] bheaga atá araon luchtaithe go dearfach a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. I dtíortha ar fud [[An Domhan|an domhain]], táthar ag iarraidh an t-[[Imoibriú slabhrúil|imoibriú]] seo a chur ar siúl ar bhonn leanúnach stiúrtha chun '''fuinneamh comhleá''' a fháil uaidh agus [[Cumhacht|cumhacht leictreach]] a ghiniúint uaidh sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéaim}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/environment/2022/dec/13/what-is-nuclear-fusion-what-have-scientists-achieved-ignition|teideal=What is nuclear fusion and what have scientists achieved?|dáta=2022-12-13|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-12-28}}</ref> Dá mbeadh fuinneamh comhleá againn, ní bheadh [[astaíochtaí gás ceaptha]] teasa ná dramhaíl radaighníomhach ann.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/17-nollaig-2022-tír-eoghain-cxJQmrPHXsq/|teideal=Nuacht Mhall (podcast), Tír Eoghain|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=17 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-12-28}}</ref> Ar 5 Nollaig 2022, dúirt eolaithe<ref>Lawrence Livermore National Laboratory, National Ignition Facility</ref> in [[California]] go raibh "mórfhionnachtain" déanta acu ab fhéidir an bealach a réiteach don fhuinneamh glan san am atá romhainn. Tar éis leathchéad bliain de thaighde ar chomhleá núicléach, maítear gur scaoileadh ní bá mhó fuinnimh ná a cuireadh isteach den chéad uair, feiniméan ar a dtugtar adhaint nó méadú fuinnimh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.imperial.ac.uk/news/242258/breakthrough-fusion-experiment-generates-excess-energy/|teideal=‘Breakthrough’ as fusion experiment generates excess energy for the first time {{!}} Imperial News {{!}} Imperial College London|language=en|work=Imperial News|dátarochtana=2022-12-28}}</ref> Chuir eolaithe ar fud an domhain fáilte roimh an fhionnachtain seo, ach tá a lán le déanamh sula mbeidh fuinneamh comhleá glan ann.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/dec/17/dont-bank-on-nuclear-fusion-to-save-the-world-from-a-climate-catastrophe-i-have-seen-it-all-before|teideal=Despite the hype, we shouldn’t bank on nuclear fusion to save the world from climate catastrophe {{!}} Robin McKie|dáta=2022-12-17|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-12-28}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhleá núicléach]] == Nasic == * ITER<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.iter.org/|teideal=ITER - the way to new energy|language=en|work=ITER|dátarochtana=2022-12-28}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=ITER|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=ITER&oldid=1129763338|journal=Wikipedia|date=2022-12-27|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fuinneamh núicléach]] [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Acmhainní in-athnuaite]] mgn7emdlja738uqog41nb3z2rb1j8cm 0 110226 1322221 1317028 2026-07-30T21:05:41Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322221 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Fear gnó agus ciontóir gnéis mór le rá as na Stáit Aontaithe ba ea '''Jeffrey Epstein''' (20 Eanáir 1953 – [[10 Lúnasa]] [[2019]]). Ciontaíodh Epstein in 2008 as coireanna a bhain le striapachas, mangaireacht ban óg agus striapachas leanaí sna 2000idí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.businessinsider.com/jeffrey-epstein-names-associates-1700-ghislaine-maxwell-pedophile-black-books-2024-1|teideal=Jeffrey Epstein's web: Search through more than 1,700 associates that the well-connected pedophile listed in 2 little black books"|publisher=Business Insider}}</ref> Scaoileadh saor ón bpríosún i mí Iúil 2009 é. Chuir Epstein lámh ina bhás féin sa phríosún i Nua-Eabhrac sa bhliain 2019. [[Íomhá:Jeffrey_Epstein,_27.jpg|clé|mion|Epstein, 27, san iris ''Cosmo'' mar 'Bachelor of the Month', "who talks only to people who make over a million a year" Iúil 1980<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.insider.com/epstein-july-1980-bachelor-of-the-month-in-cosmopolitan-magazine-2019-7|teideal=Jeffrey Epstein was a featured 'Bachelor of the Month' seeking 'a cute Texas girl' in a 1980 issue of Cosmopolitan|údar=Kat Tenbarge|language=en-US|work=Insider|dátarochtana=2023-10-18}}</ref>|220x220px]] [[Íomhá:Maralago1_(4158314102).jpg|clé|mion|220x220px|[[Mar-a-Lago]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mar-a-Lago|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mar-a-Lago|journal=Wikipedia|date=2025-04-13|language=en}}</ref> club sómasach agus teach cónaithe Trump, áit a chas Epstein le [[Virginia Giuffre|Virginia Giufffre]] sa bhliain 2000 (agus in aois 16 di)]] [[Íomhá:Ghislaine Maxwell 2007.jpg|clé|mion|Cara Epstein, [[Ghislaine Maxwell]], ciontach i ngáinneáil ar chailíní óga ar son Epstein (2007)|298x298px]] [[Íomhá:Non-Prosecution Agreement of Jeffrey Epstein by Alexander Acosta.pdf|clé|mion|284x284px|An comhaontú in 2007 a shínigh Epstein leis an ionchúisitheoir. Ligeadh saor Sarah Kellen, Lesley Groff, Adriana Ross agus Nadia Marcinkova]] [[Íomhá:Alexander Acosta official photo (cropped 2).jpg|clé|mion|301x301px|Alexander Acosta, an [[Ionchúisitheoir|t-ionchúisitheoir]] i bhFlorida in 2007; bhí líomhaintí maidir le [[claonpháirteachas]] ag an am. D'éirigh sé ina aire rialtais faoi Trump in 2017.]] [[Íomhá:Jeffrey Epstein,, cuid den leathanach en.wikipedia.org 6 Nollaig 2009 .png|clé|mion|220x220px|Bhí a fhios ag an saol mór in 2009 go raibh Epstein ina chiontóir gnéis ciontaithe... mar shampla, cuid den leathanach ar en.wikipedia.org, 6 Nollaig 2009]] [[Íomhá:Jeffrey Epstein passport (cropped).jpg|clé|mion|291x291px|Pas eisithe 8 Márta 2019 (gabhadh Epstein i mí Iúil)]] [[Íomhá:Jeffrey Epstein After Possible Suicide Attempt, July 23, 2019 (Photo 2).png|clé|mion|396x396px|23 Iúil 2019: Rinne Epstein iarracht é féin a mharú sa phríosún]] [[Íomhá:Elon Musk claims Donald Trump is in the Epstein Files.png|clé|mion|220x220px|Meitheamh 2025: rinne [[Elon Musk]] cúiseamh in aghaidh Trump]][[Íomhá:President Trump and Pam Bondi on Jeffrey Epstein, July 8th 2025.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Trump agus Pam Bondí ag labhairt faoi Epstein, mí Iúil 2025 ]] == Saol == D'éirigh Epstein as a chuid cúramaí ollscoile (in Ollscoil Nua Eabharc) in 1974. Thosaigh sé ag obair mar mhúinteoir i mí Meán Fómhair 1974 Dalton School.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dalton School|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dalton_School&oldid=1335862883|journal=Wikipedia|date=2026-01-31|language=en}}</ref> Bhí cáil na banaíochta sa mheánscoil agus tugadh bata is bóthar dó in 1976. Nuair a bhí sé sa scoil, chas sé le Alan Greenberg, Príomhfheidhmeannach Bear Stearns, an bhróicéireacht. Agus mar sin tugadh seans dó dul go dtí [[Wall Street]]. D'éirigh le Epstein cluain a chur ar na daoine cumhachtacha ar fad a bhailigh sé ina thimpeall le linn a shaoil. Thosaigh sé ag obair mar "trader" do Bear Stearns in 1976. Tugadh bata is bóthar dó in 1981 agus bhunaigh sé sainchomhairleoireacht airgeadais. Bhí sé mar chuid de [[scéim Ponzi]] sna 1990idí luath, "Towers Financial Corporation". Thit as tóin as in 1993 ach rinne sé brabús breá as, is cosúil. === Striapachas & gáinneáil, 1990idí-2017 === De réir a chéile le linn 2005-2006, thosaigh eolas ag teacht chun cinn faoin striapachas, mí-úsáid ar chailíní óga agus ócáidí a eagraíodh chun cailíní sa chur ar fáil d’fhir mheánaosta agus shaibhre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fir-a-bhi-i-mbun-comhfhreagrais-le-duine-de-na-fir-is-deistini-dar-mhair-riamh/|teideal=Na fir a bhí i mbun comhfhreagrais le duine de na fir is déistiní dár mhair riamh|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=6 Feabhra 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-02-07}}</ref> Ach bhí líomhaintí maidir le claonpháirteachas ann leis na póilíní áitiúla agus ionchúisitheoir. Faoi dheireadh thosaigh an [[OFI]]  Epstein á fhiosrú in 2006. In 2007, phléadáil Epstein ciontach i gcás i Florida as gnéas a lorg ó chailín faoi aois. Rinne sé [[:Íomhá:Non-Prosecution Agreement of Jeffrey Epstein by Alexander Acosta.pdf|mhargadh leis na húdaráis]] agus d’éirigh leis éalú ó na cúiseanna is tromchúisí a cuireadh ina leith.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceist-cumhachta-agus-cos-ar-bolg-e-mi-iompar-an-bheirt-andrew/|teideal=Ceist cumhachta agus cos ar bolg é mí-iompar an bheirt Andrew|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=13 Lúnasa 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-10-18}}</ref> Ba ea Alexander Acosta an t-ionchúisitheoir ag an am, duine ar dheis ar fad a tharraing conspóid go minic (cheap Trump é mar aire rialtais in 2017).<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.miamiherald.com/news/local/article220097825.html|teideal=How a future Trump Cabinet member gave a serial sex abuser the deal of a lifetime|údar=Julie K. Brown|dáta=Samhain 2017|dátarochtana=2026}}</ref> Bhí mná go leor ag obair do Epstein: Sarah Kellen, Lesley Groff, Adriana Ross agus Nadia Marcinkova, mná ainmhithe sa chomhaontú in 2007 ach d’éirigh leo éalú ó na cúiseanna chomh maith. Íocadh cúiteamh in 2009/2010 leis na híospartaigh i gcásanna áirithe. Bhí líon na n-íospartach níos mó ná 70 agus theip ar an ionchúisitheoir, Alexander Acosta, cailíní áirithe a chur ar an eolas go raibh cúiteamh le fáil. Fuair [[Virginia Giuffre]], nach maireann, $500,000.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.sky.com/story/confidential-settlement-between-virginia-giuffre-and-jeffrey-epstein-made-public-12508098|teideal=Prince Andrew accuser Virginia Giuffre's confidential $500k settlement with Jeffrey Epstein made public|language=en|work=Sky News|dátarochtana=2026-02-07}}</ref> (agus $4 milliún nó níos mó in 2020).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/virginia-giuffre-one-jeffrey-epsteins-prominent-abuse-survivors-dies-s-rcna203027|teideal=Virginia Giuffre, one of Jeffrey Epstein's most prominent abuse survivors, dies by suicide|dáta=2025-04-26|language=en|work=NBC News|dátarochtana=2026-02-07}}</ref> Le linn 2008-2009, chaith Epstein 13 mí i bpríosún oscailte agus bhí sé ann obair a dhéanamh mar airgeadraí. In 2010, gabhadh buitléir Epstein i bPalm Beach'','' Alfredo Rodriguez''.'' Fear nochta scéil ba ea é; bhí leabharín aige agus lucht aitheantais Epstein (na híospartaigh go háirithe) scríofa síos ann. Gearradh téarma príosúin 18 mí air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.palmbeachdailynews.com/story/news/2012/04/01/former-epstein-house-manager-alfredo/9663984007/|teideal=Former Epstein house manager Alfredo Rodriguez sentenced to 18 months|údar=Michele Dargan|language=en-US|work=Palm Beach Daily News|dátarochtana=2026-02-08}}</ref> Cláraíodh Epstein mar chiontóir gnéis. Ach é saor arís, lean sé ar aghaidh ag gáinneáil cailíní sna 2010idí. Bhí líon na n-íospartach níos mó ná 100.<ref name=":12">{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2023/06/14/nuacht/jp-morgan-e270m-diospartaigh-epstein/|teideal=Íocfaidh banc JP Morgan €270 milliún d’íospartaigh Epstein|dáta=2023-06-14|language=en-GB|dátarochtana=2023-10-18}}</ref> === 2017-2019 === In 2017, tháinig an [[:Íomhá:Non-Prosecution Agreement of Jeffrey Epstein by Alexander Acosta.pdf|margadh a rinneadh Epstein leis na húdaráis]] chun solais. Cuireadh lánchosc air ar feadh 2007-2017. Rinneadh an t-iriseoir Julie K. Brown de chuid an Miamí Herald fiosrúchán leis an scannal. Foilsíodh exposé Brown i mí na Samhna 2018<ref name=":1" /> agus thit saol Epstein as a chéile. Gabhadh Epstein i mí Iúil 2019 ar tháillí feidearálacha gáinneála gnéis.<ref name=":12" /> Chuir Epstein lámh ina bhás féin sa bpríosún ar [[10 Lúnasa]] [[2019]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21602390/|teideal=Niall Ó Muilleoir, tráchtaire.|údar=RnaG|dáta=2019-08-13|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-10-18}}</ref> Fuarthas a "chailín", [[Ghislaine Maxwell]], ciontach i ngáinneáil ar chailíní óga ar son Epstein in 2021. '''Karyna Shuliak''' Ba í Karyna Shuliak an bhean is fearr ag Epstein. Is fiaclóir Bealarúiseach í a rugadh timpeall na bliana 1989. Tógadh i Mionsc í agus rinne sí staidéar ar fhiaclóireacht. In 2009, agus í 20 bliain d'aois, thaistil sí go dtí na Stáit Aontaithe den chéad uair faoin gclár víosa J-1. Chas sí le Epstein go gairid tar éis dó a bheith scaoilte saor as príosún in Florida. D'íoc Epstein as a cuid oideachais. Bhain sí céim amach as scoil fiaclóireachta Ollscoil Columbia in 2015, agus rinne sí clár iarchéime ina dhiaidh sin (bhain sí céim eile amach in 2025). San uacht a shínigh Epstein ar an 8 Lúnasa 2019 — cáipéis ar a dtugtar "Iontaobhas 1953", (ainm a bhaineann le bliain bhreithe Epstein) — ainmníodh Shuliak mar phríomhthairbhí. Faoi théarmaí na huachta, gheobhadh Shuliak $50 milliún, teach Epstein i Nua-Eabhrac, ranch Zorro i Nua-Mheicsiceo, na hoileáin Little Saint James agus Great Saint James, árasán i bPáras, bailiúchán de 48 diamant scaoilte, agus fáinne diamaint beagnach 33 carat (a tugadh di agus pósadh á bheartú).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aol.com/news/jeffrey-epstein-wanted-leave-pedo-194056238.html|teideal=Jeffrey Epstein wanted to leave ‘Pedo Island,’ massive diamond to girlfriend, documents show - AOL|údar=AOL|dáta=2026-01-31|language=en-US|work=AOL.com|dátarochtana=2026-06-08|archivedate=2026-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260608112241/https://www.aol.com/news/jeffrey-epstein-wanted-leave-pedo-194056238.html}}</ref> Ghlaoigh Epstein uirthi ar an 8 Lúnasa, glao gutháin a mhair +20 nóiméad, a scairt ghutháin deireanach. Chuir Epstein lámh ina bhás féin timpeall 40 uair níos déanaí. == Cúiteamh == Íocadh cúiteamh ollmhór le linn 2009/2021 leis na híospartaigh,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sokolovelaw.com/personal-injury/sexual-abuse/jeffrey-epstein-victims/|teideal=Jeffrey Epstein Lawsuit {{!}} Settlement for Sex Trafficking|dáta=2026-02-02|language=en-US|work=Sokolove Law|dátarochtana=2026-02-07}}</ref> níos mó ná $660 milliún. # $290 milliún- de chuid [[J.P. Morgan|JP Morgan]] => na híospartaigh (níl muid cinnte cé mhéad) # $121 milliún- de chuid eastát Epstein => 130+ íospartach # $75 milliún- de chuid [[JP Morgan]] => [[Oileáin na Maighdean]] # $75 milliún- de chuid [[Deutsche Bank]] => na híospartaigh # $105 milliún- de chuid eastát Epstein => [[Oileáin na Maighdean]] # srl Sa bhliain 2023, d'íoc an banc JP Morgan €270 milliún d’íospartaigh Epstein chun cás cúirte a shocraigh. Bhí caidreamh fadtéarmach ag JP Morgan le Epstein.<ref name=":12" /> Mhaígh cás cúirte na n-íospartach gur thug JPMorgan neamhaird ar rabhadh arís agus arís eile go raibh Epstein ag gáinneáil cailíní sna déaga agus mná óg. Rinne Deutsche Bank amhlaidh. == Oidhreacht == * Sa bhliain 2021, fuarthas "cailín" Epstein, [[Ghislaine Maxwell]], ciontach i ngáinneáil ar chailíní óga ar a shon. * I mí Iúil 2020, i Nua-Eabhrac, eisíodh cáipéisí a mhaígh go ndearna Epstein iarracht fianaise inchoiritheach ar [[Prionsa Andrew|Phrionsa Andrew]] a fháil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21661599/|teideal=Seán Ó Cadhain, tráchtaire, Newcastle, An Bhreatain.|údar=RnaG|dáta=2019-11-21|language=ga|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-10-18}}</ref> Dúradh sna páipéir gur chuir Epstein brú ar chailín faoi aois caidreamh collaí a thosú leis an Phrionsa ar oileán príobháideach in [[Oileáin Mheiriceánacha na Maighdean]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/1-l%C3%BAnasa-2020-t%C3%ADr-eoghain-9SV0y2hju3l/|teideal=1 Lúnasa 2020 (Tír Eoghain) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=2020-08-01|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2023-10-18}}</ref> Níor séanadh go raibh an prionsa cairdiúil le Epstein ach séanann sé go raibh sé páirteach in aon chuid de na heachtraí mídhleathacha a bhain leis na cailíní óga.<ref name=":02" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceist-cumhachta-agus-cos-ar-bolg-e-mi-iompar-an-bheirt-andrew/|teideal=Ceist cumhachta agus cos ar bolg é mí-iompar an bheirt Andrew|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=13 Lúnasa 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-04-16}}</ref> Faoi dheireadh bhí socrú déanta lasmuigh den chúirt idir Andrew agus Virginia Giuffre. Gheall Andrew go léireoidh sé aiféala as an gceangal a bhí aige leis an bhfear mór airgid, Jeffrey Epstein; go labhróidh sé amach in aghaidh gháinneáil ar ghnéas agus go dtacóidh sé leis na híospartaigh ar fad a d'fhulaing dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Socrú lasmuigh den chúirt idir Andrew agus Virginia Giuffre|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0215/1281012-socru-lasmuigh-den-chuirt-idir-andrew-agus-virginia-giuffre/|date=2022-02-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * Ceapadh [[Peter Mandelson]] mar ambasadóir na Ríochta Aontaithe chun na Stáit Aontaithe in 2024. Bhí aithne aige ar Trump sna 2000idí agus d'éirigh sé an-mhór lena rialtas le linn 2024-2025. Ach bhí Mandelson briste as a phost ar an 11 Meán Fómhair 2025, i bhfianaise an chaidrimh a bhíodh ag Mandelson le Epstein. Tháinig fianaise nua chun cinn in 2025 a léirigh go raibh caidreamh agus ceangal níos cairdiúla idir an bheirt ná an méid a bhí tugtha le fios nuair a ceapadh Mandelson i bpost an ambasadóra. Bhain sé le nóta a sheol sé chuig Epstein sa bhliain 2008 ina ndúirt sé go mba dlúthchara leis é. Bhí an cruthúnas ann go raibh tacaíocht Mandelson ag Epstein i gcónaí, fiú agus Epstein ciontaithe i gcoireanna tromchúiseacha gnéis. Scríobh Mandelson chuig Epstein ag rá "my best pal" agus ag moladh dó "fight for early release" nuair a bhí Epstein sa phríosún.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Peter Mandelson briste as a phost mar ambasadóir|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0911/1532941-peter-mandelson-briste-as-a-phost-mar-ambasadoir/|date=2025-09-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * I mí Mheán Fómhair 2025, chuir Choiste Maoirseachta Tí na S-A amach leabhar gearrthóg a bronnadh ar Epstein ar a chaogadú breithlá, in 2003.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/08/trump-epstein-birthday-letter|teideal=Release of sexually suggestive Epstein ‘birthday book’ piles pressure on Trump|údar=Marina Dunbar, Hugo Lowell, Oliver Holmes|dáta=2025-09-09|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2025-09-20}}</ref> Bhí roinnt daoine mór le rá ceangailte le Epstein luaite ann. Bhí grianghraif, sceitsí agus litreacha ó chairde sa litir. Ba chuid de seo litir a scríobh Donald Trump chuig Epstein inar ghuigh sé breithlá sona dó. Tá an nóta breithlae i líníocht de chorp mná noichte. Shéan Donald Trump é gur scríobh sé litir d'Epstein. Bhí [[Bill Clinton]] liostaithe i rannóg na "gcairde" den leabhar. Thagair [[Peter Mandelson|Peter Mandelson,]] ambasadóir na Ríochta Aontaithe chuig na Stáit Aontaithe le linn 2024-25, d'Epstein mar "mo chara is fearr" ina litir féin. San iomlán, ainmníodh thart ar chéad caoga duine sa leabhar, lena n-áirítear pearsana poiblí eile ón saol acadúil agus ón dlí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/12-me%C3%A1n-f%C3%B3mhair-2025-luimneach/id1525428808?i=1000726654705|teideal=Nuacht Mhall (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=12 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-09-20}}</ref> [[Íomhá:George Mitchell in Tel Aviv July 26, 2009.jpg|clé|mion|289x289px|[[George J. Mitchell]] in 2009]]Scríobh Póilín Ní Chiaráin ar tuairisc.ie:<ref name=":0" /><blockquote>Conas a chuir Epstein an chluain ar na daoine cumhachtacha ar fad a bhailigh sé ina thimpeall? Conas is féidir cur síos ar Epstein mar airgeadaí? An raibh gnóthaí airgeadais in áit na leathphingine i gcomparáid le striapachas cailíní óga? Ní léir ó chomhaid Epstein go ndearna sé iarracht a chleachtais a cheilt. Is iontach go deo an oiread daoine cliste, cumasacha nach bhfaca mí-úsáid cailíní faoi aois. Ní leor daille mar chosaint. Tá freagraí dlite do na mná óga a d’fhulaing.<ref name=":0" /></blockquote> == Éire == Is iar-Sheansailéir ar [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste|Ollscoil na Banríona]] é [[George J. Mitchell|George Mitchell]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3566866173337681|teideal=George Mitchell|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga-IE|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-08-20}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3566866173337681|teideal=George Mitchell|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga-IE|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-08-20}}</ref> D'fhág scannal Jeffrey Epstein smál ar a chlú sna 2020idí. Scaoileadh i mí Feabhra 2026 cáipéisí ag léiriú go raibh an Seanadóir Mitchell i dteagmháil le Epstein tar éis a chiontaithe. Roimh 2026, mhaígh Mitchell go minic nach raibh aon teagmháil aige le Epstein tar éis a chiontaithe. D'fhógair [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste|Ollscoil na Banríona]], Béal Feirste go mbainfí ainm an tSeanadóra den Institiúid a ainmníodh ina onóir, an Institiúid um Shíocháin Dhomhanda, Slándála agus Cheartais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3566866173337681|teideal=George Mitchell|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga-IE|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-08-20}}</ref> Fógraíodh freisin go mbainfí anuas an dealbh, busta de leis an ealaíontóir [[Colin Davidson]] a nochtadh mar cheiliúradh cúig bliana fichead ar an gComhaontú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dia-beag-ab-ea-an-seanadoir-george-mitchell-go-dti-narbh-ea/|teideal=Dia beag ab ea an Seanadóir George Mitchell… go dtí nárbh ea|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=4 Feabhra 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-02-04}}</ref> Scríobh Póilín Ní Chiaráin ar tuairisc.ie:<ref name=":0">{{Lua idirlín|teideal=Dia beag ab ea an Seanadóir George Mitchell… go dtí nárbh ea|url=https://tuairisc.ie/dia-beag-ab-ea-an-seanadoir-george-mitchell-go-dti-narbh-ea/|work=Tuairisc.ie|dáta=4 Feabhra 2026|dátarochtana=2026-02-04|language=ga-IE|údar=Póilín Ní Chiaráin}}</ref><blockquote>Conas a chuir Epstein an chluain ar na daoine cumhachtacha ar fad a bhailigh sé ina thimpeall? Conas is féidir cur síos ar Epstein mar airgeadaí? An raibh gnóthaí airgeadais in áit na leathphingine i gcomparáid le striapachas cailíní óga? Ní léir ó chomhaid Epstein go ndearna sé iarracht a chleachtais a cheilt. Is iontach go deo an oiread daoine cliste, cumasacha nach bhfaca mí-úsáid cailíní faoi aois. Ní leor daille mar chosaint. Tá freagraí dlite do na mná óga a d’fhulaing.<ref name=":0" /></blockquote> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Jeffrey Epstein|Lucht Epstein]] * [[Caidreamh idir Donald Trump agus Jeffrey Epstein]] * 2007: [[:Íomhá:Non-Prosecution Agreement of Jeffrey Epstein by Alexander Acosta.pdf|Margadh leis na húdaráis i Florida]] * [[Gluaiseacht MeToo]] == Tagairtí == <references responsive="1"></references> {{DEFAULTSORT:Epstein, Jeffrey}} [[Catagóir:Básanna in 2019]] [[Catagóir:Ciontóirí gnéis Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1961]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Jeffrey Epstein]] [[Catagóir:Péidifiligh]] [[Catagóir:Daoine Giúdach-Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Baincéirí]] csg2g2v09rrnsyuh1jl695zp4y5z9yz 2 110646 1322266 1190628 2026-07-31T09:06:47Z Ansony89 58760 1322266 wikitext text/x-wiki {{#Babel:zh|yue|en-3|fr-2|ja-2|no-1|ga-0|sco-0|ie-0}} Come see me on [http://en.wikipedia.org/wiki/User:Ansony89 English Wikipedia]. 37bbchw25ehfw3585f932ipisnbdjej 1322267 1322266 2026-07-31T09:08:12Z Ansony89 58760 1322267 wikitext text/x-wiki {{#Babel:zh|yue|en-3|fr-2|ja-2|no-1|ga-0|sco-0|cy-0|ie-0}} Come see me on [http://en.wikipedia.org/wiki/User:Ansony89 English Wikipedia]. [[en:User:Ansony89]] [[ie:User:Ansony89]] [[sco:User:Ansony89]] [[cy:User:Ansony89]] [[fr:User:Ansony89]] [[ja:User:Ansony89]] [[zh:User:Ansony89]] [[zh-yue:User:Ansony89]] j0p45xl16a67zhjg9hqgpemha2yaty9 0 117817 1322226 1257848 2026-07-30T23:40:46Z EmausBot 6926 Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Dlí Poynings]] 1322226 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dlí Poynings]] s3m6vhq9n587gbt7sof5ilgnf3nuggq 0 117818 1322227 1257849 2026-07-30T23:40:56Z EmausBot 6926 Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Dlí Poynings]] 1322227 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dlí Poynings]] s3m6vhq9n587gbt7sof5ilgnf3nuggq 0 117819 1322228 1257850 2026-07-30T23:41:06Z EmausBot 6926 Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Dlí Poynings]] 1322228 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dlí Poynings]] s3m6vhq9n587gbt7sof5ilgnf3nuggq 0 117820 1322229 1257846 2026-07-30T23:41:16Z EmausBot 6926 Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Dlí Poynings]] 1322229 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dlí Poynings]] s3m6vhq9n587gbt7sof5ilgnf3nuggq 2 120600 1322196 1322083 2026-07-30T15:46:01Z Marcas.oduinn 33120 /* Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide */ 1322196 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} '' Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Innovation Council and SMEs Executive Agency''' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair EISMEA was originally founded in 2003 as the Intelligent Energy Executive Agency (IEEA), to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> '' In 2007, it was renamed the European Agency for Competitiveness and Innovation (EACI). Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. '' xxx (EASME) in 2014. It handled IEE; Eco-Innovation; [[Horizon 2020]]; the majority of the programme for the Competitiveness of Enterprises and Small and Medium-sized Enterprises (COSME); part of LIFE; parts of the European Maritime and Fisheries Fund. It became EISMEA in 2021. == Eagraíocht EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == EU Sustainable Energy Week (EUSEW) '' EISMEA works with the Energy Directorate-General to organise an annual event, the EU Sustainable Energy Week (EUSEW), to promote renewables and energy efficiency through knowledge-sharing. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme EASME legacy website] * [http://www.eusew.eu EU Sustainable Energy Week] *[http://europa.eu/agencies/executive_agencies/eaci/index_ga.htm Executive Agency for Competitiveness and Innovation] * [http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013] * [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004D0020(01):EN:NOT Commission Decision 2004/20/EC of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003] * [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32007D0372:EN:NOT Commission Decision 2007/372/EC of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip />[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco />[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 07e9il2fa6of98sr2vw3t460ae9l3kk 1322198 1322196 2026-07-30T15:46:31Z Marcas.oduinn 33120 /* Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide */ 1322198 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair EISMEA was originally founded in 2003 as the Intelligent Energy Executive Agency (IEEA), to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> '' In 2007, it was renamed the European Agency for Competitiveness and Innovation (EACI). Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. '' xxx (EASME) in 2014. It handled IEE; Eco-Innovation; [[Horizon 2020]]; the majority of the programme for the Competitiveness of Enterprises and Small and Medium-sized Enterprises (COSME); part of LIFE; parts of the European Maritime and Fisheries Fund. It became EISMEA in 2021. == Eagraíocht EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == EU Sustainable Energy Week (EUSEW) '' EISMEA works with the Energy Directorate-General to organise an annual event, the EU Sustainable Energy Week (EUSEW), to promote renewables and energy efficiency through knowledge-sharing. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme EASME legacy website] * [http://www.eusew.eu EU Sustainable Energy Week] *[http://europa.eu/agencies/executive_agencies/eaci/index_ga.htm Executive Agency for Competitiveness and Innovation] * [http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013] * [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004D0020(01):EN:NOT Commission Decision 2004/20/EC of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003] * [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32007D0372:EN:NOT Commission Decision 2007/372/EC of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip />[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco />[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ a25pf4hctfb0yqph0gubbrzqeti4lxk 1322202 1322198 2026-07-30T15:49:32Z Marcas.oduinn 33120 1322202 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair EISMEA was originally founded in 2003 as the Intelligent Energy Executive Agency (IEEA), to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> '' In 2007, it was renamed the European Agency for Competitiveness and Innovation (EACI). Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. '' xxx (EASME) in 2014. It handled IEE; Eco-Innovation; [[Horizon 2020]]; the majority of the programme for the Competitiveness of Enterprises and Small and Medium-sized Enterprises (COSME); part of LIFE; parts of the European Maritime and Fisheries Fund. It became EISMEA in 2021. == Eagraíocht EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == EU Sustainable Energy Week (EUSEW) '' EISMEA works with the Energy Directorate-General to organise an annual event, the EU Sustainable Energy Week (EUSEW), to promote renewables and energy efficiency through knowledge-sharing. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme EASME legacy website] * [http://www.eusew.eu EU Sustainable Energy Week] *[http://europa.eu/agencies/executive_agencies/eaci/index_ga.htm Executive Agency for Competitiveness and Innovation] * [http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013] * [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004D0020(01):EN:NOT Commission Decision 2004/20/EC of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003] * [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32007D0372:EN:NOT Commission Decision 2007/372/EC of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 9zeq2wxb3fjvzx07gylykgge6k5ri8n 1322207 1322202 2026-07-30T16:03:43Z Marcas.oduinn 33120 1322207 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair '' EISMEA was originally founded in 2003 as the Intelligent Energy Executive Agency (IEEA),<ref name=CELEX:32004D0020(01)> to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> '' In 2007, it was renamed the European Agency for Competitiveness and Innovation (EACI).<ref name=CELEX:32007D0372> Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. '' xxx (EASME) in 2014. It handled IEE; Eco-Innovation; [[Horizon 2020]]; the majority of the programme for the Competitiveness of Enterprises and Small and Medium-sized Enterprises (COSME); part of LIFE; parts of the European Maritime and Fisheries Fund. '' It became EISMEA in 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht '' EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == EU Sustainable Energy Week (EUSEW) '' EISMEA works with the Energy Directorate-General to organise an annual event, the EU Sustainable Energy Week (EUSEW), to promote renewables and energy efficiency through knowledge-sharing. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme legacy EASME website] * [http://www.eusew.eu EU Sustainable Energy Week] *[http://europa.eu/agencies/executive_agencies/eaci/index_ga.htm Executive Agency for Competitiveness and Innovation] * [http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ cmzuvbgyc4cx1f2naabzqyfil699cww 1322211 1322207 2026-07-30T17:01:21Z Marcas.oduinn 33120 /* Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide */ 1322211 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair '' EISMEA was originally founded in 2003 as the Intelligent Energy Executive Agency (IEEA),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> '' In 2007, it was renamed the European Agency for Competitiveness and Innovation (EACI).<ref name=CELEX:32007D0372 /> Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. '' xxx (EASME) in 2014.<ref name=CELEX:32013D0771 /> It handled IEE; Eco-Innovation; [[Horizon 2020]]; the majority of the programme for the Competitiveness of Enterprises and Small and Medium-sized Enterprises (COSME); part of LIFE; parts of the European Maritime and Fisheries Fund. '' It became EISMEA in 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht '' EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == EU Sustainable Energy Week (EUSEW) '' EISMEA works with the Energy Directorate-General to organise an annual event, the EU Sustainable Energy Week (EUSEW), to promote renewables and energy efficiency through knowledge-sharing. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme legacy EASME website] * [http://www.eusew.eu EU Sustainable Energy Week] *[http://europa.eu/agencies/executive_agencies/eaci/index_ga.htm Executive Agency for Competitiveness and Innovation] * [http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ cc7nltczhq4hcjtj6yigjmrsrfn27ot 1322215 1322211 2026-07-30T17:25:24Z Marcas.oduinn 33120 /* Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide */ 1322215 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair '' EISMEA was originally founded in 2003 as the Intelligent Energy Executive Agency (IEEA),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> '' In 2007, it was renamed '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. ''Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> '' It handled '' IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. '' It became EISMEA in 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht '' EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = }}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 4oujs0ixuca5jhsfecw3d2li9u27214 1322216 1322215 2026-07-30T17:33:11Z Marcas.oduinn 33120 1322216 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair Bunaíodh an ghníomhaireacht ar dtús sa bhliain 2003 faoin ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhuinneamh Stuama''' (Béarla: ''Intelligent Energy Executive Agency'' ('''IEEA''')),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> Sa bhliain 2007, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> '' Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> '' Rinne sí bainistíocht ar: IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. '' It became EISMEA in 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht '' EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = }}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ r7n4da7v2vu7boz1xcm9n0nlbyvud67 1322219 1322216 2026-07-30T18:25:08Z Marcas.oduinn 33120 1322219 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). '' It is responsible for managing specific programmes in the fields of [[fuinneamh]], the [[Natural environment|environment]], and [[gnó]] support. It promotes [[Sustainability|sustainable]] development while improving the competitiveness of [[Europe]]an industries. It reports to several [[Directorate-General|Directorates-General]] of the European Commission, which remain responsible for programming. == Stair Bunaíodh an ghníomhaireacht ar dtús sa bhliain 2003 faoin ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhuinneamh Stuama''' (Béarla: ''Intelligent Energy Executive Agency'' ('''IEEA''')),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> to implement the Intelligent Energy – Europe (IEE)<ref name=iee /> programme.<ref name=Buchan2009 /> Sa bhliain 2007, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> '' Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> '' Rinne sí bainistíocht ar: IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. '' It became EISMEA in 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht '' EISMEA is overseen by the European Commission's [[Directorate-General for Energy|Energy Directorate-General]]. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ dryfc78git7g3qppsr1l9une3i1pt2h 1322242 1322219 2026-07-31T06:09:45Z Marcas.oduinn 33120 1322242 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). Tá an ghníomhaireacht freagracht as bainistíocht a dhéanamh ar chláir éagsúla ar leith i réimsí amhail is [[fuinneamh]], an [[Natural environment|timpeallacht]] agus tacaíocht [[gnó]]. Cuireann sí chun cinn forbairt inbhuanaithe [[Sustainability|inbhuanaithe]] gan iomaíochas a chailliúnt. == Stair Bunaíodh an ghníomhaireacht ar dtús sa bhliain 2003 faoin ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhuinneamh Stuama''' (Béarla: ''Intelligent Energy Executive Agency'' ('''IEEA''')),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> chun an clár 'Fuinneamh Stuama - Eoraip' (IEE)<ref name=iee /> a chur ar bun.<ref name=Buchan2009 /> Sa bhliain 2007, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> '' Its mandate was extended to include the Commission's 2007-2013 Competitiveness and Innovation (CIP) framework programme<ref name=cip /> and the Marco Polo programme.<ref name=marco /> The bulk of the Agency's work was split into three programmes from other DGs. It also became involved in the Eco-Innovation programme. Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> Rinne sí bainistíocht ar: IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. D'éirigh an ghníomhaireacht ina EISMEA sa bhliain 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht Déantar maoirseacht ar EISMEA is agban [[Ard-Stiúrthóireacht um Fhuinneamh]] leis an gCoimisiún. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ gaj6s1v9x3hkdnze763yl4l102pl8hi 1322243 1322242 2026-07-31T06:14:08Z Marcas.oduinn 33120 1322243 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). Tá an ghníomhaireacht freagracht as bainistíocht a dhéanamh ar chláir éagsúla ar leith i réimsí amhail is [[fuinneamh]], an [[Natural environment|timpeallacht]] agus tacaíocht [[gnó]]. Cuireann sí chun cinn forbairt inbhuanaithe [[Sustainability|inbhuanaithe]] gan iomaíochas a chailliúnt. == Stair Bunaíodh an ghníomhaireacht ar dtús sa bhliain 2003 faoin ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhuinneamh Stuama''' (Béarla: ''Intelligent Energy Executive Agency'' ('''IEEA''')),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> chun an clár 'Fuinneamh Stuama - Eoraip' (''IEE'')<ref name=iee /> a chur ar bun.<ref name=Buchan2009 /> Sa bhliain 2007, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> Leathnaíodh a Its mandate le clár an Choimisiúin Iomaíocht agus Nuálaíocht (''CIP'') 2007-2013<ref name=cip /> agus an Clár Marco Polo programme.<ref name=marco /> Rinne sí obair fosta sa chlár Éiceanuálaíocht. Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> Rinne sí bainistíocht ar: IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. D'éirigh an ghníomhaireacht ina EISMEA sa bhliain 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht Déantar maoirseacht ar EISMEA is agban [[Ard-Stiúrthóireacht um Fhuinneamh]] leis an gCoimisiún. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ frwzfl8dp64fierk7v10wh0hvbcgl00 1322244 1322243 2026-07-31T06:14:28Z Marcas.oduinn 33120 /* Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide */ 1322244 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht]]=[[an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide]]=[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). Tá an ghníomhaireacht freagracht as bainistíocht a dhéanamh ar chláir éagsúla ar leith i réimsí amhail is [[fuinneamh]], an [[Natural environment|timpeallacht]] agus tacaíocht [[gnó]]. Cuireann sí chun cinn forbairt inbhuanaithe [[Sustainability|inbhuanaithe]] gan iomaíochas a chailliúnt. == Stair Bunaíodh an ghníomhaireacht ar dtús sa bhliain 2003 faoin ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhuinneamh Stuama''' (Béarla: ''Intelligent Energy Executive Agency'' ('''IEEA''')),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> chun an clár 'Fuinneamh Stuama - Eoraip' (''IEE'')<ref name=iee /> a chur ar bun.<ref name=Buchan2009 /> Sa bhliain 2007, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> Leathnaíodh a Its mandate le clár an Choimisiúin Iomaíocht agus Nuálaíocht (''CIP'') 2007-2013<ref name=cip /> agus an Clár Marco Polo programme.<ref name=marco /> Rinne sí obair fosta sa chlár Éiceanuálaíocht. Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> Rinne sí bainistíocht ar: IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. D'éirigh an ghníomhaireacht ina EISMEA sa bhliain 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht Déantar maoirseacht ar EISMEA is agban [[Ard-Stiúrthóireacht um Fhuinneamh]] leis an gCoimisiún. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 0u0zt2n5wlad1esvbxe0o6oulur6snk 1322245 1322244 2026-07-31T06:15:08Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322245 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). Tá an ghníomhaireacht freagracht as bainistíocht a dhéanamh ar chláir éagsúla ar leith i réimsí amhail is [[fuinneamh]], an [[Natural environment|timpeallacht]] agus tacaíocht [[gnó]]. Cuireann sí chun cinn forbairt inbhuanaithe [[Sustainability|inbhuanaithe]] gan iomaíochas a chailliúnt. == Stair Bunaíodh an ghníomhaireacht ar dtús sa bhliain 2003 faoin ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhuinneamh Stuama''' (Béarla: ''Intelligent Energy Executive Agency'' ('''IEEA''')),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> chun an clár 'Fuinneamh Stuama - Eoraip' (''IEE'')<ref name=iee /> a chur ar bun.<ref name=Buchan2009 /> Sa bhliain 2007, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> Leathnaíodh a Its mandate le clár an Choimisiúin Iomaíocht agus Nuálaíocht (''CIP'') 2007-2013<ref name=cip /> agus an Clár Marco Polo programme.<ref name=marco /> Rinne sí obair fosta sa chlár Éiceanuálaíocht. Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> Rinne sí bainistíocht ar: IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. D'éirigh an ghníomhaireacht ina EISMEA sa bhliain 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht Déantar maoirseacht ar EISMEA is agban [[Ard-Stiúrthóireacht um Fhuinneamh]] leis an gCoimisiún. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 9lxhghd9s5h7gxu6ibl8vbetm8c0s6r 1322246 1322245 2026-07-31T06:16:07Z Marcas.oduinn 33120 1322246 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] # ''[[:en:Executive Agency for Competitiveness and Innovation|Competitiveness and Innovation]]=[[:en:Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises|Small and Medium-sized Enterprises]]=[[:en:European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises Executive Agency|European Innovation Council and Small and Medium-sized Enterprises]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] #* an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ m13fnf5ou7o6p8zr3ovp4s04l59xbea 1322254 1322246 2026-07-31T06:49:21Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322254 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 2wdizc8loyfvawyoa2ipmmyy4g5uoko 1322256 1322254 2026-07-31T07:05:32Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322256 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] # ''[[:én:LIFE Programme|LIFE Programme]] - [[Clár LIFE]] == Fís Eorpach == {{Short description|European Union research program}} [[File:HorizonEuropeMap.svg|thumb|{{Legend|#0000FF|European Union}}{{Legend|#008000|Associated non-EU Members}}]] {{Use British English|date=February 2021}} {{Use dmy dates|date=February 2021}} '''Horizon Europe''' is a seven-year [[European Union]] scientific research initiative to help develop a sustainable and livable society in [[Europe]]. It is the ninth of the [[Framework Programmes for Research and Technological Development]] (FP9), and the successor of the [[Horizon 2020]] programme (FP8). The [[European Commission]] drafted and approved a plan for Horizon Europe to raise EU science spending levels by 50% over the years 2021–2027. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == {{Use British English|date=March 2013}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{more footnotes needed|date=March 2010}} [[Image:Logolife.jpg|thumb|200px|LIFE logo]] '''The LIFE programme''' (French: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[European Union]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme (LIFE I: 1992–1995, LIFE II: 1996–1999, LIFE III: 2000–2006, LIFE+: 2007–2013 and LIFE 2014–2020) plus the current one (LIFE 2021-2027). Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027) the European Commission proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life|title=LIFE – History of LIFE|access-date=14 May 2020|website=EASME – European Commission}}</ref> The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ aensn46u8dl3xl1tl0xmjpj11ffaqm5 1322257 1322256 2026-07-31T07:05:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322257 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]] - [[Clár LIFE]] == Fís Eorpach == {{Short description|European Union research program}} [[File:HorizonEuropeMap.svg|thumb|{{Legend|#0000FF|European Union}}{{Legend|#008000|Associated non-EU Members}}]] {{Use British English|date=February 2021}} {{Use dmy dates|date=February 2021}} '''Horizon Europe''' is a seven-year [[European Union]] scientific research initiative to help develop a sustainable and livable society in [[Europe]]. It is the ninth of the [[Framework Programmes for Research and Technological Development]] (FP9), and the successor of the [[Horizon 2020]] programme (FP8). The [[European Commission]] drafted and approved a plan for Horizon Europe to raise EU science spending levels by 50% over the years 2021–2027. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == {{Use British English|date=March 2013}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{more footnotes needed|date=March 2010}} [[Image:Logolife.jpg|thumb|200px|LIFE logo]] '''The LIFE programme''' (French: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[European Union]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme (LIFE I: 1992–1995, LIFE II: 1996–1999, LIFE III: 2000–2006, LIFE+: 2007–2013 and LIFE 2014–2020) plus the current one (LIFE 2021-2027). Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027) the European Commission proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life|title=LIFE – History of LIFE|access-date=14 May 2020|website=EASME – European Commission}}</ref> The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ su8ueosbt3wa01f27q4w9v4u9z8fccu 1322258 1322257 2026-07-31T07:06:16Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322258 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Fís Eorpach == {{Short description|European Union research program}} [[File:HorizonEuropeMap.svg|thumb|{{Legend|#0000FF|European Union}}{{Legend|#008000|Associated non-EU Members}}]] {{Use British English|date=February 2021}} {{Use dmy dates|date=February 2021}} '''Horizon Europe''' is a seven-year [[European Union]] scientific research initiative to help develop a sustainable and livable society in [[Europe]]. It is the ninth of the [[Framework Programmes for Research and Technological Development]] (FP9), and the successor of the [[Horizon 2020]] programme (FP8). The [[European Commission]] drafted and approved a plan for Horizon Europe to raise EU science spending levels by 50% over the years 2021–2027. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == {{Use British English|date=March 2013}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{more footnotes needed|date=March 2010}} [[Image:Logolife.jpg|thumb|200px|LIFE logo]] '''The LIFE programme''' (French: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[European Union]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme (LIFE I: 1992–1995, LIFE II: 1996–1999, LIFE III: 2000–2006, LIFE+: 2007–2013 and LIFE 2014–2020) plus the current one (LIFE 2021-2027). Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027) the European Commission proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life|title=LIFE – History of LIFE|access-date=14 May 2020|website=EASME – European Commission}}</ref> The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 3gt2z9g3tnxn5od9jnjsbyqiolwzjtk 1322259 1322258 2026-07-31T07:15:42Z Marcas.oduinn 33120 /* Clár LIFE */ 1322259 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Fís Eorpach == {{Short description|European Union research program}} [[File:HorizonEuropeMap.svg|thumb|{{Legend|#0000FF|European Union}}{{Legend|#008000|Associated non-EU Members}}]] {{Use British English|date=February 2021}} {{Use dmy dates|date=February 2021}} '''Horizon Europe''' is a seven-year [[European Union]] scientific research initiative to help develop a sustainable and livable society in [[Europe]]. It is the ninth of the [[Framework Programmes for Research and Technological Development]] (FP9), and the successor of the [[Horizon 2020]] programme (FP8). The [[European Commission]] drafted and approved a plan for Horizon Europe to raise EU science spending levels by 50% over the years 2021–2027. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''The LIFE programme''' (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[European Union]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) ''Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), the European Commission proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro. <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA }}</ref> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ mn7n2v2hy1tm96jbmrrqzhkw8lok8e9 1322260 1322259 2026-07-31T07:16:19Z Marcas.oduinn 33120 /* Fís Eorpach */ 1322260 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # ''[[:en:Horizon Europe|Horizon Europe]]'' - [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Fís Eorpach == [[Íomhá:HorizonEuropeMap.svg | mion |{{Legend|#0000FF|European Union}}{{Legend|#008000|Associated non-EU Members}}]] '' '''Horizon Europe''' is a seven-year [[European Union]] scientific research initiative to help develop a sustainable and livable society in [[Europe]]. It is the ninth of the [[Framework Programmes for Research and Technological Development]] (FP9), and the successor of the [[Horizon 2020]] programme (FP8). The [[European Commission]] drafted and approved a plan for Horizon Europe to raise EU science spending levels by 50% over the years 2021–2027. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''The LIFE programme''' (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[European Union]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) ''Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), the European Commission proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro. <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA }}</ref> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ dmxvau24eavqk7wt2tbm29v7g2kozw8 0 121177 1322180 1290907 2026-07-30T15:35:03Z Ériugena 188 1322180 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is gníomhaí [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] í '''Huda Basil J Ammori''' ('''هدى باسل جاسر إبراهيم عموري''') a rugadh ar an 17 Márta 1994, atá aitheanta as a bheith ina comhbhunaitheoir ar ghrúpa agóide, [[Palestine Action]], a líomhnaíodh gur grúpa sceimhlitheoireachta a bhí ann. Thóg sí caingean dlí i gcoinne rialtas na Breataine maidir leis an toirmisc a chuir siad ar an eagraíocht a comhbhunaigh sí. == Beathaisnéis == === Luathshaol === Rugadh Ammori i [[Bradford]], Yorkshire Thiar d'athair Palaistíneach agus do mháthair Iarácach, máinlia agus dochtúir faoi seach, agus tógadh í i [[Bolton|mBolton]], Mórcheantar Mhanchain. <ref>{{Cite web-en|url=https://novaramedia.com/2022/01/11/after-years-of-campaigning-against-an-israeli-weapons-factory-it-was-direct-action-that-shut-it-down/|title=After Years of Campaigning Against an Israeli Weapons Factory, It Was Direct Action That Shut It Down|author=Brown|first=Rivkah|date=11 January 2022|work=Novara Media|access-date=11 August 2024}}</ref> Díbríodh a teaghlach ar thaobh a hathar as a dteach le linn Naksa 1967, nuair a bhí a hathair ina leanbh. D'ionsaigh Fórsaí Cosanta Iosrael a theach, ag cur iallach air teitheadh chun na hIaráice. Lámhachadh seanathair a hathar ag saighdiúirí na Breataine tar éis éirí amach sa bhliaini 1936, agus scriosadh teach an teaghlaigh ina dhiaidh sin. <ref name="pppp">{{Cite web-en|url=https://www.prospectmagazine.co.uk/world/israel/gaza-war/66583/the-founders-of-palestine-action-on-how-to-shut-down-a-weapons-factory|title=The founders of Palestine Action on how to shut down a weapons factory|author=Irfan|first=Imaan|language=en|work=www.prospectmagazine.co.uk|access-date=2025-09-26}}</ref> Scar a tuismitheoirí. Thug Huda fianaise níos déanaí do bhinse leighis faoi ionsaí a rinne a hathair tar éis di a pháirtí nua a mhaslú. <ref name="allege">{{Cite web-en|url=https://cavendish-press.co.uk/2024/09/05/tv-surgeon-punched-daughter-after-he-left-wife-for-a-younger-woman/|title=TV surgeon ‘punched’ daughter after he left wife for a younger woman – Cavendish Press|language=en-US|access-date=2025-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/law/article/surgeon-hit-daughter-who-called-lover-a-whore-d6890z7pg|title=Surgeon ‘hit’ daughter who called lover a whore|author=Karim|first=Fariha|date=2016-05-25|language=en|work=www.thetimes.com|access-date=2025-09-27}}</ref> === Oideachas agus luathobair === Bhain Ammori céim amach ó Ollscoil Mhanchain le céim i nGnó Idirnáisiúnta, Airgeadas agus Eacnamaíocht sa bhliain 2018. Siar in 2015, rinne Ammori obair dheonach i gcampa dídeanaithe i Lesbos. Agus í díomách faoi mhéid na géarchéime dídeanaithe, fuair sí amach faoi infheistíocht a hollscoile i dtrádáil agus i ndéantúsaíocht na n-arm d'Iosrael. Mar fhreagra air sin, bhunaigh sí craobh Ollscoil Mhanchain den Ghluaiseacht BDS idirnáisiúnta (Baghcat, Dífheistiú agus Smachtbhannaí). Bhí an grúpa i gceannas ar roinnt feachtas bhaghcait rathúla . <ref>{{Cite web-en|url=https://thezigzagmag.wordpress.com/2019/02/07/hudaammori/|title=Huda Ammori: Free Palestine|date=7 February 2019|work=The Zig Zag|access-date=11 August 2024}}</ref> == Féach freisin == * [[Palestine Action]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ammori, Huda}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1994]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Palaitínigh]] ak3nfma644ai4u49vaf9d6kxtcfemuh 1322186 1322180 2026-07-30T15:38:31Z Ériugena 188 1322186 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is gníomhaí [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] í '''Huda Basil J Ammori''' ('''هدى باسل جاسر إبراهيم عموري''') a rugadh ar an 17 Márta 1994, atá aitheanta as a bheith ina comhbhunaitheoir ar ghrúpa agóide, [[Palestine Action]], a líomhnaíodh gur grúpa sceimhlitheoireachta a bhí ann. Thóg sí caingean dlí i gcoinne rialtas na Breataine maidir leis an toirmisc a chuir siad ar an eagraíocht a comhbhunaigh sí. == Beathaisnéis == === Luathshaol === Rugadh Ammori i [[Bradford]], Yorkshire Thiar d'athair Palaistíneach agus do mháthair Iarácach, máinlia agus dochtúir faoi seach, agus tógadh í i [[Bolton|mBolton]], Mórcheantar Mhanchain. <ref>{{Cite web-en|url=https://novaramedia.com/2022/01/11/after-years-of-campaigning-against-an-israeli-weapons-factory-it-was-direct-action-that-shut-it-down/|title=After Years of Campaigning Against an Israeli Weapons Factory, It Was Direct Action That Shut It Down|author=Brown|first=Rivkah|date=11 January 2022|work=Novara Media|access-date=11 August 2024}}</ref> Díbríodh a teaghlach ar thaobh a hathar as a dteach le linn Naksa 1967, nuair a bhí a hathair ina leanbh. D'ionsaigh Fórsaí Cosanta Iosrael a theach, ag cur iallach air teitheadh chun na hIaráice. Lámhachadh seanathair a hathar ag saighdiúirí na Breataine tar éis éirí amach sa bhliaini 1936, agus scriosadh teach an teaghlaigh ina dhiaidh sin. <ref name="pppp">{{Cite web-en|url=https://www.prospectmagazine.co.uk/world/israel/gaza-war/66583/the-founders-of-palestine-action-on-how-to-shut-down-a-weapons-factory|title=The founders of Palestine Action on how to shut down a weapons factory|author=Irfan|first=Imaan|language=en|work=www.prospectmagazine.co.uk|access-date=2025-09-26}}</ref> Scar a tuismitheoirí. Thug Huda fianaise níos déanaí do bhinse leighis faoi ionsaí a rinne a hathair tar éis di a pháirtí nua a mhaslú. <ref name="allege">{{Cite web-en|url=https://cavendish-press.co.uk/2024/09/05/tv-surgeon-punched-daughter-after-he-left-wife-for-a-younger-woman/|title=TV surgeon ‘punched’ daughter after he left wife for a younger woman – Cavendish Press|language=en-US|access-date=2025-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/law/article/surgeon-hit-daughter-who-called-lover-a-whore-d6890z7pg|title=Surgeon ‘hit’ daughter who called lover a whore|author=Karim|first=Fariha|date=2016-05-25|language=en|work=www.thetimes.com|access-date=2025-09-27}}</ref> === Oideachas agus luathobair === Bhain Ammori céim amach ó Ollscoil Mhanchain le céim i nGnó Idirnáisiúnta, Airgeadas agus Eacnamaíocht sa bhliain 2018. Siar in 2015, rinne Ammori obair dheonach i gcampa dídeanaithe i Lesbos. Agus í díomách faoi mhéid na géarchéime dídeanaithe, fuair sí amach faoi infheistíocht a hollscoile i dtrádáil agus i ndéantúsaíocht na n-arm d'Iosrael. Mar fhreagra air sin, bhunaigh sí craobh Ollscoil Mhanchain den Ghluaiseacht BDS idirnáisiúnta (Baghcat, Dífheistiú agus Smachtbhannaí). Bhí an grúpa i gceannas ar roinnt feachtas bhaghcait rathúla . <ref>{{Cite web-en|url=https://thezigzagmag.wordpress.com/2019/02/07/hudaammori/|title=Huda Ammori: Free Palestine|date=7 February 2019|work=The Zig Zag|access-date=11 August 2024}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/uk-news/2026/jul/30/supreme-court-says-palestine-action-co-founder-can-challenge-ban-on-group Supreme court says Palestine Action co-founder can challenge ban on group] == Féach freisin == * [[Palestine Action]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ammori, Huda}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1994]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Palaitínigh]] 2ppicdg3ohyirb4q15iwroip2533kjj 1322208 1322186 2026-07-30T16:46:58Z Ériugena 188 1322208 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is gníomhaí [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] í '''Huda Basil J Ammori''' ('''هدى باسل جاسر إبراهيم عموري''') a rugadh ar an 17 Márta 1994, atá aitheanta as a bheith ina comhbhunaitheoir ar ghrúpa agóide, [[Palestine Action]], a líomhnaíodh gur grúpa sceimhlitheoireachta a bhí ann. Thóg sí caingean dlí i gcoinne rialtas na Breataine maidir leis an toirmisc a chuir siad ar an eagraíocht a comhbhunaigh sí. == Beathaisnéis == === Luathshaol === Rugadh Ammori i [[Bradford]], Yorkshire Thiar d'athair Palaistíneach agus do mháthair Iarácach, máinlia agus dochtúir faoi seach, agus tógadh í i [[Bolton|mBolton]], Mórcheantar Mhanchain. <ref>{{Cite web-en|url=https://novaramedia.com/2022/01/11/after-years-of-campaigning-against-an-israeli-weapons-factory-it-was-direct-action-that-shut-it-down/|title=After Years of Campaigning Against an Israeli Weapons Factory, It Was Direct Action That Shut It Down|author=Brown|first=Rivkah|date=11 January 2022|work=Novara Media|access-date=11 August 2024}}</ref> Díbríodh a teaghlach ar thaobh a hathar as a dteach le linn Naksa 1967, nuair a bhí a hathair ina leanbh. D'ionsaigh Fórsaí Cosanta Iosrael a theach, ag cur iallach air teitheadh chun na hIaráice. Lámhachadh seanathair a hathar ag saighdiúirí na Breataine tar éis éirí amach sa bhliaini 1936, agus scriosadh teach an teaghlaigh ina dhiaidh sin. <ref name="pppp">{{Cite web-en|url=https://www.prospectmagazine.co.uk/world/israel/gaza-war/66583/the-founders-of-palestine-action-on-how-to-shut-down-a-weapons-factory|title=The founders of Palestine Action on how to shut down a weapons factory|author=Irfan|first=Imaan|language=en|work=www.prospectmagazine.co.uk|access-date=2025-09-26}}</ref> Scar a tuismitheoirí. Thug Huda fianaise níos déanaí do bhinse leighis faoi ionsaí a rinne a hathair tar éis di a pháirtí nua a mhaslú. <ref name="allege">{{Cite web-en|url=https://cavendish-press.co.uk/2024/09/05/tv-surgeon-punched-daughter-after-he-left-wife-for-a-younger-woman/|title=TV surgeon ‘punched’ daughter after he left wife for a younger woman – Cavendish Press|language=en-US|access-date=2025-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/law/article/surgeon-hit-daughter-who-called-lover-a-whore-d6890z7pg|title=Surgeon ‘hit’ daughter who called lover a whore|author=Karim|first=Fariha|date=2016-05-25|language=en|work=www.thetimes.com|access-date=2025-09-27}}</ref> === Oideachas agus luathobair === Bhain Ammori céim amach ó Ollscoil Mhanchain le céim i nGnó Idirnáisiúnta, Airgeadas agus Eacnamaíocht sa bhliain 2018. Siar in 2015, rinne Ammori obair dheonach i gcampa dídeanaithe i Lesbos. Agus í díomách faoi mhéid na géarchéime dídeanaithe, fuair sí amach faoi infheistíocht a hollscoile i dtrádáil agus i ndéantúsaíocht na n-arm d'Iosrael. Mar fhreagra air sin, bhunaigh sí craobh Ollscoil Mhanchain den Ghluaiseacht BDS idirnáisiúnta (Baghcat, Dífheistiú agus Smachtbhannaí). Bhí an grúpa i gceannas ar roinnt feachtas bhaghcait rathúla . <ref>{{Cite web-en|url=https://thezigzagmag.wordpress.com/2019/02/07/hudaammori/|title=Huda Ammori: Free Palestine|date=7 February 2019|work=The Zig Zag|access-date=11 August 2024}}</ref> ==Feachtas comhbhá leis an bPalaistín== Tar éis dí céim a bhaint amach in 2018, chuaigh Ammori isteach i bhFeachtas comhbhá leis an bPalaistín (FCP) mar Oifigeach Feachtas. Sa ról seo, chabhraigh sí le feachtais 'Baghcat, Dífheistiú agus Smachtbhannaí' (BDS) a eagrú timpeall na tíre, agus ghlac sí páirt i mbrústocaireacht a dhéanamh ar fheisirí chun gealltanas a thabhairt do lánchosc arm ar Iosrael. Mar sin féin, d'fhás sí cantalach agus sa deireadh scoir sí mar "you're constantly trying to reason with people, with the facts, and what you get back is nothing and the complicity continues".[5] ==Gníomhaíocht ar son na Palaistíne (*Palestine Action*)== Sa bhliain 2020, bhunaigh Ammori an grúpa gníomhaíochta dírí *Palestine Action* i gcomhpháirt le Richard Barnard, grúpa a bhí bunaithe ar mhúnla 'Reibiliún an Éaga' (*''Extinction Rebellion''*).[2][6] D’eagraigh sí roinnt agóidí i gcoinne monaróirí arm do mhíleata Iosrael, go háirithe an comhlacht *Elbit Systems*.<ref name="Shehadi 2025" /><ref>{{Cite journal |last=Ammori |first=Huda |date=2025-04-18 |title=Tactics of Disruption |url=https://newleftreview.org/sidecar/posts/tactics-of-disruption |journal=NLR/Sidecar |language=en |doi=10.64590/zkh|url-access=subscription }}</ref> Ar an 23 Meitheamh 2025, i ndiaidh ionsaí inar ndearnadh damáiste do dhá aerárthach de chuid an RAF ag Brize Norton, dúirt an Rúnaí Baile Yvette Cooper go raibh sí i gceist aici *Palestine Action* a ainmniú mar eagraíocht sceimhlitheoireachta thoirmiscthe; dúirt sí go raibh na hagóidí ag láithreáin chosanta ina mbagairt ar an tslándáil náisiúnta.<ref name=":0" /> Dúirt dlíodóirí thar ceann *Palestine Action* gur beart gan fasach a bhí sa toirmeasc, ós rud é nár ainmníodh aon eagraíocht agóide riamh roimhe sin faoi Acht na Sceimhlitheoireachta 2000. Ritheadh moladh an rialtais i vóta ar an 30 Meitheamh.<ref>{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2025-10-01 |title=Palestine Action protest in London could set arrest record, say organisers |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2025/oct/01/palestine-action-protest-london-could-set-record-number-arrests-say-organisers |access-date=2025-10-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |last2=Abdul |first2=Geneva |date=2025-06-23 |title=Yvette Cooper vows to ban Palestine Action under anti-terrorism laws |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/23/yvette-cooper-vows-ban-palestine-action-anti-terrorism-laws |access-date=2025-10-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Tháinig an toirmeasc i bhfeidhm ar an 5 Iúil.<ref name="Shehadi 2025">{{Cite web |last=Shehadi |first=Lemma |title=Mass arrests loom as Palestine Action founder Huda Ammori inspires protests |url=https://www.thenationalnews.com/news/uk/2025/09/01/mass-arrests-loom-as-palestine-action-founder-huda-ammori-inspires-protests/ |access-date=2025-09-27 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-04 |title=Palestine Action banned after judge denies temporary block |url=https://www.bbc.com/news/articles/c93901n9z0qo |access-date=2025-10-05 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ag freagairt don toirmeasc, dúirt Ammori go raibh an rialtas ag dul thar fóir go mór, agus go raibh pionóis i gceist do dhaoine a iompraíonn plaiceard — pionóis a thosaíonn le 14 lá príosúnachta gan cúiseamh.<ref name="tel" /> Tar éis do Ammori dúshlán dlí a thionscnamh i gcoinne an toirmisc, d’áitigh an rialtas nár cheart do na cúirteanna éisteacht a thabhairt dá hachomharc, ós rud é go raibh bealach achomhairc eile deartha acu laistigh den reachtaíocht — bealach a thabharfadh deis achomhairc di an bhliain dár gcionn. Dhiúltaigh an Breitheamh Chamberlain do shé cinn d’iarratais Ammori, ach dhaingnigh sé go raibh athbhreithniú breithiúnach ceadaithe.<ref name=permission/> Ba é cás Ammori an chéad uair ar éirigh le grúpa a bhí toirmiscthe mar eagraíocht sceimhlitheoireachta dúshlán a thabhairt go rathúil i gcúirt de chuid na Breataine. Dúirt an breitheamh go bhféadfadh an cosc a chuir an rialtas ar an ngrúpa “considerable harm to the public interest" agus do chaint pholaitiúil cheadaithe.<ref name="oland">{{Cite web |title=Agóid nó sceimhlitheoireacht? Bhuaigh Gníomhaíocht na Palaistíne an ceart chun cail... |url= https://observer.co.uk/news/national/article/protest-or-terrorism-palestine-action-wins-right-to-challenge-ban-in-britain | access - date = 2025 -09 -26 | láithreán gréasáin</ref><ref name="permission"> = The Observer | language = en}} {{Cite news | last = Siddique | first = Haroon | last2 = Evans | first2 = Rob |</ref><ref> date = 2025 -07 -30 | title = Palestine Action co - founder wins permission to challenge ban | url = https://www.theguardian.com/uk-news/2025/jul/30/palestine-action-co-founder-wins-permission-to-challenge-ban | access-date = 2025 -06 -26 | Is é an teanga chaomhchoimeádaí =</ref> I mí Lúnasa, chuir an Rúnaí Baile [[Yvette Cooper] i leith Palestine Action gur eagraíocht fhoréigneach í. Mar fhreagra air sin, dúirt Ammori gur líomhaintí clúmhillteacha agus neamhfhírinneacha a bhí i ráitis an rialtais. Thagair sí don anailís a rinne an rialtas féin tríd an [Joint Terrorism Analysis Centre]] (JTAC), inar léiríodh an tuairim nach ndéanann Palestine Action abhcóideacht "..for violence against persons.". Dúirt sí go raibh cosc curtha ar an eagraíocht as "serious property damage for a political cause" seachas foréigean, mar a bhí á éileamh ag an Oifig Baile.<ref name="g1">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |last2=Quinn |first2=Ben |last3=Syal |first3=Rajeev |date=2025-08-11 |title=Palestine Action co-founder accuses ministers of making defamatory claims |url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/11/palestine-action-huda-ammori-ministers-claims |access-date=2025-09-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Proscription was disproportionate – and has had a chillin... |url=https://observer.co.uk/news/opinion-and-ideas/article/proscription-was-disproportionate-and-has-had-a-chilling-effect |access-date=2025-09-26 |website=The Observer |language=en}}</ref>}} I mí Mheán Fómhair 2025, éisteadh achomharc na hOifige Baile i gcoinne an bhreithiúnais. Bhíothas ag súil le breithiúnas i mí Dheireadh Fómhair.<ref name=judnov>{{Cite web |last=Blair | first = Alex | date = 2025 -10 -09 | title = Athbhreithniú breithiúnach ar dhúshlán toirmiscthe Gníomhaíochta na Palaistíne atá le cloisteáil i mí na Samhna | url = https://gcnchambers.co.uk/judicial-review-of-palestine-action-proscription-challenge-to-be-heard-in-november/ | access-date = 2025 -10 -12 | láithreán gréasáin = Garden Court North Chambers</ref> <ref name="AmnestyOctober">| language = en-GB}} {{As of 2025 | 10 | 5}}, tá os cionn 2,100 duine gafa as tacú le Gníomhaíocht na Palaistíne agus gearradh na céadta orthu .{{ cite news |title= United Kingdom</ref>: Faoin 5 Deireadh Fómhair 2025, bhí breis agus 2,100 duine gafa as tacú le Palestine Action agus bhí líon mór daoine cúisithe.<ref name="AmnestyOctober">{{cite news |title=United Kingdom: Further 400 Peaceful Protestors Arrested |url=https://www.amnesty.org.uk/urgent-actions/further-400-peaceful-protestors-arrested |access-date=14 October 2025 |agency=Amnesty International}}</ref><ref name="gruniad25">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2025-09-25 |title=Fate of hundreds arrested for alleged Palestine Action support in limbo if challenge to ban is blocked, court told |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2025/sep/25/fate-of-hundreds-arrested-for-alleged-palestine-action-support-in-limbo-if-challenge-to-ban-is-blocked-court-told |access-date=2025-09-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Dúirt Amnesty International gur ábhar "deeply concerning" iad na gabhálacha ollmhóra a rinneadh tar éis an toirmisc.<ref>{{Cite web |date=2025-08-09 |title=Palestine Action protesters arrested by police at London demo |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8de6rq37v5o |access-date=2025-10-05 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/uk-news/2026/jul/30/supreme-court-says-palestine-action-co-founder-can-challenge-ban-on-group Supreme court says Palestine Action co-founder can challenge ban on group] == Féach freisin == * [[Palestine Action]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ammori, Huda}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1994]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Palaitínigh]] fqb5tv520b546ml1zfmo6xi8t18cbcu 1322209 1322208 2026-07-30T16:48:10Z Ériugena 188 1322209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is gníomhaí [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] í '''Huda Basil J Ammori''' ('''هدى باسل جاسر إبراهيم عموري''') a rugadh ar an 17 Márta 1994, atá aitheanta as a bheith ina comhbhunaitheoir ar ghrúpa agóide, [[Palestine Action]], a líomhnaíodh gur grúpa sceimhlitheoireachta a bhí ann. Thóg sí caingean dlí i gcoinne rialtas na Breataine maidir leis an toirmisc a chuir siad ar an eagraíocht a comhbhunaigh sí. == Beathaisnéis == === Luathshaol === Rugadh Ammori i [[Bradford]], Yorkshire Thiar d'athair Palaistíneach agus do mháthair Iarácach, máinlia agus dochtúir faoi seach, agus tógadh í i [[Bolton|mBolton]], Mórcheantar Mhanchain. <ref>{{Cite web-en|url=https://novaramedia.com/2022/01/11/after-years-of-campaigning-against-an-israeli-weapons-factory-it-was-direct-action-that-shut-it-down/|title=After Years of Campaigning Against an Israeli Weapons Factory, It Was Direct Action That Shut It Down|author=Brown|first=Rivkah|date=11 January 2022|work=Novara Media|access-date=11 August 2024}}</ref> Díbríodh a teaghlach ar thaobh a hathar as a dteach le linn Naksa 1967, nuair a bhí a hathair ina leanbh. D'ionsaigh Fórsaí Cosanta Iosrael a theach, ag cur iallach air teitheadh chun na hIaráice. Lámhachadh seanathair a hathar ag saighdiúirí na Breataine tar éis éirí amach sa bhliaini 1936, agus scriosadh teach an teaghlaigh ina dhiaidh sin. <ref name="pppp">{{Cite web-en|url=https://www.prospectmagazine.co.uk/world/israel/gaza-war/66583/the-founders-of-palestine-action-on-how-to-shut-down-a-weapons-factory|title=The founders of Palestine Action on how to shut down a weapons factory|author=Irfan|first=Imaan|language=en|work=www.prospectmagazine.co.uk|access-date=2025-09-26}}</ref> Scar a tuismitheoirí. Thug Huda fianaise níos déanaí do bhinse leighis faoi ionsaí a rinne a hathair tar éis di a pháirtí nua a mhaslú. <ref name="allege">{{Cite web-en|url=https://cavendish-press.co.uk/2024/09/05/tv-surgeon-punched-daughter-after-he-left-wife-for-a-younger-woman/|title=TV surgeon ‘punched’ daughter after he left wife for a younger woman – Cavendish Press|language=en-US|access-date=2025-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/law/article/surgeon-hit-daughter-who-called-lover-a-whore-d6890z7pg|title=Surgeon ‘hit’ daughter who called lover a whore|author=Karim|first=Fariha|date=2016-05-25|language=en|work=www.thetimes.com|access-date=2025-09-27}}</ref> === Oideachas agus luathobair === Bhain Ammori céim amach ó Ollscoil Mhanchain le céim i nGnó Idirnáisiúnta, Airgeadas agus Eacnamaíocht sa bhliain 2018. Siar in 2015, rinne Ammori obair dheonach i gcampa dídeanaithe i Lesbos. Agus í díomách faoi mhéid na géarchéime dídeanaithe, fuair sí amach faoi infheistíocht a hollscoile i dtrádáil agus i ndéantúsaíocht na n-arm d'Iosrael. Mar fhreagra air sin, bhunaigh sí craobh Ollscoil Mhanchain den Ghluaiseacht BDS idirnáisiúnta (Baghcat, Dífheistiú agus Smachtbhannaí). Bhí an grúpa i gceannas ar roinnt feachtas bhaghcait rathúla . <ref>{{Cite web-en|url=https://thezigzagmag.wordpress.com/2019/02/07/hudaammori/|title=Huda Ammori: Free Palestine|date=7 February 2019|work=The Zig Zag|access-date=11 August 2024}}</ref> ==Feachtas comhbhá leis an bPalaistín== Tar éis dí céim a bhaint amach in 2018, chuaigh Ammori isteach i bhFeachtas comhbhá leis an bPalaistín (FCP) mar Oifigeach Feachtas. Sa ról seo, chabhraigh sí le feachtais 'Baghcat, Dífheistiú agus Smachtbhannaí' (BDS) a eagrú timpeall na tíre, agus ghlac sí páirt i mbrústocaireacht a dhéanamh ar fheisirí chun gealltanas a thabhairt do lánchosc arm ar Iosrael. Mar sin féin, d'fhás sí cantalach agus sa deireadh scoir sí mar "you're constantly trying to reason with people, with the facts, and what you get back is nothing and the complicity continues".[5] ==Gníomhaíocht ar son na Palaistíne (*Palestine Action*)== Sa bhliain 2020, bhunaigh Ammori an grúpa gníomhaíochta dírí *Palestine Action* i gcomhpháirt le Richard Barnard, grúpa a bhí bunaithe ar mhúnla 'Reibiliún an Éaga' (*''Extinction Rebellion''*).[2][6] D’eagraigh sí roinnt agóidí i gcoinne monaróirí arm do mhíleata Iosrael, go háirithe an comhlacht *Elbit Systems*.<ref name="Shehadi 2025" /><ref>{{Cite journal |last=Ammori |first=Huda |date=2025-04-18 |title=Tactics of Disruption |url=https://newleftreview.org/sidecar/posts/tactics-of-disruption |journal=NLR/Sidecar |language=en |doi=10.64590/zkh|url-access=subscription }}</ref> Ar an 23 Meitheamh 2025, i ndiaidh ionsaí inar ndearnadh damáiste do dhá aerárthach de chuid an RAF ag Brize Norton, dúirt an Rúnaí Baile Yvette Cooper go raibh sí i gceist aici *Palestine Action* a ainmniú mar eagraíocht sceimhlitheoireachta thoirmiscthe; dúirt sí go raibh na hagóidí ag láithreáin chosanta ina mbagairt ar an tslándáil náisiúnta.<ref name=":0" /> Dúirt dlíodóirí thar ceann *Palestine Action* gur beart gan fasach a bhí sa toirmeasc, ós rud é nár ainmníodh aon eagraíocht agóide riamh roimhe sin faoi Acht na Sceimhlitheoireachta 2000. Ritheadh moladh an rialtais i vóta ar an 30 Meitheamh.<ref>{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2025-10-01 |title=Palestine Action protest in London could set arrest record, say organisers |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2025/oct/01/palestine-action-protest-london-could-set-record-number-arrests-say-organisers |access-date=2025-10-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |last2=Abdul |first2=Geneva |date=2025-06-23 |title=Yvette Cooper vows to ban Palestine Action under anti-terrorism laws |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/23/yvette-cooper-vows-ban-palestine-action-anti-terrorism-laws |access-date=2025-10-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Tháinig an toirmeasc i bhfeidhm ar an 5 Iúil.<ref name="Shehadi 2025">{{Cite web |last=Shehadi |first=Lemma |title=Mass arrests loom as Palestine Action founder Huda Ammori inspires protests |url=https://www.thenationalnews.com/news/uk/2025/09/01/mass-arrests-loom-as-palestine-action-founder-huda-ammori-inspires-protests/ |access-date=2025-09-27 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-04 |title=Palestine Action banned after judge denies temporary block |url=https://www.bbc.com/news/articles/c93901n9z0qo |access-date=2025-10-05 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ag freagairt don toirmeasc, dúirt Ammori go raibh an rialtas ag dul thar fóir go mór, agus go raibh pionóis i gceist do dhaoine a iompraíonn plaiceard — pionóis a thosaíonn le 14 lá príosúnachta gan cúiseamh.<ref name="tel" /> Tar éis do Ammori dúshlán dlí a thionscnamh i gcoinne an toirmisc, d’áitigh an rialtas nár cheart do na cúirteanna éisteacht a thabhairt dá hachomharc, ós rud é go raibh bealach achomhairc eile deartha acu laistigh den reachtaíocht — bealach a thabharfadh deis achomhairc di an bhliain dár gcionn. Dhiúltaigh an Breitheamh Chamberlain do shé cinn d’iarratais Ammori, ach dhaingnigh sé go raibh athbhreithniú breithiúnach ceadaithe.<ref name=permission/> Ba é cás Ammori an chéad uair ar éirigh le grúpa a bhí toirmiscthe mar eagraíocht sceimhlitheoireachta dúshlán a thabhairt go rathúil i gcúirt de chuid na Breataine. Dúirt an breitheamh go bhféadfadh an cosc a chuir an rialtas ar an ngrúpa “considerable harm to the public interest" agus do chaint pholaitiúil cheadaithe.<ref name="oland">{{Cite web |title=Agóid nó sceimhlitheoireacht? Bhuaigh Gníomhaíocht na Palaistíne an ceart chun cail... |url= https://observer.co.uk/news/national/article/protest-or-terrorism-palestine-action-wins-right-to-challenge-ban-in-britain | access - date = 2025 -09 -26 | láithreán gréasáin</ref><ref name="permission"> = The Observer | language = en}} {{Cite news | last = Siddique | first = Haroon | last2 = Evans | first2 = Rob |</ref><ref> date = 2025 -07 -30 | title = Palestine Action co - founder wins permission to challenge ban | url = https://www.theguardian.com/uk-news/2025/jul/30/palestine-action-co-founder-wins-permission-to-challenge-ban | access-date = 2025 -06 -26 | Is é an teanga chaomhchoimeádaí =</ref> I mí Lúnasa, chuir an Rúnaí Baile [[Yvette Cooper] i leith Palestine Action gur eagraíocht fhoréigneach í. Mar fhreagra air sin, dúirt Ammori gur líomhaintí clúmhillteacha agus neamhfhírinneacha a bhí i ráitis an rialtais. Thagair sí don anailís a rinne an rialtas féin tríd an [Joint Terrorism Analysis Centre]] (JTAC), inar léiríodh an tuairim nach ndéanann Palestine Action abhcóideacht "..for violence against persons.". Dúirt sí go raibh cosc curtha ar an eagraíocht as "serious property damage for a political cause" seachas foréigean, mar a bhí á éileamh ag an Oifig Baile.<ref name="g1">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |last2=Quinn |first2=Ben |last3=Syal |first3=Rajeev |date=2025-08-11 |title=Palestine Action co-founder accuses ministers of making defamatory claims |url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/11/palestine-action-huda-ammori-ministers-claims |access-date=2025-09-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Proscription was disproportionate – and has had a chillin... |url=https://observer.co.uk/news/opinion-and-ideas/article/proscription-was-disproportionate-and-has-had-a-chilling-effect |access-date=2025-09-26 |website=The Observer |language=en}}</ref> I mí Mheán Fómhair 2025, éisteadh achomharc na hOifige Baile i gcoinne an bhreithiúnais. Bhíothas ag súil le breithiúnas i mí Dheireadh Fómhair.<ref name=judnov>{{Cite web |last=Blair | first = Alex | date = 2025 -10 -09 | title = Athbhreithniú breithiúnach ar dhúshlán toirmiscthe Gníomhaíochta na Palaistíne atá le cloisteáil i mí na Samhna | url = https://gcnchambers.co.uk/judicial-review-of-palestine-action-proscription-challenge-to-be-heard-in-november/ | access-date = 2025 -10 -12 | láithreán gréasáin = Garden Court North Chambers</ref> <ref name="AmnestyOctober">| language = en-GB}} {{As of 2025 | 10 | 5}}, tá os cionn 2,100 duine gafa as tacú le Gníomhaíocht na Palaistíne agus gearradh na céadta orthu .{{ cite news |title= United Kingdom</ref>: Faoin 5 Deireadh Fómhair 2025, bhí breis agus 2,100 duine gafa as tacú le Palestine Action agus bhí líon mór daoine cúisithe.<ref name="AmnestyOctober">{{cite news |title=United Kingdom: Further 400 Peaceful Protestors Arrested |url=https://www.amnesty.org.uk/urgent-actions/further-400-peaceful-protestors-arrested |access-date=14 October 2025 |agency=Amnesty International}}</ref><ref name="gruniad25">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2025-09-25 |title=Fate of hundreds arrested for alleged Palestine Action support in limbo if challenge to ban is blocked, court told |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2025/sep/25/fate-of-hundreds-arrested-for-alleged-palestine-action-support-in-limbo-if-challenge-to-ban-is-blocked-court-told |access-date=2025-09-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Dúirt Amnesty International gur ábhar "deeply concerning" iad na gabhálacha ollmhóra a rinneadh tar éis an toirmisc.<ref>{{Cite web |date=2025-08-09 |title=Palestine Action protesters arrested by police at London demo |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8de6rq37v5o |access-date=2025-10-05 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/uk-news/2026/jul/30/supreme-court-says-palestine-action-co-founder-can-challenge-ban-on-group Supreme court says Palestine Action co-founder can challenge ban on group] == Féach freisin == * [[Palestine Action]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ammori, Huda}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1994]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Palaitínigh]] 2av47af3pw196f4azosoqr37inxlhno 10 121736 1322248 1321583 2026-07-31T06:24:52Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Naisc 1322248 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí díláraithe an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = [[Margadh aonair na hEorpa|Margadh<br />Aonair]] | list1 = * [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna|Forbairt na Gairmoiliúna]] (1975) * [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú|Dálaí Maireachtála agus Oibre]] (1975) * [[Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach|Comhshaol]] (1990) * [[Foras Oiliúna na hEorpa|Oiliúint]] (1993) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair|Sábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994) * [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh|Maoin Intleachtúil]] (1994) * [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí|Cineálacha Plandaí]] (1994) * [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh|Aistriúchán]] (1994) * [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach|Leigheasra]] (1995) * [[an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia|Sábháilteacht Bia]] (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí|Sábháilteacht Mhuirí]] (2002) * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh|Sábháilteacht Eitlíochta]] (2002) * [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar|Cosc agus Rialú Galar]] (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis|Clár Spáis]] (2004) * [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh|Iarnróid]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach|Rialú ar Iascach]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán|Ceimiceán]] (2007) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh|Comhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009) * [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach|Rialálúaí um Chumarsáid Leictreonach]] (2009) * [[An tÚdarás Eorpach Saothair|Saothar]] (2019) | group2 = [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|CBSC]] | list2 = * [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála|Staidéar Slándála]] (1989 / 2001) * [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh|Satailít]] (1992 / 2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint|Cosaint]] (2004) | group3 = [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|LSSC]] | list3 = * [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh|Drugaí]] (1993) * [[Europol|Forfheidhmiú an Dlí]] (''Europol'') (1998) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí|Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil|Comhar Ceartais Choiriúil]] (''Eurojust'') (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta|Garda Teorann agus Cósta]] (''Frontex'') (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil|Cibearshlándáil]] (2004) * [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne|Comhionannas inscne]] (2006) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha|Cearta Bunúsacha]] (2007) * [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|Bainistiú Oibríochtúil ar Chórais Mhórscála TF]] (''eu-LISA'') (2011) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann|Tearmann]] (2011) | group4 = [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais|CEMA]] | list4 = * [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach|Baincéireacht]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí|Urrúis agus Margaí]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde|Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) | group5 = [[Aontas Baincéireachta Eorpach|ABE]] | list5 = * [[Bord Réitigh Aonair|Réiteach]] (2015) * [[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac|Sciúradh Airgid]] (2024) }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí eile an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Gníomhaireachtaí<br />feidhmiúcháin<br />an Choimisiúin | list1 = * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide|Nuálaíocht agus FBM]] * [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála|Inniúlacht um Chibearshlándáil]] * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr|Oideachas agus Cultúr]] * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú|Sláinte agus Digitiú]] * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol|Aeráid, Bonneagar agus Comhshaoil]] * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde|Taighde]] * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde|Comhairle Taighde]] | group2 = Gníomhaireachtaí<br />Euratom | list2 = * [[Gníomhaireacht Soláthair Euratom|Soláthair Euratom]] | group3 = Forais neamhspleácha<br />díláraithe an AE | list3 = * [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht|Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] * [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh|Ionchúisitheoir Poiblí]] | group4 = Comhlachtaí<br />corparáideacha<br />reachtaíochta-tánaistí<br />an AE | list4 = * [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha|Páirtithe agus Fondúireachtaí Polaitiúla]] * [[an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí|Cosaint Sonraí]] }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = Comhghnóthais | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = AE | list1 = * [[Comhghnóthas Tionscail Bhithbhunaithe|Tionscail Bhithbhunaithe]] * [[Comhghnóthas Spéir Ghlan|Spéir Ghlan]] * [[Comhghnóthas Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha| Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha]] * [[an Comhghnóthas um Chealla Breosla agus um Hidrigin|Cealla Breosla agus Hidrigin]] * [[Comhghnóthas Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta Eorpach|Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta]] * [[Comhghnóthas maidir leis an Tionscnamh um Míochaine Nuálaíoch|Míochaine Nuálaíoch]] * [[Comhghnóthas chun glúin nua an chórais Eorpaigh um bainistíocht aerthráchta a fhorbairt|SESAR]] * ''[[Comhghnóthas Shift-2-Rail|Shift-2-Rail]]'' | group2 = Euratom | list2 = * [[Comhghnóthas Eorpach um ITER agus um Fhuinneamh Comhleá a Fhorbairt|Fuinneamh Comhleá]] * [[Tóras Eorpach Comhpháirteach]] }}<includeonly>[[Catagóir:an tAontas Eorpach]]</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Navbox|Gníomhaireachtaí]] </noinclude> pkjw7m011do64g4lz7u7qkfia3qqhg7 1322252 1322248 2026-07-31T06:36:26Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Dátaí 1322252 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí díláraithe an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = [[Margadh aonair na hEorpa|Margadh<br />Aonair]] | list1 = * [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna|Forbairt na Gairmoiliúna]] (1975) * [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú|Dálaí Maireachtála agus Oibre]] (1975) * [[Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach|Comhshaol]] (1990) * [[Foras Oiliúna na hEorpa|Oiliúint]] (1993) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair|Sábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994) * [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh|Maoin Intleachtúil]] (1994) * [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí|Cineálacha Plandaí]] (1994) * [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh|Aistriúchán]] (1994) * [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach|Leigheasra]] (1995) * [[an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia|Sábháilteacht Bia]] (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí|Sábháilteacht Mhuirí]] (2002) * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh|Sábháilteacht Eitlíochta]] (2002) * [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar|Cosc agus Rialú Galar]] (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis|Clár Spáis]] (2004) * [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh|Iarnróid]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach|Rialú ar Iascach]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán|Ceimiceán]] (2007) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh|Comhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009) * [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach|Rialálúaí um Chumarsáid Leictreonach]] (2009) * [[An tÚdarás Eorpach Saothair|Saothar]] (2019) | group2 = [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|CBSC]] | list2 = * [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála|Staidéar Slándála]] (1989 / 2001) * [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh|Satailít]] (1992 / 2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint|Cosaint]] (2004) | group3 = [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|LSSC]] | list3 = * [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh|Drugaí]] (1993) * [[Europol|Forfheidhmiú an Dlí]] (''Europol'') (1998) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí|Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil|Comhar Ceartais Choiriúil]] (''Eurojust'') (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta|Garda Teorann agus Cósta]] (''Frontex'') (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil|Cibearshlándáil]] (2004) * [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne|Comhionannas inscne]] (2006) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha|Cearta Bunúsacha]] (2007) * [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|Bainistiú Oibríochtúil ar Chórais Mhórscála TF]] (''eu-LISA'') (2011) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann|Tearmann]] (2011) | group4 = [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais|CEMA]] | list4 = * [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach|Baincéireacht]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí|Urrúis agus Margaí]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde|Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) | group5 = [[Aontas Baincéireachta Eorpach|ABE]] | list5 = * [[Bord Réitigh Aonair|Réiteach]] (2015) * [[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac|Sciúradh Airgid]] (2024) }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí eile an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Gníomhaireachtaí<br />feidhmiúcháin<br />an Choimisiúin | list1 = * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide|Nuálaíocht agus FBM]] (2003) * [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála|Inniúlacht um Chibearshlándáil]] () * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr|Oideachas agus Cultúr]] (2006) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú|Sláinte agus Digitiú]] * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol|Aeráid, Bonneagar agus Comhshaoil]] (2021) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde|Taighde]] () * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde|Comhairle Taighde]] () | group2 = Gníomhaireachtaí<br />Euratom | list2 = * [[Gníomhaireacht Soláthair Euratom|Soláthair Euratom]] | group3 = Forais neamhspleácha<br />díláraithe an AE | list3 = * [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht|Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] * [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh|Ionchúisitheoir Poiblí]] | group4 = Comhlachtaí<br />corparáideacha<br />reachtaíochta-tánaistí<br />an AE | list4 = * [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha|Páirtithe agus Fondúireachtaí Polaitiúla]] * [[an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí|Cosaint Sonraí]] }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = Comhghnóthais | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = AE | list1 = * [[Comhghnóthas Tionscail Bhithbhunaithe|Tionscail Bhithbhunaithe]] * [[Comhghnóthas Spéir Ghlan|Spéir Ghlan]] * [[Comhghnóthas Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha| Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha]] * [[an Comhghnóthas um Chealla Breosla agus um Hidrigin|Cealla Breosla agus Hidrigin]] * [[Comhghnóthas Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta Eorpach|Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta]] * [[Comhghnóthas maidir leis an Tionscnamh um Míochaine Nuálaíoch|Míochaine Nuálaíoch]] * [[Comhghnóthas chun glúin nua an chórais Eorpaigh um bainistíocht aerthráchta a fhorbairt|SESAR]] * ''[[Comhghnóthas Shift-2-Rail|Shift-2-Rail]]'' | group2 = Euratom | list2 = * [[Comhghnóthas Eorpach um ITER agus um Fhuinneamh Comhleá a Fhorbairt|Fuinneamh Comhleá]] * [[Tóras Eorpach Comhpháirteach]] }}<includeonly>[[Catagóir:an tAontas Eorpach]]</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Navbox|Gníomhaireachtaí]] </noinclude> 4vlisoyqkobz6gkoklc5tfeg6u5q4h9 0 123407 1322222 1321949 2026-07-30T21:34:15Z Conan Wolff 51812 máthairshíol - seed parent 1322222 wikitext text/x-wiki {{Teimpléad:Athbhreithniú}} Míníonn an foclóir téarmaí luibheolaíochta seo téarmaí luibheolaíochta. ==A== *'''achtanamorfach''' (''actinomorphic'' as Béarla)<ref>“achtanamorfach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/achtanamorfach/ga/</ref>[[File:Fragaria vesca2.jpg|thumb|right|120px|Bláth achtanamorfach de ''[[Fragaria vesca]]'']]</br>Bíonn bláthanna aictiomorfacha ga-shiméadrach.<ref>Eckel, P. M. (n.d.). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 1, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=actinomorphic</ref> <!--*'''acraifil''' (''acrophyll'' as Béarla)</br>Duilleoga rialta de phlanda aibí, a tháirgtear os cionn an bhoinn, murab ionann is an bhasaifil.--> *'''aicéin''' (''achene'' as Béarla)<ref>“aicéin.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aic%C3%A9in/ga/</ref></br>Is toradh tirim, neamhoscailte, aon-shíolach é aicéin. Níl an síol ceangailte de bhalla an toraidh ach ag pointe amháin. Fásann an toradh ó ubhagán uachtarach aon-sheoimrín.<ref name = "FTG Fruit type Glossary">Glossary Fruit type. (2007). Fairchild Tropical Botanic Garden Virtual Herbarium (FTG). Retrieved April 18, 2026, from http://www.virtualherbarium.org/glossary/glossary.php?cid=65</ref> *'''aindréiciam''' (''androecium'' as Béarla)<ref>“aindréiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 7, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aindr%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an aindréiciam an téarma comhchoiteann do na horgáin atáirgthe fireanna sa bhláth, atá comhdhéanta de na staimín.<ref>Androecium, stamen, staminate, staminode. (2026, February 23). Master Gardeners of Northern Virginia. Retrieved March 7, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/androecium-stamen-staminate/</ref> {{Il-íomhánna | align = left | direction = horizontal | total_width = 180 | header = | image1 = 2020 year. Herbarium. Alchemilla vulgaris. img-014.jpg | alt1 = | caption1 = onn-aiseach | image2 = 2020 year. Herbarium. Alchemilla vulgaris. img-008.jpg | alt2 = | caption2 = all-aiseach }} *'''all-aiseach''' (''abaxial'' as Béarla)<ref>“all-aiseach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/all-aiseach/ga/</ref></br>Aidiacht, a bhfuil a treo urchomhaireach le treo na haise (= taobh íochtair).<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> <!--*'''andragíneafór''' (''androgynophore'' as Béarla)</br>Gas ar a bhfuil an t-aindréiciam agus an gínéiciam de bhláth os cionn leibhéal ionsáite an pheirianta.--> <!--*'''andramoinéiciach''' (''andromonoecious'' as Béarla)</br>Córas annamh pórúcháin plandaí é andramoinéiciach ina dtáirgeann planda aonair bláthanna fireanna agus déghnéasacha araon.--> <!--*'''andrafór''' (''androphore'' as Béarla)</br>An gas nó an colún a thacaíonn leis na staimíní i mbláthanna áirithe.--> *'''angaispeirm''' (''angiosperm'' as Béarla)<ref>“angaispeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/angaispeirm/ga/</ref>[[File:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|thumb|right|120px|In angaispeirm, bíonn na ubhúlaigh faoi iamh i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer" />]]</br>Is grúpa plandaí iad na angiospermaigh a bhfuil ubhúlach acu atá iata i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer">Bedecktsamer. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved March 1, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/bedecktsamer/7737</ref> ==B== *'''barraimsitheach''' (''acropetal'' as Béarla)<ref>“barraimsitheach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/barraimsitheach/ga/</ref></br>Ciallaíonn an téarma ''barraimsitheach'' go dtosaíonn rud ag fás nó ag forbairt ag an mbun agus go leanann sé aníos i dtreo an bharr.<ref name = "Tropical Forages Glossary">Cook BG, Pengelly BC, Schultze-Kraft R, Taylor M, Burkart S, Cardoso Arango JA, González Guzmán JJ, Cox K, Jones C, Peters M. & International Center for Tropical Agriculture (CIAT), Cali, Colombia and International Livestock Research Institute (ILRI), Nairobi, Kenya. (2020). Glossary. Tropical Forages: An Interactive Selection Tool. 2nd and Revised Edn. Retrieved April 18, 2026, from https://tropicalforages.info/text/entities/glossary.htm</ref> *'''bláthra''' (''inflorescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra">“bláthra.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/bl%C3%A1thra/ga/</ref></br>Is grúpa bláthanna é bláthra.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''bleib''' (''bulb'' as Béarla)<ref>“bleib.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/bleib/ga/</ref>[[File:White onion cross section.jpg|thumb|right|70px|bleib]]</br>Is gas faoi thalamh modhnaithe é bleibe, atá timpeallaithe ag duilleoga modhnaithe.<ref>What is a bulb? (2020, March 17). Michigan State University Extension. Retrieved February 28, 2026, from https://www.canr.msu.edu/news/what-is-a-bulb</ref> *'''bliantóg''' (''annual plant'' as Béarla)<ref>“bliantóg.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved May 30, 2026, from https://www.tearma.ie/q/bliant%C3%B3g/ga/</ref></br>Bláthaíonn agus faigheann bliantóg bás i mbliain amháin.<ref name = "Jessop et al., 2011" /> ==C== *'''clóraplast''' (''chloroplast'' as Béarla)<ref name = "clóraplast">clóraplast. (n.d.-b). Gaois Research Group. Retrieved March 14, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/620910</ref></br>Is orgánaid cheallach plandaí é an [[clóraplast]] a dhéanann an [[fótaisintéis]].<ref name = "clóraplast" /> *'''colúinín''' (''columella'' as Béarla)<ref>“colúinín.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved June 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/col%C3%BAin%C3%ADn/ga/</ref></br>Is colún beag fíocháin é colúinín atá i lár capsúl.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''comhsheipealach''' (''gamosepalous'' as Béarla)<ref>“comhsheipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/comhsheipealach/ga/</ref></br>I gcailís chomhsheipealach bíonn na seipil comhleáite.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (n.d.). Flora of Mozambique: Glossary details: gamosepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.mozambiqueflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=318</ref> *'''crann''' (''tree'' as Béarla)<ref>“crann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/crann/ga/</ref>[[File:Tree Silhouette - geograph.org.uk - 2274631.jpg|thumb|right|70px|crann]]</br>Is planda adhmadach é crann le gas príomhúil amháin agus craobhacha tánaisteacha.<ref>Shrubs and trees: What defines a tree or a shrub? (2020, March 27). Los Angeles County Arboretum and Botanic Garden. Retrieved February 28, 2026, from https://arboretum.org/visit/library/online-exhibits/treasures-of-the-rare-book-collection-plants-of-mediterranean-climate-areas/shrubs-and-trees/</ref> *'''crann fíliginiteach''' (''phylogenetic tree'' as Béarla<!-- citation needed {{cn}} -->)[[Íomhá:Crann.png|thumb|right|90px|Crann fíliginiteach]]</br>Léiríonn [[crann fíliginiteach]] na gaolta idir orgánaigh éagsúla.<ref name = "Georgia Tech">Phylogenetic Trees. (n.d.). Georgia Tech Biological Sciences. Retrieved March 9, 2026, from https://organismalbio.biosci.gatech.edu/biodiversity/phylogenetic-trees/</ref> *'''crannlann''' (''arboretum'' as Béarla)<ref>“crannlann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved May 30, 2026, from https://www.tearma.ie/q/crannlann/ga/</ref></br>Is bailiúchán crann agus toir é [[crannlann]].<ref>Forschungsstelle Realienkunde  Zentralinstitut für Kunstgeschichte. (n.d.). Arboretum. RDK Labor. Retrieved May 30, 2026, from https://www.rdklabor.de/wiki/Arboretum</ref> ==D== *'''dé-éiciach''' (''dioecious'' as Béarla)<ref>“dé-éiciach.” (n.d.). téarma.ie. https://www.tearma.ie/q/d%C3%A9-%C3%A9iciach/ga/</ref></br>Bíonn daoine aonair fireanna agus baineanna ar leith ag plandaí dé-éiciach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''dioplóideach''' (''diploid'' as Béarla)<ref>“dioplóideach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved May 27, 2026, from https://www.tearma.ie/q/diopl%C3%B3ideach/ga/</ref></br>Tá dhá cheann de na tacair bhunúsacha crómasóm ag plandaí dioplóideacha sa núicléas.<ref name = "NSW Flora Glossary">National Herbarium of NSW,  Royal Botanic Garden, Sydney, Australia. (n.d.). New South Wales Flora Online: Glossary of Botanical Terms. Retrieved May 27, 2026, from https://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&glossary=yes&alpha=A</ref> ==E== *'''éaghasach''' (''acaulescent'' as Béarla)<ref>“éaghasach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved June 10, 2026, from https://www.tearma.ie/q/%C3%A9aghasach/ga/</ref>[[File:Carlina acaulis RF.jpg|thumb|right|120px|Is planda éaghasach é ''[[Carlina acaulis]]'']]</br>Is plandaí gan gas iad plandaí éaghasacha.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''eipifít''' (''epiphyte'' as Béarla)<ref>“eipifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eipif%C3%ADt/ga/</ref></br>Is planda é eipifít a fhásann ar phlanda eile, ach ní seadán é.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''eiseamláir an chineáil''' (''type specimen'' as Béarla)<ref>“eiseamláir an chineáil.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eiseaml%C3%A1ir%20an%20chine%C3%A1il/ga/</ref>[[File:Cyne baetorta, HT, L39275.jpg|thumb|right|100px|An eiseamláir an chineáil de ''[[Cyne baetorta]]'' Barlow]]</br>Sainmhíníonn agus déanann an eiseamláir an chineáil ionadaíocht ar tacsón. Feidhmíonn sé mar thagairt fhisiciúil don tacsón.<ref>Ashworth, J. (2025, November 18). What is a type specimen? Natural History Museum, London. Retrieved March 23, 2026, from https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-a-type-specimen.html</ref> ==F== *'''fialamán''' (''velamen'' as Béarla)<ref>“fialamán.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved May 27, 2026, from https://www.tearma.ie/q/fialam%C3%A1n/ga/</ref></br>Is é an fialamán clúdach tiubh spúinseach na bhfréamhacha.<ref>Botanical nerd word: velamen. (2021, February 8). Toronto Botanical Garden. Retrieved May 27, 2026, from https://torontobotanicalgarden.ca/blog/word-of-the-week/word-of-the-week-velamen/</ref> [[File:Semele androgyna k4.jpg|thumb|left|140px|''[[Semele androgyna]]'' filleaclaid le torthaí]] *'''filleaclad''' (''phylloclade'' as Béarla)<ref>“filleaclad.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved June 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/filleaclad/ga/</ref></br> Is gas fótaisintéiseach cosúil le duilleog é filleaclad.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''fréamh chrapthach''' (''contractile root'' as Béarla)<ref>“fréamh chrapthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/fr%C3%A9amh%20chrapthach/ga/</ref></br>Úsáideann plandaí fréamhacha chrapthach chun iad féin a tharraingt anuas.<ref>University of Florida, University of Kentucky, & Texas A&M University. (2023). Contractile Roots. PropG. Retrieved February 28, 2026, from https://propg.ifas.ufl.edu/07-geophytes/02-othergeophytes/01-geophytes-contractileroots.html</ref> ==G== *'''gaiméitifít''' (''gametophyte'' as Béarla)<ref name = "gaiméitifít" />[[File:Ricciocarpos natans.jpg|thumb|right|105px|Gaiméitifít de ''[[Ricciocarpos natans]]'']]</br>Fásann an gaiméitifít haplóideach ó spóir agus táirgeann sí gaiméite.<ref name = "gaiméitifít">gaiméitifít. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 15, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/619447</ref> <!--*'''gasach''' (''caulescent'' as Béarla)</br>Planda a bhfuil gas dea-fhorbartha aige os cionn na talún. Frithchiallach: ''gearrghasach'' (gan gas soiléir).--> *'''gínéiciam''' (''gynoecium'' as Béarla)<ref>“gínéiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 6, 2026, from https://www.tearma.ie/q/g%C3%ADn%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an gínéiciam an téarma comhchoiteann do orgáin atáirgthe baineanna an bhlátha, atá comhdhéanta de na cairpéil.<ref>Gynoecium, Carpel, Pistil. (2025, February 22). Master Gardeners Northern Virginia. Retrieved March 6, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/gynoecium-carpel-pistil/</ref> <!--*'''ginmhill''' (''abort'' as Béarla)</br>Forbairt struchtúir nó orgáin a thréigean.--> ==H== *'''heitreaspórach''' (''heterosporous'' as Béarla)<ref>“heitreaspórach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/heitreasp%C3%B3rach/ga/</ref></br>Táirgeann plandaí heitreaspóracha dhá chineál spóir.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''homaspórach''' (''homosporous'' as Béarla)</br>Planda nach bhfuil ach spóir de chineál amháin aige.<ref name = "Glossary British Pteridological Society" /> ==I== *'''ilseipealach''' (''polysepalous'' as Béarla)<ref>“ilseipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/ilseipealach/ga/</ref></br>I cailís ilseipealach, bíonn na séipéil scartha.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: polysepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=565</ref> *'''inspeirm''' (''endosperm'' as Béarla)<ref>“inspeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://www.tearma.ie/q/inspeirm/ga/</ref>[[File:Cocos nucifera00.jpg|thumb|right|100px|An inspeirm bán de shíol ''[[Cocos nucifera]]'']]</br>Is cuid den síol é an inspeirm agus cothaíonn sé an spóraifít óg.<ref>Endosperm. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved February 28, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/endosperm/21284</ref> ==L== [[File:Latex collection 04.jpg|thumb|left|upright|90px|Laitéis]] *'''laitéis''' (''latex'' as Béarla)<ref>“laitéis.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved May 30, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lait%C3%A9is/ga/</ref></br>Is sú bán de roinnt plandaí é laitéis.<ref name = "vPlants" /> *'''lann''' (''lamina'' as Béarla)<ref>“lann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lann/ga/</ref></br>Is é an lann an chuid leacaithe de dhuilleog, scartha ón ngas agus ó bhonn an duilleoige.<ref>Botanical nerd word: lamina. (2018, September 25). Toronto Botanical Garden. Retrieved March 14, 2026, from https://torontobotanicalgarden.ca/blog/word-of-the-week/botanical-nerd-word-lamina/</ref> *'''lansach''' (''lanceolate'' as Béarla)<ref>“lansach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 21, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lansach/ga/</ref>[[File:Leaf morphology lanceolate.png|thumb|right|140px|Duilleog lansach ]]</br>Bíonn duilleog lansach caol agus ubhchruthach. Bíonn an pointe is leithne inti thíos leis an lár.<ref name = "The Pea Key, 2007">The Australian Pea-flowered Legume Research Group. (2007). Leaf or leaflet shape. The Pea Key: An Interactive Key for Australian Pea-flowered Legumes. Retrieved March 21, 2026, from https://www.anbg.gov.au/cpbr/cd-keys/peakey/key/The%20Pea%20Key/Media/Html/41_leaf_shape.html</ref> *'''leictitíopa''' (''lectotype'' as Béarla)<ref>“leictitíopa.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/leictit%C3%ADopa/ga/</ref></br>Is sintíopa é leictitíopa a roghnaítear níos déanaí mar an eiseamláir an chineáil.<ref name = "McGrouther, 2020">McGrouther, M. (2020). Types of types. The Australian Museum. Retrieved March 23, 2026, from https://australian.museum/learn/animals/fishes/types-of-types/</ref> *'''liathghorm''' (''glaucous'' as Béarla)<ref>IDM & Foras na Gaeilge. (n.d.). glaucous. Foclóirí Ár Linne. Retrieved March 3, 2026, from https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/glaucous</ref>[[File:Picea pungens4.jpg|thumb|right|90px|Duilleoga liathghorm na ''[[Picea pungens]]'']]</br>Déanann an focal liathghorm cur síos ar dhromchla céiriúil atá idir ghorm agus liath.<ref>Eckel, P. M. (2023). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 3, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=glaucous</ref> *'''luathbhaineannach''' (''protogynous'' as Béarla)<ref>“luathbhaineannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathbhaineannach/ga/</ref></br>Bíonn céim baineann ag bláth luathbhaineannach roimh a chéim fhireann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.). Protogyny (protogynous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1302</ref> *'''luathfhireannach''' (''protandrous'' as Béarla)<ref>“luathfhireannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathfhireannach/ga/</ref></br>Bíonn céim fhireann ag bláth luathfhireannach roimh a chéim baineann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.-a). Protandry (protandrous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1300</ref> ==M== *'''máthairshíol''' (''seed parent'' as Béarla)<ref>“máthairshíol.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved July 30, 2026, from https://www.tearma.ie/q/m%C3%A1thairsh%C3%ADol/ga/</ref></br> An máthairshíol a thugtar ar an phlanda a fhásann an síol.<ref>MacRobert, J., Setimela, P. S., Gethi, J., & Regasa, M. W. (2014). [https://excellenceinbreeding.org/sites/default/files/manual/98078.pdf Maize hybrid seed production manual.]</ref> *'''meigeagaiméitifít''' (''megagametophyte'' as Béarla)<ref>“meigeagaiméitifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/meigeagaim%C3%A9itif%C3%ADt/ga/</ref></br>Cruthaítear an meigeagaiméitifít le fás na meigeaspóir. Gineann an meigeagaiméitifít gaiméit baineann an phlanda heitreaspórach.<ref>Government of South Australia. (2025, July 7). megagametophyte. Flora of South Australia. Retrieved February 28, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/megagametophyte</ref> *'''meigeaspór''' (''megaspore'' as Béarla)<ref>“meigeaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/meigeasp%C3%B3r/ga/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an meigeaspór an cineál mór spóir. Fásann sé ina gaiméitifít baineann.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''meiteaxiléim''' (''metaxylem'' as Béarla)<!-- citation needed --></br>Is cuid den xiléim phríomhúil é an meiteaxiléim, ar céim luath í i bhforbairt an xiléim.<ref name = "Xylem - PropG" /> *'''micreagaiméitifít''' (''microgametophyte'' as Béarla)<ref>“micreagaiméitifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 21, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micreagaim%C3%A9itif%C3%ADt/ga/</ref></br>Fásann an micreagaiméitifít ón micreaspór agus táirgeann sé na gaiméite fireann de phlanda heitreaspórach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''micreaspór''' (''microspore'' as Béarla)<ref>“micreaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micreasp%C3%B3r/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an micreaspór an cineál beag spóir. Fásann sé ina gaiméitifít fhireann.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''micripíl''' (''micropyle'' as Béarla)<ref>“micripíl.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micrip%C3%ADl/ga/</ref></br>Is cainéal beag é an micripíl a thrasnaíonn ionar ubhúlach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> <!--*'''micreastrobalas''' (microstrobilus as Béarla)<ref>https://www.tearma.ie/q/micro-/</ref><ref>https://super.tearma.ie/q/strobilus/</ref> An ceann is lú de dhá chineál bhuaircíní nó strobalas a tháirgeann gimnispeirmeacha, an ceann fireann é agus táirgeann sé an phailin.--> <!--==N== --> ==O== *'''olasóm''' (''elaiosome'' as Béarla)<ref>“olasóm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved June 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/olas%C3%B3m/ga/</ref>[[File:Afzelia africana1.jpg|thumb|right|140px|Síolta ''[[Afzelia africana]]'' a bhfuil olasóm oráiste orthu]]</br>Is cuid chothaitheach de shíol é olasóm a mheallann ainmhithe cosúil le seangáin. Cuidíonn sé le scaipeadh síolta.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''onn-aiseach''' (''adaxial'' as Béarla)<ref>“onn-aiseach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved July 28, 2026, from https://www.tearma.ie/q/onn-aiseach/ga/</ref></br>Tá dromchlaí onn-aiseach os comhair ais an struchtúir a bhfuil sé ceangailte leis.<ref name = "vPlants" /> ==P== <!--* '''peitínáit''' (''petiolate'' as Béarla) aidiacht ina ndéantar cur síos ar dhuilleoga nó ar struchtúir bhitheolaíocha a bhfuil gas (peitín) orthu, agus iad ceangailte go díreach le gas nó brainse. <ref>https://www.tearma.ie/q/petiolate/ ??</ref>--> *'''piorrachruthach''' (''pyriform'' as Béarla)<ref name = "piorrachruthach">“piorrachruthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/piorrachruthach/</ref>[[File:Ficus pyriformis.JPG|thumb|right|125px|Torthaí piorrachruthacha an ''[[Ficus pyriformis]]'']]</br>Aidiacht, i gcruth péire.<ref name = "piorrachruthach" /> *'''prótaixiléim''' (''protoxylem'' as Béarla)<!-- citation needed --></br>Is cuid den xiléim phríomhúil é an prótaixiléim, ar céim luath í i bhforbairt an xiléim.<ref name = "Xylem - PropG" /> ==S== <!--*'''scoitheadh''' (''abscission'' as Béarla)</br>Scaoileadh nádúrtha orgáin atá aibí nó sean, amhail toradh aibí nó duilleog aosta.--> <!--*'''snáthaidiúil''' (acicular as Béarla)</br>Caol nó snáthaidchruthach.--> *'''samár''' (''samara'' as Béarla)<ref>“samár.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved June 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sam%C3%A1r/ga/</ref></br>Is toradh neamhoscailteach aonsíolta le sciatháin é samár.<ref name = "Gray, 1875" />{{rp|p=79}} [[File:Arum creticum Marmaris White.jpg|thumb|left|120px|''[[Arum creticum]]'' le spáidín bán agus spáideog buí]] *'''spáideog''' (''spadix'' as Béarla)<ref>“spáideog.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1ideog/ga/</ref></br>Is cineál bláthra é spáideog ina mbíonn bláthanna ag fás ar ais tiubh, feolmhar.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''spáidín''' (''spathe'' as Béarla)<ref>“spáidín.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1id%C3%ADn/ga/</ref></br>Is bracht mór é spáidín a thimpeallaíonn an spáideog.<ref name = "Sterry, 1997">Sterry, P. (1997). [https://www.google.de/books/edition/Collins_Complete_British_Wildlife_Photog/H2oXAAAACAAJ?hl=en Collins Complete British Wildlife Photoguide.] Kiribati: HarperCollins.</ref>{{rp|p=356}} *'''speiceas i mbaol criticiúil''' (''critically endangered species'' as Béarla)<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil" />[[File:凹脈金花茶 Camellia impressinervis -香港公園 Hong Kong Park, Hong Kong- (39897970614).jpg|thumb|right|100px|Is speiceas i mbaol criticiúil é ''[[Camellia impressinervis]]''.<ref>Wheeler, L. & Rivers, M.C. 2015. ''Camellia impressinervis''. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T62053740A62053758. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T62053740A62053758.en. Accessed on 01 March 2026.</ref>]]<br/>Is speicis iad speicis atá i mbaol criticiúil díothaithe sa nádúr atá thar a bheith ard.<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil">Fiontar & Scoil na Gaeilge, DCU. (n.d.). “speiceas i mbaol criticiúil.” Grúpa Taighde Gaois. Retrieved March 1, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology?Query=speiceas+i+mbaol+critici%C3%BAil</ref> *'''speiceas is lú imní''' (''least-concern species'' as Béarla)<!-- citation needed --></br>Is tacsóin forleathana agus flúirseacha iad speiceas is lú imní.<ref name = "IUCN, 2012">IUCN. (2012). [https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/RL-2001-001-2nd.pdf IUCN Red List Categories and Criteria: Version 3.1. Second edition.] Gland, Switzerland and Cambridge, UK: IUCN. iv + 32pp.</ref> Tá riosca níos ísle díothaithe ag na speicis seo.<ref>Frequently Asked Questions. (n.d.). IUCN Red List of Threatened Species. Retrieved April 18, 2026, from https://www.iucnredlist.org/about/faqs#Why%20are%20LC%20species%20on%20the%20Red%20List</ref> *'''speiceas leochaileach''' (''vulnerable species'' as Béarla)<ref name = "speiceas leochaileach" /></br>Tá riosca ard díothaithe sa nádúr ag speiceas leochaileach.<ref name = "speiceas leochaileach">speiceas leochaileach. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 10, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/635130</ref> [[File:Phyla cuneifolia runner.jpg|thumb|left|120px|''[[Phyla cuneifolia]]'' stólan]] *'''stólan''' (''stolon'' as Béarla)<ref>“stólan.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved June 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/st%C3%B3lan/ga/</ref></br>Gas cothrománach is ea stólan a shníonn os cionn, ar nó faoi dhromchla na talún<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> agus a fhásann planda nua.<ref name = "Glossary British Pteridological Society" /> *'''strobalas''' (''strobilus'' as Béarla)<ref>“strobalas.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/strobalas/ga/</ref></br>Is éard is strobalas ann ná struchtúr cosúil le buaircín atá comhdhéanta de spóraifille atá iompaithe go dlúth ar an ais.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==T== *'''teipeal''' (''tepal'' as Béarla)<ref>“teipeal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 4, 2026, from https://www.tearma.ie/q/teipeal/ga/</ref></br>Úsáidtear an téarma teipal do chodanna an peirianta má tá cuma an-chosúil ar na peitil agus ar na seipil.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: tepal. https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=768, retrieved 4 March 2026</ref> [[File:Tetradium daniellii (Benn.) T.G. Hartley.jpg|thumb|left|120px|Torthú bláthra ''[[Tetradium daniellii]]'']] *'''torthú bláthra''' (''infructescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra" /></br>Is é an torthú bláthra an struchtúr ina dtaispeántar torthaí ar phlanda.<ref name = "Glossary for Vascular Plants">Glossary for Vascular Plants. (2018, November 19). New York Botanical Garden. Retrieved March 9, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/glossary/glossary-list/?ImagesOnly=yes&LimitPerPage=75&rownum=676</ref> ==U== *'''uathpholaplóideach''' (''autopolyploid'' as Béarla)<ref>“uathpholaplóideach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 15, 2026, from https://www.tearma.ie/q/uathpholapl%C3%B3ideach/ga/</ref></br>Is cineál planda polaplóideach é planda uathpholaplóideach a chruthaítear trí géanóm amháin a dhúbailt. I bplandaí uathpholaplóideacha, tagann na crómasóm go léir ón speiceas céanna.<ref>Lefers, M. & Holmgren Lab. (2004). autopolyploid. Hedgehog Signaling Glossary. Retrieved March 15, 2026, from https://groups.molbiosci.northwestern.edu/holmgren/Glossary/Definitions/Def-A/autopolyploid.html</ref> *'''ubhagán uachtarach''' (''superior ovary'' as Béarla)<ref>“ubhagán uachtarach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/ubhag%C3%A1n%20uachtarach/ga/</ref></br>Tá ubhagán uachtarach suite os cionn an phointe ina bhfuil na seipil, na peitil agus na staimín ceangailte.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''umbal''' (''umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal">“umbal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/umbal/ga/</ref>{{Il-íomhánna | align = right | direction = horizontal | total_width = 180 | header = | image1 = Inflorescences Umbel Kwiatostan Baldach.svg | alt1 = | caption1 = umbal | image2 = Inflorescences Umbel Kwiatostan BaldachZłożony.svg | alt2 = | caption2 = umbal comhshuite }}</br>Is cineál bláthra craobhach é umbal. Bíonn bláthanna sa bláthra ina bhfuil na gasóga go léir ar an fhad céanna agus ag teacht ó phointe amháin.<ref name = "Nelson, 2012">Nelson, R. C. (2012). The Description of Flowers. University of Rochester. Retrieved March 1, 2026, from https://www.cs.rochester.edu/u/nelson/wildflowers/glossaries/flowers/</ref> *'''umbal comhshuite''' (''compound umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal" /></br>Is cineál bláthra é umbal comhshuite ina n-eascraíonn roinnt umbal as aon phointe amháin.<ref>Inflorescences 15-Compound umbel. (n.d.). University of Illinois. Retrieved March 9, 2026, from https://www.life.illinois.edu/help/digitalflowers/Inflorescences/15.htm</ref> ==X== *'''xéirifíteach''' (''xerophytic'' as Béarla)<ref>“xéirifíteach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/x%C3%A9irif%C3%ADteach/ga/</ref>[[File:Echinocactus grusonii flora cologne.jpg|thumb|right|120px|Is plandaí xéirifíteacha iad na cachtais.<ref name = "Duke University">Xerophytes “Cactus-Like” collection. (n.d.). Duke University. Retrieved April 12, 2026, from https://liveplantcollections.biology.duke.edu/featured-collections/xeric</ref>]]</br>Tá plandaí xéirifíteacha oiriúnaithe do aeráid nó do ghnáthóg thirim.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''xiléim''' (''xylem'' as Béarla)<ref name = "xiléim">“xiléim.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved May 30, 2026, from https://www.tearma.ie/q/xil%C3%A9im/ga/</ref></br>Is fíochán lignithe é an xiléim atá freagrach as iompar uisce i bplandaí.<ref name = "Xylem - PropG">University of Florida, University of Kentucky, & Texas A&M University. (n.d.). Xylem. PropG. Retrieved May 30, 2026, from https://propg.ifas.ufl.edu/01-biology/02-cell-types/12-celltypes-xylem.html</ref> *'''xiléim phríomhúil''' (''primary xylem'' as Béarla)<ref name = "xiléim" /></br>Is céim luath forbartha í an xiléim phríomhúil agus tá sé déanta as prótaixiléim agus meiteaxiléim.<ref name = "Xylem - PropG" /> *'''xiléim thánaisteach''' (''secondary xylem'' as Béarla)<ref name = "xiléim" /></br>Déantar an xiléim thánaisteach ón sraith chaimbiam. Tá sé freagrach as forbairt leataobhach agus fás adhmad.<ref name = "Xylem - PropG" /> ==Tagairtí== <references> <!-- Especially useful sources for definitions can be collected down here: --> <ref name = "Glossary British Pteridological Society">Glossary. (n.d.). British Pteridological Society. Retrieved April 18, 2026, from https://britishfernsociety.org.uk/Glossary/</ref> <ref name = "Gray, 1875">Gray, Asa. (1875). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/56536335 Botany for young people and common subjects : how plants grow : a simple introduction to structural botany : with popular flora, or an arrangement and description of common plants, both wild and cultivated : illustrated by 500 wood engravings.] Ivison, Blakeman, Taylor.</ref> <ref name = "Flora of Australia Glossary">Government of South Australia. (n.d.). Flora of Australia Glossary. Flora of South Australia. Retrieved March 13, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/</ref> <ref name = "Flora of Rwanda Glossary">The Rwanda flora team. (2026). Flora of Rwanda: Glossary. Retrieved April 12, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary.php</ref> <ref name = "Jessop et al., 2011">Jessop, J.P., Toelken, H.R. & Kellermann, J. (2011). [https://www.researchgate.net/publication/344409776_Glossary_of_botanical_terms_version_1 Glossary of botanical terms (version 1).] In: Kellermann, J. (ed.), Flora of South Australia (ed. 5). 24 pp. (State Herbarium of South Australia: Adelaide). www.flora.sa.gov.au/ed5</ref> <ref name = "UCMP, 2009">UCMP Glossary: Botany. (2009). University of California Museum of Paleontology. Retrieved March 9, 2026, from https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss8botany.html</ref> <ref name = "vPlants">Plant Glossary. (n.d.). vPlants: A Virtual Herbarium of the Chicago Region. Retrieved May 30, 2026, from https://vplants.org/portal/plants/glossary/index.php</ref> </references> {{síol}} 6fvqkwiw25q3vzup177a2rwk984kjyp 0 126447 1322280 1314224 2026-07-31T11:03:37Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322280 wikitext text/x-wiki Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea '''Sisile Ní Rathaille''' (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') (17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]).<ref name=SisileAinm /> Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Luathshaol agus oideachas == Ba iad tuistí Ní Rathaille ná Tomás as [[Béal Átha Longfoirt]], Chontae Chiarraí agus Julia Mary (''née'' Ní Chomhraí) as [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. Bhí sí an t-aonú páiste déag as triúr déag sa chlann.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. Fuair a athair bás sa bhliain 1899, agus seacht mbliana níos déanaí, bhog a mháthair an chlann go léir go dtí Baile Átha Cliath, air a bhí cónaí orthu ag 66 Bóthar Gharraithe na Lus, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> D'fhreastail Ní Rathaille ar an Dominican College i Sráid Eccles. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. Agus ''Travelling Scholarship in Celtic Studies'' bainte amach aici, fuaraigh sí go moved to Bangor i dtuaisceart na Breataine Bige agus rinne sí staidéar faoi [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> Bhain sé céim MA amach leis an [[University College of North Wales]] sa bhliain 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil == Mhuin sí Fraincis ag roinnt scoileanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina ollamh cúnta le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctúir Litríochta|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D. Litt oinigh sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> Toghadh í mar bhall den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta == Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh}}; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> A sin-sean-uncail ba ea [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta == * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url = http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland | archivedate = 20 Aibreán 2024 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20240420191601/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ }}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} e3bv6grxuq83lfn6xi5oyc67sp9ssqi 0 127099 1322110 1320849 2026-07-30T12:49:08Z Saighneánach 72809 Punctuation 1322110 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac''' ar 13-16 Iúil 1863. Bhí faitíos ar na mílte daoine óga go mbeadh [[coinscríobh]] i ndán dóibh. Bhí siad ar an gcorraíl ba mharfaí i stair na Stát Aontaithe. Fuair 105 duine bás agus rinneadh damáiste do shealúchais ar fud na cathrach.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/na-heireannaigh-i-meiricea-agus-cireibeacha-coinscriofa-nua-eabhrac-mi-iuil-1863/|teideal=Na hÉireannaigh i Meiriceá agus Círéibeacha Coinscríofa Nua-Eabhrac, Mí Iúil 1863|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-07-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-17}}</ref> == Cúlra == Ba é an tAcht um Choinscríobh don Aontas a spreag an chorraíl. Chuirfí iachall ar fhir troid ar son airm an Aontais sa [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|Chogadh Cathartha]] a bhí ar bun le Cónaidhm an Deiscirt ó 1861 i leith. Bhí clásal san Acht um Choinscríobh a lig d’fhir shaibhre éalú ó dhul chun cogaidh trí $300 a íoc. Ní nach ionadh go raibh lucht oibre na cathrach, ach go háirithe na himircigh Éireannacha ina measc, ar buile faoin méid sin. D’éirigh na círéibeacha ina éirí amach i gcoinne an údaráis fheidearálaigh, an rialtais Phoblachtaigh.<ref name=":0" /> [[Íomhá:New York enrollment poster june 23 1863.jpg|mion|340x340px|Póstaer 23 Meitheamh 1863]] == Imeachtaí == Bhris an foréigean amach ar an 13ú Iúil, nuair a bhailigh na sluaite lasmuigh den oifig choinscríofa sa Naoú Ceantar Comhdhála in Manhattan. D’ionsaigh baill den “Black Joke”, fir dhóiteáin dheonacha, an oifig i ndiaidh beirt dá mbaill a bheith roghnaithe don choinscríobh. Scriosadh taifid den choinscríobh agus dódh an foirgneamh. Rinne na póilíní agus buíonta beaga de shaighdiúirí iarracht an chorraíl a chur faoi chois, ach bhí na sluaite eagraithe go maith. Rinne siad creachadh ar shiopaí, scriosadh iarnróid, agus gearradh línte teileagraif. Anuas air sin, ionsaíodh siombailí a léirigh údarás na bPoblachtach a bhí i gceannas i Washington, tráth a raibh Nua-Eabhrac ag vótáil go mór ar son na nDaonlathach a bhí bunaithe in Halla Tammany. De réir mar a scaip na círéibeacha d’fhorbair siad isteach i gcíréibeacha ciníocha. Tógadh Afrai-Mheiriceánaigh ó charranna sráide, ionsaíodh iad agus maraíodh iad. Dódh an Coloured Orphan Asylum agus ba bheag nár maraíodh na páistí ann. Faoin dara lá, bhí na hionsaithe ar dhaoine dubha ag éirí níos tréine. Chuaigh go leor de na hAfrai-Mheiriceánaigh i bhfolach nó theith siad ón gcathair. Ionsaíodh sibhialtaigh a bhí gléasta go maith, saighdiúirí, nó éinne a ceapadh go raibh siad báúil leis an rialtas Poblachtach. Maraíodh an Coirnéal Henry O’Brien tar éis dó iarracht a dhéanamh na sluaite a bhrú siar gan leas a bhaint as an lámh láidir. Bhí deacracht ag na húdaráis na círéibeacha a chur faoi chois ar dtús. Bhí cuid mhaith de mhílíste Nua-Eabhrac fós in Pennsylvania i ndiaidh fheachtas Gettysburg. Ní raibh ach buíon bheag póilíní fágtha a d’fhéadfadh dul i ngleic leis na sluaite, nuair a tháinig reisimintí an Gharda Náisiúnta ar an bhfód agus thosaigh siad ag scaoileadh leis na sluaite. Faoin tríú agus ceathrú lá bhí airtléire in úsáid agus bhí saighdiúirí ag dul ó theach go teach chun an chorraíl a chur faoi chois, ach go háirithe ar an Taobh Oirthearach Uachtarach, áit a raibh lucht na círéibe tar éis baracáidí a chur in airde chun iad féin a chosaint.<ref name=":0" /> === Deireadh === Tháinig deireadh leis na círéibeacha tar éis ceithre lá den fhoréigean. Maraíodh lucht na círéibe den chuid is mó, agus maraíodh dosaen Afrai-Mheiriceánach. Níor chuir na húdaráis áitiúla an dlí ar lucht na círéibe de bharr go raibh drogall ar na Daonlathaithe áitiúla pionóis ghéara a chur i bhfeidhm. Tugadh an coinscríobh isteach arís faoi chosaint mhíleata i mí Lúnasa. Ach ní raibh glacadh maith leis i measc an phobail agus b’éigean don Aontas brath ar óglaigh, ina measc 180,000 saighdiúir Afrai-Mheiriceánach.<ref name=":0" /> === Na hÉireannaigh === Bhí na hAfrai-Mheiriceánaigh in iomaíocht leis na hÉireannaigh do na poist is measa sa chathair ag an am. Cé go raibh na hÉireannaigh go mór chun cinn i measc lucht na círéibe, bhí go leor Éireannach i measc na bpóilíní, na saighdiúirí, agus an mhílíste chomh maith, rud a léirigh na deighiltí sa phobal Éireannach i Nua-Eabhrac ag an am. Tá aird tarraingthe ag staraithe amhail Noel Ignatiev ar Chíréibeacha Choinscríofa Nua-Eabhrac 1863 mar chor cinniúnach i bhforbairt fhéiniúlacht na nÉireannach i Meiriceá mar dhaoine geala. Ina leabhar ''How the Irish Became White'' áitíonn Ignatiev gur dhreap na hÉireannaigh dréimire ciníoch SAM trí iad féin a scaradh amach ó na hAfrai-Mheiriceánaigh agus iad a chur faoi chois.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)]] [[Catagóir:Stair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:1863]] 9j90nudr7vndpx4ioqzpcfchfy3b4g2 0 127109 1322111 1320969 2026-07-30T12:50:20Z Saighneánach 72809 Punctuation 1322111 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Trá Pháidín The Cobblestone DSCF7144 20241220.jpg|mion|Trá Pháidín, The Cobblestone, 2024]] [[Íomhá:Trá Pháidín DSCF3992 20240825.jpg|mion|Trá Pháidín, Féile na Gréine in Pharmacia]] Is banna ceoil é '''Trá Pháidín''' a tháinig chun cinn i nGaillimh,agus a nascann an traidisiún leis an turgnamh. Tá cáil ar an ngrúpa as [[ceol traidisiúnta na hÉireann]] a chumasc le seánraí malartacha eile, go háirithe an rac-cheol síceadálach agus an snagcheol. Glacann an banna páirt go rialta i bhféilte ceoil in Éirinn, agus cáil bainte amach acu i measc lucht leanúna an cheoil avant-garde agus an cheoil thraidisiúnta araon. == Albaim == Sa bhliain 2025, d'eisigh '''Trá Pháidín''' ''An A24.'' I mí Iúil 2026, d'eisigh Trá Pháidín albam eile, ''Cloch ‘s Claí'', inspioráid ón úrscéal aoiriúil cáiliúil le [[Brian Ó Nualláin|Myles na gCopaleen]], ''[[An Béal Bocht]]''. Pléann sé an gaol idir an Ghaeltacht agus an chuid eile d’Éirinn chomhaimseartha, agus béim ar leith á cur ar chúrsaí tithíochta, ar fhadhbanna eacnamaíocha agus ar cheisteanna féiniúlachta. Is é seo an chéad eisiúint ag an ngrúpa ar an lipéad World of Echo, atá lonnaithe i Londain, agus a dhíolann ceirníní ó cheoltóirí ceannródaíocha ar fud an domhain, agus mar thoradh air sin, tabharfaidh sé deis do lucht éisteachta idirnáisiúnta aithne a chur ar an dream as Conamara.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/nuacht-mhall/id1525428808|teideal=Nuacht Mhall|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=18 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2026-07-18}}</ref> == Stíl cheoil == Saintréith de chuid Trá Pháidín is ea an bealach nuálach a ndéanann siad athshamhlú ar thoin agus ar struchtúir an cheoil thraidisiúnta. Ceanglaíonn siad uirlisí acústacha agus gléasanna leictreacha chun fuaimdhreacha casta a chruthú: * '''Uirlisí Traidisiúnta:''' Baineann siad úsáid as an mbosca ceoil agus an fhidil chun séiseanna nó línte ceoil tíre a chur i láthair. * '''Uirlisí Nua-aimseartha:''' Baintear leas as an ngiotár leictreach, an dordghiotár, agus drumaí chun fuinneamh turgnamhach a thabhairt isteach. In áit cloí go docht le gnáthfhoirm na bport nó na ríleanna, is minic a bhíonn a gcuid saothar bunaithe ar an tobchumadóireacht agus ar fhuaimeanna dordáin. == Féach freisin == * [[Peadar-Tom Mercier]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bannaí ceoil Éireannacha]] [[Catagóir:Ceol cumaisc]] [[Catagóir:Cumasc Ceilteach]] 40b5941pvkz8swh59gr2smukhvfd45h 0 127111 1322112 1320982 2026-07-30T12:52:26Z Saighneánach 72809 Formatting 1322112 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Rugadh '''John George Adair''' (3 Márta 1823<ref name="theirishstory">{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}</ref><ref name="geni">{{Cite web-en|url=https://www.geni.com/people/John-Adair/6000000013311279329|title=John George "Jack" Adair|language=en-US|work=geni_family_tree|access-date=2020-12-27}}</ref> – 4 Bealtaine,<ref name="geni" /> 1885), ar a dtugtar Jack Adair uaireanta, i [[Contae Laoise|gContae Laoise]], Éire,<ref name="irishevents4u">{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}</ref> fear gnó agus úinéir talún Albanach-Éireannach, maoinitheoir JA Ranch i Texas Panhandle. Bhí Adair tar éis a shaibhreas a dhéanamh in Éirinn trí eastát féimheach a cheannach i ndiaidh an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]] in Éirinn.<ref name="ranches">{{Cite web-en|url=http://www.ranches.org/john_adair.htm|title=John Adair|work=www.ranches.org|access-date=2020-12-28}}</ref> Sa bhliain 1866, thug Adair a chéad chuairt ar na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus bhunaigh sé gnólacht bróicéireachta i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gCathair Nua-Eabhrac]] chun iasachtaí Briotanacha a chur ar fáil i Meiriceá ar rátaí úis a bhí níos airde ná na rátaí sa Bhreatain.<ref name="tsha">{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}</ref> I gcomhar lena chomhpháirtí gnó Charles Goodnight, bhunaigh Adair an JA Ranch, an chéad rainse eallaigh i gceantar Palo Duro sa bhliain 1877.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.thc.texas.gov/historic-sites/charles-and-mary-ann-goodnight-ranch-state-historic-site|title=Charles and Mary Ann Goodnight Ranch State Historic Site {{!}} THC.Texas.gov - Texas Historical Commission|author=Commission|first=Texas Historical|language=en|work=www.thc.texas.gov|access-date=2020-12-27}}</ref> Sa bhliain 1867, ag damhsa a reáchtáladh in onóir an Fheisire [[J. C. Hughes]], bhuail Adair le Mrs. Cornelia Wadsworth Ritchie, ar phós sé sa bhliain 1869.<ref name="tsha">{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george "TSHA | Adair, John George"]. ''www.tshaonline.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 December</span> 2020</span>.</cite></ref> == Black Jack Adair == Tá droch-cháil ar Adair as seacht dteaghlach is daichead a dhíbirt i [[Sléibhte Dhoire Bheatha|nDoire Bheatha]], Contae Dhún na nGall, Éire,<ref name="theirishstory">{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ "The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 December</span> 2020</span>.</cite></ref> "le linn an Ghorta [https://www.nytimes.com/1861/12/05/archives/the-famine-in-ireland.html] ." <ref>{{Cite book-en|author=Costigan|first=Lucy|url=https://books.google.com/books?id=9KzuDQAAQBAJ&pg=PT158|title=Glenveagh Mystery|date=2012-11-08|publisher=Merrion Press|isbn=978-1-908928-16-0|language=en}}</ref> Mar thoradh ar na díbirtí sin, a thosaigh i mí Aibreáin 1861,<ref name="irelandxo">{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}</ref> díbríodh 244 fear, bean agus leanbh as a dtithe thar oíche agus fágadh iad ag fánaíocht ag fánaíocht ar na bóithre sa tóir ar dhídean. Tugadh "Díshealbhuithe Dhoire Bheatha" orthu. Glanadh 11,600 acra de thalamh sléibhtiúil gar don áit ar a dtugtar Páirc Náisiúnta [[Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha|Ghleann Bheatha]] anois. Thuill sé an teideal "Black Jack Adair" dó.<ref name="irelandxo" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ireland-calling.com/derryveagh-evictions-cruelty-of-black-jack-adair/|title=Derryveagh Evictions – Over half of those evicted eventually immigrated to Australia. One journey took 114 days. Once settled in Australia they established successful new lives for themselves and their descendants who continue to thrive in Australia. 'Black Jack Adair|language=en-gb|work=Ireland Calling|access-date=2020-12-27}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.headstuff.org/culture/history/terrible-people-from-history/black-jack-adair-donegals-hated-man/|title=Black Jack Adair, Donegal's Most Hated Man|date=2017-04-03|language=en-GB|work=HeadStuff|access-date=2020-12-27}}</ref> Deirtear go raibh ''"more than 150 screaming children and their parents were ordered off the property."'' Maíonn daoine áirithe gur cuid d'iarrachtaí Adair an talamh timpeall an chaisleáin a mhaisiú agus an radharca a fheabhsúa bhí sna díbearthaí.<ref name="irelandxo">{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions "Derryveagh Evictions"]. ''irelandxo.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 December</span> 2020</span>.</cite></ref><ref name="irishevents4u">{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm "John George Adair"]. ''irishevents4u.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 December</span> 2020</span>.</cite></ref> Spreag sé an file ó [[Dún na nGall (baile)|Dhún na nGall]], William Allingham, chun an dán ''[https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/ The Eviction]'' a scríobh.<ref>{{Cite web-en|url=https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/|title=The Eviction Poem by William Allingham}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/E850006-001/text019.html|title=Part 19 of Poems by William Allingham}}</ref><ref name="irishevents4u">{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm "John George Adair"]. ''irishevents4u.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 December</span> 2020</span>.</cite></ref> Fuair Adair bás i St Louis, Missouri, 14 Bealtaine 1885. Níor fhan aon sliocht air agus d'aistrigh a mhaoin chuig a bhaintreach, a bhain cáil amach mar gheall ar a flaithiúlacht i nDún na nGall. Déantar díshealbhuithe Dhoire Bheatha a chomóradh i roinnt bailéad áitiúla agus san úrscéal binbeach ''Glenveigh, or the victims of vengeance (1870)'' leis an Chonallach-Mheiriceánach, P. S. Cassidy. Chuir siad an tsamhail ar fáil freisin don radharc díshealbhaithe sa dán inste le William Allingham, ''Laurence Bloomfield in Éirinn (1869)''. Maíonn W. E. Vaughan go raibh na díshealbhaithe neamhthipiciúil, ach léiríonn siad a mhéid a d’fhéadfadh tiarna talún in Éirinn i lár ré na Banríona Victoria údarás treallach a chur i bhfeidhm go dleathach. ==Naisc sheachtracha== * [https://duchoraidh.com/dishealbhuithe-dhoire-bheatha/ Cosán Oidhreachta na Dúchoradh. Díshealbhuithe Dhoire Bheatha] * [https://www.dib.ie/biography/adair-john-george-a0019 Adair, John George. Dictionary of Irish Biography] * [https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ The Irish Story. The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Básanna i 1885]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1823]] [[Catagóir:Daoine gnó ó Chontae Laoise]] [[Catagóir:Éireannaigh thar lear sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Tiarnaí talún Éireannacha sa 19ú haois]] l5jvh4qkir8w6e60zpeg3ri4jmbtr5o 0 127112 1322114 1321469 2026-07-30T12:56:31Z Saighneánach 72809 Formatting 1322114 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Oifigeach de chuid Óglaigh na hÉirean ab ea '''Joseph McKelvey''' (17 Meitheamh 1898 – 8 Nollaig 1922) a cuireadh chun báis gan triail ná cúirt mhíleata le linn [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha na hÉireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/2022/0830/1319631-sentenced-to-death-the-civil-war-executions/|work=RTE}}</ref> I Márta 1922, chuaigh sé isteach san IRA Frith-Chonartha, a dhiúltaigh géilleadh do Dháil. Éireann, rialtas sibhialta Phoblacht na hÉireann, a cruthaíodh i 1919. Toghadh é chuig Chomhairle Arm an IRA mar Leas-Cheann Foirne.<ref>{{Cite book-en|author=Coogan|first=Tim|author-link=|date=2002|title=The IRA|url=|location=New York|publisher=St. Martins Press|isbn=0-312-29416-6}}</ref> I mí Aibreáin 1922, chuidigh sé le ceannas a dhéanamh ar fhorghabháil na [[Na Ceithre Cúirteanna|gCeithre Cúirteanna]] in aghaidh [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] nua. Chuidigh an gníomh seo leis an gCogadh Cathartha idir na dreamanna a bhí ar son an Chonartha agus iad siúd a bhí ina choinne a spreagadh. Bhí McKelvey ar dhuine de na daoine ba dhiongbháilte ar thaobh na bPoblachtánach agus, ar feadh tamaill ghearr i mí an Mheithimh 1922, bhí sé ina Cheann Foirne ar an IRA sna Ceithre Chúirtenna.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/mckelvey-joseph-a5719|title=McKelvey, Joseph|author=Coleman|first=Marie|date=October 2009|work=DICTIONARY OF IRISH BIOGRAPHY|publisher=Royal Irish Academy|access-date=29 November 2023|quote=}}</ref> == Cúlra == Rugadh McKelvey [[An Chraobh|san Chraobh, Contae Thír Eoghain]], an t-aon mhac le Patrick McKelvey, constábla [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] a tháinig chun bheith ina sháirsint ina dhiaidh sin,<ref>{{Cite web-en|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details-civil/e949861546568|title=General Registrar's Office|work=IrishGenealogy.ie|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120412/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|archive-date=4 October 2021}}</ref> agus Rose O'Neill, fostaí in oifig an phoist.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|title=National Archives: Census of Ireland 1911|work=www.census.nationalarchives.ie|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120357/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|archive-date=4 October 2021}}</ref> Le linn [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]], liostáil a athair Patrick i gcúltaca speisialta Arm na Breataine agus, i 1917, cuireadh chuig na Northumberland Fusiliers é. Fuair sé bás i 1919 i mBéal Feirste, mar gheall ar pholladh ina bholg, ag aois 57.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|language=en-GB|work=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123173736/http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|archivedate=23 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|title=Milltown brought to life|date=13 November 2014|work=The Irish News|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220094002/http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|archive-date=20 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|title=Casualty Details|author=Manchester|first=Reading Room|work=www.cwgc.org|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220130504/http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|archive-date=20 December 2016}}</ref> Bhí suim mhór ag Joe McKelvey sa [[Cumann Lúthchleas Gael|Chumann Lúthchleas Gael]] agus sa [[An Ghaeilge|Gaeilge]]. Rinne sé staidéar mar chuntasóir agus fuair sé cuid de na cáilíochtaí riachtanacha don ghairm seo, ach níor cháiligh sé go hiomlán riamh. D’oibrigh sé ar feadh tamaill in Oifig Chánach Ioncaim ar Chearnóg na Banríona i [[Béal Feirste|mBéal Feirste]] agus ina dhiaidh sin fuair sé obair i dtionscal innealtóireachta na cathrach le Mackies ar [[Bóthar Chluanaí|Bhóthar Chluanaí]]. Chuaigh sé isteach i [[Bráithreachas na Poblachta|mBráithreachas Phoblacht na hÉireann]] agus sna [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh Éireannacha]], ar a dtugtaí [[Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)]] i rith 1919. Bhí sé ina bhall bunaithe de Chumann Ó Donnabháin Rosa, Béal Feirste – a bunaíodh i 1916 ar Bhóthar na bhFál. Gach bliain tugann an cumann onóir dó le blitziománaíochta do dhaoine óga, comórtas cuireadh a nglacann clubanna ar fud na hÉireann páirt ann. == Cogadh na Saoirse == Ghlac McKelvey páirt i [[Cogadh na Saoirse (Éire)|gCogadh na Saoirse in Éirinn]] 1919–1921 n aghaidh na mBriotanach, ina raibh sé i gceannas ar 1ú Cathlán an IRA, Briogáid Bhéal Feirste.<ref>Lawlor, Pearse (2009), ''The Burnings 1920,'' Mercier Press, Cork pg 103, {{ISBN|978-1-85635-612-1}}</ref> I mí Iúil 1920, le linn tonn foréigin i ndiaidh fheallmharú chigire póilíní ó thuaidh (Gerard Smyth) ag an IRA i gCorcaigh, díbríodh McKelvey as a phost mar gheall ar imeaglú dílseoirí.<ref>Thorne, Kathleen, (2014) ''Echoes of Their Footsteps, The Irish Civil War 1922-1924'', Generation Organization, Newberg, OR, pg 351, {{ISBN|978-0-692-245-13-2}}</ref> Chaill thart ar 7,000 Caitliceach eile agus gníomhaithe polaitiúla Protastúnacha ar an eite chlé a gcuid post ar an mbealach seo ag an am. Earcaíodh cuid mhór de na Caitlicigh dífhostaithe seo isteach san IRA níos déanaí. Scríobh McKelvey chuig ceannaireacht an IRA níos déanaí go raibh 75% dá chuid oibrithe deonacha dífhostaithe. Le linn an ama seo, chosain fir McKelvey ceantair Chaitliceacha le linn ionsaithe ar mhionlach Caitliceach Bhéal Feirste. Tugadh [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|pograim Bhéal Feirste]] ar na hionsaithe seo. Ar an 22 Lúnasa 1920, chuidigh McKelvey le marú an bhleachtaire den RIC Oswald Swanzy a eagrú i [[Lios na gCearrbhach]]. Rinne fir den IRA ó Chorcaigh an marú féin, ach d’eagraigh McKelvey tacsaí chun na feallmharfóirí a iompar chuig an láthair agus ar ais agus dhiúscair sé a n-airm. Mar dhíoltas as an lámhach seo, dódh 300 teach Caitliceach i Lios na gCearrbhach (féach [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|Na Trioblóidí in Uladh (1920–1922)]]). B’éigean do McKelvey fanacht ''i bhfolach'' i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] ar feadh tamaill i ndiaidh na n-imeachtaí seo. I mí an Mhárta 1921, d’atheagraigh Ceanncheathrú Ginearálta (CG) an an IRA ina rannáin, agus ceapadh McKelvey ina cheannasaí ar an Tríú Rannán Thuaidh, a bhí freagrach as Béal Feirste agus an ceantar máguaird. Chlúdaigh trí bhriogáid McKelvey Béal Feirste, [[Contae Aontroma]] agus tuaisceart [[Contae an Dúin|Chontae an Dúin]].<ref>Parkinson, Alan F. (2004), ''Belfast's Unholy War'', Four Courts Press, pg 216, {{ISBN|1-85182-792-7}}</ref> Faoi cheannas Roger McCorley, cháin cuid de na hÓglaigh ba óige agus ba radacaí i mBriogáid Bhéal Feirste den IRA é as a bheith drogallach cead a thabhairt do mharú póilíní agus pearsanra Arm na Breataine i mBéal Feirste. Bhí eagla ar McKelvey (agus cruthaíodh go raibh an ceart aige) go spreagfadh gníomhartha den sórt sin ionsaithe díoltais ar phobal na gCaitliceach agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaíocha]] ag dílseoirí. Mar sin féin, ní raibh sé in ann smacht a choinneáil ar chuid dá chuid Óglach níos óige; a bhunaigh "aonad seirbhíse gníomhaí" ar a dtionscnamh féin agus a mharaigh póilíní agus saighdiúirí go rialta. Nuair a tharlaíodh ionsaithe den sórt sin, dhéanadh dílseoirí — le tacaíocht ó [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] de ghnáth — ionsaithe ar cheantair Chaitliceacha mar dhíoltas. B’éigean don IRA iarracht a dhéanamh ceantair Chaitliceacha a chosaint ansin, agus bhí imní ar McKelvey go raibh an eagraíocht á tarraingt isteach i gcoimhlint [[Seicteachas|seicteach]] seachas an rud a chonaic sé mar an "fíor" streachailt ar son neamhspleáchas na hÉireann. I mí na Bealtaine 1921, d'fhulaing ceannas McKelvey cliseadh mór nuair a seoladh caoga dá chuid fear is fearr go [[Contae an Chabháin]] chun traenáil a dhéanamh agus chun dul i dteagmháil le haonaid an IRA ansin; ach ina áit sin, impeallaíodh agus gabhadh iad ag Arm na Breataine ar chnoc Lappanduff ar an 9 Bealtaine.chuaigh Arm na Breataine timpeall orthu agus ghabh siad iad ar chnoc an Lapáin Dhuibh ar an 9 Bealtaine. Sa chuid is mó d'Éirinn, cuireadh deireadh leis an gcogaíocht le sos cogaidh a fógraíodh ar an 11 Iúil 1921. Sa tuaisceart agus go háirithe i mBéal Feirste, áfach, chuaigh an foréigean i dtreise an bhliain dár gcionn. Scríobh McKelvey chuig N CG ag an am seo go raibh ganntanas mór armas agus airgid araon orthu. I mí an Mhárta 1922, ghabh na na B-Speisialtaigh go leor dá pháipéir, ina sonraítear ainmneacha agus aonaid an 1,000 ball den IRA, a bheag nó a mhór, i mBéal Feirste, i ruathar ar Halla Naomh Muire i mBéal Feirste. ==Cogadh Cathartha== Bhí McKelvey ina aonar i measc cheannaireacht IRA Bhéal Feirste agus é ag dul i gcoinne glacadh leis an gConradh Angla-Éireannaigh. Thacaigh formhór a chomhghleacaithe le dearbhuithe Mhichíl Uí Choileáin, cé gur ghlac an Conradh le críochdheighilt Thuaisceart Éireann ón gcuid eile den tír, nach raibh ann ach lamháltas sealadach a ndéanfaí plé air níos déanaí. Níor ghlac McKelvey an méid sin. Dá bharr sin, d'fhág sé a cheannasaíocht mar cheannasaí ar Thríú Rannán an Tuaiscirt de chuid an IRA agus chuaigh sé isteach sa taobh poblachtach i mBaile Átha Cliath. i gcomharbacht ar McKelvey mar oifigeach i gceannas ar Thríú Rannán an Tuaiscirt. Rachadh Séamus Woods ar aghaidh chuig poist shinsearacha laistigh d'Arm an tSaorstáit.[19] I measc cheannaireacht Bhéal Feirste, ba é féin amháin a dhiúltaigh don Chonradh Angla-Éireannach, a shínigh Mícheál Ó Coileáin. D’fhág sé a cheannasaíocht i mBéal Feirste agus chuaigh sé isteach sna fórsaí Frith-Chonartha i mBaile Átha Cliath agus toghadh é ina Cheann Foirne Feidhmiúcháin an IRA i mí an Mhárta 1922.[20] In Aibreán 1922, chabhraigh sé le ceannas a thabhairt ar fhorghabháil na gCeithre Chúirteanna ar neamhchead do Shaorstát nua na hÉireann, idir faicsin ar son an Chonartha agus faicsin fhrith-Chonartha. Ar feadh tréimhse, bhí McKelvey ina Cheann Foirne ar an IRA (Ceithre Chúirteanna ).[21][22] Ar an 28 Meitheamh 1922, d'ionsaigh rialtas nua Shaorstát Éireann na Ceithre Chúirteanna le sliogáin. Ghéill na Poblachtánaigh tar éis dhá lá troda agus gabhadh McKelvey. Coinníodh i bPríosún Mhuinseo agus cuireadh faoi choinneáil é ar feadh cúig mhí. Ar an 8ú Nollaig 1922 ag a 9 a chlog ar maidin, cuireadh chun báis é mar dhíoltas ar scaoileadh an TD Sean Hales. Maríodh McKelvey trí scuad lámhaigh i gcuideachta triúr Poblachtánach Frith-Chonartha eile: Liam Mellows, Rory O’Connor agus Richard Barrett. Níor maraíodh McKelvey ar an toirt leis an chéad rois piléar agus b’éigean é a scaoileadh arís. Ag 23 bliana d’aois, bhí McKelvey ina cheannaire a raibh ard-mheas ag an dá thaobh air agus glacadh go holc lena bhás. Rinneadh é a adhlacadh i Muinseo ach ina dhiaidh sin rinneadh é a ath-adhlacadh i láthair uaighe Phoblachtach i reilig Bhaile an Mhuilinn. Níl a uaigh ach cúpla slat ó uaigh a athar, Pádraig. ==Tagairtí== [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]] 8jh85kpiekxgxxk356hugm9xofjbl2b 0 127126 1322115 1321608 2026-07-30T12:59:27Z Saighneánach 72809 Fix formatting 1322115 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta|child=(eu) Euskaltzaindia (es) Real Academia de a Lengua Vasca (fr) Académie de la Langue Basque (ga) Acadamh (Ríoga) na Bascaise|tipus=Eagraíocht Rialála Teanga|data_fundacio=1919|website=https://www.euskaltzaindia.eus/|president=Andres Urrutia|localitzacio_seu1=Bilbao|municipi_seu1=Tír na mBascach}} Is eagraíocht phoiblí teanga i d[[Tír na mBascach]] í an '''''Euskaltzaindia''''' (Spáinnis: ''Real Academia de la Lengua Vasca -'' Fraincis: ''Académie de la Langue Basque -'' Gaeilge: ''Acadamh (Ríoga) na Bascaise'') a bunaíodh sa bhliain 1919. Is iad príomhspriocanna na heagraíochta ná taighde a dhéanamh ar an m[[An Bhascais|Bascais]], í a chaomhnú agus rialacha an phróisis normalaithe teanga a leagan amach. Tá an ''Euskaltzaindia'' aitheanta mar Acadamh Ríoga i [[An Spáinn|Ríocht na Spáinne]] ó 1976 ann agus mar eagraíocht phoiblí neamhbhrabúis i b[[An Fhrainc|Poblacht na Fraince]] ó 1995 ann.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/institution/the-institution|teideal=About the Institution|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}</ref> [[Íomhá:Euskaltzaindia-logoa.png|mion|278x278px|Lógó oifigiúil an ''Euskaltzaindia'']] Tá ceanncheathrú an Euskaltzaindia lonnaithe i m[[Bilbao|Bilboa]] le hoifigí áitiúla i [[Vitoria-Gasteiz|Victoria-Gasteiz]], [[Donostia-San Sebastián|Donostia]], [[Pamplona|Iruña]] agus [[Baiona]] sa Fhrainc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/institution/delegations|teideal=Delegations|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}</ref> == Stair == ==== Tús an Chumainn 1919-1936 ==== Bunaíodh an ''Euskaltzaindia'' i gcomhthéacs na hAthbheochana Bascach (1876-1936). Cuireadh tús leis an bpróiseas chun eagraíocht a bhunú ag an gcomhdháil ''Eusko Ikaskuntza'' in Oñati sa bhliain 1918 agus fuair an ''Euskaltzaindia'' stádas dlíthiúil sa bhliain 1919.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/institution/history|teideal=Stair an Euskaltzaindia|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}</ref> Ba iad príomhspriocanna na heagraíochta ag an tús ná litriú caighdeánach a chruthú, an teanga a nuachóiriú, iasachtaí a sheachaint, agus teanga liteartha chomónta a chruthú.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://books.openedition.org/msha/14559|teideal=L'Académie de la Langue Basque/Euskaltzaindia comme exemple d'un développement institutionnel transfrontalier|údar=Jean Haritschelhar|language=Fraincis|pages=87-99|dátarochtana=2026-07-21}}</ref> Bliain ina dhiadh sin, foilsíodh iris oifigiúil an ''Euskaltzaindia'', ''Euskera,'' den chéad uair.<ref name=":1" /> Bhí 12 acadamhaí san Euskaltzaindia nuair a bunaíodh é ar dtús agus ba é ''R. M. Azkue'' céad uachtarán na heagraíochta ó 1919 go 1951<ref name=":0" /> . I measc na bpríomhacadamhaithe eile, bhí ''Severo de Altube'', ''A. Campión'', ''L. de Eleizalde'', ''J. B. Egunzkitza'', ''Dámaso de Intza'', ''Ramón de Intzagarai'', ''Georges Lacombe'', ''M. Landerreche'', ''Fierre Lhande'', ''Ramón de Olabide'' agus ''J. de Urquijo'' ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.euskonews.eus/0501zbk/gaia50101fr.html|teideal=Euskaltzaindia, 1919: l'histoire d'une naissance|údar=Euskonews|dáta=2009-09-25|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-21}}</ref> ==== An ''Euskaltzaindia'' i rith na Deachtóireachta Franco 1936-1975 ==== Chuir an réimeas Franco stad ar ghníomhaíochtaí an ''Euskaltzaindia'' ag deireadh na 1930idí, ach tugadh cead don eagraíocht a fheidhmiú ag léibhéal bunúsach ó 1941 ar aghaidh.<ref name=":2" /> Ó 1956 ar aghaidh, thosaigh an Euskaltzaindia ag teacht chuige féin le laghdú ar shrianta na Deachtóireachta.<ref name=":1" /> Sa bhliain 1968 ag an gcomhdháil ''Arantzazu'', leagadh na bunchlocha le haghaidh teanga scríofa caighdeánaí le litriú, stór focal, deilbhíocht agus díochlaontaí comónta leagtha amach. Chríochnaigh an próiseas seo sa bhliain 1973 agus d'éirigh an obair seo mar bhonn an ''Euskara Batua'' (Gaeilge: ''Bascais Aontaoithe'').<ref name=":1" /> ==== An ''Euskaltzaindia'' sa lá atá inniu ann ==== Inniu, bíonn 24 acadamhaí san ''Euskaltzaindia,'' le timpeall 30 fostaí agus 100 comhoibrí a chabhraíonn leis an eagraíocht a spriocanna éagsúla a bhaint amach. Buaileann na hacadamhaithe le chéile ar an Aoine dheireanach de gach mí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mediabask.eus/eu/info_mbsk/20250913/le-batua-sur-le-bout-de-la-langue-1-2|teideal=Le Batua sur la bout de la Langue|údar=Joana Irigaray|dáta=2025-09-13|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-24}}</ref> == Eagar Inmheánach == Bíonn dhá phríomhroinn san ''Euskaltzaindia:''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/organizational-chart|teideal=Eagar an Euskaltzaindia|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}</ref> - An Roinn um Thaighde (Bascais: ''Iker Saila'') a dhéanann taighde ar ghnéithe teangeolaíochta éagsúla sa Bhascais: foclóireacht, caighdeán na Bascaise, gramadach, canúineolaíocht, ainmeolaíocht, litríocht, foghraíocht, fóineolaíocht, agus morfachomhréir. - An Roinn um Chaomhnú Teanga (Bascais: ''Jagon Saila'') a spreagann úsáid na teanga, ardchaighdeán sa teanga agus a chosnaíonn ceart na Bascaise a úsáid. == Foireann Bhainistíochta == {| class="wikitable" |+Foireann Bhainistíochta an Euskaltzaindia (2026)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.euskaltzaindia.eus/en/euskaltzaindia/organization/management|teideal=Bainistíocht|údar=Euskaltzaindia|language=Béarla|dátarochtana=2026-07-21}}</ref> !Uachtarán !Leasuachtarán !Rúnaí !Cisteoir !Stiúrthóir na Roinne um Thaighde !Stiúrthóir na Roinne um Chaomhnú Teanga |- |''Andres Urrutia'' |''Itxaro Borda'' |''Miren Agur Meabe'' |''Roberto González de Viñaspre'' |''Miriam Urkia'' |''Paskual Rekalde'' |} ==== Uachtaráin an ''Euskaltzaindia''<ref name=":0" /> ==== ''R. M. Azkue'' 1919-1951 ''I. M. Extaide'' 1952-1962 ''J. M Lojendio'' 1963-1964 ''Manuel Lekuona'' 1967-1970 ''Luis Villasante'' 1970-1988 ''Jean Hartischelhar'' 1989-2004 ''Andres Urrutia'' 2005- inniu == Féach freisin == [[An Bhascais]] - Teanga á labhairt in oirthuaiceart na Spáinne agus iardheisceart na Fraince [[Ikastola|Ikastolak]] - Scoileanna lán-Bhascaise [[Foras na Gaeilge]] - Eagraíocht a chuireann an Ghaeilge chun cinn == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Tír na mBascach]] [[Catagóir:An Bhascais]] [[Catagóir:Cultúr na Spáinne]] [[Catagóir:Mionteangacha]] [[Catagóir:Cultúr na Fraince]] 8uwhqqm75qomlbsgtfvlgl6i6q11a54 0 127138 1322116 1321399 2026-07-30T13:01:22Z Saighneánach 72809 Fix 1322116 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Briotanach é '''Chris Bryant''' [[MP]] (a rugadh ar an 11 Eanáir 1962), agus ball de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. Ceapadh é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an 21 Iúil 2026.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Chris Bryant Stát-Rúnaí nua an Tuaiscirt|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0721/1584351-chris-bryant-stat-runai-nua-an-tuaiscirt/|date=2026-07-21|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Chris Bryant.jpg|clé|mion|320x320px|2012, sa an Roinn Gnóthaí Eachtracha ag an am]] [[Íomhá:Official portrait of Chris Bryant crop 2.jpg|clé|mion|276x276px|2017]] == Gairm == Bhí Bryant ina shagart Anglacánach idir 1986 agus 1991. Toghadh é mar fheisire parlaiminte [[Rhondda (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Rhondda agus Ogwr]] sa Bhreatain Bheag é in 2001. Aire trádála i rialtas an iarPhríomh-Aire [[Keir Starmer]] a bhí in Chris Bryant go dtí Iúil 2026. Sa phost sin, dúirt sé go raibh Rialtas na Breataine ag cuimhneamh ar chosc a chur ar thrádáil le háitribh mhídhleathacha Iosraelacha i gcríocha na bPalaistíneach ach thug le fios go mbeadh sé an-deacair earraí as na háiteanna sin a idirdhealú ó earraí eile. Ar an 21 Iúil 2026, cheap Príomh-Aire na Breataine Andy Burnham Bryant mar Stát-Rúnaí an Tuaiscirt, agus é 64 bliain d'aois ag an am. Tháinig sé in áit Hilary Benn a bhí ina Stát-Rúnaí an Tuaiscirt ar feadh dhá bhliain go dtí gur bhris Andy Burnham as phost é.<ref name=":0" /> == Breatnais == Ní cainteoir Breatnaise é Bryant. Cé gur i g[[Caerdydd]] a rugadh é agus go ndéanann sé ionadaíocht ar thoghlach sa Bhreatain Bheag, ní labhraíonn sé an teanga. Ach is cainteoir líofa Spáinnise é, de bharr gur chaith sé cuid dá óige sa Spáinn, agus tá Fraincis mhaith aige freisin. In ainneoin nach bhfuil an teanga aige, bíonn baint aige le ceisteanna faoin mBreatnais: * '''Tacaíocht don teanga:''' In 2016, thacaigh sé go láidir leis an gceart chun Breatnais a labhairt le linn chruinnithe Mhórchoiste na Breataine Bige (''Welsh Grand Committee'') in Westminster, ag rá gur mháthairtheanga í do go leor dá chuid toghthóirí. * '''Conspóid:''' Ar an láimh eile, tharraing sé conspóid as a dhearcadh i leith na teanga. I rith olltoghchán 2019, mar shampla, scrios sé físeán ar líne inar chuir sé i leith iarrthóra de chuid [[Plaid Cymru|Phlaid Cymru]] go raibh sí "dúghafa" leis an mBreatnais. == Féach freisin == * [[Rhondda (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] * [[Hilary Benn]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Bryant, Chris }} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] 0qxlibpgq7p1py5p3dlg29qjqjc1sai 0 127147 1322117 1321470 2026-07-30T13:02:31Z Saighneánach 72809 Format 1322117 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba phíolóta sársciliúil de chuid an Chéad Chogaidh Dhomhanda é '''Edward Gribben''' a raibh cúig bhua san aer aige. Rinneadh leifteanantchoirnéal de san Arm Críche idir na cogaí, ag filleadh ar an RAF sa [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], agus ag ardú go céim ceannaire scuadrúin. == Beathaisnéis == === Tús a shaoil === Rugadh Gribben i gContae an Dúin, Cúige Uladh, agus i nDaonáireamh 1911 taifeadadh go raibh cónaí air i nDunnanew, Ros Conchúir, neamhphósta, 23 bliain d'aois, agus ag obair mar chúntóir éadaí i [[Caisleán Uidhilín|gCaisleán Uidhilín]]. Bhí sé ina chónaí lena mháthair Alice Gribben, a athair Thomas, agus seisear deartháireacha agus deirfiúracha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Down/Rossconor/Dunnanew/235204/|title=Census of Ireland 1911|year=2015|work=National Archives of Ireland|access-date=16 April 2015}}</ref> ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1890í]] bqgfpkrgghiqqy00pdt84ak13i97o13 0 127163 1322118 1321575 2026-07-30T13:03:41Z Saighneánach 72809 Fix 1322118 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bia}} Is oideas Francach é '''pióg líomóide meringue''', de thoirtín líomóide milis agus géar le huachtar líomóide agus [[meireang]] air. == Stair == Tá an t-oideas traidisiúnta seo ó chócaireacht na Fraince agus Mheiriceá bunaithe ar an oideas de thoirtín líomóide, le [[Meireang|meringue]].<ref>{{Cite web-en|url=https://www.iletaitunefoislapatisserie.com/2016/08/entremets-citron-facon-tarte-au-citron.html|title=Entremets citron {façon tarte au citron meringuée}|access-date=Février 2026}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://aufilduthym.fr/tarte-au-citron-meringuee/|title=Tarte au citron meringuée|access-date=Février 2026}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://lesgourmandisesdeya.fr/tarte-au-citron-meringuee/|title=Tarte au citron meringuée de Desperate Housewives|access-date=Février 2026}}</ref><gallery mode="packed" caption="Pióg meringue líomóide"> Íomhá:Tarte_au_citron_meringuée_02.jpg|link=Fichier:Tarte_au_citron_meringuée_02.jpg Íomhá:Tarte_au_citron,_vendue_à_Lannion_(25575).jpg|link=Fichier:Tarte_au_citron,_vendue_à_Lannion_(25575).jpg Íomhá:Lisboa_L1190699_(25112864632).jpg|link=Fichier:Lisboa_L1190699_(25112864632).jpg </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} axmqou2k8as5ve8uwmfhsx8uy5tlii6 0 127164 1322119 1321580 2026-07-30T13:04:56Z Saighneánach 72809 Fix 1322119 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}Is [[droichead]] é '''Droichead Idirnáisiúnta Gordie Howe''' a bheidh le teacht agus a cheanglóidh [[Detroit, Michigan|Detroit]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]], le Windsor, [[Ceanada]]. Ainmníodh an droichead in onóir an imreora [[haca oighir]] Cheanada, Gordon Howe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Mr. Hockey' gets his own bridge|journal=Detroit Free Press|date=14 mai 2015|author=John Gallagher|language=anglais|url=https://eu.freep.com/story/money/business/michigan/2015/05/14/snyder-harper-bridge-detroit-windsor-gordie-howe-hockey/27310243/|accessdate=8 juillet 2021}}</ref> == Stair == === Comhthéacs === Moladh an tionscadal ar dtús in 2004 mar ''Detroit River International Crossing'' (DRIC). Críochnaíodh na staidéir theicniúlai Meán Fómhair 2007 agus ceadaíodh an tionscadal i 2008.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.canada.ca/en/news/archive/2008/03/border-transportation-partnership-reaches-milestone.html|title=Border Transportation Partnership Reaches Milestone|date=3 mars 2008|language=anglais|access-date=30 juin 2021}}</ref> Sa bhliain 2010, mheas Michigan Department of Transportation go mbeidh an droichead oscailte sa bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=MDOT report: Detroit River International Crossing bridge would generate $70.4M in first-year tolls|journal=Michigan Live|date=17 juin 2010|author=Jonathan Oosting|language=anglais|url=https://www.mlive.com/news/detroit/2010/06/mdot_report_detroit_river_inte.html|accessdate=30 juin 2021}}</ref> I mí na Nollag 2011, dhiúltaigh Coiste Forbartha Eacnamaíochta Sheanad Michigan tógáil an droichid nua.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canada-U.S. Trade: Michigan Senate Committee Kills New Border Crossing|journal=Michigan Live|date=21 décembre 2011|author=Daniel Tencer|language=anglais|url=https://www.huffingtonpost.ca/2011/10/21/canada-us-trade-windsor-detroit-bridge_n_1023927.html|accessdate=30 juin 2021}}</ref> I mí an Mheithimh 2012, cheadaigh comhaontú nua idir Ceanada agus Michigan an tionscadal a hatosú. Mhaoinigh rialtas Cheanada tógáil an droichid, teacht ar an talamh i Michigan agus na rampaí rochtana go Interstate 75 a thógáil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=$1B Windsor-Detroit bridge deal struck|journal=CBC Canada|date=15 juin 2012|language=anglais|url=https://www.cbc.ca/news/canada/windsor/1b-windsor-detroit-bridge-deal-struck-1.1141713|accessdate=30 juin 2021}}</ref> Ar an 12 Aibreán, 2013, d’eisigh Roinn Stáit riarachán Obama Cead Uachtaránachta a bhí riachtanach chun an droichead a thógáil.<ref>{{Cite web-en|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2013/04/207424.htm|title=Issuance of Presidential Permit for New International Trade Crossing|date=12 avril 2013|language=anglais|access-date=8 juillet 2021}}</ref> I mí Iúil 2014, bhunaigh na Stáit Aontaithe agus Ceanada L'Autorité du pont Windsor-Détroit  (APWD), i mBéarla'': Windsor–Detroit Bridge Authority'' chun maoirseacht a dhéanamh ar thógáil agus ar oibriú an droichid nua.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canada, U.S. form new agency to push forward on Detroit-Windsor crossing|journal=Financial Post|date=30 juillet 2014|author=Claire Brownell|language=anglais|url=https://financialpost.com/transportation/canada-u-s-form-new-agency-to-push-forward-on-detroit-windsor-crossing?r|accessdate=8 juillet 2021}}</ref> ==Tagairtí== [[Catagóir:Droichidin Detroit]] [[Catagóir:Iompar in Windsor, Ontario]] [[Catagóir:Droichid á dtógáil]] [[Catagóir:Droichidthar Abhainn Detroit]] [[Catagóir:Droichid bhóthair i Michigan]] [[Catagóir:Droichid bhóthair in Ontario]] [[Catagóir:Foirgnimh in Windsor, Ontario]] [[Catagóir:Dola-dhroichid, i Michigan]] [[Catagóir:Dola-dhroichid i gCeanada]] [[Catagóir: Tionscadail chomhpháirtíochta poiblí - príobháideacha i gCeanada]] [[Catagóir:Droichid chábla- fhanachta i gCeanada]] [[Catagóir:Droichid chábla- fhanachta sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Gordie Howe]] [[Catagóir:Droichid rothar i gCeanada]] [[Catagóir:Droichid rothar sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Droichid choisithe i Michigan]] [[Catagóir:Droichid choisithe in Ontario]] qgxxvsnun7p2zvlj29kext7h36gryor 0 127172 1322120 1321634 2026-07-30T13:06:01Z Saighneánach 72809 Fix 1322120 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Indiach é '''Dharmendra Pradhan''' ({{Lang-hi|'''धर्मेन्द्र प्रधान'''}}) (rugadh 26 Meitheamh 1969) a bhí ina 9ú Aire Oideachais ó 2021 go 2026. Bhí sé ina Aire Peitriliam agus Gáis Nádúrtha (2014–2021), ina Aire Cruach (2019–2021), agus ina Aire Forbartha Scileanna agus Fiontraíochta (2017–2024) roimhe seo. Déanann Pradhan ionadaíocht ar thoghcheantar Sambalpur sa Lok Sabha mar bhall de Pháirtí Bharatiya Janata. Bhí sé ina bhall den Rajya Sabha freisin, ag déanamh ionadaíochta [[Biohár|ar Bhihar]] agus [[Madhya Pradesh]]. ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] [[Catagóir:Daoine ó cheantar Angul]] [[Catagóir:Polaiteoirí de chuid an Pháirtí Bharatiya Janata, ó hOdisha]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach de chuid Orissa 2000–2004]] [[Catagóir:Feisirí Parlaiminte de chuid na hIndia 2004–2009]] [[Catagóir:Feisirí Parlaiminte de chuid na hIndia 2024–2029]] [[Catagóir:Baill den Rajya Sabha ó Bhihar]] [[Catagóir:Baill den Rajya Sabha ó Mhadhya Pradesh]] [[Catagóir:Baill den Lok Sabha ó hOdisha]] [[Catagóir:Baill de Chomh-aireacht na hIndia]] [[Catagóir:Airí Chruach na hIndia]] [[Catagóir: Peitriliam agus Gáis Nádúrtha na hIndia]] [[Catagóir:Airí Oideachais na hIndia]] 9fia0fqinwlx9k0lafw1x2z14clzb0e 0 127173 1322121 1321636 2026-07-30T13:08:45Z Saighneánach 72809 Formatting 1322121 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[baile]] in aice le [[Darmstadt]], i gcroílár [[An Ghearmáin|na Gearmáine]], é '''Bad Homburg vor der Höhe''' ([[An Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta|IPA]] : {{Style/IPA|IPA=ˈbaːtˈhɔmbʊʁk}}). Tá sé suite cois na habhann Eschbach, ag airde 194m os cionn leibhéal na farraige, i gceantar [[Hochtaunuskreis]], san stát ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Land'') [[Hessen]]. Tá daonra de 54,092 ann. Tá sé ar cheann de na cathracha is saibhre sa Ghearmáin. == Stair == Taifeadadh an baile den chéad uair sa [[782|bhliain 782]] mar ''Villa Tidenheim'', ach níor tháinig an t-ainm ''Homburg'' chun cinn go dtí an bhliain [[1180]], nuair a thóg fear darbh ainm ''Ortwin von Hohenberch'' caisleán ann. Tá áit i lár na cathrach ar a dtugtar ''Dietigheim'' inniu. Bhí printéir [[An Eabhrais|Eabhraise]] i Homburg, faoi stiúir Seligmann ben Hirz, idir [[1710]] agus [[1713]]. Ba í Bad Homburg vor der Höhe [[príomhchathair]] Hessen-Homburg ó [[1622]] go dtí [[1866]], nuair a aontaíodh í leis [[An Phrúis|an bPrúis]]. Thóg Uilliam II na Gearmáine pálás [[Samhradh|samhraidh]] anseo sa [[1888|bhliain 1888]] agus cuireadh an t-ainm ''Bad'' (sé sin, baile íocuisce) leis sa [[1912|bhliain 1912]]. Fuair [[Ceimiceoir|an ceimiceoir]] [[Paul Ehrlich]] bás anseo sa [[1915|bhliain 1915]]. Ghabh [[Saighdiúir|trúpaí]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]] seilbh ar an gcathair ar [[30 Márta|an 30 Márta,]] [[1945]]. == Daoine cáiliúla == * Reinhard Genzel ( [[1952]] ), [[Fisiceoir|Fisicí]].<ref>{{Cite web-en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/genzel/facts/}}</ref> == Nascbhailte == * [[Íomhá:Flag_of_Luxembourg.svg|link=Faidhle:Flag_of_Luxembourg.svg|22x22px]][[Bad Mondorf]] * [[Íomhá:Flag_of_France.svg|link=Faidhle:Flag_of_France.svg|22x22px]][[Cabourg]] * [[Íomhá:Flag_of_Switzerland.svg|link=Faidhle:Flag_of_Switzerland.svg|22x22px]][[Chur|Cuir]] * [[Íomhá:Flag_of_Croatia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Croatia.svg|22x22px]][[Dubrovnik]] * [[Íomhá:Flag_of_England.svg|link=Faidhle:Flag_of_England.svg|22x22px]][[Exeter]] * [[Íomhá:Flag_of_Germany.svg|link=Faidhle:Flag_of_Germany.svg|22x22px]]Ramhar * [[Íomhá:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=Faidhle:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|22x22px]][[Mariánské Lázně|Marianske Lazne]] * [[Íomhá:Flag_of_Austria.svg|link=Faidhle:Flag_of_Austria.svg|22x22px]][[Mayrhofen]] * [[Íomhá:Flag_of_Russia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Russia.svg|22x22px]][[Peterhof/Петергоф|Peterhof/Petergof]] * [[Íomhá:Flag_of_Italy.svg|link=Faidhle:Flag_of_Italy.svg|22x22px]][[Terracina]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.hessen.de/ Rialtas Cúige] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Bailte sa Ghearmáin]] [[Category:Bad Homburg| ]] [[Category:Bailte spá sa Ghearmáin]] [[Category:Pobail Ghiúdacha sa Ghearmáin]] [[Category:Hochtaunuskreis]] [[Category:Suíomhanna an Uileloiscthe sa Ghearmáin]] ofuyrhcgel28yt1lponazlqt4je00t3 1322122 1322121 2026-07-30T13:10:04Z Saighneánach 72809 /* */ Fix 1322122 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[baile]] in aice le [[Darmstadt]], i gcroílár [[An Ghearmáin|na Gearmáine]], é '''Bad Homburg vor der Höhe''' ([[An Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta|IPA]]: {{AIF|/ˈbaːtˈhɔmbʊʁk/}}). Tá sé suite cois na habhann Eschbach, ag airde 194m os cionn leibhéal na farraige, i gceantar [[Hochtaunuskreis]], san stát ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Land'') [[Hessen]]. Tá daonra de 54,092 ann. Tá sé ar cheann de na cathracha is saibhre sa Ghearmáin. == Stair == Taifeadadh an baile den chéad uair sa [[782|bhliain 782]] mar ''Villa Tidenheim'', ach níor tháinig an t-ainm ''Homburg'' chun cinn go dtí an bhliain [[1180]], nuair a thóg fear darbh ainm ''Ortwin von Hohenberch'' caisleán ann. Tá áit i lár na cathrach ar a dtugtar ''Dietigheim'' inniu. Bhí printéir [[An Eabhrais|Eabhraise]] i Homburg, faoi stiúir Seligmann ben Hirz, idir [[1710]] agus [[1713]]. Ba í Bad Homburg vor der Höhe [[príomhchathair]] Hessen-Homburg ó [[1622]] go dtí [[1866]], nuair a aontaíodh í leis [[An Phrúis|an bPrúis]]. Thóg Uilliam II na Gearmáine pálás [[Samhradh|samhraidh]] anseo sa [[1888|bhliain 1888]] agus cuireadh an t-ainm ''Bad'' (sé sin, baile íocuisce) leis sa [[1912|bhliain 1912]]. Fuair [[Ceimiceoir|an ceimiceoir]] [[Paul Ehrlich]] bás anseo sa [[1915|bhliain 1915]]. Ghabh [[Saighdiúir|trúpaí]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]] seilbh ar an gcathair ar [[30 Márta|an 30 Márta,]] [[1945]]. == Daoine cáiliúla == * Reinhard Genzel ( [[1952]] ), [[Fisiceoir|Fisicí]].<ref>{{Cite web-en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/genzel/facts/}}</ref> == Nascbhailte == * [[Íomhá:Flag_of_Luxembourg.svg|link=Faidhle:Flag_of_Luxembourg.svg|22x22px]][[Bad Mondorf]] * [[Íomhá:Flag_of_France.svg|link=Faidhle:Flag_of_France.svg|22x22px]][[Cabourg]] * [[Íomhá:Flag_of_Switzerland.svg|link=Faidhle:Flag_of_Switzerland.svg|22x22px]][[Chur|Cuir]] * [[Íomhá:Flag_of_Croatia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Croatia.svg|22x22px]][[Dubrovnik]] * [[Íomhá:Flag_of_England.svg|link=Faidhle:Flag_of_England.svg|22x22px]][[Exeter]] * [[Íomhá:Flag_of_Germany.svg|link=Faidhle:Flag_of_Germany.svg|22x22px]]Ramhar * [[Íomhá:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=Faidhle:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|22x22px]][[Mariánské Lázně|Marianske Lazne]] * [[Íomhá:Flag_of_Austria.svg|link=Faidhle:Flag_of_Austria.svg|22x22px]][[Mayrhofen]] * [[Íomhá:Flag_of_Russia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Russia.svg|22x22px]][[Peterhof/Петергоф|Peterhof/Petergof]] * [[Íomhá:Flag_of_Italy.svg|link=Faidhle:Flag_of_Italy.svg|22x22px]][[Terracina]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.hessen.de/ Rialtas Cúige] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Bailte sa Ghearmáin]] [[Category:Bad Homburg| ]] [[Category:Bailte spá sa Ghearmáin]] [[Category:Pobail Ghiúdacha sa Ghearmáin]] [[Category:Hochtaunuskreis]] [[Category:Suíomhanna an Uileloiscthe sa Ghearmáin]] tq5gqpl9hzl34cf1klwkavyzrghyryo 1322123 1322122 2026-07-30T13:10:15Z Saighneánach 72809 /* */ 1322123 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[baile]] in aice le [[Darmstadt]], i gcroílár [[An Ghearmáin|na Gearmáine]], é '''Bad Homburg vor der Höhe''' ([[An Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta|IPA]]: {{AIF|/ˈbaːtˈhɔmbʊʁk/}}). Tá sé suite cois na habhann Eschbach, ag airde 194m os cionn leibhéal na farraige, i gceantar [[Hochtaunuskreis]], san stát ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''Land'') [[Hessen]]. Tá daonra de 54,092 ann. Tá sé ar cheann de na cathracha is saibhre sa Ghearmáin. == Stair == Taifeadadh an baile den chéad uair sa [[782|bhliain 782]] mar ''Villa Tidenheim'', ach níor tháinig an t-ainm ''Homburg'' chun cinn go dtí an bhliain [[1180]], nuair a thóg fear darbh ainm ''Ortwin von Hohenberch'' caisleán ann. Tá áit i lár na cathrach ar a dtugtar ''Dietigheim'' inniu. Bhí printéir [[An Eabhrais|Eabhraise]] i Homburg, faoi stiúir Seligmann ben Hirz, idir [[1710]] agus [[1713]]. Ba í Bad Homburg vor der Höhe [[príomhchathair]] Hessen-Homburg ó [[1622]] go dtí [[1866]], nuair a aontaíodh í leis [[An Phrúis|an bPrúis]]. Thóg Uilliam II na Gearmáine pálás [[Samhradh|samhraidh]] anseo sa [[1888|bhliain 1888]] agus cuireadh an t-ainm ''Bad'' (sé sin, baile íocuisce) leis sa [[1912|bhliain 1912]]. Fuair [[Ceimiceoir|an ceimiceoir]] [[Paul Ehrlich]] bás anseo sa [[1915|bhliain 1915]]. Ghabh [[Saighdiúir|trúpaí]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]] seilbh ar an gcathair ar [[30 Márta|an 30 Márta,]] [[1945]]. == Daoine cáiliúla == * Reinhard Genzel ( [[1952]] ), [[Fisiceoir|Fisicí]].<ref>{{Cite web-en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/genzel/facts/}}</ref> == Nascbhailte == * [[Íomhá:Flag_of_Luxembourg.svg|link=Faidhle:Flag_of_Luxembourg.svg|22x22px]][[Bad Mondorf]] * [[Íomhá:Flag_of_France.svg|link=Faidhle:Flag_of_France.svg|22x22px]][[Cabourg]] * [[Íomhá:Flag_of_Switzerland.svg|link=Faidhle:Flag_of_Switzerland.svg|22x22px]][[Chur|Cuir]] * [[Íomhá:Flag_of_Croatia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Croatia.svg|22x22px]][[Dubrovnik]] * [[Íomhá:Flag_of_England.svg|link=Faidhle:Flag_of_England.svg|22x22px]][[Exeter]] * [[Íomhá:Flag_of_Germany.svg|link=Faidhle:Flag_of_Germany.svg|22x22px]]Ramhar * [[Íomhá:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=Faidhle:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|22x22px]][[Mariánské Lázně|Marianske Lazne]] * [[Íomhá:Flag_of_Austria.svg|link=Faidhle:Flag_of_Austria.svg|22x22px]][[Mayrhofen]] * [[Íomhá:Flag_of_Russia.svg|link=Faidhle:Flag_of_Russia.svg|22x22px]][[Peterhof/Петергоф|Peterhof/Petergof]] * [[Íomhá:Flag_of_Italy.svg|link=Faidhle:Flag_of_Italy.svg|22x22px]][[Terracina]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.hessen.de/ Rialtas Cúige] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Bailte sa Ghearmáin]] [[Category:Bad Homburg| ]] [[Category:Bailte spá sa Ghearmáin]] [[Category:Pobail Ghiúdacha sa Ghearmáin]] [[Category:Hochtaunuskreis]] [[Category:Suíomhanna an Uileloiscthe sa Ghearmáin]] 10moeoof80s1rkoo5fez6vqa0mawr6g 0 127176 1322124 1322043 2026-07-30T13:12:59Z Saighneánach 72809 Formatting; the references are messed up still 1322124 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Druga}} Is coscaire cailcíneurin é '''cioglaspóirín''', ar a dtugtar, a úsáidtear mar dhruga imdhíon-sochtach. Tógtar é de bhéal nó go hinmheánach le haghaidh [[airtríteas réamatóideach]], [[Soiriáis|psoriasis]], [[galar Crohn]], [[Siondróm neifreotach|siondróm neifríteach]], [[Deirmitíteas|ecsema]], agus i [[Trasphlandú orgán|dtrasphlanduithe orgán]] chun diúltú a chosc.<ref name="WHO2008">{{Cite book-en|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> <ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}</ref> Úsáidtear é mar bhraonta súl freisin le haghaidh keratoconjunctivitis sicca (súile tirime).<ref name="AHFS2016B">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|title=Cyclosporine eent|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113234854/http://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|archive-date=13 January 2016}}</ref> I measc na bhfo-iarmhairtí coitianta tá brú fola ard, tinneas cinn, [[Cliseadh duán|fadhbanna duáin]], méadú ar fhás gruaige, agus urlacan.<ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> I measc na bhfo-iarmhairtí tromchúiseacha eile tá riosca méadaithe ionfhabhtaithe, fadhbanna ae, agus riosca méadaithe [[liomfóma]].<ref name="AHFS2016" /> Ba chóir leibhéil an chógais san fhuil a sheiceáil chun an baol fo-iarmhairtí a laghdú.<ref name="AHFS2016" /> D’fhéadfadh breith roimh am a bheith mar thoradh ar úsáid le linn [[Toircheas|toirchis]]; áfach, is cosúil nach mbíonn lochtanna breithe mar thoradh ar cioglaspóirín.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|title=Cyclosporine Use During Pregnancy|work=Drugs.com|access-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034946/https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|archive-date=14 September 2017}}</ref> Creidtear go n-oibríonn cioglaspóirín trí fheidhm na [[Limficít|limficítí]] a laghdú.<ref name="AHFS2016"/> Déanann sé é seo trí choimpléasc a dhéanamh le cioglaifilin chun gníomhaíocht fosfatáise a bhac, rud a laghdaíonn, ina dhiaidh sin, táirgeadh cítocíní athlastacha ag [[T-chill|limficítí-T]].<ref name="Matsuda_2000">{{Luaigh foilseachán|date=May 2000|title=Mechanisms of action of cyclosporine|url=http://web.khu.ac.kr/~biochem/source1.pdf|journal=Immunopharmacology|volume=47|issue=2–3|pages=119–25|doi=10.1016/S0162-3109(00)00192-2|pmid=10878286|accessdate=4 March 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811222815/http://web.khu.ac.kr/%7Ebiochem/source1.pdf |date=11 Lúnasa 2017 }}</ref> Aonraíodh cioglaspóirín sa bhliain 1971 ón [[Fungas|bhfungas]] ''Tolypocladium inflatum'' agus cuireadh i bhfeidhm é mar chógas sa bhliain 1983.<ref>{{Cite book-en|title=Rheumatology|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-922999-4|url=https://books.google.com/books?id=1m_59s7Tt3UC&pg=PA558}}</ref> Tá sé ar Liosta na gCógas Riachtanach de chuid na hEagraíochta Domhanda Sláinte.<ref name="WHO21st">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref><ref name="WHO22nd">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02}}</ref> Sa bhliain 2023, ba é an 179ú cógas is coitianta ab fhorordaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá é, le breis is 2 mhilliún oideas.<ref name="Top 300">{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|title=Top 300 of 2023|work=ClinCalc|access-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812130026/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|archive-date=12 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Cyclosporine|title=Cyclosporine Drug Usage Statistics, United States, 2014 - 2023|work=ClinCalc|access-date=19 August 2025}}</ref> Tá sé ar fáil mar [[Druga cineálach|chógas cineálach]]. ==Úsáidí leighis== Úsáidtear cioglaspóirín chun galar nódú in éadan óstaigh a chóireáil agus a chosc i gcás trasphlandú smior cnámh, agus chun diúltú trasphlandúchán duáin, croí agus ae a chosc. Ceadaítear é sna SA freisin chun airtríteas réamatóideach agus sioriasis a chóireáil, chun ceiritíteas númalach leanúnach a chóireáil tar éis ceireatótoinníteas adanaivíreasach,[24][6] agus mar bhraonta súl chun súile tirime de bharr ghalar Sjögren agus mífheidhm faireog meibóimian a chóireáil.[8]. a choscLéirítear cioglaspóirín chun galar graft - versus - host a chóireáil agus a chosc i dtrasphlandú smeara cnámh agus chun cosc a chur ar thrasphlanduithe duáin, croí, agus ae a dhiúltú.[7][6] Tá sé ceadaithe freisin sna Stáit Aontaithe chun cóireáil a dhéanamh ar airtríteas réamatóideach agus psoriasis, keratitis nummular leanúnach tar éis keratoconjunctivitis adenoviral,[24][6] agus mar thiteann súl chun cóireáil a dhéanamh ar shúile tirime de bharr Shiondróm Sjrögren agus mífheidhmiú faireoige meibomian.[8] Chomh maith leis na tásca seo, úsáidtear ciclosporin freisin i ndeirmitíteas trom atopic,[25] Úsáideadh é in airtríteas réamatóideach dian agus galair ghaolmhara.[26] Úsáideadh Ciclosporin freisin i ndaoine a bhfuil colitis ulcerative géarmhíochaine dian agus coirceoga nach bhfreagraíonn do chóireáil le stéaróidigh.[27] ==Tagairtí== [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] g6x6lwnfeakvs7e2tjkird0jey034ur 1322125 1322124 2026-07-30T13:13:21Z Saighneánach 72809 /* */ Remove space 1322125 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Druga}} Is coscaire cailcíneurin é '''cioglaspóirín''', ar a dtugtar, a úsáidtear mar dhruga imdhíon-sochtach. Tógtar é de bhéal nó go hinmheánach le haghaidh [[airtríteas réamatóideach]], [[Soiriáis|psoriasis]], [[galar Crohn]], [[Siondróm neifreotach|siondróm neifríteach]], [[Deirmitíteas|ecsema]], agus i [[Trasphlandú orgán|dtrasphlanduithe orgán]] chun diúltú a chosc.<ref name="WHO2008">{{Cite book-en|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=[[World Health Organization]]}}</ref><ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}</ref> Úsáidtear é mar bhraonta súl freisin le haghaidh keratoconjunctivitis sicca (súile tirime).<ref name="AHFS2016B">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|title=Cyclosporine eent|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113234854/http://www.drugs.com/monograph/cyclosporine-eent.html|archive-date=13 January 2016}}</ref> I measc na bhfo-iarmhairtí coitianta tá brú fola ard, tinneas cinn, [[Cliseadh duán|fadhbanna duáin]], méadú ar fhás gruaige, agus urlacan.<ref name="AHFS2016">{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|title=Cyclosporine|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017140204/https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html|archive-date=17 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.drugs.com/monograph/cyclosporine.html "Cyclosporine"]. </cite></ref> I measc na bhfo-iarmhairtí tromchúiseacha eile tá riosca méadaithe ionfhabhtaithe, fadhbanna ae, agus riosca méadaithe [[liomfóma]].<ref name="AHFS2016" /> Ba chóir leibhéil an chógais san fhuil a sheiceáil chun an baol fo-iarmhairtí a laghdú.<ref name="AHFS2016" /> D’fhéadfadh breith roimh am a bheith mar thoradh ar úsáid le linn [[Toircheas|toirchis]]; áfach, is cosúil nach mbíonn lochtanna breithe mar thoradh ar cioglaspóirín.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|title=Cyclosporine Use During Pregnancy|work=Drugs.com|access-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034946/https://www.drugs.com/pregnancy/cyclosporine.html|archive-date=14 September 2017}}</ref> Creidtear go n-oibríonn cioglaspóirín trí fheidhm na [[Limficít|limficítí]] a laghdú.<ref name="AHFS2016"/> Déanann sé é seo trí choimpléasc a dhéanamh le cioglaifilin chun gníomhaíocht fosfatáise a bhac, rud a laghdaíonn, ina dhiaidh sin, táirgeadh cítocíní athlastacha ag [[T-chill|limficítí-T]].<ref name="Matsuda_2000">{{Luaigh foilseachán|date=May 2000|title=Mechanisms of action of cyclosporine|url=http://web.khu.ac.kr/~biochem/source1.pdf|journal=Immunopharmacology|volume=47|issue=2–3|pages=119–25|doi=10.1016/S0162-3109(00)00192-2|pmid=10878286|accessdate=4 March 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811222815/http://web.khu.ac.kr/%7Ebiochem/source1.pdf |date=11 Lúnasa 2017 }}</ref> Aonraíodh cioglaspóirín sa bhliain 1971 ón [[Fungas|bhfungas]] ''Tolypocladium inflatum'' agus cuireadh i bhfeidhm é mar chógas sa bhliain 1983.<ref>{{Cite book-en|title=Rheumatology|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-922999-4|url=https://books.google.com/books?id=1m_59s7Tt3UC&pg=PA558}}</ref> Tá sé ar Liosta na gCógas Riachtanach de chuid na hEagraíochta Domhanda Sláinte.<ref name="WHO21st">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref><ref name="WHO22nd">{{Cite book-en|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|publisher=[[World Health Organization]]|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02}}</ref> Sa bhliain 2023, ba é an 179ú cógas is coitianta ab fhorordaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá é, le breis is 2 mhilliún oideas.<ref name="Top 300">{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|title=Top 300 of 2023|work=ClinCalc|access-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812130026/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|archive-date=12 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Cyclosporine|title=Cyclosporine Drug Usage Statistics, United States, 2014 - 2023|work=ClinCalc|access-date=19 August 2025}}</ref> Tá sé ar fáil mar [[Druga cineálach|chógas cineálach]]. ==Úsáidí leighis== Úsáidtear cioglaspóirín chun galar nódú in éadan óstaigh a chóireáil agus a chosc i gcás trasphlandú smior cnámh, agus chun diúltú trasphlandúchán duáin, croí agus ae a chosc. Ceadaítear é sna SA freisin chun airtríteas réamatóideach agus sioriasis a chóireáil, chun ceiritíteas númalach leanúnach a chóireáil tar éis ceireatótoinníteas adanaivíreasach,[24][6] agus mar bhraonta súl chun súile tirime de bharr ghalar Sjögren agus mífheidhm faireog meibóimian a chóireáil.[8]. a choscLéirítear cioglaspóirín chun galar graft - versus - host a chóireáil agus a chosc i dtrasphlandú smeara cnámh agus chun cosc a chur ar thrasphlanduithe duáin, croí, agus ae a dhiúltú.[7][6] Tá sé ceadaithe freisin sna Stáit Aontaithe chun cóireáil a dhéanamh ar airtríteas réamatóideach agus psoriasis, keratitis nummular leanúnach tar éis keratoconjunctivitis adenoviral,[24][6] agus mar thiteann súl chun cóireáil a dhéanamh ar shúile tirime de bharr Shiondróm Sjrögren agus mífheidhmiú faireoige meibomian.[8] Chomh maith leis na tásca seo, úsáidtear ciclosporin freisin i ndeirmitíteas trom atopic,[25] Úsáideadh é in airtríteas réamatóideach dian agus galair ghaolmhara.[26] Úsáideadh Ciclosporin freisin i ndaoine a bhfuil colitis ulcerative géarmhíochaine dian agus coirceoga nach bhfreagraíonn do chóireáil le stéaróidigh.[27] ==Tagairtí== [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] qu9hjuijjoq2jrd9p0sre02pr9m6q0k 0 127184 1322184 1321695 2026-07-30T15:36:54Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Teimpléad:Fráma íomhá]] 1322184 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Teimpléad:Fráma íomhá]] hba6giydu5fucb9skv8utcl49k9jh20 0 127193 1322094 1321796 2026-07-30T12:25:57Z Saighneánach 72809 Remove double space 1322094 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus taidhleoir Briotanach is ea an Ró-Onórach '''Hamish Nicholas Falconer''' (a rugadh ar an 20 Nollaig 1985). Ceapadh é mar Aire um Chaidreamh Idir-Rialtasach agus Eorpach i mí Iúil 2026. Ball den [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Lucht Oibre]] é, agus tá sé ina Fheisire Parlaiminte (MP) ar son Lincoln ó 2024. Is mac é Falconer le hiar-fheisire de chuid an Lucht Oibre agus chaith sé blianta ag obair le seirbhís taidhleoireachta na Breataine. Tá roinnt conspóide tarraingthe aige air féin as ráitis atá déanta aige faoin [[An Meánoirthear|Meánoirthear]]. Bhí comhdhéanamh a oifige athraithe in 2026 agus sé ag obair taobh istigh den Roinn Gnóthaí Eachtracha, Comhlathais agus Forbartha agus ní raibh aon bhaint aige leis an Oifig Chomh-Aireachta mar a bhí go dtí mí Iúil 2026. Measann tráchtairí sa mBreatain go bhfuil an cumas idirbheartaíochta ag Falconer a theastódh dá mbeadh leasuithe le déanamh ar chomhaontuithe a bhaineann leis an mBreatimeacht.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/andy-burnham-agus-an-caidreamh-idir-an-taontas-eorpach-agus-an-bhreatain/|teideal=Andy Burnham agus an caidreamh idir an tAontas Eorpach agus an Bhreatain|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=24 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-27}}</ref> [[Íomhá:Hamish Falconer MP.jpg|clé|mion|220x220px|2024]] [[Íomhá:18 November 2025, Aden, Yemen. UK Minister for the Middle East, Hamish Falconer MP, visits Yemen - 7.jpg|clé|mion|220x220px|Éimin, 2025]] [[Íomhá:Hamish Falconer 2025 (cropped).jpg|clé|mion|293x293px|2025]] [[Íomhá:Minister Falconer meets Syrian President (55179874755).jpg|clé|mion|220x220px|le [[Ahmed al-Sharaa]], Siria, 2026]] == Óige == Rugadh Hamish Nicholas Falconer an 20 Nollaig 1985, mac le Charlie Falconer, an Barún Falconer of Thoroton, a bhí ina Sheansailéir ar an mBreatain faoi [[Tony Blair]]. D'fhreastail Falconer ar Scoil Westminster agus ansin ar St John's College, Cambridge, agus bhain sé céim amach sa Pholaitíocht in 2008, sular chuaigh sé isteach sa tseirbhís taidhleoireachta. D'oibrigh Falconer i Roinn Fhorbartha Idirnáisiúnta [[rialtas na Ríochta Aontaithe]] ó 2009 go 2013, agus ansin san Oifig Eachtrach agus Chomhlathais go dtí 2022. Bhí a shlí bheatha taidhleoireachta dírithe ar an tslándáil náisiúnta agus ar fhaoiseamh daonnúil, lena n-áirítear aisghabháil giall. Le linn dó a bheith san Oifig Eachtrach, chaith sé bliain in Ollscoil Yale mar "World Fellow." Tar éis dó an Roinn Gnóthaí Eachtracha, Comhlathais agus Forbartha a fhágáil, d'oibrigh Falconer mar chomhalta comhlach ag an IPPR, agus bhí sé ina chomhalta beartais ag ''Labour Together'', agus é ina iarrthóir do Pharlaimint ag an am céanna. == Gairm == Go gairid tar éis dó a bheith tofa ina Fheisire Parlaiminte ar son Lincoln i mí Iúil 2024, ceapadh Falconer ina Fho-Rúnaí don Mheánoirthear, don Afganastáin agus don Phacastáin ag [[Keir Starmer]]. === Aire san Oifig Eachtrach (2024–2026) === Mar Aire don Mheánoirthear agus don Afraic Thuaidh, bhí sé freagrach as bualadh leis an ngníomhaí polaitiúil Éigipteach-Briotanach Alaa Abd El-Fattah. Chuir Falconer síos ar an dúshlán a bhain lena scaoileadh saor ón bpríosún. Dúirt sé go raibh sé an-sásta nuair a shroich El-Fattah an Ríocht Aontaithe ag deireadh mhí na Nollag 2025. Tharraing sé seo conspóid ina dhiaidh sin nuair a tháinig seanphostálacha ar X (Twitter roimhe seo) chun solais inar chuir El-Fattah síos ar mhuintir na Breataine mar "madraí agus moncaithe," agus inar dhealraigh sé go raibh sé ag tacú le marú póilíní. Mhaígh Falconer le linn 2024-2026 nach raibh Iosrael ag déanamh cinedhíothú in Gaza, seasamh a bhí contrártha do thuarascáil ó Choimisiún Fiosrúcháin de chuid na Náisiún Aontaithe. === Gairm sa Chomh-Aireacht (2026–i láthair) === An 20 Iúil 2026, ardaíodh Falconer go dtí an Comh-Aireacht faoi Andy Burnham, agus ceapadh ina Aire um Chaidreamh Idir-Rialtasach agus Eorpach é i gComh-Aireacht Burnham.<ref name=":0" /> == Onóracha == An 21 Iúil 2026, tugadh Falconer isteach sa Chomhairle Phríobháideach, rud a thugann teideal dó "an Ró-Onórach" a úsáid ar feadh a shaoil. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] 6wr0adysep2qg4lesnla1gmz94t4ije 0 127195 1322105 1321958 2026-07-30T12:39:22Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322105 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |llengua=[[Gaeilge na hAlban]] |fundador=Gath Earranta |genere=Iris liteartha |tema=Cúrsaí reatha, gearrscéalta, aistí, filíocht, agus léirmheasanna |publicat_a=[[Alba]] <!--|edicions=Eagrán--> }} '''''Gath''''' <small>("ga"<small><ref>{{Luaigh foilseachán|title=gath|author=[[Kevin P. Scannell]]|date=2016|journal=[[Foclóir Gàidhlig–Gaeilge Uí Scanaill|Foclóir Gàidhlig–Gaeilge]]|url=https://kevinscannell.com/files/gd2ga.pdf}}</ref></small>)</small> ab ainm d'[[Irisleabhar|iris]] i n[[Gaeilge na hAlban]] a d'fhoilsíodh Gath Teoranta.<ref>[http://www.worldcat.org/title/gath-an-iris-ghaidhlig/oclc/57332016 "Gath : an iris Ghàidhlig"] (as Béarla). Worldcat.</ref><ref>Watson, Moray (23ú Márta 2011): ''An Introduction to Gaelic Fiction'' (as Béarla). Edinburgh University Press, lch 60. ISBN 0748688064.</ref><ref>Mac Neacaill, Aonghas. [https://web.archive.org/web/20170202071314/http://www.transcript-review.org/en/issue/transcript-910-gaelic/writing-in-scottish-gaelic-today "A YEAR IN SCOTTISH GAELIC WRITING."] Transcript: Europe's Online Review of International Writing. Feicthe 20ú Eanáir 2017. As Béarla.</ref><ref>Raghnall MacIlleDhuibh (2003). [http://www.scotsman.com/lifestyle/bho-ghairm-a-choilich-gu-gath-an-t-seillein-1-666941 "Bho ghairm a' choilich gu gath an t-seillein"]. ''[[The Scotsman]]''. Feicthe 20ú Eanáir 2017.</ref><ref>MacIomhair, Dòmhnall Iain (20ú Bealtaine 2004). [http://www.stornowaygazette.co.uk/news/gath-smuain-no-dha-le-domhnall-iain-maciomhair-1-114996 "'Gath' Smuain no dha le Domhnall Iain MacIomhair"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201233837/http://www.stornowaygazette.co.uk/news/gath-smuain-no-dha-le-domhnall-iain-maciomhair-1-114996 |date=2017-02-01 }}. ''[[Gasaet Steòrnabhaigh]]''. Feicthe 20ú Eanáir 2017.</ref><ref>Alison Lang & Wilson McLeod. [http://www.poileasaidh.celtscot.ed.ac.uk/Lang%20McLeod%20mercator.pdf "Gaelic culture for sale: language dynamics in the marketing of Gaelic music"] (PDF). ''Research on Language Policy and Language Planning''. Ollscoil Dhún Éideann. Feicthe 20ú Eanáir 2017.</ref> Mar chomharba ar an iris ''[[Gairm]]'', foilsíodh an chéad eagrán de ''Gath'' i mí Lúnasa 2003. Bhí scéalta, aistí agus filíocht i ngach eagrán; foilsíodh breis is 500 scéal le linn na hirise.<ref name=":0">[http://gaelicbooks.org/index.php?route=product/search&search=gath "Gath (iris)"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205103242/https://gaelicbooks.org/index.php?route=product/search&search=gath |date=2018-12-05 }} ''Comhairle nan Leabhraichen''. 2007.</ref><ref name=":1">Catriona Elizabeth Timm. [https://ourarchive.otago.ac.nz/bitstream/handle/10523/3851/TimmsCatrionaE2013PhD.pdf?sequence=3 "Indigenous Language Revitalization in Aotearoa New Zealand & Alba Scotland"] (PDF) (as Béarla).</ref> Chuir [[Bòrd na Gàidhlig]] maoiniú caipitil ar fáil<ref>"Bòrd na Gàidhlig Press Release". ''Bòrd na Gàidhlig''.(as Gaeilge na hAlban agus Béarla). Bòrd na Gàidhlig. 15ú Deireadh Fómhair 2003.</ref> agus foilsíodh ''Gath'' go leathbhliantúil idir 2003 agus 2008.<ref name=":0" /> Foilsíodh saothar le Crìsdean Whyte, Aonghas Phàdraig Caimbeul, [[Maoilios Caimbeul]], [[Meg Bateman]], [[Aonghas Dubh MacNeacail]], Iain Moireach, Alison Lang, [[Moray Watson]], Rob Shirley, [[Fionnlagh MacLeòid]], [[Gregor Addison]] agus Eilidh Rosach, san irisleabhar.<ref>"Gath (iris) 2007". ''Comhairle nan Leabhraichean''. 2007.</ref> Ba iad [[Dòmhnall Meek|Dòmhnall E. Meek]], [[Jo NicDhomhnaill]] agus Richard Cox na heagarthóirí.<ref name=":0" /> Ciallaíonn an teideal "Gath" sruth solais ("ga gréine"), nó cealg.<ref name=":1" /> == Féach freisin == * ''[[Gairm]]'' (ar scor) * ''[[An Gàidheal Ùr]]'' (ar scor) * ''[[Dàna]]'' (ar scor) * ''[[Cothrom (iris)|Cothrom]]'' (ar scor) * ''[[STEALL]]'' * ''[[Buaidh]]'' * ''[[Comhar]]'' == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Albanacha]] [[Catagóir:Leathbhliantáin]] [[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]] [[Catagóir:Soláthraithe nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Soláthraithe nuachta]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2003]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]] {{Síol-irisleabhar}} ogzwkfeh8dn4vfvsk7ba1htg4ra0x8s 0 127198 1322095 1321826 2026-07-30T12:27:36Z Saighneánach 72809 Remove double space 1322095 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} {{Cladogram|title=Fíligineacht|caption=Cladagram bunaithe ar Andersen ''et al.'' (2017)<ref>{{ cite journal | last1=Andersen | first1=M.J. | last2=McCullough | first2=J.M. | last3=Mauck III | first3=W.M. | last4=Smith | first4=B.T. | last5=Moyle | first5=R.G. | year=2017 | title=A phylogeny of kingfishers reveals an Indomalayan origin and elevated rates of diversification on oceanic islands | journal=Journal of Biogeography | volume=45 | issue=2 | pages=1–13 | doi=10.1111/jbi.13139 | doi-access=free }}</ref>|clades={{clade| style=font-size:90% ;line-height:90%;width:300px |label1=''Alcedo'' |1={{clade |1=[[Cruidín gormbhandach]] |2={{clade |1={{clade |1=[[Cruidín meninting]] |2=[[Cruidín Earcail]] }} |2={{clade |1={{clade |1=[[Cruidín leathmhuinceach]] |2=[[Cruidín ceithreladhrach]] }} |2={{clade |1=[[Cruidín ceiriúlach]] |2=[[Murlach mara]] }} }} }} }} }}}}Is [[géineas]] éan é '''''Alcedo''''' san [[Géineas|fho-fhine]] Alcedininae de na cruidíní. Thug an nádúraí Sualannach Carl von Linné an géineas isteach sa bhliain 1758, sa 10ú heagrán dá ''Systema Naturae''.<ref>{{Cite book-en|author=Linnaeus|first=C.|author-link=Carl Linnaeus|year=1758|title=Systema Naturæ per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis, Volume 1|volume=1|edition=10th|publisher=Holmiae:Laurentii Salvii|language=la|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727020}}</ref> Is é an speiceas cineálach ná an murlach mara (''Alcedo atthis'').<ref>{{Cite book-en|year=1945|title=Check-list of Birds of the World. Volume 5|volume=5|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480181}}</ref> Is é ''Alcedo'' an [[An Laidin|focal Laidine]] a chiallaíonn 'cruidín' nó 'suaimhneach'.<ref name="job2">{{Cite book-en|author=Jobling|first=James A|year=2010|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-1-4081-2501-4}}</ref> == Speicis == Tá an ocht speiceas seo a leanas sa ghéineas:<ref name="ioc2">{{Cite web-en|url=http://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/|title=Rollers, ground rollers & kingfishers|year=2016|editor=Gill|work=World Bird List Version 6.3|publisher=International Ornithologists' Union|access-date=25 September 2016}}</ref> {| class="wikitable" !Íomhá !Ainm eolaíoch !Ainm coitianta !Dáileadh |- |[[Íomhá:Small_Blue_Kingfisher_-_Bali_Barat_MG_8808_(29543595122).jpg|120x120px]] |''Alcedo coerulescens'' |[[Cruidín ceiriúlach]] |An Indinéis. |- |[[Íomhá:Alcedo euryzona - Forest Botial-Jarvis - 309997025.jpeg|120x120px]] |''Alcedo euryzona'' | Cruidín gormbhandach |Iáva |- |[[Íomhá:Alcedo-peninsulae.jpg|120x120px]] |''Alcedo peninsulae'' | Cruidín na leithinse |Maenmar, Leithinis na Malaeisia, Sumatra, iardheisceart na Téalainne agus Borneo |- |[[Íomhá:Shining-blue_Kingfisher_-_Kibale_Uganda_06_4094_(16316147381).jpg|180x180px]] |''Alcedo quadribrachys'' | Cruidín ceithreladhrach |An tSeineagáil agus an Ghaimbia go dtí iarthar lár na Nigéire go dtí an Chéinia, iarthuaisceart na Saimbia agus tuaisceart Angóla |- |[[Íomhá:Blue-eared_Kingfisher(1).jpg|120x120px]] |''Alcedo meninting'' | Cruidín meninting |Fo-ilchríoch na hIndia agus Oirdheisceart na hÁise |- |[[Íomhá:♂_Common_Kingfisher_(Alcedo_atthis)_Photograph_By_Shantanu_Kuveskar,_Mangaon,_Maharashtra,_India.jpg|120x120px]] |''Alcedo atthis'' |[[Murlach mara]] |trasna na hEoráise agus Thuaisceart na hAfraice |- |[[Íomhá:Half-collared_Kingfisher_-_Malawi_S4E4593.jpg|120x120px]] |''Alcedo semitorquata'' | Cruidín leathmhuinceach |deisceart agus oirthear na hAfraice. |- |[[Íomhá:Blyth's_Kingfisher_-_Rarest_Kingfisher_found_in_India.jpg|120x120px]] |''Alcedo Hercules'' | Cruidín Earcail |An tSín, Vítneam, Maenmar, Bútáin in oirthuaisceart na hIndia, agus fánaí sa Bhanglaidéis agus in oirthear Neipeal |- |} Murab ionann agus go leor cineálacha cruidíní, is speisialtóirí iascaireachta iad baill uile an ghéinis ''Alcedo''. Bíonn cleití gorma ar chodanna uachtaracha a gcorp ar fad, agus bíonn gob dubh ag formhór na speicis.<ref name="moyle20072">{{Luaigh foilseachán|author=Moyle|first=R.G.|year=2007|title=Feeding behavior, toe count, and the phylogenetic relationships among alcedinine kingfishers (Alcedininae)|journal=Journal of Avian Biology|volume=38|issue=3|pages=317–326|doi=10.1111/J.2007.0908-8857.03921.x}}</ref> Ach amháin Alcedo coerulescens, bíonn roinnt dath ruadhonn ina gclúmh acu go léir. De ghnáth, bíonn níos mó dearg ar an mhandabal íochtarach ag an mbaineannach ná mar atá ag an bhfireannach {{Sfn|Fry|Fry|Harris|1992}} Is é an speiceas is lú ná an ''Alcedo coerulescens'' atá thart ar 13 cm ar fhad; {{Sfn|Fry|Fry|Harris|1992}} is é ''Alcedo hercules'' an ceann is mó go mór, le fad 22 cm.{{Sfn|Fry|Fry|Harris|1992}} == Tagairtí == <references responsive="1"></references> == Foinsí == * {{Cite book-en|author=Fry|first=C. Hilary|year=1992|title=Kingfishers, Bee-eaters, and Rollers|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-0-7136-8028-7}} == Naisc sheachtracha == * * * hk270jm81w23lqcmyrbr4slllze5ij8 0 127199 1322096 1321825 2026-07-30T12:28:16Z Saighneánach 72809 Tidy formatting 1322096 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba pholaiteoir Éireannach í '''Annie Courtney''', a básaíodh ar [[23 Iúil]] [[2026]]. Ba [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|Chomhalta den Tionól Reachtach]] í don [[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|Fheabhal]], ó 2000 go [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|2003]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=643&per=109&sel=1&ind=2&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-07-26}}</ref> == Gairm== Ba bhanaltra í Courtney i n[[Doire]]. Chuaigh sí i n[[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|PSDLO]] agus toghadh ar [[Comhairle Cathrach Dhoire|Chomhairle Cathrach Dhoire]] sa bhliain 1985. Bhí sí ina Méara Dhoire sa bhliain 1993. D'éirigh sí as altranas sa bhliain 1997. I mí na Nollag 2000, rinneadh Courtney ina [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|Comhalta den Tionól Reachtach]], trí chomhthoghadh, nuair a d'éirigh [[John Hume]] as an [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól]]. Bhí fonn uirthi seasamh sa [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|toghchán ina dhiaidh sin]] ach níor roghnaíodh í. Mar sin, d'éirigh Courtney as an pháirtí agus d'éirigh sí [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|neamhspleách]]. Sheas sí sa Toghchán 2003 ach ní bhfuair sí ach 802 vóta, mar sin, níor toghadh í. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Courtney, Annie}} [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Banaltraí]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] em7n2tpqw3ufys2pyvydsytfu5r2b2l 0 127200 1322250 1322037 2026-07-31T06:30:34Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Typo 1322250 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] é an '''Lárionad Eorpach Inniúlachta um Chibearshlándála''' (Béarla: ''European Cybersecurity Competence Centre'' (ECCC)), go hoifigiúil '''an Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála''' (Béarla: ''European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre'').<ref name=iate /><ref name=CELEX:32021R0887 /> Cuireann an lárionad maoiniú ar fáil do thionscadail chibearshlándála agus déanadh sé comhoibriú leo.<ref name=:0 /><ref name=euractiv2020 /> Tá ceanncheathrú aige i m[[Búcairist]], [[an Rómáin]]. Moladh an smaoineamh ECCC ar dtús sa bhliain 2018 ag an [[an Coimisiún Eorpach|gCoimisiún Eorpach]]. D'fhoilsigh an rialachán a chuir an lárionad ar bun sa bhliain .<ref name=:0 /> Comhoibríonn ECCC le Líonra na Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin.<ref name=cscc2021 /> == Eagraíocht == Áirítear an méid seo a leanas i struchtúr riaracháin agus rialachais ECCC:<ref name=csc_maidir /> * Bord Rialaithe a sholáthraíonn treoshuíomh straitéiseach agus a dhéanann maoirseacht ar ghníomhaíochtaí ECCC. * Stiúrthóir Feidhmiúcháin arb é ionadaí dlíthiúil ECCC é agus atá freagrach as a bhainistiú ó lá go lá. * Grúpa Comhairleach Straitéiseach a áirithíonn idirphlé cuimsitheach, leanúnach agus buan idir an Pobal agus an Lárionad Inniúlachta. == Liosta de Lárionaid Náisiúnta Comhordúcháin == Seo a leanas liosta de Lárionaid Náisiúnta Comhordúcháin ar fud na hEorpa.<ref name=nccs /> {| class="wikitable" ! Tír ! Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin (LNC) |- | {{Flag|Austria}} [[an Ostair]] | [https://www.ncc.gv.at Nationales Koordinierungszentrum Cybersicherheit](NCC-AT) |- | {{Flag|Belgium}} [[an Bheilg]] | [https://ccb.belgium.be/ncc Nationaal Cybersecurity Coördinatiecentrum voor België / Centre national de coordination de la cybersécurité pour la Belgique] (NCC-BE) |- | {{Flag|Bulgaria}} [[an Bhulgáir]] | ''[https://egov.bg/wps/portal/egov/en/your%20europe/home Ministry of Electronic Governance]'' |- | {{Flag|Cyprus}} [[an Chipir]] | [https://dsa.cy/en/ Αρχή Ψηφιακής Ασφάλειας] (DSA) |- | {{Flag|Czech Republic}} [[an tSeicia]] | [https://nukib.gov.cz/en/ Národní centrum kybernetické bezpečnosti] (NCKB) |- | {{Flag|Denmark}} [[an Danmhairg]] | [https://danishbusinessauthority.dk/ Erhvervsstyrelsen] |- | {{Flag|Estonia}} [[an Eastóin]] | [https://www.ria.ee/en Riigi Infosüsteemi Amet] |- | {{Flag|Finland}} [[an Fhionlainn]] | [https://www.kyberturvallisuuskeskus.fi/fi Traficomin Kyberturvallisuuskeskus] (NCSC-FI) |- | {{Flag|France}} [[an Fhrainc]] | [https://cyber.gouv.fr/ l’Agence nationale de la sécurité des systèmes d’information] (ANSSI) |- | {{Flag|Germany}} [[an Ghearmáin]] | [https://www.nkcs.bund.de/de Nationale Koordinierungszentrum für Cybersicherheit] (NKCS)] |- | {{Flag|Greece}} [[an Ghréig]] | [https://cyber.gov.gr/en/ Ελληνικό Οικοσύστημα Κυβερνοασφάλειας] |- | {{Flag|Iceland}} [[an Íoslainn]] | [https://www.government.is/topics/telecommunications/ncc-is/ Eyvör] (NCC-IS) |- | {{Flag|Ireland}} [[Éire]] | [https://www.ncsc.gov.ie/ Lárionad Náisiúnta Chibearshlándála] (NCSC / LNC) |- | {{Flag|Italy}} [[an Iodáil]] | [https://www.acn.gov.it/portale/home Agenzia per la Cybersicurezza Nazionale] (ACN) |- | {{Flag|Latvia}} [[an Laitvia]] | [https://www.cyber.gov.lv/lv Nacionālais kiberdrošības centrs] |- | {{Flag|Lithuania}} [[an Liotuáin]] | ''[https://kam.lt/en/national-coordination-center/ National Coordination Center]'' (NCC) |- | {{Flag|Luxembourg}} [[Lucsamburg]] | ''[https://lhc.lu/ Luxembourg House of Cybersecurity] |- | {{Flag|Malta}} [[Málta]] | ''[https://www.mita.gov.mt/ Malta Information Technology Agency] |- | {{Flag|Netherlands}} [[an Ísiltír]] | [https://www.ncsc.nl/ Het Nationaal Cyber Security Centrum] (NCSC) |- | {{Flag|Norway}} [[an Iorua]] | [https://ncc-no.no/ Nasjonale Cybersikkerhet Koordineringssenter] (NCC-NO) |- | {{Flag|Poland}} [[an Pholainn]] | [https://cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_ga Lárionad Comhordúcháin Cibearshlándála], aonad de chuid Seansailéireacht an Phríomh-Aire |- | {{Flag|Romania}} [[an Rómáin]] | [https://ncc.gov.ro/1/centrul-national-de-coordonare/ Centrul Național de Coordonare] |- | {{Flag|Slovakia}} [[an tSlóvaic]] | [https://cybercompetence.sk/ Cyber Security Competence and Certification Center] (KCCKB) |- | {{Flag|Slovenia}} [[an tSlóivéin]] | [https://www.uiv.gov.si/ncc Urad Vlade Republike Slovenije za informacijsko varnost] (URSIV) |- | {{Flag|Spain}} [[an Spáinn]] | [https://www.incibe.es/ Instituto Nacional de Ciberseguridad de España] (INCIBE) |- | {{Flag|Sweden}} [[an tSualainn]] | [https://www.msb.se/ Myndigheten för civilt försvar] |} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3574089/ga | teideal = Téarma: an Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 26-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021R0887>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021R0887 | teideal = Rialachán (AE) 2021/887 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Bealtaine 2021 lena mbunaítear an Lárionad Eorpach um Inniúlachtaí Tionsclaíochta Cibearshlándála, Teicneolaíochta Cibearshlándála agus Taighde Cibearshlándála agus Líonra na Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 26-07-2026}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | dáta = 2020-12-10 | teideal = Bucharest, Romania, will host European Cybersecurity Competence Center | url=https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/ | dátarochtana = 2021-08-20 | work = Emerging Europe | teanga = en-US | archive-date=2021-08-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210820145743/https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/ | url-status=live}}</ref> <ref name=euractiv2020>{{lua idirlín | sloinne = Lungu | ainm = Adrian | dáta = 2020-12-10 | teideal = Bucharest to host EU's new cybersecurity centre | url=https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/ | dátarochtana = 2021-08-20 | work = [[Euractiv]] | teanga = en-GB | archive-date=2021-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210728194947/https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/ | url-status=live}}</ref> <ref name=cscc2021>{{lua idirlín | teideal = Cybersecurity Competence Centre {{!}} Shaping Europe's digital future | url = https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre | dátarochtana = 2021-08-20 | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | teanga = en | archive-date=2021-08-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210827231853/https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre | url-status=live}}</ref> <ref name=csc>{{lua idirlín | teideal = Lárionad agus Líonra Eorpach um Inniúlachtaí Cibearshlándála | url = https://cybersecurity-centre.europa.eu/index_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach | dátarochtana = 2026-07-27}}</ref> <ref name=csc_maidir>{{lua idirlín | teideal = Maidir linne - Eagraíocht | url = https://cybersecurity-centre.europa.eu/about-us_en?prefLang=ga&etrans=ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach | dátarochtana = 2026-07-27}}</ref> <ref name=nccs>{{lua idirlín | teideal = European Cybersecurity Competence Centre and Network | url = https://cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach | dátarochtana = 2026-07-27}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] {{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} 90wlqodonf2mglur3u0at9grbg7kheu 1322251 1322250 2026-07-31T06:31:01Z Marcas.oduinn 33120 /* */ sa bhliain 2021 1322251 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] é an '''Lárionad Eorpach Inniúlachta um Chibearshlándála''' (Béarla: ''European Cybersecurity Competence Centre'' (ECCC)), go hoifigiúil '''an Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála''' (Béarla: ''European Cybersecurity Industrial, Technology and Research Competence Centre'').<ref name=iate /><ref name=CELEX:32021R0887 /> Cuireann an lárionad maoiniú ar fáil do thionscadail chibearshlándála agus déanadh sé comhoibriú leo.<ref name=:0 /><ref name=euractiv2020 /> Tá ceanncheathrú aige i m[[Búcairist]], [[an Rómáin]]. Moladh an smaoineamh ECCC ar dtús sa bhliain 2018 ag an [[an Coimisiún Eorpach|gCoimisiún Eorpach]]. D'fhoilsigh an rialachán a chuir an lárionad ar bun sa bhliain 2021.<ref name=:0 /> Comhoibríonn ECCC le Líonra na Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin.<ref name=cscc2021 /> == Eagraíocht == Áirítear an méid seo a leanas i struchtúr riaracháin agus rialachais ECCC:<ref name=csc_maidir /> * Bord Rialaithe a sholáthraíonn treoshuíomh straitéiseach agus a dhéanann maoirseacht ar ghníomhaíochtaí ECCC. * Stiúrthóir Feidhmiúcháin arb é ionadaí dlíthiúil ECCC é agus atá freagrach as a bhainistiú ó lá go lá. * Grúpa Comhairleach Straitéiseach a áirithíonn idirphlé cuimsitheach, leanúnach agus buan idir an Pobal agus an Lárionad Inniúlachta. == Liosta de Lárionaid Náisiúnta Comhordúcháin == Seo a leanas liosta de Lárionaid Náisiúnta Comhordúcháin ar fud na hEorpa.<ref name=nccs /> {| class="wikitable" ! Tír ! Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin (LNC) |- | {{Flag|Austria}} [[an Ostair]] | [https://www.ncc.gv.at Nationales Koordinierungszentrum Cybersicherheit](NCC-AT) |- | {{Flag|Belgium}} [[an Bheilg]] | [https://ccb.belgium.be/ncc Nationaal Cybersecurity Coördinatiecentrum voor België / Centre national de coordination de la cybersécurité pour la Belgique] (NCC-BE) |- | {{Flag|Bulgaria}} [[an Bhulgáir]] | ''[https://egov.bg/wps/portal/egov/en/your%20europe/home Ministry of Electronic Governance]'' |- | {{Flag|Cyprus}} [[an Chipir]] | [https://dsa.cy/en/ Αρχή Ψηφιακής Ασφάλειας] (DSA) |- | {{Flag|Czech Republic}} [[an tSeicia]] | [https://nukib.gov.cz/en/ Národní centrum kybernetické bezpečnosti] (NCKB) |- | {{Flag|Denmark}} [[an Danmhairg]] | [https://danishbusinessauthority.dk/ Erhvervsstyrelsen] |- | {{Flag|Estonia}} [[an Eastóin]] | [https://www.ria.ee/en Riigi Infosüsteemi Amet] |- | {{Flag|Finland}} [[an Fhionlainn]] | [https://www.kyberturvallisuuskeskus.fi/fi Traficomin Kyberturvallisuuskeskus] (NCSC-FI) |- | {{Flag|France}} [[an Fhrainc]] | [https://cyber.gouv.fr/ l’Agence nationale de la sécurité des systèmes d’information] (ANSSI) |- | {{Flag|Germany}} [[an Ghearmáin]] | [https://www.nkcs.bund.de/de Nationale Koordinierungszentrum für Cybersicherheit] (NKCS)] |- | {{Flag|Greece}} [[an Ghréig]] | [https://cyber.gov.gr/en/ Ελληνικό Οικοσύστημα Κυβερνοασφάλειας] |- | {{Flag|Iceland}} [[an Íoslainn]] | [https://www.government.is/topics/telecommunications/ncc-is/ Eyvör] (NCC-IS) |- | {{Flag|Ireland}} [[Éire]] | [https://www.ncsc.gov.ie/ Lárionad Náisiúnta Chibearshlándála] (NCSC / LNC) |- | {{Flag|Italy}} [[an Iodáil]] | [https://www.acn.gov.it/portale/home Agenzia per la Cybersicurezza Nazionale] (ACN) |- | {{Flag|Latvia}} [[an Laitvia]] | [https://www.cyber.gov.lv/lv Nacionālais kiberdrošības centrs] |- | {{Flag|Lithuania}} [[an Liotuáin]] | ''[https://kam.lt/en/national-coordination-center/ National Coordination Center]'' (NCC) |- | {{Flag|Luxembourg}} [[Lucsamburg]] | ''[https://lhc.lu/ Luxembourg House of Cybersecurity] |- | {{Flag|Malta}} [[Málta]] | ''[https://www.mita.gov.mt/ Malta Information Technology Agency] |- | {{Flag|Netherlands}} [[an Ísiltír]] | [https://www.ncsc.nl/ Het Nationaal Cyber Security Centrum] (NCSC) |- | {{Flag|Norway}} [[an Iorua]] | [https://ncc-no.no/ Nasjonale Cybersikkerhet Koordineringssenter] (NCC-NO) |- | {{Flag|Poland}} [[an Pholainn]] | [https://cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_ga Lárionad Comhordúcháin Cibearshlándála], aonad de chuid Seansailéireacht an Phríomh-Aire |- | {{Flag|Romania}} [[an Rómáin]] | [https://ncc.gov.ro/1/centrul-national-de-coordonare/ Centrul Național de Coordonare] |- | {{Flag|Slovakia}} [[an tSlóvaic]] | [https://cybercompetence.sk/ Cyber Security Competence and Certification Center] (KCCKB) |- | {{Flag|Slovenia}} [[an tSlóivéin]] | [https://www.uiv.gov.si/ncc Urad Vlade Republike Slovenije za informacijsko varnost] (URSIV) |- | {{Flag|Spain}} [[an Spáinn]] | [https://www.incibe.es/ Instituto Nacional de Ciberseguridad de España] (INCIBE) |- | {{Flag|Sweden}} [[an tSualainn]] | [https://www.msb.se/ Myndigheten för civilt försvar] |} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3574089/ga | teideal = Téarma: an Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 26-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021R0887>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021R0887 | teideal = Rialachán (AE) 2021/887 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Bealtaine 2021 lena mbunaítear an Lárionad Eorpach um Inniúlachtaí Tionsclaíochta Cibearshlándála, Teicneolaíochta Cibearshlándála agus Taighde Cibearshlándála agus Líonra na Lárionad Náisiúnta Comhordúcháin | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 26-07-2026}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | dáta = 2020-12-10 | teideal = Bucharest, Romania, will host European Cybersecurity Competence Center | url=https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/ | dátarochtana = 2021-08-20 | work = Emerging Europe | teanga = en-US | archive-date=2021-08-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210820145743/https://emerging-europe.com/news/bucharest-to-host-eu-cybersecurity-centre/ | url-status=live}}</ref> <ref name=euractiv2020>{{lua idirlín | sloinne = Lungu | ainm = Adrian | dáta = 2020-12-10 | teideal = Bucharest to host EU's new cybersecurity centre | url=https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/ | dátarochtana = 2021-08-20 | work = [[Euractiv]] | teanga = en-GB | archive-date=2021-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210728194947/https://www.euractiv.com/section/cybersecurity/news/bucharest-to-host-eus-new-cybersecurity-centre/ | url-status=live}}</ref> <ref name=cscc2021>{{lua idirlín | teideal = Cybersecurity Competence Centre {{!}} Shaping Europe's digital future | url = https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre | dátarochtana = 2021-08-20 | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | teanga = en | archive-date=2021-08-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210827231853/https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cybersecurity-competence-centre | url-status=live}}</ref> <ref name=csc>{{lua idirlín | teideal = Lárionad agus Líonra Eorpach um Inniúlachtaí Cibearshlándála | url = https://cybersecurity-centre.europa.eu/index_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach | dátarochtana = 2026-07-27}}</ref> <ref name=csc_maidir>{{lua idirlín | teideal = Maidir linne - Eagraíocht | url = https://cybersecurity-centre.europa.eu/about-us_en?prefLang=ga&etrans=ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach | dátarochtana = 2026-07-27}}</ref> <ref name=nccs>{{lua idirlín | teideal = European Cybersecurity Competence Centre and Network | url = https://cybersecurity-centre.europa.eu/nccs_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach | dátarochtana = 2026-07-27}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] {{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} a67pljqdkrmuvq727xr5rhc0pktvbfv 0 127201 1322097 1322089 2026-07-30T12:29:10Z Saighneánach 72809 Format 1322097 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is é '''Cruidín Earcail''' ('''''Alcedo hercules''''') an cruidín is mó sa ghéineas ''[[Alcedo]]''. Bíonn an cruidín seo idir 22 agus 23 cm ar fad; bíonn dath ruadhonn ar a chuid íochtarach agus paiste gorm-dhubh ar a bhrollach, agus bíonn dath gorm cóbaltach nó spéirghorm geal ar a chuid uachtarach, le leid chorcra air. Tá dath dúghlas dorchah ar na sciatháin, le spotaí gorma agus rinn ar chuid de na cleití. Tá gob an fhireannaigh go hiomlán dubh, ach tá mandabal íochtarach dorcha dearg ar an mbaineannach. Déantar idirdhealú idir an speiceas seo agus ''Alcedo meninting'' agus [[Murlach mara|''Alcedo atthis'']] trína mhéid níos mó, a ghoib dhorcha dhuibh, agus a chuid lór dorcha. ==Tagairtí== [[Catagóir:Alcedo | ''Alcedo hercules'']] [[Catagóir:Éin Hainan]] [[Catagóir:Éin Oirthuaisceart na hIndia]] [[Catagóir:Éin Oirdheisceart na hÁise]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu i 1917|''Alcedo hercules'']] fawm8yf4vo5sx8xlj3jxyygqztnmvq8 0 127202 1322098 1321860 2026-07-30T12:29:50Z Saighneánach 72809 Format 1322098 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Loscadh 115,000 heicteár sa Landes de [[Gascogne]] i mí Iúil 2026. Ghabh na mílte lucht dóiteáin agus na scórtha soithíoch speisialta aeir i ndréim leis na lasracha agus leis an deatach nimhiúil.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Loscadh gan staonadh sa bhFrainc agus brothall nua geallta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0727/1585269-loscadh-gan-staonadh-sa-bhfrainc-agus-brothall-nua-geallta/|date=2026-07-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>I mBéarla, ''2026 France wildfires''</ref> == Cúlra == Tharla tubaistí eile sa [[Gascogne|Gascogne.]] Loscadh 66,000 heicteár in 2022, ach in 1949, maraíodh 89 i lá amháin (20 Lúnasa 1949), agus cailleadh 130,000 heicteár. Bhuail tonnta teasa os cionn 40C an réigiún i mí na Bealtaine agus tháinig an brothall ar ais i mi an Mheithimh agus mí Iúil. Chuir an chorraíl aeráide in 2026 go mór leis an tubaiste a deir lucht eolaíochta, agus an t-[[Athrú aeráide|athrú ar an aeráid]] de bharr ghníomhartha an duine ag cur le méid agus le minicíocht na dtinte.<ref name=":0" /> == Imeachtaí == Bhí na falscaithe chomh dona in áiteanna go raibh na tinte ag cothú mionchórais aimsire dá gcuid féin. Bhí 'piora-cumalainimbeas' cruthaithe ag na tinte sa bhFrainc - néal ollmhór spreagthaí ag an lasadh a bhí ag cothú a cuaifeach féin chomh maith le tintreach a bhí ag cruthú tinte nua. Ní fhaca a leithéid riamh cheana sa tír. Níor fhacthas luas chomh tréan faoin lasadh riamh sna coillte in iardheisceart na Fraince, in aice le réigiún fíona Bordeaux (agus i gceartlár na Spáinne, ar chiumhais na príomhcathrach Madrid). I gcroílár shéasúr na turasóireachta theith breis is 325,000 daoine ón réabadh a bhí déanta ag loscadh sléibhe agus foraoise i réigiúin nach bhfaca braon báistí le dhá mhí. Chuaigh na hionaid tearmainn sa bhFrainc agus sa Spáinn thar maoil nuair a theith na daoine áitiúla agus na turasóirí araon ón oll-loscadh.<ref name=":0" /> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Falscaithe]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Bordeaux]] [[Catagóir:Stair na Fraince]] 7hrmim5xe4lho0qhf5vs7nyz3y8hwnp 0 127213 1322099 1321910 2026-07-30T12:31:21Z Saighneánach 72809 Punctuation 1322099 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Bá pháirtí polaitiúil beag de chuid na Ríochta Aontaithe é '''Cannabis Is Safer Than Alcohol''' ({{lang-ga|Tá cannabas níos sábháilte ná alcól}}, nó '''CISTA'''). Bhí an páirtí ar son [[Cannabas (druga)|cannabas]] a dhéanamh dleathach. Bunaíodh an páirtí i mí Feabhra 2015. Rith siad iarrthóirí san [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán 2015]] ach níor bhuaigh iarrthóir aon suíochán. Díchláraíodh an páirtí ar 3 Samhain 2016. I mí Feabhra 2017, chláraigh iarbhaill, i d[[Tuaisceart na hÉireann]], páirtí nua leis an acrainm céanna, darb ainm '''Citizens Independent Social Thought Alliance'''. Sheas siad sa [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Thionól 2017]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-toghchan-o-thuaidh-sciurd-ar-na-toghcheantair-fear-manach-tir-eoghain-theas-tir-eoghain-thiar-agus-lar-uladh/|teideal=AN TOGHCHÁN Ó THUAIDH: Sciurd ar na toghcheantair – Fear Manach, Tír Eoghain Theas, Tír Eoghain Thiar agus Lár Uladh|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2017-03-01|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-28}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ni}} [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2015]] [[Catagóir:Cannabas]] 5mg5bpygjm0phpeajbxk1j3pzc36xt1 0 127217 1322101 1321926 2026-07-30T12:34:39Z Saighneánach 72809 Punctuation 1322101 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Fealsúnacht|Fealsamh]], [[síceolaí]] agus athchóiritheoir oideachais Meiriceánach ab ea '''John Dewey''' ( 20 Deireadh Fómhair, 1859 – 1 Meitheamh, 1952). Bhí sé ar dhuine de na scoláirí Meiriceánacha ba mhó le rá sa chéad leath den fhichiú haois.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|title=PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers|work=www.pbs.org|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|archive-date=February 23, 2021}}</ref><ref>{{Citation |last=Hildebrand |first=David |title=John Dewey |date=2018 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/dewey/ |access-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308082239/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/dewey/ |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref> Ba é príomhthéama shaothar Dewey ná a chreideamh domhain sa [[daonlathas]], bíodh sé sa pholaitíocht, san oideachas, nó sa chumarsáid agus san iriseoireacht.<ref>{{Citation |last=Festenstein |first=Matthew |title=Dewey's Political Philosophy |date=2018 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dewey-political/ |access-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040535/https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dewey-political/ |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live |edition=Fall 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref> Mar a dúirt Dewey féin sa bhliain 1888, agus é fós in Ollscoil Michigan, "Democracy and the one, ultimate, [[:en:Ethical_ideal|ethical ideal]] of humanity are to my mind synonymous."<ref>''Early Works'', 1:228 (Southern Illinois University Press) op cited in {{Luaigh foilseachán|jstor=1465331|author=Anderson|first=Douglas R.|title=Reviewed work: John Dewey: Religious Faith and Democratic Humanism, Steven C. Rockefeller|journal=Journal of the American Academy of Religion|date=1993|volume=61|issue=2|pages=383–386|doi=10.1093/jaarel/LXI.2.383}}</ref> Mheas Dewey go raibh dhá ghné bhunúsacha— — scoileanna agus an tsochaí shibhialta — a raibh gá le haird a thabhairt orthu agus iad a athchruthú chun faisnéis thurgnamhach agus iolrachas a spreagadh. D’áitigh sé nach raibh daonlathas iomlán le baint amach ach trí chearta vótála a leathnú ach freisin trína chinntiú go mbeadh tuairim phoiblí lánfhoirmithe ann, rud a bhainfí amach trí chumarsáid idir saoránaigh, saineolaithe agus polaiteoirí. Bhí Dewey ar dhuine de na príomhphearsana a bhain le fealsúnacht an phragmatachais agus meastar gur duine de bhunaitheoirí na síceolaíochta feidhmiúla é. Meastar gurb é a pháipéar "The Reflex Arc Concept in Psychology", a foilsíodh sa bhliain 1896, an chéad phríomhshaothar i (Chicago) scoil fheidhmiúlaíoch na síceolaíochta.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Backe|first=Andrew|date=1999|title=Dewey and the Reflex Arc: The Limits of James's Influence|journal=Transactions of the Charles S. Peirce Society|volume=35|issue=2|pages=312–326|issn=0009-1774|jstor=40320763}}</ref> De réir suirbhé ''A <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Review_of_General_Psychology" rel="mw:ExtLink" title="Review of General Psychology" class="cx-link" data-linkid="192">Review of General Psychology</a>, a foilsíodh in 2002'', rangaíodh Dewey mar an 93ú síceolaí is mó a luadh sa 20ú haois.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Haggbloom|first=Steven J.|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|journal=Review of General Psychology|volume=6|issue=2|year=2002|pages=139–52|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139|url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx|accessdate=June 9, 2015}}</ref> Ba athchóiritheoir oideachais mór é Dewey sa 20ú haois chomh maith.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|title=PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers|work=www.pbs.org|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|archive-date=February 23, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html "PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers"]. ''www.pbs.org''. [https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html Archived] from the original on February 23, 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 29,</span> 2019</span>.</cite></ref> Intleachtóir poiblí aitheanta ab ea é, agus bhí sé ar cheann de na guthanna ba mhó i dtaca leis an oideachas forásach agus an liobrálachas.<ref>{{Cite book-en|title=School and Society: Historical and Contemporary Perspectives|author=Violas, Paul C.|year=2004|publisher=McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages|isbn=978-0-07-298556-6}}</ref> Le linn dó a bheith ina ollamh in [[Ollscoil Chicago]], bhunaigh sé Scoileanna Saotharlainne Ollscoil Chicago, áit ar éirigh leis a chuid smaointe forásacha maidir le modhanna peidagógacha a chur i bhfeidhm agus a thástáil.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.mi-knoll.de/122501.html|title=John Dewey's Laboratory School in Chicago|work=www.mi-knoll.de|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123213952/https://www.mi-knoll.de/122501.html|archive-date=November 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.iep.utm.edu/dewey/|title=John Dewey (1859—1952)|work=The University of Tennessee at Martin|access-date=August 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824175927/https://www.iep.utm.edu/dewey/|archive-date=August 24, 2019}}</ref> Ó 1904 go dtí gur scoir sé sa bhliain 1930, bhí sé ina ollamh le fealsúnacht i gColáiste na Múinteoirí, Ollscoil Columbia. Cé gur fearr aithne ar Dewey as a chuid foilseachán faoin oideachas, scríobh sé faoi go leor ábhar eile freisin, lena n-áirítear [[eipistéimeolaíocht]], [[Meitifisic|meiteafisic]], aeistéitic, [[ealaín]], [[loighic]], teoiric shóisialta, agus [[eitic]]. ==Tagairtí== [[Catagóir:Básanna i 1952]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1859]] [[Catagóir:Fealsúnaithe Meiriceánacha ón 19ú haois]] [[Catagóir:Aindiachaithe ón 19ú haois]] [[Catagóir:Fealsúnaithe Meiriceánacha ón 20ú haois]] [[Catagóir:Aindiachaithe ón 20ú haois]] [[Catagóir:Aindiachaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Sóisialaigh dhaonlathacha Mheiriceá]] [[Catagóir:Daonnachaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Loighceoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fealsúnaithe polaitiúla Mheiriceá]] [[Catagóir:Fealsúnaithe anailíseacha]] [[Catagóir:Eipistéimeolaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Pragmataigh]] [[Catagóir:Sóisialaigh Vermont]] n94jvut0r87pf14j5g9vg9y3wnt3ce2 1322103 1322101 2026-07-30T12:36:08Z Saighneánach 72809 There’s a broken reference on this page but I’m not sure how to restore it 1322103 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Fealsúnacht|Fealsamh]], [[síceolaí]] agus athchóiritheoir oideachais Meiriceánach ab ea '''John Dewey''' (20 Deireadh Fómhair, 1859 – 1 Meitheamh, 1952). Bhí sé ar dhuine de na scoláirí Meiriceánacha ba mhó le rá sa chéad leath den fhichiú haois.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|title=PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers|work=www.pbs.org|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|archive-date=February 23, 2021}}</ref><ref>{{Citation |last=Hildebrand |first=David |title=John Dewey |date=2018 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/dewey/ |access-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308082239/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/dewey/ |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref> Ba é príomhthéama shaothar Dewey ná a chreideamh domhain sa [[daonlathas]], bíodh sé sa pholaitíocht, san oideachas, nó sa chumarsáid agus san iriseoireacht.<ref>{{Citation |last=Festenstein |first=Matthew |title=Dewey's Political Philosophy |date=2018 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dewey-political/ |access-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040535/https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dewey-political/ |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live |edition=Fall 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref> Mar a dúirt Dewey féin sa bhliain 1888, agus é fós in Ollscoil Michigan, "Democracy and the one, ultimate, [[:en:Ethical_ideal|ethical ideal]] of humanity are to my mind synonymous."<ref>''Early Works'', 1:228 (Southern Illinois University Press) op cited in {{Luaigh foilseachán|jstor=1465331|author=Anderson|first=Douglas R.|title=Reviewed work: John Dewey: Religious Faith and Democratic Humanism, Steven C. Rockefeller|journal=Journal of the American Academy of Religion|date=1993|volume=61|issue=2|pages=383–386|doi=10.1093/jaarel/LXI.2.383}}</ref> Mheas Dewey go raibh dhá ghné bhunúsacha— — scoileanna agus an tsochaí shibhialta — a raibh gá le haird a thabhairt orthu agus iad a athchruthú chun faisnéis thurgnamhach agus iolrachas a spreagadh. D’áitigh sé nach raibh daonlathas iomlán le baint amach ach trí chearta vótála a leathnú ach freisin trína chinntiú go mbeadh tuairim phoiblí lánfhoirmithe ann, rud a bhainfí amach trí chumarsáid idir saoránaigh, saineolaithe agus polaiteoirí. Bhí Dewey ar dhuine de na príomhphearsana a bhain le fealsúnacht an phragmatachais agus meastar gur duine de bhunaitheoirí na síceolaíochta feidhmiúla é. Meastar gurb é a pháipéar "The Reflex Arc Concept in Psychology", a foilsíodh sa bhliain 1896, an chéad phríomhshaothar i (Chicago) scoil fheidhmiúlaíoch na síceolaíochta.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Backe|first=Andrew|date=1999|title=Dewey and the Reflex Arc: The Limits of James's Influence|journal=Transactions of the Charles S. Peirce Society|volume=35|issue=2|pages=312–326|issn=0009-1774|jstor=40320763}}</ref> De réir suirbhé ''A <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Review_of_General_Psychology" rel="mw:ExtLink" title="Review of General Psychology" class="cx-link" data-linkid="192">Review of General Psychology</a>, a foilsíodh in 2002'', rangaíodh Dewey mar an 93ú síceolaí is mó a luadh sa 20ú haois.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Haggbloom|first=Steven J.|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|journal=Review of General Psychology|volume=6|issue=2|year=2002|pages=139–52|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139|url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx|accessdate=June 9, 2015}}</ref> Ba athchóiritheoir oideachais mór é Dewey sa 20ú haois chomh maith.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|title=PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers|work=www.pbs.org|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|archive-date=February 23, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html "PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers"]. ''www.pbs.org''. [https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html Archived] from the original on February 23, 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 29,</span> 2019</span>.</cite></ref> Intleachtóir poiblí aitheanta ab ea é, agus bhí sé ar cheann de na guthanna ba mhó i dtaca leis an oideachas forásach agus an liobrálachas.<ref>{{Cite book-en|title=School and Society: Historical and Contemporary Perspectives|author=Violas, Paul C.|year=2004|publisher=McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages|isbn=978-0-07-298556-6}}</ref> Le linn dó a bheith ina ollamh in [[Ollscoil Chicago]], bhunaigh sé Scoileanna Saotharlainne Ollscoil Chicago, áit ar éirigh leis a chuid smaointe forásacha maidir le modhanna peidagógacha a chur i bhfeidhm agus a thástáil.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.mi-knoll.de/122501.html|title=John Dewey's Laboratory School in Chicago|work=www.mi-knoll.de|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123213952/https://www.mi-knoll.de/122501.html|archive-date=November 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.iep.utm.edu/dewey/|title=John Dewey (1859—1952)|work=The University of Tennessee at Martin|access-date=August 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824175927/https://www.iep.utm.edu/dewey/|archive-date=August 24, 2019}}</ref> Ó 1904 go dtí gur scoir sé sa bhliain 1930, bhí sé ina ollamh le fealsúnacht i gColáiste na Múinteoirí, Ollscoil Columbia. Cé gur fearr aithne ar Dewey as a chuid foilseachán faoin oideachas, scríobh sé faoi go leor ábhar eile freisin, lena n-áirítear [[eipistéimeolaíocht]], [[Meitifisic|meiteafisic]], aeistéitic, [[ealaín]], [[loighic]], teoiric shóisialta, agus [[eitic]]. ==Tagairtí== [[Catagóir:Básanna i 1952]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1859]] [[Catagóir:Fealsúnaithe Meiriceánacha ón 19ú haois]] [[Catagóir:Aindiachaithe ón 19ú haois]] [[Catagóir:Fealsúnaithe Meiriceánacha ón 20ú haois]] [[Catagóir:Aindiachaithe ón 20ú haois]] [[Catagóir:Aindiachaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Sóisialaigh dhaonlathacha Mheiriceá]] [[Catagóir:Daonnachaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Loighceoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fealsúnaithe polaitiúla Mheiriceá]] [[Catagóir:Fealsúnaithe anailíseacha]] [[Catagóir:Eipistéimeolaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Pragmataigh]] [[Catagóir:Sóisialaigh Vermont]] 0la0561hjpqylsn7gcbgr4g90en96g7 0 127224 1322104 1322010 2026-07-30T12:38:10Z Saighneánach 72809 Punctuation 1322104 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Tá clú agus cáil ar '''Frances Tolmie''' ([[1840]] - [[1926]]) mar gheall ar a bailiúcháin d'amhráin Ghaelacha. Ba í an chéad bhailitheoir nár thriail feabhas a chur ar na hamhráin nuair a d’fhoilsigh sí iad, ach a chuir síos orthu mar a chuala sí iad. == A saol == Rugadh í san Uiginis,[[An t-Eilean Sgitheanach|an t-Eilean Sgitheanach]], sa bhliain 1840. B'é John Tolmie a hathair, fear baile nó feirmeoir tionónta san [[:gd:Uiginis|Uiginis]]. De réir bhéaloideas an Oileáin, ba [[Críoch Lochlann|Lochlannaigh]] iad na Tolmie agus gur thóg siad Caisteal Dhùin Thuilm. Chaith sí a saol lena deartháir i [[:gd:Sròn_an_t-Sìthein|Sròn an t-Sìthein]] agus ansin san [[:gd:Bracadal|Bhracadal]] ó 1856 nuair a glaodh ar a deartháir chun na heaglaise ansin. == A cuid oibre == Labhair sí Gàidhlig agus bhí sí in ann ceol a scríobh agus a léamh. Mar chailín óg, d’oibrigh sí do a Bana-mháistreás NicLeòid Dhùn Bheagan, ag cniotáil stocaí do shaighdiúirí i gCogadh na Crimé. Ba ag an am sin a thosaigh sí ag bailiú amhrán óna teaghlach agus óna pobal féin.<ref name="MacLeod 2007" /> Thug sí na hamhráin don English Folksong Society a d’fhoilsigh iad sa bhliain 1911.<ref name="MacLeod 2007" /> Chuir sí amhráin le Keith Norman MacDonald freisin agus tá 130 amhrán ina Gesto Collection.<ref name="MacLeod 2007" /> == Liosta léitheoireachta == * Tolmie, Frances. ''One hundred and five songs of occupation from the Western Isles of Scotland'' Ceredigion: Llanerch, 1997 ("Reprinted from the Journal of the Folk-Song Society, no. 16, 3rd part of vol. IV, 1911.") === Scríbhinní fúithi === * Bassin, Rose Ethel. ''Fiach Marjory Kennedy Fraser le Frances Tolmie.'' ''Páipéar a léadh do Chumann Gaelach Inbhir Nis ar an 28 Márta, 1958.'' ''Athchlóite ó idirbhearta Chumann Gaelach Inbhir Nis.'' Sruighlea: sn, 1963 * Bassin, Ethel. ''Seanamhráin Oileán Sgitheanach: Frances Tolmie agus a ciorcal'' Derek Bowman (eag.) Londain: Routledge agus Kegan Paul, 1977. * De Val, Dorothy. 'Ag bailiú in Albain agus in Éirinn' in ''Ag cuardach amhrán Saol agus ré Lucy Broadwood'' Farnham, 2011. * Leabharlann Náisiúnta na hAlban (NLS) 'Comhfhreagras agus páipéir Hector Hugh Mackenzie (1867-1948) a bhaineann den chuid is mó le stair agus ceol na nGaeltachtaí, lena n-áirítear roinnt páipéar a bhaineann le Frances Tolmie. Cuntas 12175' * Nicolson, AW 'Bí ag faire amach do leabhar nua' in ''The Clarion of Skye'' Eagrán 18, Iúil 1952. Leathanach 5. * {{Cite web-en|url=https://www.tobarandualchais.co.uk/track/75312?l=gd}} Taifeadadh den Urramach Alex MacKenzie ag labhairt le Iain Paterson * {{Cite web-en|url=https://www.tobarandualchais.co.uk/track/97939?l=gd}} Taifeadta ag Donald John MacAskill * {{Cite web-en|url=https://www.tobarandualchais.co.uk/track/1951?l=gd}} * {{Cite web-en|url=https://www.tobarandualchais.co.uk/track/10588?l=gd}} ==Naisc sheachtracha== *[https://www.clanmacleod.org/3481-2/ ̈New book release: The Tolmie Collection – the Gaelic songs of Frances Tolmie] *[https://www.gaelicbooks.org/rannsaich-an-bh%C3%B9th/neo-fhicsean/ceol/one-hundred-and-five-songs-of-occupation-from-the-western-isles-of-scotland One Hundred and Five Songs of Occupation From the Western Isles of Scotland] *[https://soundyngs.wp.st-andrews.ac.uk/2022/frances-tolmies-skye-songs-manuscript-sources-from-the-national-library-of-scotland/Frances Tolmie’s Skye Songs: manuscript sources from the National Library of Scotland] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1840]] [[Catagóir:Básanna i 1926]] [[Catagóir:Daoine as Oileán Sgitheanach]] [[Catagóir:Iarscoláirí Choláiste Newnham, Cambridge]] [[Catagóir:Bailitheoirí amhrán tíre na hAlban]] [[Catagóir:Ceoleolaithe Briotanacha ón 19ú haois]] 0t4yu872r2tah9hlwowf56br6mxftg2 0 127225 1322164 1322016 2026-07-30T14:40:48Z Conradder 34685 1322164 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ceannaire}} Is comhcheannairí [[rialtas|rialtais]] i d[[Tuaisceart Éireann]] iad an '''Chéad-Aire''' agus an '''LeasChéad-Aire'''. Treoraíonn siad [[Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]] agus tá freagracht fhoriomlán acu le rith [[Oifig an Fheidhmeannais]]. In ainneoin na dteideal, tá an t-údarás céanna ag an dhá phost, mar sin, ní íochtarán é an leasChéad-Aire leis an Chéad-Aire. Rinneadh na poist, sa bhliain 1998, de réir théarmaí [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Aoine an Chéasta]]. Ar dtús, thogh baill [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] an bheirt le chéile trí vóta trasphobail. Athraíodh na rialacha, sa bhliain 2006, i ndiaidh [[Comhaontú Chill Rìmhinn|Chomhaontú Chill Rìmhinn]]. Anois, ainmníonn an páirtí is mó ar an iomlán an Chéad-Aire agus ainmníonn an páirtí is mó, as bloc an phobail is mó ina dhiaidh sin (mar shampla "Aontachtaí", "Náisiúnaí" nó "Eile") an leasChéad-Aire. Ó 3 Feabhra 2024, tá [[Michelle O'Neill]] ina Céad-Aire agus tá [[Emma Little-Pengelly]] ina leasChéad-Aire == Freagrachtaí == Roinneann an Chéad-Aire agus an leasChéad-Aire freagrachtaí rialtais chéanna agus déanann siad cinntí i gcomhpháirt. Áfach, beidh an Chéad-Aire an chéad a bheannú d'oifigigh i dTuaisceart Éireann. Cuireadh de chúram orthu cathaoirleacht a dhéanamh ar chruinnithe an fheidhmeannais. Aontaíonn siad an clár den chruinnithe agus is féidir leo cúrsaí tábhachtacha a shocrú go bpléifidh an Feidhmeannais. Tá roinnt fhreagrach pholasaí acu, san áireamh: *beartas eacnamaíoch *comhionannas leis an dhlí *cúrsaí leis an [[Aontas Eorpach]] *[[cearta an duine]] *Cód na nAirí agus feidhmeanna na rialtais *polasaí cheapacháin poiblí *caighdeáin i saol poiblí Cuidíonn beirt [[Aire Sóisearach (Tuaisceart Éireann)|Airí Sóisearacha]] leis an Chéad-Aire agus an leasChéad-Aire ina n-obair le hOifig an Fheidhmeannais. Tá siad freagrach i gcomhpháirt don Chéad-Aire agus leasChéad-Aire. Faoi láthair, na hAire Sóisearach atá in [[Aisling Reilly]] ([[Sinn Féin]]) agus [[Pam Cameron]] ([[PAD]]). == Céad-Airí agus LeasChéad-Airí == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !colspan=5 |Chéad-Aire Thuaisceart Éireann !colspan=5 |LeasChéad-Aire Thuaisceart Éireann !rowspan=2 |Feidhmeannas !rowspan=2 |Toghchán |- !colspan=2 width=20% |Ainm<br />{{small|(Birth–Death)<br />Toghcheantar}} !width=75 |Portráid !colspan=2 width=20% |Téarma oifige !colspan=2 width=20% |Ainm<br />{{small|(Birth–Death)<br />Toghcheantar}} !width=75 |Portráid !colspan=2 width=20%|Téarma oifige |- |rowspan=3 style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}}" | || '''[[David Trimble]]'''<br />{{small|(1944-2022)<br />[[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|An Bhanna Uachtarach]]}} || [[File:David Trimble Washington D.C.jpg|112x112px]] | 1 Iúil 1998 | 1 Iúil 2001 |rowspan=2 style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}}" | |rowspan=2 | '''[[Seamus Mallon]]'''<br />{{small|(1936–2020)<br />[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]]}} |rowspan=2 | [[File:Seamus Mallon, 1998 (cropped).jpg|75px]] |rowspan=2 | 1 Iúil 1998 |rowspan=2 | 6 Samhain 2001 |rowspan=3 | An Chéad Fheidhmeannas |rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}}" | <span style="color:white;">[[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 1998|<span style="color:white;">1998</span>]]</span> |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[Reg Empey]]'''''<br />{{small|(b. 1947)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:Visit of Reg Empey, Minister for Employment and Learning of Northern Ireland, to the EC (cropped).jpg|100x100px]] | style=background:#EEEEEE | 1 Iúil 2001<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE |6 Samhain 2001 |- || '''[[David Trimble]]'''<br />{{small|(1944–2022)<br />[[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|An Bhanna Uachtarach]]}} || [[File:David Trimble Washington D.C.jpg|112x112px]] | 6 Samhain 2001 | 14 Deireadh Fómhair 2002 |rowspan=2 style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}}" | | '''[[Mark Durkan]]'''<br />{{small|(b. 1960)<br />[[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|An Feabhal]]}} | [[File:Congressman James Walsh, Chairman of the Friends of Ireland, and other Members of the Congressional delegation pictured with Mark Durkan, Deputy First Minister of the Northern Ireland Assembly at Stormont (cropped).jpg|99x99px]] | 6 Samhain 2001 | 14 Deireadh Fómhair 2002 |- |colspan=11 rowspan=2 style=background:#EEEEEE | ''Oifigí folamha (14 Deireadh Fómhair 2002 – 8 Bealtaine 2007)'' |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|<span style="color:white;">2003</span>]] |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Ian Paisley]]'''<br />{{small|(1926–2014)<br />[[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thuaidh]]}} | [[File:DrIanPaisley.jpg|75px]] | 8 Bealtine 2007 | 5 Meitheamh 2008 |rowspan=9 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | |rowspan=4 | '''[[Martin McGuinness]]'''<br />{{small|(1950–2017)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |rowspan=4 | [[File:Martin McGuinness, May 2011 (5782607476) (cropped).jpg|100x100px]] |rowspan=4 | 8 Bealtine 2007 |rowspan=4 | 20 Meán Fómhair 2011 |rowspan=4 | An Dara Feidhmeannas |rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|<span style="color:white;">2007</span>]] |- |rowspan=7 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | |rowspan=1 | '''[[Peter Robinson]]'''<br />{{small|(b. 1948)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} |rowspan=1 | [[File:First Minister Robinson of Northern Ireland (3x4 crop).jpg|100x100px]] | 5 Meitheamh 2008 | 11 Eanáir 2010 |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[Arlene Foster]]'''''<br />{{small|(b. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:ArleneFoster (cropped).jpg|99x99px]] | style=background:#EEEEEE | 11 Eanáir 2010<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE | 3 Feabhra 2010 |- |rowspan=3 | '''[[Peter Robinson]]'''<br />{{small|(b. 1948)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} |rowspan=3 | [[File:Peter Robinson MLA DUP.jpg|75px]] |rowspan=3 | 3 Feabhra 2010 |rowspan=3 | 10 Meán Fómhair 2015 |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[John O'Dowd]]'''''<br />{{small|(b. 1967)<br />[[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|An Bhanna Uachtarach]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:John O'Dowd.jpg|97x97px]] | style=background:#EEEEEE | 20 Meán Fómhair 2011<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE | 31 Deireadh Fómhair 2011 |rowspan=4 | An Tríú Feidhmeannas |rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|<span style="color:white;">2011</span>]] |- |rowspan=4 | '''[[Martin McGuinness]]'''<br />{{small|(1950–2017)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |rowspan=4 | [[File:Martin McGuinness in Jan 2017 (cropped).jpg|75px]] |rowspan=4 | 31 Deireadh Fómhair 2011 |rowspan=4 | 9 Eanáir 2017 |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[Arlene Foster]]'''''<br />{{small|(b. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:MLA Arlene Foster.jpg|96x96px]] | style=background:#EEEEEE | 10 Meán Fómhair 2015<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE | 20 Deireadh Fómhair 2015 |- |rowspan=1 | '''[[Peter Robinson]]'''<br />{{small|(b. 1948)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} |rowspan=1 | [[File:Robinson, Peter DUP MLA.jpg|99x99px]] | 20 Deireadh Fómhair 2015 | 11 Eanáir 2016 |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Arlene Foster]]'''<br />{{small|(b. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | [[File:Theresa May and FM Arlene Foster (cropped).jpg|99x99px]] | 11 Eanáir 2016 | 9 Eanáir 2017 | An Ceathrú Feidhmeannas | rowspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|<span style="color:white;">2016</span>]] |- |colspan=11 rowspan=2 style=background:#EEEEEE | ''Oifigí folamha (9 Eanáir 2017 – 11 Eanáir 2020)'' |- | rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|<span style="color:white;">2017</span>]] |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Arlene Foster]]'''<br />{{small|(b. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | [[File:Official portrait of Baroness Foster of Aghadrumsee crop 2.jpg|75px]] | 11 Eanáir 2020 | 14 Meitheamh 2021 |rowspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | |rowspan=2 | '''[[Michelle O'Neill]]'''<br />{{small|(b. 1977)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |rowspan=2 | [[File:Michelle O'Neill speaking at Stormont on 12 September 2021 (cropped).jpg|95x95px]] |rowspan=1 | 11 Eanáir 2020 |rowspan=1 | 14 Meitheamh 2021 |rowspan=2 | An Cúigiú Feidhmeannas |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Paul Givan]]'''<br />{{small|(b. 1981)<br />[[Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)|Gleann an Lagáin]]}} | [[File:Paul Givan -COP26 World Leaders Summit Day 2 (cropped).jpg|99x99px]] | 17 Meitheamh 2021 | 4 Feabhra 2022 |rowspan=1 | 17 Meitheamh 2021 |rowspan=1 | 4 Feabhra 2022 |- | rowspan=2 colspan="11" style=background:#EEEEEE |''Oifigí folamha (4 Feabhra 2022 – 3 Feabhra 2024)'' |- | rowspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|<span style="color:white;">2022</span>]] |- |style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | |'''[[Michelle O'Neill]]'''<br />{{small|(b. 1977)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |[[File:President Joe Biden greets U.S. Special Envoy to Northern Ireland for Economic Affairs Joseph Kennedy III, Northern Ireland First Minister Michelle O’Neill and Deputy First Minister Emma Little-Pengelly on March 17, 2024 (cropped).jpg|107x107px]] |3 Feabhra2024 |''sealbhóir '' |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | |'''[[Emma Little-Pengelly]]'''<br />{{small|(b. 1979)<br />[[Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)|Gleann an Lagáin]]}} |[[File:Emma Little-Pengelly on March 17, 2024.jpg|100x100px]] |3 Feabhra 2024 |''sealbhóir '' |An Séú Feidhmeannas |} ===Airí rialach dírí === I rith rialach dírí, bhí freagracht roinne ag na hairí seo, as Oifig Thuaisceart Éireann: {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center;" |- !colspan=2 |Ainm !Portráid !Páirtí !Ó !Go dtí |- !style="background-color: {{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}" | |''[[John Reid, Baron Reid of Cardowan|John Reid]]'' |[[File:ReidTaormina crop.jpg|101x101px]] |[[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]] |14 Deireadh Fómhair 2002 |24 Deireadh Fómhair 2002 |- !style="background-color: {{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}" | |''[[Paul Murphy, Baron Murphy of Torfaen|Paul Murphy]]'' |[[File:Eluned Morgan, Paul Murphy and Glenys Kinnock (cropped).jpg|100x100px]] |[[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]] |24 Deireadh Fómhair 2002 |6 Bealtaine 2005 |- !style="background-color: {{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}" | |''[[Peter Hain]]'' |[[File:Peter Hain Ministerial portrait (3x4 crop).jpg|100x100px]] |[[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]] |6 Bealtaine 2005 |8 Bealtaine 2007 |- |} == Féach freisin == * [[Oifig an Fheidhmeannais]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [https://www.executiveoffice-ni.gov.uk/ Oifig an Fheidhmeannais] {{síol-ni}} {{Feidhmeannas Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Céad-Aire agus LeasChéad-Aire Thuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]] 01d6t1iavzieb1qa9ks0zntqlteebip 0 127230 1322106 1322024 2026-07-30T12:41:35Z Saighneánach 72809 Tidy up 1322106 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Field_dinos_2.jpg|mion|260x260px| Cnámharlaigh ''[[Tyrannosaurus]]'' (ar chlé) agus ''[[Apatosaurus]]'' (ar dheis) suite ag AMNH]] Is grúpa éagsúil [[Reiptíl|reiptílí]] iad [[Dineasár|dineasáir]] a tháinig chun cinn den chéad uair le linn na tréimhse [[An Tréimhse Thriasach|Triasaí]], idir 243 agus 233.23&nbsp;milliún bliain ó shin . Ba iad na [[Veirteabrach|veirteabraigh]] talún ceannasacha iad tar éis olldíothaithe na Triasaí-Iúrasaí 201.3.&nbsp;milliún bliain ó shin, agus lean a gceannas ar aghaidh ar feadh na dtréimhsí [[An Tréimhse Iúrasach|Iúrasaí]] agus [[An Tréimhse Chailceach|Cailcigh]]. Léiríonn an taifead [[iontaise]] gur dineasáir clúmhacha nua-aimseartha iad [[Aves|éin]], a d’ eascair ó na téirepóid níos luaithe le linn na tréimhse Iúrasacaí déanaí. Dá bhrí sin, ba iad na héin an t-aon ghinealach dineasáir a táinigh slán ón Díothú Cailcigh - Pailéigéiní thart ar 66 milliún bliain ó shin, agus is iad na dineasáir bheo amháin atá ar eolas againn. Is liosta cuimsitheach é an liosta dineasáir seo de [[Géineas|na géinis]] uile a measadh riamh a bheith ina ndineasáir neamh-Avialae, ach áirítear ann freisin roinnt dineasáir a bhfuil stádas conspóideach acu mar dhineasáir neamh-éanúla, chomh maith le téarmaí dúchasacha amháin. Áirítear sa liosta na géinis uile a nglactar leo go coitianta, ach freisin géinis a mheastar anois a bheith neamhbhailí, amhrasach (''nomen dubium''), nó nár foilsíodh go foirmiúil (''nomen nudum''), chomh maith le comhchiallaigh sóisearacha agus géinis nach meastar a thuilleadh a bheith ina ndineasáir. Tá athaicmiú déanta ar go leor ainmneacha atá liostaithe mar gach rud ó fhíor-éin go crogaill go [[Foraois chlochraithe|hadhmad clochraithe]]. Tá 1,863 ainm ar an liosta, agus meastar gur géineas dineasáir nó ''nomina dubia'' bailí iad thart ar 1,424 díobh. == Raon feidhme agus téarmaíocht == Níl aon liosta oifigiúil, canónta ann de na géinis dineasáir neamh-éanúil go léir. Is é an ceann is gaire an Dinosaur Genera List, arna thiomsú ag an saineolaí ainmníochta bitheolaíoch George Olshevsky, a foilsíodh ar líne den chéad uair i 1995 agus a nuashonraíodh go rialta go dtí Meitheamh 2021.<ref name="Montague2006">{{Luaigh foilseachán|author=Montague|first=Jeremy R.|date=2006|title=Estimates of Body Size and Geological Time of Origin for 612 Dinosaur Genera (Saurischia, Ornithischia)|url=https://www.researchgate.net/publication/259664943|journal=Florida Scientist|pages=243–257}}</ref> Is é an dara heagrán (2004) de ''The Dinosauria'' an fhoinse ghinearálta is údarásaí sa réimse. Faightear formhór mór na n-ainmneacha atá liostaithe thíos ar liosta Olshevsky, agus tá gach cinneadh suibiachtúil (amhail comhchiallachas sóisearach nó stádas neamh-dhineasáir) bunaithe ar ''The Dinosauria'', ach amháin i gcás ina mbíonn siad i gcoimhlint le litríocht phríomhúil. Tugtar faoi deara na heisceachtaí seo. Leanann coinbhinsiúin ainmniúcháin agus téarmaíocht an Chóid Idirnáisiúnta Ainmníochta Zó-eolaíochta (CIAZ). [[:en:International_Code_of_Zoological_Nomenclature|(en;International Code of Zoological Nomenclature]] (ICZN)) I measc na dtéarmaí teicniúla a úsáidtear tá: * '''Comhchiallach sóisearach''' : Ainm a chuireann síos ar an tacsón céanna le hainm a foilsíodh roimhe seo. Má ainmnítear dhá ghéineas nó níos mó go foirmiúil agus má shanntar eiseamláir an chineáil don ghéineas céanna níos déanaí, is é an chéad cheann a fhoilseofar (in ord croineolaíoch) an comhchiallach sinsearach, agus is comhchiallaigh shóisearacha iad na samplaí eile go léir. Úsáidtear comhchiallaigh shinsearacha go ginearálta, ach amháin le cinneadh speisialta ón ICZN (féach ''[[Tyrannosaurus]]''), ach ní féidir '''comhchiallaigh shóisearacha''' a úsáid arís do ghéineas difriúil, fiú má tá siad imithe i léig. Is minic a bhíonn comhchiallaigh shóisearacha suibiachtúil, mura raibh na géineas a thuairiscítear bunaithe ar eiseamláir an chineáil céanna. * '''''Nomen nudum''''' (Laidin le haghaidh "ainm nocht"): Ainm atá le feiceáil i gcló ach nár foilsíodh go foirmiúil fós de réir chaighdeáin an ICZN. Tá ''Nomina nuda'' (an fhoirm iolra) neamhbhailí, agus dá bhrí sin níl siad i gcló iodálach mar a dhéanfadh ainm cineálach ceart. Mura bhfoilseofar an t-ainm go foirmiúil níos déanaí, ní ''nomen nudum'' an t-ainm sin a thuilleadh agus beidh sé i gcló iodálach ar an liosta seo. Is minic a bheidh an t-ainm a fhoilsítear go foirmiúil difriúil ó aon ''nomina nuda'' a chuireann síos ar an eiseamal céanna. * '''''Nomen oblitum''''' (Laidin do "ainm dearmadta"): Ainm nár úsáideadh sa phobal eolaíochta le breis agus caoga bliain tar éis a mholta bunaidh. * '''''Nomen manuscriptum''''' (Laidin do "ainm lámhscríbhinne"): Ainm a fheictear i lámhscríbhinn foilseacháin fhoirmiúil nach bhfuil aon tacaíocht eolaíoch leis. * '''Ainm réamhúsáidte''' : Ainm atá foilsithe go foirmiúil, ach atá in úsáid cheana féin le haghaidh tacsón eile. Tá an dara húsáid seo neamhbhailí (mar atá gach úsáid ina dhiaidh sin) agus ní mór an t-ainm a athsholáthar. Ní hainmneacha cineálacha bailí iad ainmneacha réamhúsáidte. * '''''Nomen dubium''''' (Laidin do "ainm amhrasach"): Ainm a chuireann síos ar iontaise gan aon ghnéithe diagnóiseacha uathúla. Ós rud é gur féidir gur ainmniú thar a bheith suibiachtúil agus conspóideach é seo (féach ''Hadrosaurus'' ), níor cheart aon ghéineas a mharcáil mar sin ar an liosta seo. {| border="0" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Aachenosaurus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur píosa [[Foraois chlochraithe|adhmaid chlochaithe]] a bhí ann * ''Aardonyx'' * ''Abdarainurus'' * ''Abditosaurus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Vila|first=Bernat|date=2022-02-07|title=A titanosaurian sauropod with Gondwanan affinities in the latest Cretaceous of Europe|url=https://www.nature.com/articles/s41559-021-01651-5|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=6|issue=3|language=en|pages=288–296|doi=10.1038/s41559-021-01651-5|pmid=35132183|bibcode=2022NatEE...6..288V|issn=2397-334X}}</ref> * ''Abelisaurus'' * ''Abrictosaurus'' * ''Abrosaurus'' * ''Abydosaurus'' * ''Acantholipan'' * ''Acanthopholis'' * ''Achelousaurus'' * ''Acheroraptor'' * ''Achillesaurus'' * ''Achillobator'' * ''Acristavus'' * ''Acrocanthosaurus'' [[Íomhá:Allosaurus_SDNHM.jpg|mion| Macasamhail de chnámharlach ''[[Allosaurus]]'']] * ''Acrotholus'' * ''Actiosaurus'' – subsequently found to be a choristoderan * ''Adamantisaurus'' * ''Adasaurus'' * ''Adelolophus'' * ''Adeopapposaurus'' * ''Adratiklit'' * ''Adynomosaurus'' * ''Aegyptosaurus'' * ''Aeolosaurus'' * ''Aepisaurus'' * ''Aepyornithomimus'' * ''Aerosteon'' * ''Aetonyx'' – possible junior synonym of ''Massospondylus'' * ''Afromimus'' * ''Afrovenator'' * ''Agathaumas'' – possible synonym of ''[[Trícheireatóp|Triceratops]]'' * ''Aggiosaurus'' – subsequently found to be a metriorhynchid crocodilian * ''Agilisaurus'' * ''Agnosphitys'' – possibly non-dinosaurian * ''Agrosaurus'' – probably a junior synonym of ''Thecodontosaurus'' * ''Agujaceratops'' * ''Agustinia'' * ''Ahshislepelta'' * ''Ahshislesaurus''<ref name="Dalman2025">{{Luaigh foilseachán|author=Dalman|first=Sebastian G.|date=September 2025|title=A new saurolophine hadrosaurid (Ornithischia: Hadrosauridae) from the Upper Cretaceous (Campanian) Hunter Wash Member, Kirtland Formation, San Juan Basin, New Mexico|url=https://www.researchgate.net/publication/396005330|journal=New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin|volume=Fossil Record 11|pages=73–114}}</ref> * ''Ahvaytum''<ref name="Ahvaytum">{{Luaigh foilseachán|author=Lovelace|first=David M|date=2025-01-01|title=Rethinking dinosaur origins: oldest known equatorial dinosaur-bearing assemblage (mid-late Carnian Popo Agie FM, Wyoming, USA)|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=203|issue=1|doi=10.1093/zoolinnean/zlae153|issn=0024-4082}}</ref> * "Airakoraptor" – ''nomen nudum''; ''Kuru'' * ''Ajancingenia'' – synonym of ''Heyuannia'' * ''Ajkaceratops'' * ''Ajnabia'' * ''Akainacephalus'' * ''Alamosaurus'' * "Alamotyrannus" – ''nomen nudum'' * "Alashansaurus" – ''nomen nudum''; ''Shaochilong'' * ''Alaskacephale'' * ''Albalophosaurus'' * ''Albertaceratops'' * ''Albertadromeus'' * ''Albertavenator'' * ''Albertonykus'' * ''Albertosaurus'' * ''Albinykus'' * ''Albisaurus'' – subsequently found to be a non-dinosaurian [[Reiptíl|reptile]] * ''Alcovasaurus'' – possible junior synonym of ''Miragaia'' * ''Alectrosaurus'' * ''Aletopelta'' [[Íomhá:Amargasaurus_Reconstruction_Fred_Wierum.png|alt=|mion| Athchruthú saoil ''Amargasaurus'' .]] * ''Algoasaurus'' * ''Alioramus'' * ''Aliwalia'' – junior synonym of ''Eucnemesaurus'' * ''[[Allosaurus]]'' * ''Almas'' * ''Alnashetri'' * ''Alocodon'' * ''Alpkarakush''<ref name="Alpkarakush">{{Luaigh foilseachán|author=Rauhut|first=Oliver W M|authorlink=Oliver Walter Mischa Rauhut|date=2024-08-01|title=A new theropod dinosaur from the Callovian Balabansai Formation of Kyrgyzstan|journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]]|language=en|volume=201|issue=4|doi=10.1093/zoolinnean/zlae090|issn=0024-4082}}</ref> * ''Altirhinus'' * ''Altispinax'' * ''Alvarezsaurus'' * ''Alwalkeria'' – possibly non-dinosaurian * ''Alxasaurus'' * ''Amanasaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Müller|first=R. T.|year=2023|title=A new silesaurid from Carnian beds of Brazil fills a gap in the radiation of avian line archosaurs|journal=Scientific Reports|volume=13|issue=1|doi=10.1038/s41598-023-32057-x|pmid=37041170|pmc=10090097|bibcode=2023NatSR..13.4981M}}</ref> – possibly non-dinosaurian * ''Amanzia'' * ''Amargasaurus'' * "Amargastegos" – ''nomen nudum'' * ''Amargatitanis'' * ''Amazonsaurus'' * ''Ambopteryx'' * ''Ammosaurus'' – junior synonym of ''Anchisaurus'' * ''Ampelognathus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Tykoski|first=Ronald S.|date=2023-10-13|title=The first small-bodied ornithopod dinosaur from the Lewisville Formation (middle Cenomanian) of Texas|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=43|issue=2|language=en|doi=10.1080/02724634.2023.2257238|issn=0272-4634|bibcode=2023JVPal..43E7238T}}</ref> * ''Ampelosaurus'' * ''Amphicoelias'' * "Amphicoelicaudia" – ''nomen nudum''; synonym of ''Huabeisaurus'' * "''Amphisaurus''" – preoccupied name, now known as ''Anchisaurus'' * ''Amtocephale'' * ''Amtosaurus'' – possible junior synonym of ''Talarurus'' * ''Amurosaurus'' * ''Amygdalodon'' * ''Anabisetia'' * ''Analong'' * ''Anasazisaurus'' * ''Anatosaurus'' – junior synonym of ''Edmontosaurus'' * ''Anatotitan'' – junior synonym of ''Edmontosaurus'' * ''Anchiceratops'' * ''Anchiornis'' * ''Anchisaurus'' * ''Andesaurus'' [[Íomhá:Anzu_wyliei.jpg|mion| Athchruthú Saoil ''Anzu'']] * "Andhrasaurus" – ''nomen nudum'' * ''Angaturama'' – possible junior synonym of ''Irritator'' * "Angloposeidon" – ''nomen nudum'' * ''Angolatitan'' * ''Angulomastacator'' * "Angustungui" – ''nomen nudum'' * ''Anhuilong'' * ''Aniksosaurus'' * ''Animantarx'' * ''Ankistrodon'' – subsequently found to be a proterosuchid archosauriform * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''Anodontosaurus'' * ''Anomalipes'' * ''Anoplosaurus'' * ''Anserimimus'' * ''Antarctopelta'' * ''Antarctosaurus'' * ''Anteavis''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Martínez|first=R. N.|year=2025|title=A Carnian theropod with unexpectedly derived features during the first dinosaur radiation|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=9|issue=12|pages=2238–2247|doi=10.1038/s41559-025-02868-4|pmid=41087647|bibcode=2025NatEE...9.2238M}}</ref> * ''Antetonitrus'' * ''Anthodon'' – subsequently found to be a pareiasaur * ''Antrodemus'' – possible synonym of ''[[Allosaurus]]'' * ''Anzu'' * ''Aoniraptor'' * ''Aorun'' * ''Apatodon'' – possible junior synonym of ''[[Allosaurus]]'' * ''Apatoraptor'' * ''[[Apatosaurus]]'' * ''Appalachiosaurus'' * ''Aquilarhinus'' * ''Aquilops'' * ''Arackar'' * ''Aragosaurus'' * ''Aralosaurus'' * ''Aratasaurus'' * "Araucanoraptor" – ''nomen nudum''; ''Neuquenraptor'' * ''Archaeoceratops'' * ''Archaeocursor''<ref name="Archaeocursor">{{Luaigh foilseachán|author=Xi|first=Yao|date=2024-12-19|title=New evidence for the earliest ornithischian dinosaurs from Asia|journal=iScience|volume=28|issue=1|doi=10.1016/j.isci.2024.111641|issn=2589-0042|pmid=39868031|pmc=11761276}}</ref> * ''Archaeodontosaurus'' [[Íomhá:Archaeoceratops_BW.jpg|mion| Athchóiriú beatha ''Archaeoceratops'']] * ''[[Aircéipteiric|Archaeopteryx]]'' – possibly a [[Aves|bird]] * ''Archaeoraptor'' – a chimaera of the [[Aves|bird]] ''Yanornis'' and the dromaeosaur ''Microraptor'' * ''[[Aircéipteiric|Archaeornis]]'' – junior synonym of ''[[Aircéipteiric|Archaeopteryx]]'' * ''Archaeornithoides'' * ''Archaeornithomimus'' * ''Arcovenator'' * ''Arctosaurus'' – subsequently found to be a non-dinosaurian [[Reiptíl|reptile]] * ''Arcusaurus'' * ''Ardetosaurus''<ref name="Ardetosaurus">{{Luaigh foilseachán|author=van der Linden|first=Tom|date=October 2024|title=A new diplodocine sauropod from the Morrison Formation, Wyoming, USA|journal=[[Palaeontologia Electronica]]|volume=27|issue=3|doi=10.26879/1380}}</ref> * ''Arenysaurus'' * ''Argentinosaurus'' * ''Argyrosaurus'' * ''Aristosaurus'' – possible junior synonym of ''Massospondylus'' * ''Aristosuchus'' * ''Arizonasaurus'' – subsequently found to be a rauisuchian * ''Arkansaurus'' * ''Arkharavia'' * ''Arrhinoceratops'' * ''Arrudatitan'' * ''Arstanosaurus'' * ''Asfaltovenator'' * ''Asiaceratops'' * ''Asiamericana'' – a [[Iasc|fish]] * ''Asiatosaurus'' * ''Asiatyrannus''<ref name="Asiatyrannus">{{Luaigh foilseachán|author=Zheng|first=Wenjie|date=2024-07-25|title=The first deep-snouted tyrannosaur from Upper Cretaceous Ganzhou City of southeastern China|journal=[[Scientific Reports]]|language=en|volume=14|issue=1|doi=10.1038/s41598-024-66278-5|issn=2045-2322|pmid=39054316|pmc=11272791|bibcode=2024NatSR..1416276Z}}</ref> * ''Asilisaurus'' – possibly non-dinosaurian * ''Astigmasaura''<ref name="Astigmasaura">{{Luaigh foilseachán|author=Bellardini|first=Flavio|date=2025-06-13|title=Side by side with titans: a new rebbachisaurid dinosaur from the Huincul Formation (upper Cenomanian) of Patagonia, Argentina|journal=Cretaceous Research|volume=176|issue=in press|doi=10.1016/j.cretres.2025.106188|bibcode=2025CrRes.17606188B}}</ref> * ''Astrodon'' * ''Astrodonius'' – junior synonym of ''Astrodon'' * ''Astrodontaurus'' – junior synonym of ''Astrodon'' * ''Astrophocaudia'' * ''Asylosaurus'' * ''Atacamatitan'' * ''Athenar''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Whitlock|first=John A.|date=2025-10-27|title=Athenar bermani, a new species of dicraeosaurid sauropod from Dinosaur National Monument, Utah, U.S.A.|url=https://palaeo-electronica.org/content/2025/5682-athenar-bermani-new-dicraeosaurid-sauropod|journal=Palaeontologia Electronica|language=English|volume=28|issue=3|pages=1–13|doi=10.26879/1550|issn=1094-8074}}</ref> * ''Atlantosaurus'' * ''Atlasaurus'' * ''Atlascopcosaurus'' * ''Atrociraptor'' * ''Atsinganosaurus'' [[Íomhá:Austroraptor_Restoration.png|mion| Athchóiriú beatha ''Austroraptor'']] * ''Aublysodon'' * ''Aucasaurus'' * " ''Augustia'' " – ainm a bhfuil aithne air anois mar ''Agustinia'' * ''Agaistínólóf'' * ''Auroraceratops'' * ''Aurornis'' * ''Australodocus'' * ''Astráilotach'' * ''Australovenator'' * ''Austrocheirus'' * ''Austroposeidon'' * ''Austroraptor'' * ''Austrosaurus'' * ''Avaceratops'' * " ''Avalonia'' " – ainm coitianta, ar a dtugtar ''Avalonianus'' anois * ''Avalonianus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur arcósár neamh-dhineasárach a bhí ann * ''Aerfort'' * ''Avimimus'' * ''Avipes'' – dineasár-mhaorf neamh-dhineasárach is dócha * ''Avisaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin gur [[Aves|éan]] enantiornithine a bhí ann * ''Azendohsaurus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur archosauromorph neamh-dhineasárach a bhí ann {| border="0" id="toc" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Baalsaurus'' * ''Bactrosaurus'' * ''Bagaceratops'' * ''Bagaraatan'' * ''Bagualia'' * ''Bagualosaurus'' * ''Bahariasaurus'' * ''Bainoceratops'' * ''Baiyinosaurus'' <ref name="Baiyinosaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Ning|first=Li|date=2024-07-02|title=A new stegosaur (Dinosauria: Ornithischia) from the Middle Jurassic of Gansu Province, China|journal=[[Scientific Reports]]|language=en|volume=14|issue=1|doi=10.1038/s41598-024-66280-x|pmid=38956140|issn=2045-2322|pmc=11219857|bibcode=2024NatSR..1415241N}}</ref> * ''Bajadasaurus'' * " Bakesaurus " - ''ainm nudum'' ; ''Bactrosaurus'' * ''Balaur'' – [[Aves|éan]] b'fhéidir; comhchiallach sóisearach b'fhéidir le ''Elopteryx'' * " Balochisaurus " - ''ainm nudum'' * ''Bambiraptor'' * ''Banji'' * ''Bannykus'' [[Íomhá:Baryonyx_walkeri_mount_NMNS.jpg|mion| Cnapán cnámharlaigh atógtha de ''Baryonyx'' ag Músaem Náisiúnta an Dúlra agus na hEolaíochta, Tóiceo]] * ''Baotianmansaurus'' * ''Barapasaurus'' * ''Barilium'' * ''Barosaurus'' * ''Barrosasaurus'' * ''Barsboldia'' * ''Baryonyx'' * ''Bashanosaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Dai|first=H.|year=2022|title=New Stegosaurs from the Middle Jurassic Lower Member of the Shaximiao Formation of Chongqing, China|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=41|issue=5|doi=10.1080/02724634.2021.1995737}}</ref> * ''Bashunosaurus'' * ''Basutodon'' – subsequently found to be a non-dinosaurian archosaur * ''Bathygnathus'' – a pelycosaur, ''Dimetrodon'' * ''Batyrosaurus'' * ''Baurutitan'' * ''Bayannurosaurus'' * "Bayosaurus" – ''nomen nudum'' * ''Becklespinax'' – junior synonym of ''Altispinax'' * "Beelemodon" – ''nomen nudum'' * ''Beg'' * ''Beibeilong'' * ''Beipiaognathus'' – chimera of several unnamed dinosaurs * ''Beipiaosaurus'' * ''Beishanlong'' * ''Bellusaurus'' * ''Belodon'' – subsequently found to be a phytosaur * ''Berberosaurus'' * ''Berthasaura''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The first edentulous ceratosaur from South America|journal=Scientific Reports|volume=11|issue=1|year=2021|doi=10.1038/s41598-021-01312-4|pmid=34795306|pmc=8602317|bibcode=2021NatSR..1122281D}}</ref> * ''Betasuchus'' * ''Bicentenaria'' * ''Bicharracosaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Reutter|first=A.|year=2026|title=''Bicharracosaurus dionidei'', gen. et sp. nov., a new macronarian (Dinosauria, Sauropoda) from the Late Jurassic Cañadón Calcáreo Formation of Argentina and the problematic early evolution of macronarians|journal=PeerJ|volume=14|doi=10.7717/peerj.20945}}</ref> * ''Bienosaurus'' * "Bihariosaurus" – ''nomen nudum'' * "Bilbeyhallorum" – ''nomen nudum''; ''Cedarpelta'' * "Biscoveosaurus" – ''nomen nudum'' * ''Bissektipelta'' * ''Bistahieversor'' * ''Bisticeratops''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A new chasmosaurine ceratopsid from the Upper Cretaceous (Campanian) Farmington Member of the Kirtland Formation, New Mexico|year=2022|journal=New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin|volume=90|pages=127–153|url=https://www.researchgate.net/publication/362680358}}</ref> * ''Blasisaurus'' * ''Blikanasaurus'' * ''Bolong'' * ''Bonapartenykus'' * ''Bonapartesaurus'' * ''Bonatitan'' * ''Bonitasaura'' * ''Borealopelta'' * ''Borealosaurus'' * ''Boreonykus'' * ''Borogovia'' * ''Bothriospondylus'' * ''Brachiosaurus'' * ''Brachyceratops'' * ''Brachylophosaurus'' * ''Brachypodosaurus'' * ''Brachyrophus'' – junior synonym of ''Camptosaurus'' [[Íomhá:Borealopelta_NT.jpg|mion| Athchóiriú beatha ''Borealopelta'']] * ''Brachytaenius'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur metriorhynchid a bhí ann; comhchiallach cuspóir sóisearach de ''Dakosaurus'' nó ''Geosaurus'' * ''Brachytrachelopan'' * ''Bradycneme'' * ''Brasileosaurus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin nach arcsaúr dineasár é * ''Brasilotitan'' * ''Bravasaurus'' * ''Bravoceratops'' * ''Breviceratops'' * ''Brighstoneus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lockwood|first=Jeremy A. F.|date=2021-11-10|title=A new hadrosauriform dinosaur from the Wessex Formation, Wealden Group (Early Cretaceous), of the Isle of Wight, southern England|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=19|issue=12|pages=847–888|bibcode=2021JSPal..19..847L|doi=10.1080/14772019.2021.1978005|issn=1477-2019}}</ref> * ''Brohisaurus'' * ''Brontomerus'' * " Brontoraptor " - ''ainm nudum'' ; comhchiallach le ''Torvosaurus'' * ''Brontosaurus'' * ''Brontotholus'' <ref name="Brontotholus">{{Luaigh foilseachán|author=Woodruff|first=D Cary|date=October 1, 2025|title=The first pachycephalosaurid from the Late Cretaceous Two Medicine Formation: effects of the Western Interior Seaway on North American pachycephalosaurid evolution|journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]]|language=en|volume=205|issue=2|doi=10.1093/zoolinnean/zlaf087|issn=0024-4082}}</ref> * ''Bruhathkayosaurus'' * ''[[Thescelosaurus|Bugenasaura]]'' - comhchiall sóisearach ''[[Thescelosaurus]]'' * ''Buitreaptor'' * ''Burianosaurus'' * ''Buriolestes'' * ''Bustingorrytitan'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Simón|first=M. E.|year=2023|title=A new gigantic titanosaurian sauropod from the early Late Cretaceous of Patagonia (Neuquén Province, Argentina)|journal=Acta Palaeontologica Polonica|doi=10.4202/app.01086.2023}}</ref> * " Byranjaffia " - ''ainm nudum'' ; ''Byronosaurus'' * ''Byronosaurus'' {| border="0" id="toc" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Caenagnathasia'' * ''Caenagnathus'' * ''Caieiria'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Silva|first=JC Junior|year=2022|title=New specimens of ''Baurutitan britoi'' and a taxonomic reassessment of the titanosaur dinosaur fauna (Sauropoda) from the Serra da Galga Formation (Late Cretaceous) of Brazil|journal=PeerJ|volume=10|doi=10.7717/peerj.14333|pmc=9673870|pmid=36405026|bibcode=2022PeerJ..1014333S}}</ref> * ''Caihong'' * ''Calamosaurus'' * " ''Calamospondylus'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Calamosaurus'' anois * ''Calamospondylus'' * ''Caletodraco'' <ref name="Caletodraco">{{Luaigh foilseachán|author=Buffetaut|first=E.|date=2024|title=''Caletodraco cottardi'': A New Furileusaurian Abelisaurid (Dinosauria: Theropoda) from the Cenomanian Chalk of Normandy (North-Western France).|journal=Fossil Studies|volume=2|issue=3|language=en|pages=177–195|doi=10.3390/fossils2030009}}</ref> * ''Callovosaurus'' * ''Calvarius'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Prieto-Márquez|first=A.|year=2023|title=Evolutionary convergence in a small cursorial styracosternan ornithopod dinosaur from western Europe|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=42|issue=5|doi=10.1080/02724634.2023.2210632}}</ref> * ''Camarasaurus'' * ''Camarillasaurus'' * ''Camalóitia'' * ''Campananeyen'' <ref name="Campananeyen">{{Luaigh foilseachán|author=Lerzo|first=Lucas N.|date=2024-08-13|title=They all floated in the Cretaceous: new rebbachisaurid (Sauropoda, Diplodocoidea) with a highly pneumatized skeleton from the Upper Cretaceous (lower Cenomanian) of Patagonia, Argentina|journal=[[Historical Biology]]|volume=37|issue=8|language=en|pages=1795–1808|doi=10.1080/08912963.2024.2383708|issn=0891-2963}}</ref> * ''Camposaurus'' * " ''Camptonotus'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Camptosaurus'' anois * ''Camptosaurus'' * " ''Campylodon'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Campylodoniscus'' anois * ''Campylodoniscus'' * ''Canardia'' * " Capitalsaurus " - ''ainm nudum'' * ''Carcharodontosaurus'' * ''Cairdíodón'' * ''Cariocecus'' <ref name="Cariocecus">{{Luaigh foilseachán|author=Bertozzo|first=Filippo|date=2025-09-15|title=''Cariocecus bocagei'', a new basal hadrosauroid from the Lower Cretaceous of Portugal|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=23|issue=1|doi=10.1080/14772019.2025.2536347|bibcode=2025JSPal..2336347B|issn=1477-2019}}</ref> * ''Carnotaurus'' * ''Cáiseosaurus'' * ''Cathartesaura'' * ''Cathetosaurus'' — speiceas de ''Camarasaurus'' b'fhéidir [[Íomhá:Centrosaurus.JPG|mion| Cloigeann ''Centrosaurus'']] * ''Caudipteryx'' * ''Caudocoelus'' – junior synonym of ''Teinurosaurus'' * ''Caulodon'' – junior synonym of ''Camarasaurus'' * ''Cedarosaurus'' * ''Cedarpelta'' * ''Cedrorestes'' * ''Centemodon'' – subsequently found to be a phytosaur * ''Centrosaurus'' * ''Cerasinops'' * ''Ceratocaudia''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Natarajan|first=A.|year=2026|title=A new diminutive Jurassic neosauropod from the Kaladongar Formation (Khadir Uplift) of the Kachchh Basin, western India|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|doi=10.1080/02724634.2026.2677749}}</ref> * ''Ceratonykus'' * ''Ceratops'' * ''Ceratosaurus'' * ''Ceratosuchops''<ref name="Ceratosuchops">{{Luaigh foilseachán|author=Barker|first=C.T.|year=2021|title=New spinosaurids from the Wessex Formation (Early Cretaceous, UK) and the European origins of Spinosauridae|journal=Scientific Reports|volume=11|issue=1|bibcode=2021NatSR..1119340B|doi=10.1038/s41598-021-97870-8|pmc=8481559|pmid=34588472}}</ref> * ''Cetiosauriscus'' * ''Cetiosaurus'' * ''Chadititan''<ref name="Chadititan">{{Luaigh foilseachán|author=Agnolín|first=Federico L.|year=2025|title=New fossiliferous locality from the Anacleto Formation (Late Cretaceous, Campanian) from northern Patagonia, with the description of a new titanosaur|journal=[[Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales]]|volume=26|issue=2|pages=217–259|url=http://revista.macn.gob.ar/ojs/index.php/RevMus/article/view/885/715|doi=10.22179/REVMACN.26.885|issn=1853-0400}}</ref> * ''Chakisaurus''<ref name="Chakisaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Nogueira|first=Rodrigo Alvarez|date=2024-03-11|title=A new ornithopod from the Upper Cretaceous (Huincul Formation) of Northwestern Patagonia, Argentina. Implications on elasmarian postcranial anatomy|journal=[[Cretaceous Research]]|volume=159|issue=In press|doi=10.1016/j.cretres.2024.105874|bibcode=2024CrRes.15905874N}}</ref> * ''Changchunsaurus'' * "Changdusaurus" – ''nomen nudum'' * ''Changmiania'' * ''Changyuraptor'' * ''Changzhousaurus''<ref name="Changzhousaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Xu|first=Xing|date=2026-06-16|title=A new feathered dinosaur from Early Cretaceous of northern China highlighting the complexity of early pennaraptoran evolution and comments on several relevant conceptual and methodological issues|journal=Vertebrata Palasiatica|pages=1–37|doi=10.19615/j.cnki.2096-9899.260616|url=https://www.vertpala.ac.cn/EN/10.19615/j.cnki.2096-9899.260616}}</ref> * ''Chaoyangsaurus'' * ''Charonosaurus'' * ''Chasmosaurus'' * ''Chassternbergia'' – junior synonym of ''Edmontonia'' * ''Chebsaurus'' * ''Chenanisaurus'' * ''Cheneosaurus'' – junior synonym of ''Hypacrosaurus'' * ''Chialingosaurus'' * ''Chiayusaurus'' * ''Chienkosaurus'' – possible junior synonym of ''Szechuanosaurus'' * "Chihuahuasaurus" – ''nomen nudum''; ''Sonorasaurus'' * ''Chilantaisaurus'' * ''Chilesaurus'' * ''Chindesaurus'' * ''Chingkankousaurus'' * ''Chinshakiangosaurus'' * ''Chirostenotes'' * ''Choconsaurus'' * ''Chondrosteosaurus'' [[Íomhá:Ceratosaurus_nasicornis_DB.jpg|mion| Athchóiriú beatha an ''Ceratosaurus'']] * ''Choyrodon'' * ''Chromogisaurus'' * ''Chuandongocoelurus'' * ''Chuanjiesaurus'' * ''Chuanqilong'' * ''Chubutisaurus'' * ''Chucarosaurus''<ref name="Chucarosaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Agnolin|first=Federico L.|date=2023-02-02|title=A new giant titanosaur (Dinosauria, Sauropoda) from the Upper Cretaceous of Northwestern Patagonia, Argentina|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667123000150|journal=Cretaceous Research|volume=146|language=en|doi=10.1016/j.cretres.2023.105487|bibcode=2023CrRes.14605487A|issn=0195-6671}}</ref> * ''Chungkingosaurus'' * ''Chuxiongosaurus'' * ''Cienciargentina''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Simón|first=M. E.|year=2025|title=New rebbachisaurid (Dinosauria, Sauropoda) from the Huincul Formation (upper Cenomanian-Turonian) of Villa El Chocón (Neuquén Province, Argentina)|journal=Cretaceous Research|volume=173|doi=10.1016/j.cretres.2025.106137|bibcode=2025CrRes.17306137S}}</ref> * "Cinizasaurus" – ''nomen nudum'' * ''Cionodon'' * ''Citipati'' * ''Citipes'' * ''Cladeiodon'' – subsequently found to be a non-dinosaurian rauisuchian; synonym of ''Teratosaurus'' * ''Claorhynchus'' – possibly ''[[Trícheireatóp|Triceratops]]'' * ''Claosaurus'' * ''Clarencea'' – subsequently found to be a sphenosuchian; synonym of ''Sphenosuchus'' * ''Clasmodosaurus'' * ''Clepsysaurus'' – subsequently found to be a phytosaur, possibly ''Palaeosaurus'' * ''Coahuilaceratops'' * ''Coahuilasaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Longrich|first=N.R.|title=''Coahuilasaurus lipani'', a New Kritosaurin Hadrosaurid from the Upper Campanian Cerro Del Pueblo Formation, Northern Mexico.|journal=Diversity|year=2024|volume=16|issue=9|doi=10.3390/d16090531|bibcode=2024Diver..16..531L}}</ref> * ''Coelophysis'' * "''Coelosaurus''" – preoccupied genus name, species "<nowiki><i id="mwBp4">Coelosaurus</i></nowiki>" <nowiki><i id="mwBp8">antiquus</i></nowiki> * ''Coeluroides'' * ''Coelurosauravus'' – subsequently found to be a primitive diapsid * ''[[Coelurus]]'' * ''Colepiocephale'' * "''Coloradia''" – preoccupied name, now known as ''Coloradisaurus'' * ''Coloradisaurus'' * "Colossosaurus" – ''nomen nudum''; ''Pelorosaurus'' * ''Comahuesaurus'' * "Comanchesaurus" – ''nomen nudum'' * ''Compsognathus'' [[Íomhá:Coelophysis_bauri_mount.jpg|mion| Cnámharlach suite de ''Coelophysis'' ag Músaem Stair an Dúlra Cleveland]] * ''Compsosuchus'' * ''Comptonatus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lockwood|first=Jeremy A. F.|date=2024-12-31|title=Comptonatus chasei, a new iguanodontian dinosaur from the Lower Cretaceous Wessex Formation of the Isle of Wight, southern England|journal=Journal of Systematic Palaeontology|language=en|volume=22|issue=1|bibcode=2024JSPal..2246573L|doi=10.1080/14772019.2024.2346573|issn=1477-2019}}</ref> * ''Concavenator'' * ''Conchoraptor'' * ''Condorraptor'' * ''Convolosaurus'' * ''Corónach'' * ''Corythoraptor'' * ''Corythosaurus'' * ''Craspedodon'' * ''Crataeomus'' – comhchiallaigh sóisearach le ''Struthiosaurus'' * ''Craterosaurus'' * ''Creosaurus'' – comhchiallach sóisearach d’ ''[[Allosaurus]]'' * ''Crichtonpelta'' * ''Crichtonsaurus'' * ''Cristatusaurus'' * ''Crittendenceratops'' * ''Crosbysaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin nach arcósáiriform dineasáir é * ''Cruxicheiros'' * ''Cryolophosaurus'' * ''Crioptarcus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Holmes|first=R. B.|year=2026|title=New information on the holotype of ''"Chasmosaurus" russelli'' (Ornithischia: Ceratopsidae) necessitates the establishment of a new genus to receive the species|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=63|doi=10.1139/cjes-2025-0031|bibcode=2026CaJES..63.0031H}}</ref> * ''Cryptodraco'' – comhchiallaigh sóisearach (ainm athsholáthair neamhriachtanach) de ''Cryptosaurus'' * " Cryptoraptor " - ''ainm nudum'' * ''Cripteasaurus'' * ''Cryptovolans'' – comhchiallach sóisearach de ''Microraptor'' * ''Cumnoria'' {| border="0" id="toc" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Daanosaurus'' * ''Dacentrurus'' * " Dachongosaurus " - ''ainm nudum'' * ''Daemonosaurus'' * ''Dahalokely'' * ''Dakosaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin gur crogall metriorhynchid a bhí ann * ''Dakotadon'' * ''Dakotaraptor'' * ''Daliansaurus'' * " Damalasaurus " - ''ainm nudum'' * ''Dandakosaurus'' * ''Danubiosaurus'' - comhchiall sóisearach de ''Struthiosaurus'' * " Daptosaurus " - ''ainm nudum'' ; ainm lámhscríbhinne luath do ''Deinonychus'' * ''Darwinsaurus'' – comhchiallaigh sóisearach de ''Hypselospinus'' nó ''Mantellisaurus'' * ''Dashanpusaurus'' * ''Dasaúras'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Mayer|first=E. L.|year=2026|title=A new titanosauriform with European affinities in the Early Cretaceous of Brazil: insights on Somphospondyli phylogeny, histology and biogeography|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=24|doi=10.1080/14772019.2025.2601579|bibcode=2026JSPal..2401579M|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14772019.2025.2601579}}</ref> * ''Daspletosaurus'' * ''Dasygnathoides'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur arcósár neamh-dhineasárach a bhí ann; comhchiallach sóisearach féideartha d' ''Ornithosuchus'' * " ''Dasygnathus'' " – ainm a bhfuil aithne air anois mar ''Dasygnathoides'' * ''Dátaí'' <ref name="Datai">{{Luaigh foilseachán|author=Xing|first=Lida|date=2023|title=A new armored dinosaur with double cheek horns from the early Late Cretaceous of southeastern China|url=https://journals.library.ualberta.ca/vamp/index.php/VAMP/article/view/29396|journal=Vertebrate Anatomy Morphology Palaeontology|language=en|volume=11|doi=10.18435/vamp29396|issn=2292-1389}}</ref> * ''Datanglong'' [[Íomhá:Hypothetical_Deinocheirus.jpg|mion| Athchóiriú beatha ''Deinocheirus'']] * ''Datonglong'' * ''Datousaurus'' * ''Daurlong'' <ref name="Daurlong">{{Luaigh foilseachán|author=Wang|first=Xuri|date=2022-11-19|title=Intestinal preservation in a birdlike dinosaur supports conservatism in digestive canal evolution among theropods|journal=Scientific Reports|language=en|volume=12|issue=1|doi=10.1038/s41598-022-24602-x|pmid=36402874|pmc=9675785|bibcode=2022NatSR..1219965W|issn=2045-2322}}</ref> * ''Daurosaurus'' - synonym of ''Kulindadromeus'' * ''Daxiatitan'' * ''Deinocheirus'' * ''Deinodon'' – b’fhéidir ''Gorgosaurus'' * ''Deinonychus'' * ''Delapparentia'' – comhchiallach sóisearach d’ ''Iguanodon'' * ''Deltadromeus'' * ''Demandasaurus'' * ''Denversaurus'' * ''Deuterosaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin gur teiripsíd a bhí ann * ''Diabloceratops'' * ''Diamantinasaurus'' * ''Dianchungosaurus'' – a fuarthas amach ina dhiaidh sin gur crogall a bhí ann * " ''Diceratops'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Nedoceratops'' anois * ''Diceratus'' – comhchiallach sóisearach de ''Nedoceratops'' * ''Diclonius'' * ''Dicraeosaurus'' * ''Didanodon'' – comhchiallach féideartha de ''Lambeosaurus'' ; b'fhéidir ''nomen nudum'' * ''Dilong'' * ''Dilophosaurus'' * ''Diluvicursor'' * ''Dimodosaurus'' – comhchiallach sóisearach de ''Plateosaurus'' * ''Dineobellator'' * ''Dinheirosaurus'' – comhchiallach sóisearach féideartha de ''Supersaurus'' * ''Dinodocus'' * " ''Dinosaurus'' " – ainm atá coitianta do chomhchiallach sóisearach de ''Brithopus'' ; anois comhchiallach sóisearach de ''Plateosaurus'' == Tagairtí == [[Catagóir:Liostaí dineasáir |*]] [[Catagóir:Liostaí de ghéineas ainmhithe réamhstairiúil (aibítreach )|Dineasáir]] 53uu8a14jt0a3xuqg6t3u2wk8yplrh0 1322235 1322106 2026-07-31T01:09:11Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1322235 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Field_dinos_2.jpg|mion|260x260px| Cnámharlaigh ''[[Tyrannosaurus]]'' (ar chlé) agus ''[[Apatosaurus]]'' (ar dheis) suite ag AMNH]] Is grúpa éagsúil [[Reiptíl|reiptílí]] iad [[Dineasár|dineasáir]] a tháinig chun cinn den chéad uair le linn na tréimhse [[An Tréimhse Thriasach|Triasaí]], idir 243 agus 233.23&nbsp;milliún bliain ó shin . Ba iad na [[Veirteabrach|veirteabraigh]] talún ceannasacha iad tar éis olldíothaithe na Triasaí-Iúrasaí 201.3.&nbsp;milliún bliain ó shin, agus lean a gceannas ar aghaidh ar feadh na dtréimhsí [[An Tréimhse Iúrasach|Iúrasaí]] agus [[An Tréimhse Chailceach|Cailcigh]]. Léiríonn an taifead [[iontaise]] gur dineasáir clúmhacha nua-aimseartha iad [[Aves|éin]], a d’ eascair ó na téirepóid níos luaithe le linn na tréimhse Iúrasacaí déanaí. Dá bhrí sin, ba iad na héin an t-aon ghinealach dineasáir a táinigh slán ón Díothú Cailcigh - Pailéigéiní thart ar 66 milliún bliain ó shin, agus is iad na dineasáir bheo amháin atá ar eolas againn. Is liosta cuimsitheach é an liosta dineasáir seo de [[Géineas|na géinis]] uile a measadh riamh a bheith ina ndineasáir neamh-Avialae, ach áirítear ann freisin roinnt dineasáir a bhfuil stádas conspóideach acu mar dhineasáir neamh-éanúla, chomh maith le téarmaí dúchasacha amháin. Áirítear sa liosta na géinis uile a nglactar leo go coitianta, ach freisin géinis a mheastar anois a bheith neamhbhailí, amhrasach (''nomen dubium''), nó nár foilsíodh go foirmiúil (''nomen nudum''), chomh maith le comhchiallaigh sóisearacha agus géinis nach meastar a thuilleadh a bheith ina ndineasáir. Tá athaicmiú déanta ar go leor ainmneacha atá liostaithe mar gach rud ó fhíor-éin go crogaill go [[Foraois chlochraithe|hadhmad clochraithe]]. Tá 1,863 ainm ar an liosta, agus meastar gur géineas dineasáir nó ''nomina dubia'' bailí iad thart ar 1,424 díobh. == Raon feidhme agus téarmaíocht == Níl aon liosta oifigiúil, canónta ann de na géinis dineasáir neamh-éanúil go léir. Is é an ceann is gaire an Dinosaur Genera List, arna thiomsú ag an saineolaí ainmníochta bitheolaíoch George Olshevsky, a foilsíodh ar líne den chéad uair i 1995 agus a nuashonraíodh go rialta go dtí Meitheamh 2021.<ref name="Montague2006">{{Luaigh foilseachán|author=Montague|first=Jeremy R.|date=2006|title=Estimates of Body Size and Geological Time of Origin for 612 Dinosaur Genera (Saurischia, Ornithischia)|url=https://www.researchgate.net/publication/259664943|journal=Florida Scientist|pages=243–257}}</ref> Is é an dara heagrán (2004) de ''The Dinosauria'' an fhoinse ghinearálta is údarásaí sa réimse. Faightear formhór mór na n-ainmneacha atá liostaithe thíos ar liosta Olshevsky, agus tá gach cinneadh suibiachtúil (amhail comhchiallachas sóisearach nó stádas neamh-dhineasáir) bunaithe ar ''The Dinosauria'', ach amháin i gcás ina mbíonn siad i gcoimhlint le litríocht phríomhúil. Tugtar faoi deara na heisceachtaí seo. Leanann coinbhinsiúin ainmniúcháin agus téarmaíocht an Chóid Idirnáisiúnta Ainmníochta Zó-eolaíochta (CIAZ). [[:en:International_Code_of_Zoological_Nomenclature|(en;International Code of Zoological Nomenclature]] (ICZN)) I measc na dtéarmaí teicniúla a úsáidtear tá: * '''Comhchiallach sóisearach''' : Ainm a chuireann síos ar an tacsón céanna le hainm a foilsíodh roimhe seo. Má ainmnítear dhá ghéineas nó níos mó go foirmiúil agus má shanntar eiseamláir an chineáil don ghéineas céanna níos déanaí, is é an chéad cheann a fhoilseofar (in ord croineolaíoch) an comhchiallach sinsearach, agus is comhchiallaigh shóisearacha iad na samplaí eile go léir. Úsáidtear comhchiallaigh shinsearacha go ginearálta, ach amháin le cinneadh speisialta ón ICZN (féach ''[[Tyrannosaurus]]''), ach ní féidir '''comhchiallaigh shóisearacha''' a úsáid arís do ghéineas difriúil, fiú má tá siad imithe i léig. Is minic a bhíonn comhchiallaigh shóisearacha suibiachtúil, mura raibh na géineas a thuairiscítear bunaithe ar eiseamláir an chineáil céanna. * '''''Nomen nudum''''' (Laidin le haghaidh "ainm nocht"): Ainm atá le feiceáil i gcló ach nár foilsíodh go foirmiúil fós de réir chaighdeáin an ICZN. Tá ''Nomina nuda'' (an fhoirm iolra) neamhbhailí, agus dá bhrí sin níl siad i gcló iodálach mar a dhéanfadh ainm cineálach ceart. Mura bhfoilseofar an t-ainm go foirmiúil níos déanaí, ní ''nomen nudum'' an t-ainm sin a thuilleadh agus beidh sé i gcló iodálach ar an liosta seo. Is minic a bheidh an t-ainm a fhoilsítear go foirmiúil difriúil ó aon ''nomina nuda'' a chuireann síos ar an eiseamal céanna. * '''''Nomen oblitum''''' (Laidin do "ainm dearmadta"): Ainm nár úsáideadh sa phobal eolaíochta le breis agus caoga bliain tar éis a mholta bunaidh. * '''''Nomen manuscriptum''''' (Laidin do "ainm lámhscríbhinne"): Ainm a fheictear i lámhscríbhinn foilseacháin fhoirmiúil nach bhfuil aon tacaíocht eolaíoch leis. * '''Ainm réamhúsáidte''' : Ainm atá foilsithe go foirmiúil, ach atá in úsáid cheana féin le haghaidh tacsón eile. Tá an dara húsáid seo neamhbhailí (mar atá gach úsáid ina dhiaidh sin) agus ní mór an t-ainm a athsholáthar. Ní hainmneacha cineálacha bailí iad ainmneacha réamhúsáidte. * '''''Nomen dubium''''' (Laidin do "ainm amhrasach"): Ainm a chuireann síos ar iontaise gan aon ghnéithe diagnóiseacha uathúla. Ós rud é gur féidir gur ainmniú thar a bheith suibiachtúil agus conspóideach é seo (féach ''Hadrosaurus'' ), níor cheart aon ghéineas a mharcáil mar sin ar an liosta seo. {| border="0" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Aachenosaurus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur píosa [[Foraois chlochraithe|adhmaid chlochaithe]] a bhí ann * ''Aardonyx'' * ''Abdarainurus'' * ''Abditosaurus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Vila|first=Bernat|date=2022-02-07|title=A titanosaurian sauropod with Gondwanan affinities in the latest Cretaceous of Europe|url=https://www.nature.com/articles/s41559-021-01651-5|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=6|issue=3|language=en|pages=288–296|doi=10.1038/s41559-021-01651-5|pmid=35132183|bibcode=2022NatEE...6..288V|issn=2397-334X}}</ref> * ''Abelisaurus'' * ''Abrictosaurus'' * ''Abrosaurus'' * ''Abydosaurus'' * ''Acantholipan'' * ''Acanthopholis'' * ''Achelousaurus'' * ''Acheroraptor'' * ''Achillesaurus'' * ''Achillobator'' * ''Acristavus'' * ''Acrocanthosaurus'' [[Íomhá:Allosaurus_SDNHM.jpg|mion| Macasamhail de chnámharlach ''[[Allosaurus]]'']] * ''Acrotholus'' * ''Actiosaurus'' – subsequently found to be a choristoderan * ''Adamantisaurus'' * ''Adasaurus'' * ''Adelolophus'' * ''Adeopapposaurus'' * ''Adratiklit'' * ''Adynomosaurus'' * ''Aegyptosaurus'' * ''Aeolosaurus'' * ''Aepisaurus'' * ''Aepyornithomimus'' * ''Aerosteon'' * ''Aetonyx'' – possible junior synonym of ''Massospondylus'' * ''Afromimus'' * ''Afrovenator'' * ''Agathaumas'' – possible synonym of ''[[Trícheireatóp|Triceratops]]'' * ''Aggiosaurus'' – subsequently found to be a metriorhynchid crocodilian * ''Agilisaurus'' * ''Agnosphitys'' – possibly non-dinosaurian * ''Agrosaurus'' – probably a junior synonym of ''Thecodontosaurus'' * ''Agujaceratops'' * ''Agustinia'' * ''Ahshislepelta'' * ''Ahshislesaurus''<ref name="Dalman2025">{{Luaigh foilseachán|author=Dalman|first=Sebastian G.|date=September 2025|title=A new saurolophine hadrosaurid (Ornithischia: Hadrosauridae) from the Upper Cretaceous (Campanian) Hunter Wash Member, Kirtland Formation, San Juan Basin, New Mexico|url=https://www.researchgate.net/publication/396005330|journal=New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin|volume=Fossil Record 11|pages=73–114}}</ref> * ''Ahvaytum''<ref name="Ahvaytum">{{Luaigh foilseachán|author=Lovelace|first=David M|date=2025-01-01|title=Rethinking dinosaur origins: oldest known equatorial dinosaur-bearing assemblage (mid-late Carnian Popo Agie FM, Wyoming, USA)|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=203|issue=1|doi=10.1093/zoolinnean/zlae153|issn=0024-4082}}</ref> * "Airakoraptor" – ''nomen nudum''; ''Kuru'' * ''Ajancingenia'' – synonym of ''Heyuannia'' * ''Ajkaceratops'' * ''Ajnabia'' * ''Akainacephalus'' * ''Alamosaurus'' * "Alamotyrannus" – ''nomen nudum'' * "Alashansaurus" – ''nomen nudum''; ''Shaochilong'' * ''Alaskacephale'' * ''Albalophosaurus'' * ''Albertaceratops'' * ''Albertadromeus'' * ''Albertavenator'' * ''Albertonykus'' * ''Albertosaurus'' * ''Albinykus'' * ''Albisaurus'' – subsequently found to be a non-dinosaurian [[Reiptíl|reptile]] * ''Alcovasaurus'' – possible junior synonym of ''Miragaia'' * ''Alectrosaurus'' * ''Aletopelta'' [[Íomhá:Amargasaurus_Reconstruction_Fred_Wierum.png|alt=|mion| Athchruthú saoil ''Amargasaurus'' .]] * ''Algoasaurus'' * ''Alioramus'' * ''Aliwalia'' – junior synonym of ''Eucnemesaurus'' * ''[[Allosaurus]]'' * ''Almas'' * ''Alnashetri'' * ''Alocodon'' * ''Alpkarakush''<ref name="Alpkarakush">{{Luaigh foilseachán|author=Rauhut|first=Oliver W M|authorlink=Oliver Walter Mischa Rauhut|date=2024-08-01|title=A new theropod dinosaur from the Callovian Balabansai Formation of Kyrgyzstan|journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]]|language=en|volume=201|issue=4|doi=10.1093/zoolinnean/zlae090|issn=0024-4082}}</ref> * ''Altirhinus'' * ''Altispinax'' * ''Alvarezsaurus'' * ''Alwalkeria'' – possibly non-dinosaurian * ''Alxasaurus'' * ''Amanasaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Müller|first=R. T.|year=2023|title=A new silesaurid from Carnian beds of Brazil fills a gap in the radiation of avian line archosaurs|journal=Scientific Reports|volume=13|issue=1|doi=10.1038/s41598-023-32057-x|pmid=37041170|pmc=10090097|bibcode=2023NatSR..13.4981M}}</ref> – possibly non-dinosaurian * ''Amanzia'' * ''Amargasaurus'' * "Amargastegos" – ''nomen nudum'' * ''Amargatitanis'' * ''Amazonsaurus'' * ''Ambopteryx'' * ''Ammosaurus'' – junior synonym of ''Anchisaurus'' * ''Ampelognathus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Tykoski|first=Ronald S.|date=2023-10-13|title=The first small-bodied ornithopod dinosaur from the Lewisville Formation (middle Cenomanian) of Texas|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=43|issue=2|language=en|doi=10.1080/02724634.2023.2257238|issn=0272-4634|bibcode=2023JVPal..43E7238T}}</ref> * ''Ampelosaurus'' * ''Amphicoelias'' * "Amphicoelicaudia" – ''nomen nudum''; synonym of ''Huabeisaurus'' * "''Amphisaurus''" – preoccupied name, now known as ''Anchisaurus'' * ''Amtocephale'' * ''Amtosaurus'' – possible junior synonym of ''Talarurus'' * ''Amurosaurus'' * ''Amygdalodon'' * ''Anabisetia'' * ''Analong'' * ''Anasazisaurus'' * ''Anatosaurus'' – junior synonym of ''Edmontosaurus'' * ''Anatotitan'' – junior synonym of ''Edmontosaurus'' * ''Anchiceratops'' * ''Anchiornis'' * ''Anchisaurus'' * ''Andesaurus'' [[Íomhá:Anzu_wyliei.jpg|mion| Athchruthú Saoil ''Anzu'']] * "Andhrasaurus" – ''nomen nudum'' * ''Angaturama'' – possible junior synonym of ''Irritator'' * "Angloposeidon" – ''nomen nudum'' * ''Angolatitan'' * ''Angulomastacator'' * "Angustungui" – ''nomen nudum'' * ''Anhuilong'' * ''Aniksosaurus'' * ''Animantarx'' * ''Ankistrodon'' – subsequently found to be a proterosuchid archosauriform * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''Anodontosaurus'' * ''Anomalipes'' * ''Anoplosaurus'' * ''Anserimimus'' * ''Antarctopelta'' * ''Antarctosaurus'' * ''Anteavis''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Martínez|first=R. N.|year=2025|title=A Carnian theropod with unexpectedly derived features during the first dinosaur radiation|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=9|issue=12|pages=2238–2247|doi=10.1038/s41559-025-02868-4|pmid=41087647|bibcode=2025NatEE...9.2238M}}</ref> * ''Antetonitrus'' * ''Anthodon'' – subsequently found to be a pareiasaur * ''Antrodemus'' – possible synonym of ''[[Allosaurus]]'' * ''Anzu'' * ''Aoniraptor'' * ''Aorun'' * ''Apatodon'' – possible junior synonym of ''[[Allosaurus]]'' * ''Apatoraptor'' * ''[[Apatosaurus]]'' * ''Appalachiosaurus'' * ''Aquilarhinus'' * ''Aquilops'' * ''Arackar'' * ''Aragosaurus'' * ''Aralosaurus'' * ''Aratasaurus'' * "Araucanoraptor" – ''nomen nudum''; ''Neuquenraptor'' * ''Archaeoceratops'' * ''Archaeocursor''<ref name="Archaeocursor">{{Luaigh foilseachán|author=Xi|first=Yao|date=2024-12-19|title=New evidence for the earliest ornithischian dinosaurs from Asia|journal=iScience|volume=28|issue=1|doi=10.1016/j.isci.2024.111641|issn=2589-0042|pmid=39868031|pmc=11761276}}</ref> * ''Archaeodontosaurus'' [[Íomhá:Archaeoceratops_BW.jpg|mion| Athchóiriú beatha ''Archaeoceratops'']] * ''[[Aircéipteiric|Archaeopteryx]]'' – possibly a [[Aves|bird]] * ''Archaeoraptor'' – a chimaera of the [[Aves|bird]] ''Yanornis'' and the dromaeosaur ''Microraptor'' * ''[[Aircéipteiric|Archaeornis]]'' – junior synonym of ''[[Aircéipteiric|Archaeopteryx]]'' * ''Archaeornithoides'' * ''Archaeornithomimus'' * ''Arcovenator'' * ''Arctosaurus'' – subsequently found to be a non-dinosaurian [[Reiptíl|reptile]] * ''Arcusaurus'' * ''Ardetosaurus''<ref name="Ardetosaurus">{{Luaigh foilseachán|author=van der Linden|first=Tom|date=October 2024|title=A new diplodocine sauropod from the Morrison Formation, Wyoming, USA|journal=[[Palaeontologia Electronica]]|volume=27|issue=3|doi=10.26879/1380}}</ref> * ''Arenysaurus'' * ''Argentinosaurus'' * ''Argyrosaurus'' * ''Aristosaurus'' – possible junior synonym of ''Massospondylus'' * ''Aristosuchus'' * ''Arizonasaurus'' – subsequently found to be a rauisuchian * ''Arkansaurus'' * ''Arkharavia'' * ''Arrhinoceratops'' * ''Arrudatitan'' * ''Arstanosaurus'' * ''Asfaltovenator'' * ''Asiaceratops'' * ''Asiamericana'' – a [[Iasc|fish]] * ''Asiatosaurus'' * ''Asiatyrannus''<ref name="Asiatyrannus">{{Luaigh foilseachán|author=Zheng|first=Wenjie|date=2024-07-25|title=The first deep-snouted tyrannosaur from Upper Cretaceous Ganzhou City of southeastern China|journal=[[Scientific Reports]]|language=en|volume=14|issue=1|doi=10.1038/s41598-024-66278-5|issn=2045-2322|pmid=39054316|pmc=11272791|bibcode=2024NatSR..1416276Z}}</ref> * ''Asilisaurus'' – possibly non-dinosaurian * ''Astigmasaura''<ref name="Astigmasaura">{{Luaigh foilseachán|author=Bellardini|first=Flavio|date=2025-06-13|title=Side by side with titans: a new rebbachisaurid dinosaur from the Huincul Formation (upper Cenomanian) of Patagonia, Argentina|journal=Cretaceous Research|volume=176|issue=in press|doi=10.1016/j.cretres.2025.106188|bibcode=2025CrRes.17606188B}}</ref> * ''Astrodon'' * ''Astrodonius'' – junior synonym of ''Astrodon'' * ''Astrodontaurus'' – junior synonym of ''Astrodon'' * ''Astrophocaudia'' * ''Asylosaurus'' * ''Atacamatitan'' * ''Athenar''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Whitlock|first=John A.|date=2025-10-27|title=Athenar bermani, a new species of dicraeosaurid sauropod from Dinosaur National Monument, Utah, U.S.A.|url=https://palaeo-electronica.org/content/2025/5682-athenar-bermani-new-dicraeosaurid-sauropod|journal=Palaeontologia Electronica|language=English|volume=28|issue=3|pages=1–13|doi=10.26879/1550|issn=1094-8074}}</ref> * ''Atlantosaurus'' * ''Atlasaurus'' * ''Atlascopcosaurus'' * ''Atrociraptor'' * ''Atsinganosaurus'' [[Íomhá:Austroraptor_Restoration.png|mion| Athchóiriú beatha ''Austroraptor'']] * ''Aublysodon'' * ''Aucasaurus'' * " ''Augustia'' " – ainm a bhfuil aithne air anois mar ''Agustinia'' * ''Agaistínólóf'' * ''Auroraceratops'' * ''Aurornis'' * ''Australodocus'' * ''Astráilotach'' * ''Australovenator'' * ''Austrocheirus'' * ''Austroposeidon'' * ''Austroraptor'' * ''Austrosaurus'' * ''Avaceratops'' * " ''Avalonia'' " – ainm coitianta, ar a dtugtar ''Avalonianus'' anois * ''Avalonianus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur arcósár neamh-dhineasárach a bhí ann * ''Aerfort'' * ''Avimimus'' * ''Avipes'' – dineasár-mhaorf neamh-dhineasárach is dócha * ''Avisaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin gur [[Aves|éan]] enantiornithine a bhí ann * ''Azendohsaurus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur archosauromorph neamh-dhineasárach a bhí ann {| border="0" id="toc" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Baalsaurus'' * ''Bactrosaurus'' * ''Bagaceratops'' * ''Bagaraatan'' * ''Bagualia'' * ''Bagualosaurus'' * ''Bahariasaurus'' * ''Bainoceratops'' * ''Baiyinosaurus'' <ref name="Baiyinosaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Ning|first=Li|date=2024-07-02|title=A new stegosaur (Dinosauria: Ornithischia) from the Middle Jurassic of Gansu Province, China|journal=[[Scientific Reports]]|language=en|volume=14|issue=1|doi=10.1038/s41598-024-66280-x|pmid=38956140|issn=2045-2322|pmc=11219857|bibcode=2024NatSR..1415241N}}</ref> * ''Bajadasaurus'' * " Bakesaurus " - ''ainm nudum'' ; ''Bactrosaurus'' * ''Balaur'' – [[Aves|éan]] b'fhéidir; comhchiallach sóisearach b'fhéidir le ''Elopteryx'' * " Balochisaurus " - ''ainm nudum'' * ''Bambiraptor'' * ''Banji'' * ''Bannykus'' [[Íomhá:Baryonyx_walkeri_mount_NMNS.jpg|mion| Cnapán cnámharlaigh atógtha de ''Baryonyx'' ag Músaem Náisiúnta an Dúlra agus na hEolaíochta, Tóiceo]] * ''Baotianmansaurus'' * ''Barapasaurus'' * ''Barilium'' * ''Barosaurus'' * ''Barrosasaurus'' * ''Barsboldia'' * ''Baryonyx'' * ''Bashanosaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Dai|first=H.|year=2022|title=New Stegosaurs from the Middle Jurassic Lower Member of the Shaximiao Formation of Chongqing, China|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=41|issue=5|doi=10.1080/02724634.2021.1995737}}</ref> * ''Bashunosaurus'' * ''Basutodon'' – subsequently found to be a non-dinosaurian archosaur * ''Bathygnathus'' – a pelycosaur, ''Dimetrodon'' * ''Batyrosaurus'' * ''Baurutitan'' * ''Bayannurosaurus'' * "Bayosaurus" – ''nomen nudum'' * ''Becklespinax'' – junior synonym of ''Altispinax'' * "Beelemodon" – ''nomen nudum'' * ''Beg'' * ''Beibeilong'' * ''Beipiaognathus'' – chimera of several unnamed dinosaurs * ''Beipiaosaurus'' * ''Beishanlong'' * ''Bellusaurus'' * ''Belodon'' – subsequently found to be a phytosaur * ''Berberosaurus'' * ''Berthasaura''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The first edentulous ceratosaur from South America|journal=Scientific Reports|volume=11|issue=1|year=2021|doi=10.1038/s41598-021-01312-4|pmid=34795306|pmc=8602317|bibcode=2021NatSR..1122281D}}</ref> * ''Betasuchus'' * ''Bicentenaria'' * ''Bicharracosaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Reutter|first=A.|year=2026|title=''Bicharracosaurus dionidei'', gen. et sp. nov., a new macronarian (Dinosauria, Sauropoda) from the Late Jurassic Cañadón Calcáreo Formation of Argentina and the problematic early evolution of macronarians|journal=PeerJ|volume=14|doi=10.7717/peerj.20945}}</ref> * ''Bienosaurus'' * "Bihariosaurus" – ''nomen nudum'' * "Bilbeyhallorum" – ''nomen nudum''; ''Cedarpelta'' * "Biscoveosaurus" – ''nomen nudum'' * ''Bissektipelta'' * ''Bistahieversor'' * ''Bisticeratops''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A new chasmosaurine ceratopsid from the Upper Cretaceous (Campanian) Farmington Member of the Kirtland Formation, New Mexico|year=2022|journal=New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin|volume=90|pages=127–153|url=https://www.researchgate.net/publication/362680358}}</ref> * ''Blasisaurus'' * ''Blikanasaurus'' * ''Bolong'' * ''Bonapartenykus'' * ''Bonapartesaurus'' * ''Bonatitan'' * ''Bonitasaura'' * ''Borealopelta'' * ''Borealosaurus'' * ''Boreonykus'' * ''Borogovia'' * ''Bothriospondylus'' * ''Brachiosaurus'' * ''Brachyceratops'' * ''Brachylophosaurus'' * ''Brachypodosaurus'' * ''Brachyrophus'' – junior synonym of ''Camptosaurus'' [[Íomhá:Borealopelta_NT.jpg|mion| Athchóiriú beatha ''Borealopelta'']] * ''Brachytaenius'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur metriorhynchid a bhí ann; comhchiallach cuspóir sóisearach de ''Dakosaurus'' nó ''Geosaurus'' * ''Brachytrachelopan'' * ''Bradycneme'' * ''Brasileosaurus'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin nach arcsaúr dineasár é * ''Brasilotitan'' * ''Bravasaurus'' * ''Bravoceratops'' * ''Breviceratops'' * ''Brighstoneus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lockwood|first=Jeremy A. F.|date=2021-11-10|title=A new hadrosauriform dinosaur from the Wessex Formation, Wealden Group (Early Cretaceous), of the Isle of Wight, southern England|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=19|issue=12|pages=847–888|bibcode=2021JSPal..19..847L|doi=10.1080/14772019.2021.1978005|issn=1477-2019}}</ref> * ''Brohisaurus'' * ''Brontomerus'' * " Brontoraptor " - ''ainm nudum'' ; comhchiallach le ''Torvosaurus'' * ''Brontosaurus'' * ''Brontotholus'' <ref name="Brontotholus">{{Luaigh foilseachán|author=Woodruff|first=D Cary|date=October 1, 2025|title=The first pachycephalosaurid from the Late Cretaceous Two Medicine Formation: effects of the Western Interior Seaway on North American pachycephalosaurid evolution|journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]]|language=en|volume=205|issue=2|doi=10.1093/zoolinnean/zlaf087|issn=0024-4082}}</ref> * ''Bruhathkayosaurus'' * ''[[Thescelosaurus|Bugenasaura]]'' - comhchiall sóisearach ''[[Thescelosaurus]]'' * ''Buitreaptor'' * ''Burianosaurus'' * ''Buriolestes'' * ''Bustingorrytitan'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Simón|first=M. E.|year=2023|title=A new gigantic titanosaurian sauropod from the early Late Cretaceous of Patagonia (Neuquén Province, Argentina)|journal=Acta Palaeontologica Polonica|doi=10.4202/app.01086.2023}}</ref> * " Byranjaffia " - ''ainm nudum'' ; ''Byronosaurus'' * ''Byronosaurus'' {| border="0" id="toc" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Caenagnathasia'' * ''Caenagnathus'' * ''Caieiria'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Silva|first=JC Junior|year=2022|title=New specimens of ''Baurutitan britoi'' and a taxonomic reassessment of the titanosaur dinosaur fauna (Sauropoda) from the Serra da Galga Formation (Late Cretaceous) of Brazil|journal=PeerJ|volume=10|doi=10.7717/peerj.14333|pmc=9673870|pmid=36405026|bibcode=2022PeerJ..1014333S}}</ref> * ''Caihong'' * ''Calamosaurus'' * " ''Calamospondylus'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Calamosaurus'' anois * ''Calamospondylus'' * ''Caletodraco'' <ref name="Caletodraco">{{Luaigh foilseachán|author=Buffetaut|first=E.|date=2024|title=''Caletodraco cottardi'': A New Furileusaurian Abelisaurid (Dinosauria: Theropoda) from the Cenomanian Chalk of Normandy (North-Western France).|journal=Fossil Studies|volume=2|issue=3|language=en|pages=177–195|doi=10.3390/fossils2030009}}</ref> * ''Callovosaurus'' * ''Calvarius'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Prieto-Márquez|first=A.|year=2023|title=Evolutionary convergence in a small cursorial styracosternan ornithopod dinosaur from western Europe|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=42|issue=5|doi=10.1080/02724634.2023.2210632}}</ref> * ''Camarasaurus'' * ''Camarillasaurus'' * ''Camalóitia'' * ''Campananeyen'' <ref name="Campananeyen">{{Luaigh foilseachán|author=Lerzo|first=Lucas N.|date=2024-08-13|title=They all floated in the Cretaceous: new rebbachisaurid (Sauropoda, Diplodocoidea) with a highly pneumatized skeleton from the Upper Cretaceous (lower Cenomanian) of Patagonia, Argentina|journal=[[Historical Biology]]|volume=37|issue=8|language=en|pages=1795–1808|doi=10.1080/08912963.2024.2383708|issn=0891-2963}}</ref> * ''Camposaurus'' * " ''Camptonotus'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Camptosaurus'' anois * ''Camptosaurus'' * " ''Campylodon'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Campylodoniscus'' anois * ''Campylodoniscus'' * ''Canardia'' * " Capitalsaurus " - ''ainm nudum'' * ''Carcharodontosaurus'' * ''Cairdíodón'' * ''Cariocecus'' <ref name="Cariocecus">{{Luaigh foilseachán|author=Bertozzo|first=Filippo|date=2025-09-15|title=''Cariocecus bocagei'', a new basal hadrosauroid from the Lower Cretaceous of Portugal|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=23|issue=1|doi=10.1080/14772019.2025.2536347|bibcode=2025JSPal..2336347B|issn=1477-2019}}</ref> * ''Carnotaurus'' * ''Cáiseosaurus'' * ''Cathartesaura'' * ''Cathetosaurus'' — speiceas de ''Camarasaurus'' b'fhéidir [[Íomhá:Centrosaurus.JPG|mion| Cloigeann ''Centrosaurus'']] * ''Caudipteryx'' * ''Caudocoelus'' – junior synonym of ''Teinurosaurus'' * ''Caulodon'' – junior synonym of ''Camarasaurus'' * ''Cedarosaurus'' * ''Cedarpelta'' * ''Cedrorestes'' * ''Centemodon'' – subsequently found to be a phytosaur * ''Centrosaurus'' * ''Cerasinops'' * ''Ceratocaudia''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Natarajan|first=A.|year=2026|title=A new diminutive Jurassic neosauropod from the Kaladongar Formation (Khadir Uplift) of the Kachchh Basin, western India|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|doi=10.1080/02724634.2026.2677749}}</ref> * ''Ceratonykus'' * ''Ceratops'' * ''Ceratosaurus'' * ''Ceratosuchops''<ref name="Ceratosuchops">{{Luaigh foilseachán|author=Barker|first=C.T.|year=2021|title=New spinosaurids from the Wessex Formation (Early Cretaceous, UK) and the European origins of Spinosauridae|journal=Scientific Reports|volume=11|issue=1|bibcode=2021NatSR..1119340B|doi=10.1038/s41598-021-97870-8|pmc=8481559|pmid=34588472}}</ref> * ''Cetiosauriscus'' * ''Cetiosaurus'' * ''Chadititan''<ref name="Chadititan">{{Luaigh foilseachán|author=Agnolín|first=Federico L.|year=2025|title=New fossiliferous locality from the Anacleto Formation (Late Cretaceous, Campanian) from northern Patagonia, with the description of a new titanosaur|journal=[[Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales]]|volume=26|issue=2|pages=217–259|url=http://revista.macn.gob.ar/ojs/index.php/RevMus/article/view/885/715|doi=10.22179/REVMACN.26.885|issn=1853-0400}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250331234340/http://revista.macn.gob.ar/ojs/index.php/RevMus/article/view/885/715 |date=2025-03-31 }}</ref> * ''Chakisaurus''<ref name="Chakisaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Nogueira|first=Rodrigo Alvarez|date=2024-03-11|title=A new ornithopod from the Upper Cretaceous (Huincul Formation) of Northwestern Patagonia, Argentina. Implications on elasmarian postcranial anatomy|journal=[[Cretaceous Research]]|volume=159|issue=In press|doi=10.1016/j.cretres.2024.105874|bibcode=2024CrRes.15905874N}}</ref> * ''Changchunsaurus'' * "Changdusaurus" – ''nomen nudum'' * ''Changmiania'' * ''Changyuraptor'' * ''Changzhousaurus''<ref name="Changzhousaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Xu|first=Xing|date=2026-06-16|title=A new feathered dinosaur from Early Cretaceous of northern China highlighting the complexity of early pennaraptoran evolution and comments on several relevant conceptual and methodological issues|journal=Vertebrata Palasiatica|pages=1–37|doi=10.19615/j.cnki.2096-9899.260616|url=https://www.vertpala.ac.cn/EN/10.19615/j.cnki.2096-9899.260616}}</ref> * ''Chaoyangsaurus'' * ''Charonosaurus'' * ''Chasmosaurus'' * ''Chassternbergia'' – junior synonym of ''Edmontonia'' * ''Chebsaurus'' * ''Chenanisaurus'' * ''Cheneosaurus'' – junior synonym of ''Hypacrosaurus'' * ''Chialingosaurus'' * ''Chiayusaurus'' * ''Chienkosaurus'' – possible junior synonym of ''Szechuanosaurus'' * "Chihuahuasaurus" – ''nomen nudum''; ''Sonorasaurus'' * ''Chilantaisaurus'' * ''Chilesaurus'' * ''Chindesaurus'' * ''Chingkankousaurus'' * ''Chinshakiangosaurus'' * ''Chirostenotes'' * ''Choconsaurus'' * ''Chondrosteosaurus'' [[Íomhá:Ceratosaurus_nasicornis_DB.jpg|mion| Athchóiriú beatha an ''Ceratosaurus'']] * ''Choyrodon'' * ''Chromogisaurus'' * ''Chuandongocoelurus'' * ''Chuanjiesaurus'' * ''Chuanqilong'' * ''Chubutisaurus'' * ''Chucarosaurus''<ref name="Chucarosaurus">{{Luaigh foilseachán|author=Agnolin|first=Federico L.|date=2023-02-02|title=A new giant titanosaur (Dinosauria, Sauropoda) from the Upper Cretaceous of Northwestern Patagonia, Argentina|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667123000150|journal=Cretaceous Research|volume=146|language=en|doi=10.1016/j.cretres.2023.105487|bibcode=2023CrRes.14605487A|issn=0195-6671}}</ref> * ''Chungkingosaurus'' * ''Chuxiongosaurus'' * ''Cienciargentina''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Simón|first=M. E.|year=2025|title=New rebbachisaurid (Dinosauria, Sauropoda) from the Huincul Formation (upper Cenomanian-Turonian) of Villa El Chocón (Neuquén Province, Argentina)|journal=Cretaceous Research|volume=173|doi=10.1016/j.cretres.2025.106137|bibcode=2025CrRes.17306137S}}</ref> * "Cinizasaurus" – ''nomen nudum'' * ''Cionodon'' * ''Citipati'' * ''Citipes'' * ''Cladeiodon'' – subsequently found to be a non-dinosaurian rauisuchian; synonym of ''Teratosaurus'' * ''Claorhynchus'' – possibly ''[[Trícheireatóp|Triceratops]]'' * ''Claosaurus'' * ''Clarencea'' – subsequently found to be a sphenosuchian; synonym of ''Sphenosuchus'' * ''Clasmodosaurus'' * ''Clepsysaurus'' – subsequently found to be a phytosaur, possibly ''Palaeosaurus'' * ''Coahuilaceratops'' * ''Coahuilasaurus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Longrich|first=N.R.|title=''Coahuilasaurus lipani'', a New Kritosaurin Hadrosaurid from the Upper Campanian Cerro Del Pueblo Formation, Northern Mexico.|journal=Diversity|year=2024|volume=16|issue=9|doi=10.3390/d16090531|bibcode=2024Diver..16..531L}}</ref> * ''Coelophysis'' * "''Coelosaurus''" – preoccupied genus name, species "<nowiki><i id="mwBp4">Coelosaurus</i></nowiki>" <nowiki><i id="mwBp8">antiquus</i></nowiki> * ''Coeluroides'' * ''Coelurosauravus'' – subsequently found to be a primitive diapsid * ''[[Coelurus]]'' * ''Colepiocephale'' * "''Coloradia''" – preoccupied name, now known as ''Coloradisaurus'' * ''Coloradisaurus'' * "Colossosaurus" – ''nomen nudum''; ''Pelorosaurus'' * ''Comahuesaurus'' * "Comanchesaurus" – ''nomen nudum'' * ''Compsognathus'' [[Íomhá:Coelophysis_bauri_mount.jpg|mion| Cnámharlach suite de ''Coelophysis'' ag Músaem Stair an Dúlra Cleveland]] * ''Compsosuchus'' * ''Comptonatus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lockwood|first=Jeremy A. F.|date=2024-12-31|title=Comptonatus chasei, a new iguanodontian dinosaur from the Lower Cretaceous Wessex Formation of the Isle of Wight, southern England|journal=Journal of Systematic Palaeontology|language=en|volume=22|issue=1|bibcode=2024JSPal..2246573L|doi=10.1080/14772019.2024.2346573|issn=1477-2019}}</ref> * ''Concavenator'' * ''Conchoraptor'' * ''Condorraptor'' * ''Convolosaurus'' * ''Corónach'' * ''Corythoraptor'' * ''Corythosaurus'' * ''Craspedodon'' * ''Crataeomus'' – comhchiallaigh sóisearach le ''Struthiosaurus'' * ''Craterosaurus'' * ''Creosaurus'' – comhchiallach sóisearach d’ ''[[Allosaurus]]'' * ''Crichtonpelta'' * ''Crichtonsaurus'' * ''Cristatusaurus'' * ''Crittendenceratops'' * ''Crosbysaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin nach arcósáiriform dineasáir é * ''Cruxicheiros'' * ''Cryolophosaurus'' * ''Crioptarcus'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Holmes|first=R. B.|year=2026|title=New information on the holotype of ''"Chasmosaurus" russelli'' (Ornithischia: Ceratopsidae) necessitates the establishment of a new genus to receive the species|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=63|doi=10.1139/cjes-2025-0031|bibcode=2026CaJES..63.0031H}}</ref> * ''Cryptodraco'' – comhchiallaigh sóisearach (ainm athsholáthair neamhriachtanach) de ''Cryptosaurus'' * " Cryptoraptor " - ''ainm nudum'' * ''Cripteasaurus'' * ''Cryptovolans'' – comhchiallach sóisearach de ''Microraptor'' * ''Cumnoria'' {| border="0" id="toc" !Ábhair : | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z – Féach freisin |} * ''Daanosaurus'' * ''Dacentrurus'' * " Dachongosaurus " - ''ainm nudum'' * ''Daemonosaurus'' * ''Dahalokely'' * ''Dakosaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin gur crogall metriorhynchid a bhí ann * ''Dakotadon'' * ''Dakotaraptor'' * ''Daliansaurus'' * " Damalasaurus " - ''ainm nudum'' * ''Dandakosaurus'' * ''Danubiosaurus'' - comhchiall sóisearach de ''Struthiosaurus'' * " Daptosaurus " - ''ainm nudum'' ; ainm lámhscríbhinne luath do ''Deinonychus'' * ''Darwinsaurus'' – comhchiallaigh sóisearach de ''Hypselospinus'' nó ''Mantellisaurus'' * ''Dashanpusaurus'' * ''Dasaúras'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Mayer|first=E. L.|year=2026|title=A new titanosauriform with European affinities in the Early Cretaceous of Brazil: insights on Somphospondyli phylogeny, histology and biogeography|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=24|doi=10.1080/14772019.2025.2601579|bibcode=2026JSPal..2401579M|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14772019.2025.2601579}}</ref> * ''Daspletosaurus'' * ''Dasygnathoides'' – fuarthas amach ina dhiaidh sin gur arcósár neamh-dhineasárach a bhí ann; comhchiallach sóisearach féideartha d' ''Ornithosuchus'' * " ''Dasygnathus'' " – ainm a bhfuil aithne air anois mar ''Dasygnathoides'' * ''Dátaí'' <ref name="Datai">{{Luaigh foilseachán|author=Xing|first=Lida|date=2023|title=A new armored dinosaur with double cheek horns from the early Late Cretaceous of southeastern China|url=https://journals.library.ualberta.ca/vamp/index.php/VAMP/article/view/29396|journal=Vertebrate Anatomy Morphology Palaeontology|language=en|volume=11|doi=10.18435/vamp29396|issn=2292-1389}}</ref> * ''Datanglong'' [[Íomhá:Hypothetical_Deinocheirus.jpg|mion| Athchóiriú beatha ''Deinocheirus'']] * ''Datonglong'' * ''Datousaurus'' * ''Daurlong'' <ref name="Daurlong">{{Luaigh foilseachán|author=Wang|first=Xuri|date=2022-11-19|title=Intestinal preservation in a birdlike dinosaur supports conservatism in digestive canal evolution among theropods|journal=Scientific Reports|language=en|volume=12|issue=1|doi=10.1038/s41598-022-24602-x|pmid=36402874|pmc=9675785|bibcode=2022NatSR..1219965W|issn=2045-2322}}</ref> * ''Daurosaurus'' - synonym of ''Kulindadromeus'' * ''Daxiatitan'' * ''Deinocheirus'' * ''Deinodon'' – b’fhéidir ''Gorgosaurus'' * ''Deinonychus'' * ''Delapparentia'' – comhchiallach sóisearach d’ ''Iguanodon'' * ''Deltadromeus'' * ''Demandasaurus'' * ''Denversaurus'' * ''Deuterosaurus'' – a fuarthas ina dhiaidh sin gur teiripsíd a bhí ann * ''Diabloceratops'' * ''Diamantinasaurus'' * ''Dianchungosaurus'' – a fuarthas amach ina dhiaidh sin gur crogall a bhí ann * " ''Diceratops'' " – ainm a bhfuil aithne air go minic, ar a dtugtar ''Nedoceratops'' anois * ''Diceratus'' – comhchiallach sóisearach de ''Nedoceratops'' * ''Diclonius'' * ''Dicraeosaurus'' * ''Didanodon'' – comhchiallach féideartha de ''Lambeosaurus'' ; b'fhéidir ''nomen nudum'' * ''Dilong'' * ''Dilophosaurus'' * ''Diluvicursor'' * ''Dimodosaurus'' – comhchiallach sóisearach de ''Plateosaurus'' * ''Dineobellator'' * ''Dinheirosaurus'' – comhchiallach sóisearach féideartha de ''Supersaurus'' * ''Dinodocus'' * " ''Dinosaurus'' " – ainm atá coitianta do chomhchiallach sóisearach de ''Brithopus'' ; anois comhchiallach sóisearach de ''Plateosaurus'' == Tagairtí == [[Catagóir:Liostaí dineasáir |*]] [[Catagóir:Liostaí de ghéineas ainmhithe réamhstairiúil (aibítreach )|Dineasáir]] gqjdc6edayl8kgmkvljze4rdt1blpat 0 127231 1322107 1322035 2026-07-30T12:42:38Z Saighneánach 72809 Remove space 1322107 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr'''<ref name=iate /> (Béarla: 1''European Education and Culture Executive Agency''<ref name=CELEX:32021D0173 /> ('''EACEA'''))). Déanann sí bainistíocht ar cláir mhaoinithe an Choimisiún i réimsí amhail is oideachas, cultúr, na meáin, spórt, an óige, saoránacht agus cabhair dhaonnúil. Lonnaithe sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]], [[an Bheilg]], thosaigh EACEA a chuid oibre i mí Eanáir 2006. == Eagraíocht == Tá EACEA faoi mhaoirseacht cúig [[Ard-Stiúrthóireacht]] an Choimisiúin: * Oideachas, an Óige, Spórt agus Cultúr (DG EAC)<ref name=dg_eac /> * Líonraí Cumarsáide, Ábhar agus Teicneolaíocht (DG CNECT)<ref name=dg_cnect /> * Ceartas agus Tomhaltóirí (DG JUST)<ref name=dg_just /> * Comhpháirtíochtaí Idirnáisiúnta (DG INTPA)<ref name=dg_intpa /> * Fostaíocht, Gnóthaí Sóisialta agus Cuimsiú (DG EMPL)<ref name=dg_empl /> Faoi réir an bhuiséid 2021–2027, déanann EACEA bainistíocht ar na cláir mhaoinithe a leanas: * [[Erasmus+]]<ref name=erasmus /> * Eoraip na Cruthaitheachta<ref name=creative /> * An Cór Dlúthpháirtíochta Eorpach<ref name=solidarity /> * Saoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna (CERV)<ref name=cerv/> * Scéim Soghluaisteachta Acadúla laistigh den Afraic<ref name=iaams /> I dteannta leis sin, déanann EACEA maoirseacht ar an Líonra  Eurydice<ref name=eurydice /> agus Wikina hÓige.<ref name=youthwiki /> As an 1 Feabhra 2023 amach, tá Sophie Beernaerts ina stiúrthóir na gníomhaireachta. == Naisc sheachtracha == * [https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2014-2020_ga Tréimhse Cláir 2014-2020] * [https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027_ga Tréimhse Cláir 2021-2027] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/2223032/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Oideachais agus Cultúir | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=dg_eac>{{lua idirlín |url=https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/education-youth-sport-and-culture_ga | teideal = Oideachas, an Óige, Spórt agus Cultúr | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_cnect>{{lua idirlín | url = https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/communications-networks-content-and-technology_ga | teideal = Líonraí Cumarsáide, Ábhar agus Teicneolaíocht | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_just>{{lua idirlín | url = https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/justice-and-consumers_ga | teideal = Ceartas agus Tomhaltóirí | dáta = 3 Bealtaine 2024 | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_intpa>{{lua idirlín | url = https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/international-partnerships_ga | teideal = Comhpháirtíochtaí Idirnáisiúnta | dáta = 26 Meitheamh 2026 | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_empl>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/info/departments/employment-social-affairs-and-inclusion_ga | teideal = Fostaíocht, Gnóthaí Sóisialta agus Cuimsiú | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=erasmus>{{lua idirlín |url=https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/erasmus_ga | teideal = Erasmus+ | dáta = 1 Iúil 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=creative>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/creative-europe_ga | teideal = Eoraip na Cruthaitheachta | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=solidarity>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/european-solidarity-corps_ga | teideal = An Cór Dlúthpháirtíochta Eorpach | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=cerv>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/citizens-equality-rights-and-values-cerv_ga | teideal = Saoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna (CERV) | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=iaams>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/intra-africa-academic-mobility-scheme_ga | teideal = Scéim Soghluaisteachta Acadúla laistigh den Afraic | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=youthwiki>{{lua idirlín | url = https://national-policies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki | teideal = Wiki na hÓige | foilsitheoir = EACEA | dátarochtana = 28-07-2027}}</ref> <ref name=eurydice>{{lua idirlín | url = https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/ | teideal = Líonra  Eurydice | foilsitheoir = EACEA | dátarochtana = 28-07-2027}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] kvyp90z4n4eg4xiyqbx848r6zkjlrmd 1322249 1322107 2026-07-31T06:27:19Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Typo 1322249 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Education and Culture Executive Agency''<ref name=CELEX:32021D0173 /> ('''EACEA'''))). Déanann sí bainistíocht ar cláir mhaoinithe an Choimisiún i réimsí amhail is oideachas, cultúr, na meáin, spórt, an óige, saoránacht agus cabhair dhaonnúil. Lonnaithe sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]], [[an Bheilg]], thosaigh EACEA a chuid oibre i mí Eanáir 2006. == Eagraíocht == Tá EACEA faoi mhaoirseacht cúig [[Ard-Stiúrthóireacht]] an Choimisiúin: * Oideachas, an Óige, Spórt agus Cultúr (DG EAC)<ref name=dg_eac /> * Líonraí Cumarsáide, Ábhar agus Teicneolaíocht (DG CNECT)<ref name=dg_cnect /> * Ceartas agus Tomhaltóirí (DG JUST)<ref name=dg_just /> * Comhpháirtíochtaí Idirnáisiúnta (DG INTPA)<ref name=dg_intpa /> * Fostaíocht, Gnóthaí Sóisialta agus Cuimsiú (DG EMPL)<ref name=dg_empl /> Faoi réir an bhuiséid 2021–2027, déanann EACEA bainistíocht ar na cláir mhaoinithe a leanas: * [[Erasmus+]]<ref name=erasmus /> * Eoraip na Cruthaitheachta<ref name=creative /> * An Cór Dlúthpháirtíochta Eorpach<ref name=solidarity /> * Saoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna (CERV)<ref name=cerv/> * Scéim Soghluaisteachta Acadúla laistigh den Afraic<ref name=iaams /> I dteannta leis sin, déanann EACEA maoirseacht ar an Líonra  Eurydice<ref name=eurydice /> agus Wikina hÓige.<ref name=youthwiki /> As an 1 Feabhra 2023 amach, tá Sophie Beernaerts ina stiúrthóir na gníomhaireachta. == Naisc sheachtracha == * [https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2014-2020_ga Tréimhse Cláir 2014-2020] * [https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027_ga Tréimhse Cláir 2021-2027] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/2223032/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Oideachais agus Cultúir | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=dg_eac>{{lua idirlín |url=https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/education-youth-sport-and-culture_ga | teideal = Oideachas, an Óige, Spórt agus Cultúr | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_cnect>{{lua idirlín | url = https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/communications-networks-content-and-technology_ga | teideal = Líonraí Cumarsáide, Ábhar agus Teicneolaíocht | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_just>{{lua idirlín | url = https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/justice-and-consumers_ga | teideal = Ceartas agus Tomhaltóirí | dáta = 3 Bealtaine 2024 | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_intpa>{{lua idirlín | url = https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/international-partnerships_ga | teideal = Comhpháirtíochtaí Idirnáisiúnta | dáta = 26 Meitheamh 2026 | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=dg_empl>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/info/departments/employment-social-affairs-and-inclusion_ga | teideal = Fostaíocht, Gnóthaí Sóisialta agus Cuimsiú | work = commission.europa.eu}}</ref> <ref name=erasmus>{{lua idirlín |url=https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/erasmus_ga | teideal = Erasmus+ | dáta = 1 Iúil 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=creative>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/creative-europe_ga | teideal = Eoraip na Cruthaitheachta | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=solidarity>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/european-solidarity-corps_ga | teideal = An Cór Dlúthpháirtíochta Eorpach | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=cerv>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/citizens-equality-rights-and-values-cerv_ga | teideal = Saoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna (CERV) | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=iaams>{{lua idirlín | url = https://www.eacea.ec.europa.eu/grants/2021-2027/intra-africa-academic-mobility-scheme_ga | teideal = Scéim Soghluaisteachta Acadúla laistigh den Afraic | dáta = 16 Meitheamh 2026 | work = eacea.ec.europa.eu}}</ref> <ref name=youthwiki>{{lua idirlín | url = https://national-policies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki | teideal = Wiki na hÓige | foilsitheoir = EACEA | dátarochtana = 28-07-2027}}</ref> <ref name=eurydice>{{lua idirlín | url = https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/ | teideal = Líonra  Eurydice | foilsitheoir = EACEA | dátarochtana = 28-07-2027}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] 8wkbl05dbghmob1t3s5rvmnsabuj3cj 0 127232 1322108 1322045 2026-07-30T12:45:01Z Saighneánach 72809 Formatting, there’s broken references still 1322108 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is speiceas d’iasc geal fionnuisce ó Mheiriceá Thuaidh é an t-'''iasc geal locha''' ('''''Coregonus clupeaformis''''' ). Faightear Faightear an t-iasc seo fud fud cuid mhór de Cheanada agus i gcodanna de thuaisceart na Stát Aontaithe, lena n-áirítear na [[Na Lochanna Móra|Lochanna Móra]] go léir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dnr.state.mn.us/minnaqua/speciesprofile/lake_whitefish.html|language=en|work=Minnesota Department of Natural Resources|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250716034831/https://www.dnr.state.mn.us/minnaqua/speciesprofile/lake_whitefish.html|archivedate=2025-07-16}}</ref> Uaireanta tugtar "iasc dronnach" ar an iasc geal locha, mar gheall ar a cheann beag i gcomparáid le fad a choirp. Is iasc tráchtála luachmhar é agus tógann iascairí spóirt é ó am go chéile freisin. Bíonn filléid ina n-iasc geal locha deataithe, cuisnithe, nó folúsphacáilte ar fáil i siopaí grósaera i Meiriceá Thuaidh. I measc ainmneacha dúchasacha eile a úsáidtear don iasc seo tá dord Otsego bass, Sault whitefish, gizzard fish, common whitefish, eastern whitefish, Great Lakes whitefish, humpback whitefish, inland whitefish and whitefish. == Sanasaíocht == Ciallaíonn an t-ainm géineas eolaíoch ''Coregonus'' "súil uillinne" sa Ghréigis, agus ciallaíonn an t-ainm speicis ''clupeaformis'' "scadáinchruthach" sa Laidin. == Cur síos == Tá cuma an iasc seo cosúil le héisc gheala eile i bhfo-fhine Coregoninae den fhine bradán Salmonidae, amhail an pollán locha (''Coregonus artedi''). Mar atá le gach salmainid tá [[Eite (iasc)|eite saille air]]. Murab ionann agus an pollán locha, tá srón ag an an t-iasc geal locha atá ag síneadh thar an ngiall íochtarach ghairid, ionas go n-osclaíonn an béal i riocht beagán íochtarach. Dá bhrí sin, is féidir leis an iasc beatha a fháil ar ghrinneall locha nó cáithníní bia a ghabháil as an uisce nó ó dhromchla dobharlaigh. Tá smuit ghearr ag an pollán locha le giall íochtarach a shíneann thar an smuit. Is féidir leis an pollán locha agus an t-iasc geal locha a aithint ón na Hiodontidae mar gheall ar an eite bheag saille droma cúil. I gcéimeanna luatha an tsaoil, ní féidir idirdhealú a dhéanamh idir an an pollán locha agus an t-iasc geal locha bunaithe ar thréithe moirfeolaíocha amháin, agus tá anailísí géiniteacha riachtanach chun speicis a aithint go hiontaofa.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=George|first=Ellen M.|date=26 October 2017|title=Comparison of genetic and visual identification of cisco and lake whitefish larvae from Chaumont Bay, Lake Ontario|url=https://cdnsciencepub.com/doi/abs/10.1139/cjfas-2017-0186|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=75|issue=8|pages=1329–1336|doi=10.1139/cjfas-2017-0186|issn=0706-652X}}</ref> Gné shuntasach eile den iasc geal locha ná dhá liopa beag i ngach polláire.<ref name="Phillips"> {{Cite book-en|title=Fishes of the Minnesota Region|author=Phillips|first=Gary|publisher=University of Minnesota Press|location=Minneapolis|year=1982|isbn=0-8166-0982-9}}</ref> De ghnáth bíonn a dhathú airgid go geal le dathanna droma olóige go glasbhán nó donn. Bíonn na heití bolgacha bán, agus tá imeall dorcha cúil ar an eireaball. ==Tagairtí== gd7ldwwq7glmnrzrjgrot5bm20zaumt 1322109 1322108 2026-07-30T12:45:40Z Saighneánach 72809 Remove soace 1322109 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is speiceas d’iasc geal fionnuisce ó Mheiriceá Thuaidh é an t-'''iasc geal locha''' ('''''Coregonus clupeaformis'''''). Faightear Faightear an t-iasc seo fud fud cuid mhór de Cheanada agus i gcodanna de thuaisceart na Stát Aontaithe, lena n-áirítear na [[Na Lochanna Móra|Lochanna Móra]] go léir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dnr.state.mn.us/minnaqua/speciesprofile/lake_whitefish.html|language=en|work=Minnesota Department of Natural Resources|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250716034831/https://www.dnr.state.mn.us/minnaqua/speciesprofile/lake_whitefish.html|archivedate=2025-07-16}}</ref> Uaireanta tugtar "iasc dronnach" ar an iasc geal locha, mar gheall ar a cheann beag i gcomparáid le fad a choirp. Is iasc tráchtála luachmhar é agus tógann iascairí spóirt é ó am go chéile freisin. Bíonn filléid ina n-iasc geal locha deataithe, cuisnithe, nó folúsphacáilte ar fáil i siopaí grósaera i Meiriceá Thuaidh. I measc ainmneacha dúchasacha eile a úsáidtear don iasc seo tá dord Otsego bass, Sault whitefish, gizzard fish, common whitefish, eastern whitefish, Great Lakes whitefish, humpback whitefish, inland whitefish and whitefish. == Sanasaíocht == Ciallaíonn an t-ainm géineas eolaíoch ''Coregonus'' "súil uillinne" sa Ghréigis, agus ciallaíonn an t-ainm speicis ''clupeaformis'' "scadáinchruthach" sa Laidin. == Cur síos == Tá cuma an iasc seo cosúil le héisc gheala eile i bhfo-fhine Coregoninae den fhine bradán Salmonidae, amhail an pollán locha (''Coregonus artedi''). Mar atá le gach salmainid tá [[Eite (iasc)|eite saille air]]. Murab ionann agus an pollán locha, tá srón ag an an t-iasc geal locha atá ag síneadh thar an ngiall íochtarach ghairid, ionas go n-osclaíonn an béal i riocht beagán íochtarach. Dá bhrí sin, is féidir leis an iasc beatha a fháil ar ghrinneall locha nó cáithníní bia a ghabháil as an uisce nó ó dhromchla dobharlaigh. Tá smuit ghearr ag an pollán locha le giall íochtarach a shíneann thar an smuit. Is féidir leis an pollán locha agus an t-iasc geal locha a aithint ón na Hiodontidae mar gheall ar an eite bheag saille droma cúil. I gcéimeanna luatha an tsaoil, ní féidir idirdhealú a dhéanamh idir an an pollán locha agus an t-iasc geal locha bunaithe ar thréithe moirfeolaíocha amháin, agus tá anailísí géiniteacha riachtanach chun speicis a aithint go hiontaofa.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=George|first=Ellen M.|date=26 October 2017|title=Comparison of genetic and visual identification of cisco and lake whitefish larvae from Chaumont Bay, Lake Ontario|url=https://cdnsciencepub.com/doi/abs/10.1139/cjfas-2017-0186|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=75|issue=8|pages=1329–1336|doi=10.1139/cjfas-2017-0186|issn=0706-652X}}</ref> Gné shuntasach eile den iasc geal locha ná dhá liopa beag i ngach polláire.<ref name="Phillips"> {{Cite book-en|title=Fishes of the Minnesota Region|author=Phillips|first=Gary|publisher=University of Minnesota Press|location=Minneapolis|year=1982|isbn=0-8166-0982-9}}</ref> De ghnáth bíonn a dhathú airgid go geal le dathanna droma olóige go glasbhán nó donn. Bíonn na heití bolgacha bán, agus tá imeall dorcha cúil ar an eireaball. ==Tagairtí== bc543pblookgaus7dvlen5ia1x8cauy 0 127233 1322263 1322062 2026-07-31T08:28:54Z TGcoa 21229 1322263 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Dune erosion at Dooey - Dooey Townland - geograph.org.uk - 3128649.jpg|mion|220x220px|'''An Dumhaigh, [[Gleann Cholm Cille]]''']] [[Íomhá:Fertiliser train, Killiney - geograph.org.uk - 3196271.jpg|mion|220x220px|[[Cill Iníon Léinín]], an t-iarnród i mbaol ó chreimeadh cósta]] Is éard atá i gceist le '''creimeadh cósta'''<ref>i mBearla, ''coastal erosion''</ref> ná an scrios a dhéanann an fharraige, an aeráid nó an aimsir de réir a chéile ar an gcósta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/creimeadh|teideal=creimeadh - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for creimeadh by Foras na Gaeilge|údar=focloir.ie|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-29}}</ref> Ábhalmhór atá an chontúirt a bhaineann le creimeadh cósta timpeall an domhain, Éire san áireamh.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Creimeadh cósta: 'ná fanaimis go scuabfar daoine chun bealaigh!'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0610/1577690-creimeadh-costa-na-fanaimis-go-scuabfar-daoine-chun-bealaigh/|date=2026-06-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Éire == I bpáipéar oibre, a foilsíodh in 2026, a choimisiúnaigh an Chomhairle Chomhairleach um [[Athrú aeráide|Athrú Aeráide]] ó Ollscoil na Gaillimhe, deirtear nach féidir fanacht go dtí go "scuabfar chun bealaigh" daoine agus a dtithe sula rachfar i ngleic leis an gceist. Go dtí 2026, ní raibh suirbhé ar chreimeadh cósta déanta ach in ocht gcontae as na naoi gcontae dhéag in Éirinn a mbaineann an scéal leo. Mar leis na hocht gcontae sin, bhí beagnach 2,300 áitreabh agus 570 ciliméadar d'fhad bóthair i mbaol ó chreimeadh cósta.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Farraige|An fharraige]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Geomoirfeolaíocht]] [[Catagóir:Creimeadh cósta]] [[Catagóir:Mara]] [[Catagóir:Mara na hÉireann]] [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] fulctkck6pojcoryqufmbhn75u76x9e 0 127236 1322093 1322092 2026-07-30T12:21:31Z Saighneánach 72809 Fix formatting 1322093 wikitext text/x-wiki Is [[speiceas]] [[Aves|éin]] den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] [[Cruidín|Alcedinidae]] é an '''cruidín''' deargdhonn (''Ceyx erithaca''). == Dáileadh == Tá cónaí air san India agus in Oirdheisceart na hÁise. Tá sé an-choitianta in Iardheisceart na hIndia, go háirithe ar chósta Konkan, ach ní bhíonn sé coitianta sa Téalainn agus i gceantair sléibhtiúla. == Cur síos == Tá an t-éan seo 13-14cm ar fhad agus tá mais idir 14g agus 20g aige. [[Íomhá:Rufous-backed_Kingfisher_(Ceyx_erithaca)_(8416824325).jpg|clé|mion| Cruidín deargdhonn (Páirc Náisiúnta Gunung Mulu, An Mhalaeisia)]] [[Íomhá:Oriental_dwarf_kingfisher_28.jpg|mion|Cruidín deargdhonn i bPáirc Náisiúnta Kaeng Krachan, an Téalainn. Bealtaine 2022.]] == Gnáthóg == Maireann an cruidín deargdhonn i bhforaoisí trópaiceacha ísealchríche, agus uaireanta i bhforaoisí cnocacha. Fanann sé i bhforaoisí síorghlasa nó neamhshíorghlasa, sean agus athfhástha araon. Maireann sé in aice le srutháin agus le locháin. Suíonn sé ar gheaganna ísle, thart ar 1 go 2 mhéadar os cionn an uisce. == Cothú == Itheann an cruidín deargdhonn feithidí ''agus éisc''. Tagann a aiste bia ó thimpeallachtaí talún agus uisceacha araon. Itheann sé maintisí, criogar, cuileoga agus damháin alla, ach freisin ciaróga uisceacha, portáin bheaga, froganna agus éisc bheaga freisin. == Atáirgeadh == Tarlaíonn an séasúr cúplála i mí an Mheithimh le linn shéasúr an mhonsúin. Déanann an lánúin tollán a thochailt le chéile atá thart ar 1 mhéadar ar fhad i mbruach bog nó i bhfána bóthair. Is giorra a fhad nuair a dhruileáiltear é i ndumha teirmíte nó idir fréamhacha crainn atá tiontaithe bunoscionn. Téann an gailearaí chuig seomra '''breithe''' 13-15cm ar trastomhas agus 5-7cm ar airde, áit a leagann an an cruidín seo 3 go 7 n-ubh.<ref>{{Cite book-en|language=|author=Jiri Felix|title=Faune d'Asie|location=|edition=Gründ|date=1982|pages=302|isbn=2-7000-1512-6|url=}}</ref> == Nótaí agus tagairtí == <references /> [[Catagóir:Liosta Dearg na speiceas is lú imní de chuid an AICD]] o8jq1sywvc5hd6an441wqlfvdwuk0c7 1322174 1322093 2026-07-30T15:23:08Z Ériugena 188 1322174 wikitext text/x-wiki Is [[speiceas]] [[Aves|éin]] den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] [[Cruidín|Alcedinidae]] é an '''cruidín''' deargdhonn (''Ceyx erithaca''). == Dáileadh == Tá cónaí air san India agus in Oirdheisceart na hÁise. Tá sé an-choitianta in Iardheisceart na hIndia, go háirithe ar chósta Konkan, ach ní bhíonn sé coitianta sa Téalainn agus i gceantair sléibhtiúla. == Cur síos == Tá an t-éan seo 13-14cm ar fhad agus tá mais idir 14g agus 20g aige. [[Íomhá:Rufous-backed_Kingfisher_(Ceyx_erithaca)_(8416824325).jpg|clé|mion| Cruidín deargdhonn (Páirc Náisiúnta Gunung Mulu, An Mhalaeisia)]] [[Íomhá:Oriental_dwarf_kingfisher_28.jpg|mion|Cruidín deargdhonn i bPáirc Náisiúnta Kaeng Krachan, an Téalainn. Bealtaine 2022.]] == Gnáthóg == Maireann an cruidín deargdhonn i bhforaoisí trópaiceacha ísealchríche, agus uaireanta i bhforaoisí cnocacha. Fanann sé i bhforaoisí síorghlasa nó neamhshíorghlasa, sean agus athfhástha araon. Maireann sé in aice le srutháin agus le locháin. Suíonn sé ar gheaganna ísle, thart ar 1 go 2 mhéadar os cionn an uisce. == Cothú == Itheann an cruidín deargdhonn feithidí ''agus éisc''. Tagann a aiste bia ó thimpeallachtaí talún agus uisceacha araon. Itheann sé [[Maintis|maintisí]], [[criogar]], [[Diptera|cuileoga]] agus [[Damhán alla|damháin alla]], ach freisin ciaróga uisceacha, [[Portán|portáin]] bheaga, [[Frog|froganna]] agus [[Iasc|éisc]] bheaga freisin. == Atáirgeadh == Tarlaíonn an séasúr cúplála i mí an Mheithimh le linn shéasúr an mhonsúin. Déanann an lánúin tollán a thochailt le chéile atá thart ar 1 mhéadar ar fhad i mbruach bog nó i bhfána bóthair. Is giorra a fhad nuair a dhruileáiltear é i ndumha teirmíte nó idir fréamhacha crainn atá tiontaithe bunoscionn. Téann an gailearaí chuig seomra '''breithe''' 13-15cm ar trastomhas agus 5-7cm ar airde, áit a leagann an an cruidín seo 3 go 7 n-ubh.<ref>{{Cite book-en|language=|author=Jiri Felix|title=Faune d'Asie|location=|edition=Gründ|date=1982|pages=302|isbn=2-7000-1512-6|url=}}</ref> == Nótaí agus tagairtí == <references /> [[Catagóir:Liosta Dearg na speiceas is lú imní de chuid an AICD]] rshkwyut093nt1hhasb7x0li90a95ui 1322175 1322174 2026-07-30T15:25:36Z Ériugena 188 1322175 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[speiceas]] [[Aves|éin]] den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] [[Cruidín|Alcedinidae]] é an '''cruidín''' deargdhonn (''Ceyx erithaca''). == Dáileadh == Tá cónaí air san India agus in Oirdheisceart na hÁise. Tá sé an-choitianta in Iardheisceart na hIndia, go háirithe ar chósta Konkan, ach ní bhíonn sé coitianta sa Téalainn agus i gceantair sléibhtiúla. == Cur síos == Tá an t-éan seo 13-14cm ar fhad agus tá mais idir 14g agus 20g aige. [[Íomhá:Rufous-backed_Kingfisher_(Ceyx_erithaca)_(8416824325).jpg|clé|mion| Cruidín deargdhonn (Páirc Náisiúnta Gunung Mulu, An Mhalaeisia)]] [[Íomhá:Oriental_dwarf_kingfisher_28.jpg|mion|Cruidín deargdhonn i bPáirc Náisiúnta Kaeng Krachan, an Téalainn. Bealtaine 2022.]] == Gnáthóg == Maireann an cruidín deargdhonn i bhforaoisí trópaiceacha ísealchríche, agus uaireanta i bhforaoisí cnocacha. Fanann sé i bhforaoisí síorghlasa nó neamhshíorghlasa, sean agus athfhástha araon. Maireann sé in aice le srutháin agus le locháin. Suíonn sé ar gheaganna ísle, thart ar 1 go 2 mhéadar os cionn an uisce. == Cothú == Itheann an cruidín deargdhonn feithidí ''agus éisc''. Tagann a aiste bia ó thimpeallachtaí talún agus uisceacha araon. Itheann sé [[Maintis|maintisí]], [[criogar]], [[Diptera|cuileoga]] agus [[Damhán alla|damháin alla]], ach freisin ciaróga uisceacha, [[Portán|portáin]] bheaga, [[Frog|froganna]] agus [[Iasc|éisc]] bheaga freisin. == Atáirgeadh == Tarlaíonn an séasúr cúplála i mí an Mheithimh le linn shéasúr an mhonsúin. Déanann an lánúin tollán a thochailt le chéile atá thart ar 1 mhéadar ar fhad i mbruach bog nó i bhfána bóthair. Is giorra a fhad nuair a dhruileáiltear é i ndumha teirmíte nó idir fréamhacha crainn atá tiontaithe bunoscionn. Téann an gailearaí chuig seomra '''breithe''' 13-15cm ar trastomhas agus 5-7cm ar airde, áit a leagann an an cruidín seo 3 go 7 n-ubh.<ref>{{Cite book-en|language=|author=Jiri Felix|title=Faune d'Asie|location=|edition=Gründ|date=1982|pages=302|isbn=2-7000-1512-6|url=}}</ref> == Nótaí agus tagairtí == <references /> [[Catagóir:Liosta Dearg na speiceas is lú imní de chuid an AICD]] facrre6a5wev082wffishuz8olduo0s 0 127237 1322100 2026-07-30T12:33:26Z Elvis3939 76036 Leathanach cruthaithe le '’S e an '''treas mìle-bliadhna''' den ''[[Anno Domini]]'' no [[Linn Choitcheann]] an [[mìle-bliadhna]] làithreach a’ dol thairis air na bliadhnaichean 2001 gu 3000. Thòisich e air 1 Faoilleach, 2001 ([[Àireamhan Ròmanach|MMI]])<!-- Tha 2001 ceart leis nach eil bliadhna neoni ann an siostam AD (a bharrachd air sin, faic MOS:CENTURY) --> agus thig e gu crìch air 31 Dùbhlachd, 3000 ([[Àireamhan Ròmanach|MMM]]), ([[21ú haois|21mh]] gu [[30ú haois|30mh]...' 1322100 wikitext text/x-wiki ’S e an '''treas mìle-bliadhna''' den ''[[Anno Domini]]'' no [[Linn Choitcheann]] an [[mìle-bliadhna]] làithreach a’ dol thairis air na bliadhnaichean 2001 gu 3000. Thòisich e air 1 Faoilleach, 2001 ([[Àireamhan Ròmanach|MMI]])<!-- Tha 2001 ceart leis nach eil bliadhna neoni ann an siostam AD (a bharrachd air sin, faic MOS:CENTURY) --> agus thig e gu crìch air 31 Dùbhlachd, 3000 ([[Àireamhan Ròmanach|MMM]]), ([[21ú haois|21mh]] gu [[30ú haois|30mh]] linntean; ann an reul-eòlas: [[Latha Julian|JD]] {{val|2451910.5|fmt=gaps}} &#x2013; {{val|2817151.5|fmt=gaps}}<ref>{{Cite web|url=https://keisan.casio.com/exec/system/1227779487|title=Àireamh Latha Julian bho Àireamhair Ceann-latha|làrach-lìn=Àireamhachadh àrd-chruinneas airson beatha no saidheans.}}</ref>). Tha [[sgrùdaidhean san àm ri teachd]] leantainneach a’ feuchainn ri tuigsinn dè a dh’ fhaodadh leantainn air adhart agus dè a dh’ fhaodadh atharrachadh san ùine seo agus nas fhaide air falbh. == Ro-innse agus ro-innsean nach eil air an gabhail a-steach air an loidhne-tìm seo == {| class="wikitable" !Ro-innse no ro-aithris !Adhbhar airson an dùnadh a-mach |- |Tachartasan apocalyptach |Atharrachadh gu: [[Liosta de cheann-latha a chaidh a ro-innse airson tachartasan apocalyptach]] |- |Tachartasan reul-eòlais |Atharrachadh gu: [[Liosta de thachartasan reul-eòlais san àm ri teachd]], tha artaigilean ann cuideachd airson [[Liosta de dh’eclipsean gealaich san 21mh linn|gealaich]] agus [[Liosta de dh’eclipsean grèine san 21mh linn|grèine]] a tha ri thighinn san 21mh linn. |- |Tachartasan mìosachain |Atharrachadh gu: [[Liosta de thachartasan mìosachain san àm ri teachd]] |- |Tachartasan ficseanail |Atharrachadh gu: [[Àm ri teachd faisg air làimh ann am ficsean]] agus [[Liosta de fhilmichean suidhichte san àm ri teachd]] |- |Tachartasan [[ceud bliadhna]] (dà, trì, msaa.) faisg air làimh |Chan eil iad sin air an gabhail a-steach air sgàth neo-riaghailteachd agus [[Vicipéid:BIAS|cùisean claonaidh]] cruinneil. |- |Àireamh-shluaigh |Iomarcach do: [[Ro-mheasaidhean air fàs sluaigh]] |- |An Dàrna Tighinn |Iomarcach do: [[Ro-innse agus tagraidhean airson an Dàrna Tighinn]] |- |Capsalan ùine |A bharrachd air: [[Liosta de chapsalan ùine]], tha eadar 10,000 agus 15,000 capsal ùine air feadh an t-saoghail.<ref name="CiN8P">{{cite web|url=http://www.oglethorpe.edu/about_us/crypt_of_civilization/international_time_capsule_society.asp|title=Oilthigh Oglethorpe - Comann Eadar-nàiseanta nan Capsalan Ùine|access-date=2008-07-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620232510/http://www.oglethorpe.edu/about_us/crypt_of_civilization/international_time_capsule_society.asp|archive-date=2008-06-20}}</ref> |} == 21mh linn == == 22mh linn == == 23mh linn == == 24mh linn == == 25mh linn == * 2439 (measaichte): Ruigidh an teachdaireachd "[[Across the Universe (message)|Across the Universe]]" a chaidh a chraoladh le NASA ann an 2008 [[Polaris]].<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna22951001|language=en|work=NBC News|title=NASA a’ giùlan ceòl nan Beatles chun nan reultan|access-date=22 Faoilleach 2022}}</ref> * 2464: Tha e san amharc capsal-tìm a chaidh a thiodhlacadh aig [[Cape Canaveral Launch Complex 14]] anns na Stàitean Aonaichte fhosgladh.<ref><nowiki>{{cite web |url=</nowiki>http://www.waymarking.com/waymarks/WMH6RF_Mercury_7_Time_Capsule_Cape_Canaveral_Air_Force_Station |title=Mercury 7 Time Capsule - Stèisean Feachd Adhair Cape Canaveral - Capsulan-tìm air |foillsichear=Waymarking.com |ceann-latha= |ceann-latha-ruigsinn=2022-01-26}</ref> * 2492: An 1,000mh ceann-bliadhna bho ràinig [[Christopher Columbus]] Ameireagaidh ann an 1492. == 26mh linn == * c. 2500: Tha ro-mheasaidhean gnàth-shìde a’ ro-innse cruth-tìre lom airson [[coille-uisge Amazon]] am measg ìrean uisge ìosal mar thoradh air crìonadh fàsmhorachd.<ref>{{Cite journal|last=Lyon|first=Christopher|date=Sultain 2021|title=Feumaidh rannsachadh agus gnìomh atharrachadh clìomaid coimhead nas fhaide na 2100|journal=Global Change Biology|language=en|volume=28|issue=2|pages=349–361|doi=10.1111/gcb.15871|pmid=34558764|s2cid=230588117|issn=1354-1013|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://theconversation.com/our-climate-projections-for-2500-show-an-earth-that-is-alien-to-humans-167744|language=en|last1=Dunhill|first1=Alex|last2=Beckerman|first2=Andrew P.|last3=Burke|first3=Ariane|last4=Allen|first4=Bethany|last5=Smith|first5=Crìsdean|last6=Lyon|first6=Crìsdean|last7=Hill|first7=Daniel J.|last8=Saupe|first8=Erin|last9=McKay|first9=Seumas|title=Tha na ro-mheasaidhean gnàth-shìde againn airson 2500 a’ sealltainn Talamh a tha coimheach do dhaoine|access-date=2022-08-26|website=An Còmhradh}}</ref> == 27mh linn == * 2640: Air 5 Sultain, thathar an dùil gun tig crìoch air taisbeanadh 639 bliadhna de dh’obair organ [[John Cage]] ''[[Cho mall ’s a ghabhas]]'' (a thòisich ann an 2001) aig Eaglais Naomh Burchardi ann an [[Halberstadt]], a’ Ghearmailt.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7490776.stm|title='Cuirm-chiùil as fhaide san t-saoghal' a-rithist|publisher=[[BBC News]]|date=5 Iuchar 2008|access-date=23 Gearran 2021|author=Steve Rosenberg}}</ref> == 28mh linn == {{redirect|2707|am plèana leasaichte a chaidh a chur dheth|Boeing 2707}} == 29mh linn == {{ath-sheòladh|2894|an nobhail|2894 (nobhail){{!}}''2894'' (nobhail)}} * <!-- Cuin? -->Thig crìoch air màl Cladh Caitligeach Naomh Mìcheal (Happy Valley) ann an Hong Kong air sràid uasal Saint Fulan ann an Wanzai às dèidh [[Màil 999-bliadhna ann an Hong Kong|màil 999-bliadhna]], a’ gabhail ris nach atharraich inbhe laghail ron cheann-latha sin.<ref>{{Cite web|url=http://lbms03.cityu.edu.hk/oaps/ctl2012-4514-lcy965.pdf|title=A’ stèidheachadh na slighe dualchais cuspaireil -- Slighe Dualchais Happy Valley: Seng Lou Beng Sei ann an Happy Valley}}</ref> * 2883: Air 4 Faoilleach, thig crìoch air màl CPR ([[Rèile a’ Chuain Shèimh Chanada]]) air an O&Q ([[Rèile Ontario agus Quebec|Ontario agus Quebec]]), às dèidh [[màil 999-bliadhna]].<ref>''Achd gus dearbhadh a dhèanamh air màl Rèile Ontario agus Quebec do Chompanaidh Rèile a’ Chuain Shèimh Chanada, agus airson adhbharan eile'', S.C. 1884, c. 54, a’ dearbhadh an {{cite web|url=https://archive.org/stream/cihm_11448#page/n7/mode/2up|date=Am Faoilleach 1884|title=Cùmhnant màil: Companaidh Rèile Ontario is Quebec gu Companaidh Rèile a’ Chuain Shèimh Chanada}}</ref> == 30mh linn == {{ath-stiùireadh|2929|a’ chompanaidh meadhanan Ameireaganach|2929 Cur-seachad}} {{ath-stiùireadh|3000 AD|am film|Boireannaich Ghlacte{{!}}''Boireannaich Ghlacte''|an t-òran Busted|Bliadhna 3000}} * 2951: Tha Capsal-Ùine Dà-cheud Bliadhna Los Angeles ann an garaids fon talamh Ceàrnag Pershing gu bhith air fhosgladh.<ref>{{cite web|url=https://gizmodo.com/19-amazing-time-capsules-still-underground-and-whats-512832682|work=Gizmodo|title=19 Capsalan-Ùine Iongantach Fhathast Fon Talamh (Agus Dè a tha annta)|date=2013-06-12|access-date=2026-02-22}}</ref> * 2957: Tha Capsal-Ùine Àrd-theicneòlais MIT gu bhith air fhosgladh.<ref>{{cite web|url=https://www.mentalfloss.com/history/time-capsules-waiting-to-be-opened|work=Mental Floss|title=11 Capsulan-Ùine a’ Feitheamh ri bhith air am Fosgladh|date=2022-05-16|access-date=2026-02-22}}</ref> * {{circa|2965}}: Thathar an dùil gun till an saideal niùclasach [[SNAP-10A]], a chaidh a chur air bhog ann an 1965 gu orbit {{cvt|700|km}} os cionn na Talmhainn, gu uachdar na Talmhainn.<ref>{{Cite book|last=Staub|first=D.W.|tiotal=Aithisg Gheàrr-chunntas SNAP 10|ceann-latha=25 Màrt 1967|foillsichear=Atomics International Division of North American Aviation, Inc., Canoga Park, California|id=NAA-SR-12073}}</ref><ref>{{Luaidh naidheachdan|ceann-latha=30 Màrt 1978|tiotal=Na Stàitean Aonaichte INNTREACHADH: Tubaist saideal a leig ghathan ma sgaoil|url=http://nla.gov.au/nla.news-article110889894|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821081410/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/110889894|archive-date=21 Lùnastal 2021|access-date=12 Lùnastal 2017|work=[[The Canberra Times]]|location=Astràilia Capital Territory, Astràilia|page=5|via=Leabharlann Nàiseanta Astràilia|volume=52|iris=15,547|quote=Chaidh Snap 10A a chur air bhog ann an 1965 agus a’ giùlan mu 4.5 cileagram de uranium-235, tha e ann an orbit 1,000-bliadhna ...}}</ref> * 2968: An Helium Centennial Time Tha ceithir [[capsal-tìm]] fa leth ann an Carragh-cuimhne nan Colbhan-tìm ann an [[Amarillo, Texas]], agus thathar an dùil gun tèid am fear mu dheireadh fhosgladh 1,000 bliadhna an dèidh do Charragh-cuimhne nan Colbhan-tìm a bhith glaiste ann an 1968. * 2991: Bidh Bhèineas a’ falach Neptune.<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_future_astronomical_events|work=Wikipedia|title=List of future reul-events|access-date=2026-02-22}}</ref> * 2999: Thathar an dùil gun tèid crìoch a chur air an sgrìobhadh ''[[Longplayer]]'' air 31 Dùbhlachd 2999, a’ comharrachadh deireadh a’ phìos ciùil mìle bliadhna. ** Thèid comharrachadh na Mìle Bliadhna a chumail air an aon cheann-latha,{{Feumar luaidh|ceann-latha=Giblean 2025}} 1,000 bliadhna an dèidh a’ chiad chomharrachadh air 31 Dùbhlachd 1999. ** Tha dùil gun tèid capsal na h-ùine ann an [[Ionad Chinook]] ann an [[Calgary]], [[Alberta]], Canada fhosgladh air an aon cheann-latha an dèidh dha a bhith air a seuladh ann an 1999.<ref>{{cite web|url=http://www.chinookcentre.com/en/centreinfo/Pages/FeaturesTimeCapsule.aspx|title=Time Capsule|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321234504/http://www.chinookcentre.com/en/centreinfo/Pages/FeaturesTimeCapsule.aspx|archive-date=21 Màrt 2012|url-status=dead}}</ref> * 3000: Bidh Gamma Cephei na rionnag a tuath air sgàth ro-ruith nan co-ionnanachdan.<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_future_astronomical_events|work=Wikipedia|title=Liosta de thachartasan reul-eòlais san àm ri teachd|access-date=2026-02-22}}</ref> ** Tha dùil gun tèid Seòmraichean-tasgaidh na Mìle Bliadhna ann an Guildford, Sasainn fhosgladh.<ref>{{cite web|url=https://www.mentalfloss.com/history/time-capsules-waiting-to-be-opened|work=Mental Floss|title=11 Capsulan-Ùine a’ Feitheamh ri bhith air am Fosgladh|date=2022-05-16|access-date=2026-02-22}}</ref> ** Tha dùil gun tèid Capsulan-Ùine an New York Times aig Taigh-tasgaidh Eachdraidh Nàdair Ameireagaidh fhosgladh.<ref>{{cite lìn|url=https://www.westsiderag.com/2018/07/20/museum-moves-new-york-time-capsule-to-be-opened-in-the-year-3000|title=Tha Taigh-tasgaidh a’ Gluasad Capsal-Ùine New York Times gus a bhith air fhosgladh sa bhliadhna 3000|work=West Side Rag|date=2018-07-20|access-date=2026-02-22}}</ref> == Faic cuideachd == * [[Loidhnichean-tìm an ama ri teachd]] * [[Anthropocene]] * [[Ro-shealladh (saidhgeòlas)]] * [[Geàrr-chunntas air sgrùdaidhean san àm ri teachd]] * [[Ro-innse teicneòlais]] {{Mìle Bliadhna}} {{Smachd ùghdarrais}} [[Catagóir:Mìle Bliadhna]] pzixgmjv1jfdqvghour7eewn38furoq 0 127238 1322102 2026-07-30T12:35:50Z Elvis3939 76036 Leathanach cruthaithe le '[[Íomhá:2nd_millennium_montage.png|mion|338x338px]] Thòisich an '''2na mìle-bliadhna''' air [[1 Faoilleach]], [[1001]] agus chrìochnaich e air [[31 Dùbhlachd]], [[2000]]. == Linntean agus deicheadan == {| cellpadding="3" border="0" | align="deas" |'''[[11mh linn]]''' | align="clì" |[[1000an (deichead)|1000an]] |[[1010an]] | align="deas" |[[1020an]] | align="deas" |[[1030an]] | align="deas" |[[1040an]] | align="deas" |[[1050an]] |[[1060an]] |[[1070an]] |1...' 1322102 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:2nd_millennium_montage.png|mion|338x338px]] Thòisich an '''2na mìle-bliadhna''' air [[1 Faoilleach]], [[1001]] agus chrìochnaich e air [[31 Dùbhlachd]], [[2000]]. == Linntean agus deicheadan == {| cellpadding="3" border="0" | align="deas" |'''[[11mh linn]]''' | align="clì" |[[1000an (deichead)|1000an]] |[[1010an]] | align="deas" |[[1020an]] | align="deas" |[[1030an]] | align="deas" |[[1040an]] | align="deas" |[[1050an]] |[[1060an]] |[[1070an]] |[[1080an]] |[[1090an]] |- |'''[[12mh linn]]''' |[[1100an (deichead)|1100an]] |[[1110an]] |[[1120an]] |[[1130an]] |[[1140an]] |[[1150an]] |[[1160an]] |[[1170an]] |[[1180an]] |[[1190an]] |- |'''[[13mh linn]]''' |[[1200an (deich bliadhna)|1200an]] |[[1210an]] |[[1220an]] |[[1230an]] |[[1240an]] |[[1250an]] |[[1260an]] |[[1270an]] |[[1280an]] |[[1290an]] |- |'''[[14mh linn]]''' |[[1300an (deich bliadhna)|1300an]] |[[1310an]] |[[1320an]] |[[1330an]] |[[1340an]] |[[1350an]] |[[1360an]] |[[1370an]] |[[1380an]] |[[1390an]] |- |'''[[15mh linn]]''' |[[1400an (deich bliadhna)|1400an]] |[[1410an]] |[[1420an]] |[[1430an]] |[[1440an]] |[[1450an]] |[[1460an]] |[[1470an]] |[[1480an]] |[[1490an]] |- |'''[[16mh linn]]''' |[[1500an (deich bliadhna)|1500an]] |[[1510an]] |[[1520an]] |[[1530an]] |[[1540an]] |[[1550an]] |[[1560an]] |[[1570an]] |[[1580an]] |[[1590an]] |- |'''[[17mh linn]]''' |[[1600an (deich bliadhna)|1600an]] |[[1610an]] |[[1620an]] |[[1630an]] |[[1640an]] |[[1650an]] |[[1660an]] |[[1670an]] |[[1680an]] |[[1690an]] |- |'''[[18mh linn]]''' |[[1700an (deich bliadhna)|1700an]] |[[1710an]] |[[1720an]] |[[1730an]] |[[1740an]] |[[1750an]] |[[1760an]] |[[1770an]] |[[1780an]] |[[1790an]] |- |'''[[19mh linn]]''' |[[1800an (deich bliadhna)|1800an]] |[[1810an]] |[[1820an]] |[[1830an]] |[[1840an]] |[[1850an]] |[[1860an]] |[[1870an]] |[[1880an]] |[[1890an]] |- |'''[[20mh linn]]''' |[[1900an (deich bliadhna)|1900an]] |[[1910an]] |[[1920an]] |[[1930an]] |[[1940an]] |[[1950an]] |[[1960an]] |[[1970an]] |[[1980an]] |[[1990an]] |} [[Catagóir:An 2na mìle-bliadhna]] kb4fqooxe6y5kujl1nq24met1l3gnck 0 127239 1322113 2026-07-30T12:52:48Z Elvis3939 76036 Leathanach cruthaithe le '<includeonly>{{#invoke:sidebar|sidebar|name=Bogsa na Mìle Bliadhna|class=hlist |heading1=[[Mìle Bliadhna]] |heading1style = padding-top: 1em; |content1= *{{dr|m|m|{{{1|1}}}|-1|y}} *{{dr|m|m|{{{1|1}}}|0|{{#switch:{{{1|1}}}|1=ya|y}}}} *{{dr|m|m|{{{1|1}}}|1|{{#switch:{{{1|1}}}|-1|1=ya|y}}}} |heading2=[[Linntean]] |content2= *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|0}} *{{d r|m|c|{{{1|1}}}|1}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|2}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|3}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|4}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|5}...' 1322113 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:sidebar|sidebar|name=Bogsa na Mìle Bliadhna|class=hlist |heading1=[[Mìle Bliadhna]] |heading1style = padding-top: 1em; |content1= *{{dr|m|m|{{{1|1}}}|-1|y}} *{{dr|m|m|{{{1|1}}}|0|{{#switch:{{{1|1}}}|1=ya|y}}}} *{{dr|m|m|{{{1|1}}}|1|{{#switch:{{{1|1}}}|-1|1=ya|y}}}} |heading2=[[Linntean]] |content2= *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|0}} *{{d r|m|c|{{{1|1}}}|1}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|2}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|3}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|4}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|5}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|6}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|7}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|8}} *{{dr|m|c|{{{1|1}}}|9}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation|content= {{Millenniumbox}} Cruth bunaiteach: {{-}} {{Millenniumbox|3}} {{Millenniumbox|-1}} Bidh an teamplaid seo a’ cruthachadh bogsa seòlaidh airson artaigil mìle bliadhna. Tha na h-eisimpleirean air an làimh dheis air an cruthachadh le bhith a’ cleachdadh <nowiki>{{millenniumbox|3}} agus {{millenniumbox|-1}}</nowiki>. [[Roinn-seòrsa:Teamplaidean linn eachdraidheil|Millenniumbox]] }} </noinclude> 2dnyme52xgmzzlb4967d4m9h3r5fr4r 0 127240 1322213 2026-07-30T17:07:54Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Rón beag]] go [[Phoca vitulina]] 1322213 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Phoca vitulina]] 80isrsyu31ngvo2eloidzigi1ggf6n1 0 127241 1322223 2026-07-30T23:08:05Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Scríbhneoir Breatnaise ab ea '''Eigra Lewis Roberts''' a chaith 60 bliain i mbun pinn agus a scríobh beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref>...' 1322223 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scríbhneoir Breatnaise ab ea '''Eigra Lewis Roberts''' a chaith 60 bliain i mbun pinn agus a scríobh beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} hb4iga8g2e0mfsn3adw7jpgnm49u9q7 1322224 1322223 2026-07-30T23:19:08Z TGcoa 21229 1322224 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'úrscéalaí, drámadóir agus gearrscéalaí Breatnaise í '''Eigra Lewis Roberts''' ([[7 Lúnasa]] [[1939]] - [[5 Márta]] [[2026]]). , í ar an , agus <ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eigra_Lewis_Roberts|teideal=Eigra Lewis Roberts|work=Vicipéid an Bhéarla|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://funeral-notices.co.uk/notice/roberts/5293388|teideal=The obituary notice of Eigra Lewis Roberts|work=funeral-notices.co.uk|dátarochtana=2026-07-31}}</ref> Chaith sí 60 bliain i mbun pinn agus a scríobh beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref> == Óige agus oideachas == Rugadh Roberts i mBlaenau Ffestiniog, i dtuaisceart na Breataine Bige sa bhliain 1939. D'fhreastail sí ar Scoil Chontae Ffestiniog, in éineacht leis an scríbhneoir John Rowlands agus leis an bhfile Gwyn Thomas. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ar an ollscoil i m[[Bangor]] chun staidéar a dhéanamh ar an mBreatnais agus ar Léann an Bhíobla. De réir cuntas amháin, bhraith sí go raibh "an Spiorad" tar éis breith uirthi le linn a cuid staidéir agus í a sheoladh i dtreo na scríbhneoireachta ina áit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> Bhuaigh sí duais oscailte na nuascéalaíochta ag [[Eisteddfod|Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige]] i gCaernarfon i 1959, agus gan í ach 20 bliain d'aois, as a chéad úrscéal, ''Brynhyfryd''. == Gairm == Sna 1960idí agus sna 1970idí, bhí aithne uirthi as scríobh faoi shaol agus faoi mhíshástacht na mban sa Bhreatain Bheag tar éis an Dara Cogadh Domhanda — ábhar nár thug mórán scríbhneoirí Breatnaise eile aird air ag an am. Sna 1980idí, scríobh sí script don chlár teilifíse ''Minafon'', bunaithe ar a húrscéal féin ''Mis o Fehefin'' (1980), don stáisiún nuabhunaithe [[S4C]]. I 2006, d'fhoilsigh sí a céad úrscéal i mBéarla, ''Return Ticket'', úrscéal bunaithe go páirteach ar a saol féin. An bhliain chéanna, bhuaigh sí an Choróin ag Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i Swansea as cnuasach dánta faoin bhfile Meiriceánach [[Sylvia Plath]]. I 2013, roghnaíodh a saothar ''Parlwr Bach'' ar an ngearrliosta do ghradam Leabhar na Bliana sa Bhreatain Bheag. Le linn a saoil, scríobh sí breis is 30 leabhar — úrscéalta, drámaí, gearrscéalta agus leabhair do pháistí ina measc — thar tréimhse breis is 60 bliain.<ref name="tuairisc">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> == Saol pearsanta == Phós sí Llew, agus bhí triúr clainne acu: Sioned, Urien agus Gwydion. Mhúin sí i Holyhead agus i Llanrwst, agus chaith sí cuid mhór dá saol ina cónaí i [[Dolwyddelan]]. I mí Iúil 2026, craoladh clár cuimhneacháin fúithi dar teideal ''Eigra'' ar S4C agus ar BBC iPlayer, ina raibh agallaimh léi féin, lena fear céile Llew, lena gaolta, agus le scríbhneoirí eile — an tOllamh Angharad Price ina measc. Léirigh an clár go raibh sí tiomanta don scríbhneoireacht ó dhúchas, ag scríobh go laethúil i mbothán ag bun an ghairdín, agus gur mhór an dúil a bhí aici i saothar Sylvia Plath agus Katherine Mansfield.<ref name="tuairisc" /> Cailleadh í in Ospidéal Gwynedd, i mBangor, ar an [[5 Márta]] [[2026]], in aois a 86 bliain. == Saothair roghnaithe == * ''Brynhyfryd'' (1959) * ''Mis o Fehefin'' (1980) * ''Return Ticket'' (2006) * ''Parlwr Bach'' (2013) == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Roberts, Eigra Lewis }} [[Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] nve2xcp1eupg807y7xm35tbm22u7ypf 1322225 1322224 2026-07-30T23:39:13Z TGcoa 21229 1322225 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'úrscéalaí, drámadóir agus gearrscéalaí Breatnaise í '''Eigra Lewis Roberts''' ([[7 Lúnasa]] [[1939]] - [[5 Márta]] [[2026]]). , í ar an , agus <ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eigra_Lewis_Roberts|teideal=Eigra Lewis Roberts|work=Vicipéid an Bhéarla|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://funeral-notices.co.uk/notice/roberts/5293388|teideal=The obituary notice of Eigra Lewis Roberts|work=funeral-notices.co.uk|dátarochtana=2026-07-31}}</ref> Chaith sí 60 bliain i mbun pinn agus a scríobh beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref> [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551189) (cropped).jpg|clé|mion|189x189px|1974]] [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551187) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|1974]] [[Íomhá:Mis o Fehefin.jpg|clé|mion|227x227px|Úrscéal 'Mis o Fehefin' (1980)]] == Óige agus oideachas == Rugadh Roberts i mBlaenau Ffestiniog, i dtuaisceart na Breataine Bige sa bhliain 1939. D'fhreastail sí ar Scoil Chontae Ffestiniog, in éineacht leis an scríbhneoir John Rowlands agus leis an bhfile Gwyn Thomas. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ar an ollscoil i m[[Bangor]] chun staidéar a dhéanamh ar an mBreatnais agus ar Léann an Bhíobla. De réir cuntas amháin, bhraith sí go raibh "an Spiorad" tar éis breith uirthi le linn a cuid staidéir agus í a sheoladh i dtreo na scríbhneoireachta ina áit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> Bhuaigh sí duais oscailte na nuascéalaíochta ag [[Eisteddfod|Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige]] i gCaernarfon i 1959, agus gan í ach 20 bliain d'aois, as a chéad úrscéal, ''Brynhyfryd''. == Gairm == Sna 1960idí agus sna 1970idí, bhí aithne uirthi as scríobh faoi shaol agus faoi mhíshástacht na mban sa Bhreatain Bheag tar éis an Dara Cogadh Domhanda — ábhar nár thug mórán scríbhneoirí Breatnaise eile aird air ag an am. Sna 1980idí, scríobh sí script don chlár teilifíse ''Minafon'', bunaithe ar a húrscéal féin ''Mis o Fehefin'' (1980), don stáisiún nuabhunaithe [[S4C]]. I 2006, d'fhoilsigh sí a céad úrscéal i mBéarla, ''Return Ticket'', úrscéal bunaithe go páirteach ar a saol féin. An bhliain chéanna, bhuaigh sí an Choróin ag Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i Swansea as cnuasach dánta faoin bhfile Meiriceánach [[Sylvia Plath]]. I 2013, roghnaíodh a saothar ''Parlwr Bach'' ar an ngearrliosta do ghradam Leabhar na Bliana sa Bhreatain Bheag. Le linn a saoil, scríobh sí breis is 30 leabhar — úrscéalta, drámaí, gearrscéalta agus leabhair do pháistí ina measc — thar tréimhse breis is 60 bliain.<ref name="tuairisc">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> == Saol pearsanta == Phós sí Llew, agus bhí triúr clainne acu: Sioned, Urien agus Gwydion. Mhúin sí i Holyhead agus i Llanrwst, agus chaith sí cuid mhór dá saol ina cónaí i [[Dolwyddelan]]. I mí Iúil 2026, craoladh clár cuimhneacháin fúithi dar teideal ''Eigra'' ar S4C agus ar BBC iPlayer, ina raibh agallaimh léi féin, lena fear céile Llew, lena gaolta, agus le scríbhneoirí eile — an tOllamh Angharad Price ina measc. Léirigh an clár go raibh sí tiomanta don scríbhneoireacht ó dhúchas, ag scríobh go laethúil i mbothán ag bun an ghairdín, agus gur mhór an dúil a bhí aici i saothar Sylvia Plath agus Katherine Mansfield.<ref name="tuairisc" /> Cailleadh í in Ospidéal Gwynedd, i mBangor, ar an [[5 Márta]] [[2026]], in aois a 86 bliain. == Saothair roghnaithe == * ''Brynhyfryd'' (1959) * ''Mis o Fehefin'' (1980) * ''Return Ticket'' (2006) * ''Parlwr Bach'' (2013) == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Roberts, Eigra Lewis }} [[Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] mp2lw6seloyi2j2q61m7ad3xemy4k8p 1322232 1322225 2026-07-30T23:44:31Z TGcoa 21229 1322232 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'úrscéalaí, drámadóir agus gearrscéalaí Breatnaise í '''Eigra Lewis Roberts''' ([[7 Lúnasa]] [[1939]] - [[5 Márta]] [[2026]]). , í ar an , agus <ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eigra_Lewis_Roberts|teideal=Eigra Lewis Roberts|work=Vicipéid an Bhéarla|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://funeral-notices.co.uk/notice/roberts/5293388|teideal=The obituary notice of Eigra Lewis Roberts|work=funeral-notices.co.uk|dátarochtana=2026-07-31}}</ref> Chaith sí 60 bliain i mbun pinn agus a scríobh beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref> [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551189) (cropped).jpg|clé|mion|189x189px|1974]] [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551187) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|1974]] [[Íomhá:Mis o Fehefin.jpg|clé|mion|227x227px|Úrscéal 'Mis o Fehefin' (1980)]] == Óige agus oideachas == Rugadh Roberts i mBlaenau Ffestiniog, i dtuaisceart na Breataine Bige sa bhliain 1939. D'fhreastail sí ar Scoil Chontae Ffestiniog, in éineacht leis an scríbhneoir John Rowlands agus leis an bhfile Gwyn Thomas. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ar an ollscoil i m[[Bangor]] chun staidéar a dhéanamh ar an mBreatnais agus ar Léann an Bhíobla. De réir cuntas amháin, bhraith sí go raibh "an Spiorad" tar éis breith uirthi le linn a cuid staidéir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> Bhuaigh sí duais na nuascéalaíochta ag [[Eisteddfod|Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige]] i gCaernarfon i 1959, agus gan í ach 20 bliain d'aois, as a chéad úrscéal, ''Brynhyfryd''. == Gairm == Sna 1960idí agus sna 1970idí, bhí aithne uirthi as scríobh faoi shaol agus faoi mhíshástacht na mban sa Bhreatain Bheag tar éis an Dara Cogadh Domhanda — ábhar nár thug mórán scríbhneoirí Breatnaise eile aird air ag an am. Sna 1980idí, scríobh sí script don chlár teilifíse ''Minafon'', bunaithe ar a húrscéal féin ''Mis o Fehefin'' (1980), don stáisiún nuabhunaithe [[S4C]]. I 2006, d'fhoilsigh sí a céad úrscéal i mBéarla, ''Return Ticket'', úrscéal bunaithe go páirteach ar a saol féin. An bhliain chéanna, bhuaigh sí an Choróin ag Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i [[Siansa|Swansea]] as cnuasach dánta faoin bhfile Meiriceánach [[Sylvia Plath]]. I 2013, roghnaíodh a saothar ''Parlwr Bach'' ar an ngearrliosta do ghradam Leabhar na Bliana sa Bhreatain Bheag. Le linn a saoil, scríobh sí breis is 30 leabhar — úrscéalta, drámaí, gearrscéalta agus leabhair do pháistí ina measc — thar tréimhse breis is 60 bliain.<ref name="tuairisc">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> == Saol pearsanta == Phós sí Llew, agus bhí triúr clainne acu: Sioned, Urien agus Gwydion. Mhúin sí i [[Caergybi]]<nowiki/>agus i Llanrwst, agus chaith sí cuid mhór dá saol ina cónaí i [[Dolwyddelan]]. I mí Iúil 2026, craoladh clár cuimhneacháin fúithi dar teideal ''Eigra'' ar S4C agus ar BBC iPlayer, ina raibh agallaimh léi féin, lena fear céile Llew, lena gaolta, agus le scríbhneoirí eile — an tOllamh Angharad Price ina measc. Léirigh an clár go raibh sí tiomanta don scríbhneoireacht ó dhúchas, ag scríobh go laethúil i mbothán ag bun an ghairdín, agus gur mhór an dúil a bhí aici i saothar Sylvia Plath agus [[Katherine Mansfield]].<ref name="tuairisc" /> Cailleadh í in Ospidéal Gwynedd, i mBangor, ar an [[5 Márta]] [[2026]], in aois a 86 bliain. == Saothair roghnaithe == * ''Brynhyfryd'' (1959) * ''Mis o Fehefin'' (1980) * ''Return Ticket'' (2006) * ''Parlwr Bach'' (2013) == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Roberts, Eigra Lewis }} [[Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] hkowq0izu6qgn9r0xwjkrdxsrlij497 1322233 1322232 2026-07-30T23:46:16Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1322233 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'úrscéalaí, drámadóir agus gearrscéalaí Breatnaise í '''Eigra Lewis Roberts''' ([[7 Lúnasa]] [[1939]] - [[5 Márta]] [[2026]]). , í ar an , agus <ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eigra_Lewis_Roberts|teideal=Eigra Lewis Roberts|work=Vicipéid an Bhéarla|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://funeral-notices.co.uk/notice/roberts/5293388|teideal=The obituary notice of Eigra Lewis Roberts|work=funeral-notices.co.uk|dátarochtana=2026-07-31}}</ref> Chaith sí 60 bliain i mbun pinn agus a scríobh beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref> [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551189) (cropped).jpg|clé|mion|189x189px|1974]] [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551187) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|1974]] [[Íomhá:Mis o Fehefin.jpg|clé|mion|227x227px|Úrscéal 'Mis o Fehefin' (1980)]] == Óige agus oideachas == Rugadh Roberts i mBlaenau Ffestiniog, i dtuaisceart na Breataine Bige sa bhliain 1939. D'fhreastail sí ar Scoil Chontae Ffestiniog, in éineacht leis an scríbhneoir John Rowlands agus leis an bhfile Gwyn Thomas. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ar an ollscoil i m[[Bangor]] chun staidéar a dhéanamh ar an mBreatnais agus ar Léann an Bhíobla. De réir cuntas amháin, bhraith sí go raibh "an Spiorad" tar éis breith uirthi le linn a cuid staidéir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> Bhuaigh sí duais na nuascéalaíochta ag [[Eisteddfod|Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige]] i gCaernarfon i 1959, agus gan í ach 20 bliain d'aois, as a chéad úrscéal, ''Brynhyfryd''. == Gairm == Sna 1960idí agus sna 1970idí, bhí aithne uirthi as scríobh faoi shaol agus faoi mhíshástacht na mban sa Bhreatain Bheag tar éis an Dara Cogadh Domhanda — ábhar nár thug mórán scríbhneoirí Breatnaise eile aird air ag an am. Sna 1980idí, scríobh sí script don chlár teilifíse ''Minafon'', bunaithe ar a húrscéal féin ''Mis o Fehefin'' (1980), don stáisiún nuabhunaithe [[S4C]]. I 2006, d'fhoilsigh sí a céad úrscéal i mBéarla, ''Return Ticket'', úrscéal bunaithe go páirteach ar a saol féin. An bhliain chéanna, bhuaigh sí an Choróin ag Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i [[Siansa|Swansea]] as cnuasach dánta faoin bhfile Meiriceánach [[Sylvia Plath]]. I 2013, roghnaíodh a saothar ''Parlwr Bach'' ar an ngearrliosta do ghradam Leabhar na Bliana sa Bhreatain Bheag. Le linn a saoil, scríobh sí breis is 30 leabhar — úrscéalta, drámaí, gearrscéalta agus leabhair do pháistí ina measc — thar tréimhse breis is 60 bliain.<ref name="tuairisc">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-07-30}}</ref> == Saol pearsanta == Phós sí Llew, agus bhí triúr clainne acu: Sioned, Urien agus Gwydion. Mhúin sí i [[Caergybi]]<nowiki/>agus i Llanrwst, agus chaith sí cuid mhór dá saol ina cónaí i [[Dolwyddelan]]. I mí Iúil 2026, craoladh clár cuimhneacháin fúithi dar teideal ''Eigra'' ar S4C agus ar BBC iPlayer, ina raibh agallaimh léi féin, lena fear céile Llew, lena gaolta, agus le scríbhneoirí eile — an tOllamh Angharad Price ina measc. Léirigh an clár go raibh sí tiomanta don scríbhneoireacht ó dhúchas, ag scríobh go laethúil i mbothán ag bun an ghairdín, agus gur mhór an dúil a bhí aici i saothar Sylvia Plath agus [[Katherine Mansfield]].<ref name="tuairisc" /> Cailleadh í in Ospidéal Gwynedd, i mBangor, ar an [[5 Márta]] [[2026]], in aois a 86 bliain. == Saothair roghnaithe == * ''Brynhyfryd'' (1959) * ''Mis o Fehefin'' (1980) * ''Return Ticket'' (2006) * ''Parlwr Bach'' (2013) == Féach freisin == * [[Robin Llwyd ab Owain]], [[Carl Iwan Clowes]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Roberts, Eigra Lewis }} [[Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] gyoxexhsre1z8x7raub0ufatu90xypa 1322234 1322233 2026-07-30T23:47:13Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1322234 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'úrscéalaí, drámadóir agus gearrscéalaí Breatnaise í '''Eigra Lewis Roberts''' ([[7 Lúnasa]] [[1939]] - [[5 Márta]] [[2026]]). , í ar an , agus <ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eigra_Lewis_Roberts|teideal=Eigra Lewis Roberts|work=Vicipéid an Bhéarla|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://funeral-notices.co.uk/notice/roberts/5293388|teideal=The obituary notice of Eigra Lewis Roberts|work=funeral-notices.co.uk|dátarochtana=2026-07-31}}</ref> Chaith sí 60 bliain i mbun pinn agus a scríobh beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref> [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551189) (cropped).jpg|clé|mion|189x189px|1974]] [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551187) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|1974]] [[Íomhá:Mis o Fehefin.jpg|clé|mion|227x227px|Úrscéal 'Mis o Fehefin' (1980)]] == Óige agus oideachas == Rugadh Roberts i mBlaenau Ffestiniog, i dtuaisceart na Breataine Bige sa bhliain 1939. D'fhreastail sí ar Scoil Chontae Ffestiniog, in éineacht leis an scríbhneoir John Rowlands agus leis an bhfile Gwyn Thomas. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ar an ollscoil i m[[Bangor]] chun staidéar a dhéanamh ar an mBreatnais agus ar Léann an Bhíobla. De réir cuntas amháin, bhraith sí go raibh "an Spiorad" tar éis breith uirthi le linn a cuid staidéir.<ref name=":0" /> Bhuaigh sí duais na nuascéalaíochta ag [[Eisteddfod|Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige]] i gCaernarfon i 1959, agus gan í ach 20 bliain d'aois, as a chéad úrscéal, ''Brynhyfryd''. == Gairm == Sna 1960idí agus sna 1970idí, bhí aithne uirthi as scríobh faoi shaol agus faoi mhíshástacht na mban sa Bhreatain Bheag tar éis an Dara Cogadh Domhanda — ábhar nár thug mórán scríbhneoirí Breatnaise eile aird air ag an am. Sna 1980idí, scríobh sí script don chlár teilifíse ''Minafon'', bunaithe ar a húrscéal féin ''Mis o Fehefin'' (1980), don stáisiún nuabhunaithe [[S4C]]. I 2006, d'fhoilsigh sí a céad úrscéal i mBéarla, ''Return Ticket'', úrscéal bunaithe go páirteach ar a saol féin. An bhliain chéanna, bhuaigh sí an Choróin ag Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i [[Siansa|Swansea]] as cnuasach dánta faoin bhfile Meiriceánach [[Sylvia Plath]]. I 2013, roghnaíodh a saothar ''Parlwr Bach'' ar an ngearrliosta do ghradam Leabhar na Bliana sa Bhreatain Bheag. Le linn a saoil, scríobh sí breis is 30 leabhar — úrscéalta, drámaí, gearrscéalta agus leabhair do pháistí ina measc — thar tréimhse breis is 60 bliain.<ref name=":0" /> == Saol pearsanta == Phós sí Llew, agus bhí triúr clainne acu: Sioned, Urien agus Gwydion. Mhúin sí i [[Caergybi]]<nowiki/>agus i Llanrwst, agus chaith sí cuid mhór dá saol ina cónaí i [[Dolwyddelan]]. I mí Iúil 2026, craoladh clár cuimhneacháin fúithi dar teideal ''Eigra'' ar S4C agus ar BBC iPlayer, ina raibh agallaimh léi féin, lena fear céile Llew, lena gaolta, agus le scríbhneoirí eile — an tOllamh Angharad Price ina measc. Léirigh an clár go raibh sí tiomanta don scríbhneoireacht ó dhúchas, ag scríobh go laethúil i mbothán ag bun an ghairdín, agus gur mhór an dúil a bhí aici i saothar Sylvia Plath agus [[Katherine Mansfield]].<ref name=":0" /> Cailleadh í in Ospidéal Gwynedd, i mBangor, ar an [[5 Márta]] [[2026]], in aois a 86 bliain. == Saothair roghnaithe == * ''Brynhyfryd'' (1959) * ''Mis o Fehefin'' (1980) * ''Return Ticket'' (2006) * ''Parlwr Bach'' (2013) == Féach freisin == * [[Robin Llwyd ab Owain]], [[Carl Iwan Clowes]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Roberts, Eigra Lewis }} [[Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] i2tfplwja2olpuiv214diookgzjzss3 0 127242 1322230 2026-07-30T23:43:32Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Caergybi]] 1322230 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Caergybi]] 1ttobg3vu7irthxh5gfzhpzlfi4jelt 0 127243 1322238 2026-07-31T04:48:54Z 龙2000 58170 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollscoil phoiblí thábhachtach í '''Ollscoil Guadalajara''' (Spáinnis: ''Universidad de Guadalajara'' nó **UdeG**) atá suite i g[[Guadalajara]], [[Jalisco]], i [[Mheicsiceo]]. Bunaíodh í ar an [[3 Samhain]], [[1792]] mar Ollscoil Ríoga, agus athbhunaíodh í sa bhliain [[1925]]. Is í an dara hollscoil is sine i Mheicsiceo agus ceann de na hinstitiúidí oideachais is mó sa tír. Íomhá:Rectoría UdeG.jpg|thumb|25...' 1322238 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollscoil phoiblí thábhachtach í '''Ollscoil Guadalajara''' (Spáinnis: ''Universidad de Guadalajara'' nó **UdeG**) atá suite i g[[Guadalajara]], [[Jalisco]], i [[Mheicsiceo]]. Bunaíodh í ar an [[3 Samhain]], [[1792]] mar Ollscoil Ríoga, agus athbhunaíodh í sa bhliain [[1925]]. Is í an dara hollscoil is sine i Mheicsiceo agus ceann de na hinstitiúidí oideachais is mó sa tír. [[Íomhá:Rectoría UdeG.jpg|thumb|250px|clé|Oifig an Reachtaire ag Ollscoil Guadalajara]] Tá líonra mór campas ag an ollscoil ar fud stát Jalisco, mar aon le córas ollscoile fíorúla agus córas oideachais dara leibhéal (SEMS). Is é a mana ná *«Piensa y Trabaja»* (*«Smaoinigh agus Oibrigh»*). == Iar-scoláirí cáiliúla == * [[Guillermo del Toro]] – Stiúrthóir scannán agus buaiteoir Ghradam an Acadaimh (Oscar). * [[Mariano Otero]] – Polaiteoir agus dlíodóir Mheicsiceach. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.udg.mx/ Láithreán Gréasáin Oifigiúil udg.mx] {{síol-oideachas}} [[Catagóir:Ollscoileanna i Mheicsiceo]] [[Catagóir:Guadalajara]] [[Catagóir:Jalisco]] [[Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1792]] aar4b45c7yehqwwv4hgwt4pcoltdp7w 1322239 1322238 2026-07-31T04:50:39Z 龙2000 58170 1322239 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollscoil phoiblí thábhachtach í '''Ollscoil Guadalajara''' (Spáinnis: ''Universidad de Guadalajara'' nó **UdeG**) atá suite i g[[Guadalajara]], [[Jalisco]], i [[Mheicsiceo]]. Bunaíodh í ar an [[3 Samhain]], [[1792]] mar Ollscoil Ríoga, agus athbhunaíodh í sa bhliain [[1925]]. Is í an dara hollscoil is sine i Mheicsiceo agus ceann de na hinstitiúidí oideachais is mó sa tír. [[Íomhá:Guadalajara,_Jalisco,_México_7.0.jpg|thumb|250px|clé|Oifig an Reachtaire ag Ollscoil Guadalajara]] Tá líonra mór campas ag an ollscoil ar fud stát Jalisco, mar aon le córas ollscoile fíorúla agus córas oideachais dara leibhéal (SEMS). Is é a mana ná *«Piensa y Trabaja»* (*«Smaoinigh agus Oibrigh»*). == Iar-scoláirí cáiliúla == * [[Guillermo del Toro]] – Stiúrthóir scannán agus buaiteoir Ghradam an Acadaimh (Oscar). * [[Mariano Otero]] – Polaiteoir agus dlíodóir Mheicsiceach. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.udg.mx/ Láithreán Gréasáin Oifigiúil udg.mx] {{síol-oideachas}} [[Catagóir:Ollscoileanna i Mheicsiceo]] [[Catagóir:Guadalajara]] [[Catagóir:Jalisco]] [[Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1792]] lsdwt04po8awuaaeakxdpj49gd4f4v7 0 127244 1322247 2026-07-31T06:16:50Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1322247 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Innovation Council and SMEs Executive Agency'' ('''EISMEA''')). Tá an ghníomhaireacht freagracht as bainistíocht a dhéanamh ar chláir éagsúla ar leith i réimsí amhail is [[fuinneamh]], an [[Natural environment|timpeallacht]] agus tacaíocht [[gnó]]. Cuireann sí chun cinn forbairt inbhuanaithe [[Sustainability|inbhuanaithe]] gan iomaíochas a chailliúnt. == Stair == Bunaíodh an ghníomhaireacht ar dtús sa bhliain 2003 faoin ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhuinneamh Stuama''' (Béarla: ''Intelligent Energy Executive Agency'' ('''IEEA''')),<ref name=CELEX:32004D0020(01) /> chun an clár 'Fuinneamh Stuama - Eoraip' (''IEE'')<ref name=iee /> a chur ar bun.<ref name=Buchan2009 /> Sa bhliain 2007, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Iomaíochas agus Nuálaíocht'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''European Agency for Competitiveness and Innovation'' ('''EACI''')).<ref name=CELEX:32007D0372 /> Leathnaíodh a Its mandate le clár an Choimisiúin Iomaíocht agus Nuálaíocht (''CIP'') 2007-2013<ref name=cip /> agus an Clár Marco Polo programme.<ref name=marco /> Rinne sí obair fosta sa chlár Éiceanuálaíocht. Sa bhliain 2014, tugadh di an t-ainm '''Gníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide'''<ref name=iate0714 /> (Béarla: ''Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises'' ('''EASME''')).<ref name=CELEX:32013D0771 /> Rinne sí bainistíocht ar: IEE; Éiceanuálaíocht; [[Fís 2020]]; an chuid is mó den Chlár um Iomaíochas na bhFiontar agus um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (COSME); cuid de Chlár LIFE; codanna den Chiste Eorpach Muirí agus Iascaigh. D'éirigh an ghníomhaireacht ina EISMEA sa bhliain 2021.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Eagraíocht == Déantar maoirseacht ar EISMEA is agban [[Ard-Stiúrthóireacht um Fhuinneamh]] leis an gCoimisiún. == Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe == '' EISMEA organises an annual event, an tSeachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe (''EUSEW'), to promote renewable energy and energy efficiency. EUSEW was first launched in 2006.<ref name=eusew /> == Naisc sheachtracha == * [http://ec.europa.eu/easme Suíomh oidhreachta EASME] * [http://www.eusew.eu Seachtain Eorpach um Fhuinneamh Inbhuanaithe] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591748/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=iate0714>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/932747/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin um Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32004D0020(01)>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32004D0020(01) | teideal = 2004/20/EC: Commission Decision of 23 December 2003 setting up an executive agency, the "Intelligent Energy Executive Agency", to manage Community action in the field of energy in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32007D0372>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32007D0372 | teideal = 2007/372/EC: Commission Decision of 31 May 2007 amending Decision 2004/20/EC in order to transform the Intelligent Energy Executive Agency into the Executive Agency for Competitiveness and Innovation | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0771>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | teideal = 2013/771/EU: Commission Implementing Decision of 17 December 2013 establishing the ‘Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises’ and repealing Decisions 2004/20/EC and 2007/372/EC | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 30-06-2016}}</ref> <ref name=iee> [http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html Intelligent Energy – Europe]</ref> <ref name=Buchan2009>Buchan, David. ''Energy and Climate Change: Europe at the Crossroads''. Oxford University Press, 2009, lch. 185.</ref> <ref name=cip>[http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm Competitiveness and Innovation Framework Programme 2007-2013]</ref> <ref name=marco>[http://ec.europa.eu/transport/marcopolo/index_en.htm Marco Polo Programme]</ref> <ref name=eusew>{{lua idirlín | url = http://www.eusew.eu/ | teideal = European Union - Sustainable Energy Week | work = eusew.eu | dátarochtana = 5 Feabhra 2014}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] 2a2zifcoc83bmt2niyrh30kn3ofnysp 14 127245 1322264 2026-07-31T08:37:33Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Geomoirfeolaíocht]] [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Athrú aeráide]]' 1322264 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Geomoirfeolaíocht]] [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] bkh0rf8edhcb5o57f8gvkhv8ozs70yf