Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3782 1322535 1275723 2026-08-03T10:07:02Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1322535 wikitext text/x-wiki {{Lúnasa}} Is é an '''3 Lúnasa''' an 215ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 216ú lá i mbliain bhisigh. Tá 150 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Nígir]] - Lá na Saoirse ([[1960]]) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1746]] — [[James Wyatt]], ailtire Sasanach (b. [[1813]]) * [[1770]] — [[Friedrich Uilliam III na Prúise|Friedrich Uilliam III]], rí na Prúise (b. [[1840]]) * [[1851]] — [[George Francis Fitzgerald]], fisiceoir Éireannach (b. [[1901]]) * [[1856]] — [[Alfred Deakin]], polaiteoir Astrálach agus 2ú Príomh-Aire na hAstráile (b. [[1919]]) * [[1867]] — [[Stanley Baldwin]], Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. [[1947]]) * [[1872]] — [[Jasper Wolfe]], polaiteoir Éireannach (b. [[1952]]) * [[1887]] — [[Rupert Brooke]], file (b. [[1915]]) * [[1904]] — [[Dolores del Río]], ban-aisteoir Meicsiceach (b. [[1983]]) * [[1923]] — [[Pápa Shenouda III]], ceannaire na hEaglaise Ortadocsaí Coptaí (b. [[2012]]) * [[1924]] — [[Jim Gibbons]], polaiteoir Éireannach (b. [[1997]]) * [[1926]] — [[Tony Bennett]], amhránaí Meiriceánach (b. [[2023]]) * [[1938]] — [[Terry Wogan]], craoltóir (b. [[2016]]) * [[1940]] — [[Martin Sheen]], aisteoir Meiriceánach * [[1945]] — [[Eamonn Dunphy]], iarimreoir sacair agus pearsa theilifíse * [[1946]] — [[Jack Straw]], polaiteoir Sasanach * [[1964]] — [[Abhisit Vejjajiva]], polaiteoir Téalannach * [[1973]] — [[Chris Murphy]], dlíodóir agus polaiteoir Meiriceánach * [[1975]] — [[Evika Siliņa|Evika Silina]], Príomh-Aire na Laitvia * [[1977]] — [[Tom Brady]], imreoir peile Meiriceánaí * [[1979]] — [[Lorraine Higgins]], polaiteoir Éireannach * [[1989]] — [[Kevin Walker]], peileadóir Sualannach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1057]] — [[Pápa Vioctór II]] * [[1492]] — [[Pápa Innocentius VIII]], Pápa ó 1484 go 1492 (r. [[1432]]) * [[1640]] — [[Séamas II, Rí na nAlbanach]] (r.[[1430]]) * [[1792]] — [[Richard Arkwright]], 59, ceapadóir (r. [[1733]]) * [[1816]] — [[François-André Vincent]], péintéir Francach (r. [[1746]]) * [[1914]] — [[Louis Couturat]], loighceoir, matamaiticeoir, fealsamh, agus teangeolaí Francach (r. [[1868]]) * [[1916]] — [[Ruairí Mac Easmainn]], 51, taidhleoir agus réabhlóidí (r. [[1864]]) * [[1924]] — [[Joseph Conrad]], 66, úrscéalaí (r. [[1857]]) * [[1942]] — [[Richard Martin Willstätter]], ceimiceoir Gearmánach (r. [[1872]]) * [[1948]] — [[Rosika Schwimmer]], gníomhaí Ungárach (r. [[1877]]) * [[1948]] — [[Tommy Ryan]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1870]]) * [[1954]] — [[Colette]], 81, úrscéalaí (r. [[1873]]) * [[1964]] — [[Flannery O'Connor]], scríbhneoir Meiriceánach (r. [[1925]]) * [[1966]] — [[Lenny Bruce]], 40, fuirseoir (r. [[1925]]) * [[1990]] — [[Thomas Dunne]], polaiteoir Éireannach (r. [[1926]]) * [[1992]] — [[Paddy Coad]], peileadóir agus bainisteoir Éireannach (r. [[1920]]) * [[1995]] — [[Ida Lupino]], ban-aisteoir Briotanach (r. [[1918]]) * [[2001]] — [[Frank Pakenham, 7ú hIarla an Longfoirt]], polaiteoir Briotanach (r. [[1905]]) * [[2004]] — [[Henri Cartier-Bresson]], 95, grianghrafadóir (r. [[1908]]) * [[2008]] — [[Aleksandr Solzhenitsyn]], 89, scríbhneoir agus staraí Rúiseach (r. [[1918]]) * [[2019]] — [[Joe Longthorne]], amhránaí Sasanach (r. [[1955]]) * [[2020]] — [[John Hume]], Polaiteoir i dTuaisceart Éireann (r. [[1937]]) * [[2023]] — [[Bram Moolenaar]], forbróir bogearraí Ollannach (r. [[1961]]) == Tarluithe eile == * [[1057]] - Toghadh [[Pápa Stiofán IX]] * [[1914]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: d'fhógair [[Impireacht na Gearmáine|an Ghearmáin]] cogadh ar [[an Fhrainc]], fosta, d'fhógair [[an Rómáin]] neodracht * [[1916]] - Daoradh chun báis [[Ruairí Mac Easmainn]] sa Bhreatain as an mbaint a bhí aige le h[[Éirí Amach na Cásca]] i m[[Baile Átha Cliath]] * [[1936]] - Bhuaigh [[Jesse Owens]] an ráib 100m ag [[na Cluichí Oilimpeacha]] i [[Beirlín]] * [[1949]] - Bhunaigh [[NBA]] * [[1960]] - Bhain [[An Nígir]] neamhspleáchas amach ón [[an Fhrainc|Fhrainc]] * [[1963]] - Chas an banna ceoil [[The Beatles]] don uair dheiridh sa ''Cavern Club'' i [[Learpholl]] * [[2001]] - Phléasc buama ar shráid graitheach i [[Londain]]. Gortaíodh seachtar * [[2004]] - D'atosaigh an seastán i n[[Dealbh na Saoirse]] i ndiaidh [[Ionsaithe 11 Meán Fómhair|na n-ionsaithe "9/11"]] [[Catagóir:Dátaí|0803]] [[Catagóir:Míonna|Lúnasa, 03]] pipsxhuxizl3c3ixjbfwblkhr018t16 0 4167 1322420 1319204 2026-08-02T14:23:22Z Saighneánach 72809 Typo 1322420 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} Is [[aerlíne]] ísealchostais [[Éire]]annach í '''Ryanair''', agus í ar an aerlíne is mó den chineál sin san [[An Eoraip|Eoraip]]. Tá eitleáin den déanamh Boeing 737 á n-oibriú ag an gcomhlacht. Is í Ryanair an aerlíne is mó a iompraíonn paisinéirí san Eoraip. Tháinig borradh suntasach ar Ryanair ó cuireadh ar bun í, nó bhí liobrálú na heitlíochta san Eoraip ón mbliain [[1997]] i leith ag faobhrú don chomhlacht. Is é [[Aerfort Stansted]] i [[Londain]] príomh-bhunáit Ryanair, ach tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe in [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]] in [[Éire|Éirinn]]. == Stair == Ba iad [[Christopher Ryan]], [[Tony Ryan]] (óna bhfuair an comhlacht an t-ainm) agus [[Liam Lonergan]] a bhunaigh Ryanair thiar sa bhliain 1985. Bhí Lonergan ag dul le gnó na turasóireachta, nó ba eisean úinéir an bhiúró taistil úd Club Travel. Maidir le Tony Ryan, feidhmeannach de chuid an [[Aer Lingus]] a bhí ann agus é páirteach i mbunú an chomhlachta úd Guinness Peat Aviation. Ar dtús, ní raibh ach aon eitleán amháin ag Ryanair, ceann Brasaíleach den déanamh Embraer Bandeirante. Bhí sí ag eitilt idir [[Aerfort Gatwick]] i Londain agus [[Aerfort Phort Láirge]] in Éirinn, agus an comhlacht ag iarraidh dé-oplacht (monaplacht dhéroinnte) an Aer Lingus agus na [[British Airways|mBritish Airways]] a bhriseadh sa trácht eitilte idir an [[Ríocht Aontaithe]] agus [[Poblacht na hÉireann]]. Sa bhliain 1986, thosaigh Ryanair ag freastal ar aerchúrsa eile idir an dá stát seo, mar atá, an cúrsa idir [[Aerfort Idirnáisiúnta Luton]] agus Aerfort Bhaile Átha Cliath. Faoin am seo, bhí an eitlíocht leathliobrálaithe ag [[An tAontas Eorpach|an Aontas Eorpach]]: go bunúsach, bhí cead agat freastal ar aerchúrsa idir dhá bhallstát má fuair comhlacht faomhadh aon cheann acu. [[Íomhá:Ryanair ATR-42 EI-BXR.jpg|clé|mion|Ryanair ATR-42 EI-BXR, Luton sa bhliain 1989]] San am seo, ní raibh údaráis na hÉireann sásta cead a thabhairt don Ryanair, ó bhí siad ag iarraidh an tAer Lingus a chosaint ar iomaíocht, ach ón taobh eile de bhí rialtas [[Margaret Thatcher]] i gceannas ar an Ríocht Aontaithe, agus saoirse an mhargaidh á chur chun cinn acu ar chúiseanna idé-eolaíochta. Mar sin, cheadaigh an Ríocht Aontaithe don Ryanair cúrsaí nua a eitilt. Nuair a bhí dhá aerchúrsa agus dhá eitleán ann, bhí an comhlacht in ann ochtó is dhá mhíle paisinéir a iompar i rith aon bhliain amháin. Mar sin féin, ní raibh an aerlíne in ann brabús a shaothrú, agus is é an chuma a tháinig ar an scéal sa bhliain 1991 ná go raibh athstruchtúrú ag teastáil. Ba é [[Michael O'Leary (Ryanair)|Michael O'Leary]] a cuireadh i mbun na hoibre sin. Is é an cinneadh a ghlac seisean ná go gcaithfí coincheap na haerlíne ísealchostais a chur i bhfeidhm ar Ryanair. "An drae giúirléidí" - ''no frills'' - an mana a bhí aige. Ní bheadh cuid den eitleán curtha in áirithe don lucht gnó, ná béile saor in aisce ar fáil do na paisinéirí. Thairis sin, ní bheadh ach eitleáin d'aon déanamh amháin á n-úsáid ag an aerlíne.[[Íomhá:Ryanair.b737-800.aftertakeoff.arp.jpg|clé|thumb|[[Boeing|Boeing 737-800]] de chuid Ryanair]] === 1990idí === [[Íomhá:Michael O’Leary, CEO, Ryanair (16971013908).jpg|mion|clé|Michael O'Leary, 2015]] Sa bhliain 1991, thug O'Leary cuairt ar na [[Southwest Airlines]] sna [[Stáit Aontaithe]], is é sin, an aerlíne ísealchostais is mó sa tír sin, agus é meáite ar an gcoincheap céanna a chur i bhfeidhm ar Ryanair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.seattletimes.com/life/travel/irish-carrier-adopts-southwests-formula/|teideal=Irish carrier adopts Southwest’s formula|údar=Glenn Frankel|dáta=2004-03-12|language=en-US|work=The Seattle Times|dátarochtana=2021-05-27}}</ref> San am sin, ba iad na haerlínte náisiúnta a bhí chun tosaigh i ngnó an aerthaistil san Eoraip, agus iad ag fáil fóirdheontais ó na stáit. Bhí Ryanair ag cloí leis an gcoincheap ísealchostais agus ag baint úsáide as aerfoirt bheaga réigiúnacha, ó bhí na táillí tuirlingthe agus imeachta ní b'ísle ansin ná sna haerfoirt mhóra. [[Íomhá:Ryanair Passagiere 1985-2020.png|mion||clé|Paisinéirí, 1985-2020]] Sa bhliain 1992, cheadaigh dírialú na heitlíochta san AE do na haerlínte a bhí lonnaithe in aon tír Eorpach amháin freastal ar aerchúrsaí idir aerchúrsaí eile go tráthrialta. Ba é sin an t-áiméar mór don Ryanair. Ar dtús d'eisigh an comhlacht scaireanna i stocmhalartáin [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] agus [[NASDAQ]], agus nuair a d'éirigh leis an iarracht seo maoiniú breise a bhaint amach don chomhlacht, bhunaigh an aerlíne seirbhísí nua le freastal ar na haerfoirt i [[Stócólm]], i [[Sandefjord]] (breis is céad ciliméadar ó [[Oslo]]), i [[Beauvais|mBeauvais]] (in aice le [[Páras]]) agus i [[Charleroi]] (le freastal ar an [[An Bhruiséil|mBruiséil]]). Sa bhliain 1998, d'ordaigh an aerlíne cúig cinn is dhá scór d'eitleáin mhóra den déanamh Boeing 737-800. Bhí dhá mhórmhilliún dollar ar na heitleáin seo, ach ó bhí caipiteal nua faighte ag an gcomhlacht, b'acmhainn dó a leithéid a cheannach. === 2000 === Sa bhliain 2000, chuir an comhlacht an chéad leathanach idirlín ar fáil. Ar dtús, is é an port a bhí ag Ryanair nach raibh sna háirithintí idirlín ach cuid bheag gan tábhacht den bhogearra a bhí ag stiúradh an leathanaigh. Tháinig chun solais, áfach, go raibh córas na n-áirithintí ar líne ag cur go maith leis an gcoincheap ísealchostais, nó nuair a bhí na paisinéirí ag ceannach a gcuid ticéad tríd an gcóras idirlín, ní raibh gá le gníomhaireachtaí taistil a ghearrfadh táillí dóibh féin. I ndiaidh an chéad bhliain bhí trí thicéad as gach ceathrar á ndíol ar an ngréasán domhanda. Inniu, ní féidir suíocháin a chur in áirithe ar eitiltí Ryanair ach tríd an leathanach gréasáin nó trí lárionad glaonna an chomhlachta, ''Ryanair direct''. Is é sin, ní bhíonn na gníomhaireachtaí taistil ag díol ticéad d'eitiltí Ryanair ar aon nós a thuilleadh. === 2001 === Thosaigh Ryanair ag oibriú bunáit nua i [[Charleroi]] sa [[An Bheilg|Bheilg]] sa bhliain 2001. Is é an t-ainm a baisteadh ar an aerfort seo i mbróisiúir an chomhlachta ná "An Bhruiséil Theas", cé go bhfuil Charleroi suite faoi leathchéad ciliméadar den [[An Bhruiséil|Bhruiséil]]. Ní ba deireanaí sa bhliain chéanna, d'ordaigh an aerlíne 155 eitleán nua den déanamh Boeing 737-800. Glacadh leis go bhfuair Ryanair iad ar lacáiste nár bheag, nó i ndiaidh [[9/11|an ionsaí a rinne na sceimhlitheoirí ar an Dá Thúr]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] ar an 11 Meán Fómhair 2001, ní raibh ag éirí go maith le déantús na n-eitleán, mar ghnó. Socraíodh go seachadfaí na heitleáin seo don Ryanair i rith na mblianta 2002-2010, agus bhí timpeall ar chéad ceann acu seachadta sa bhliain 2005, cé gur chuir [[stailc]] na meaisíneoirí ag an gcomhlacht úd Boeing isteach ar an obair. === 2003-2004 === Sa bhliain 2003, d'fhógair Ryanair go raibh sí ag ceannach 100 eitleán eile den chineál chéanna ón mBoeing. In Aibreán na bliana céanna, cheannaigh Ryanair an aerlíne úd Buzz, aerlíne ísealchostais a raibh an gnó ag teip uirthi, ón [[KLM]], an aerlíne Ollannach. Nuair a bhí an bhliain 2003 ag druidim chun deiridh, bhí Ryanair ag freastal ar 127 aerchúrsa, agus 60 ceann acu oscailte i rith na bliana céanna. Timpeall ar lár na bliana 2004, bhí 11 bhunáit ag Ryanair ar fud na hEorpa. I rith na bliana 2004, thug O'Leary rabhadh go raibh cath deiridh le cur idir aerlínte na hEorpa, agus nach dtiocfadh ach cúpla aerlíne ísealchostais slán as an teagmháil sin - Ryanair agus an comhlacht úd [[EasyJet]], de réir chosúlachta. Sa dara ráithe den bhliain sin a chaill an comhlacht airgead an chéad uair le fada anuas, - 3.3 milliún euro. Ní raibh mórán ann, áfach, i gcomparáid leis an mbrabús a bhí á dhéanamh ag an gcomhlacht roimhe sin, áfach. Tháinig an aerlíne slán as an gcruachás seo, agus í ag saothrú brabús maith go gairid ina dhiaidh sin. Ar an 1 Bealtaine 2004, chuaigh tíortha nua san AE mar bhallstáit, rud a chuir ar chumas Ryanair agus na n-aerlínte ísealchostais eile aerchúrsaí nua a oscailt sna tíortha seo. [[Íomhá:16-11-16-Glasgow Airport-RR2 7312.jpg|mion|clé|2016 i n[[Glaschú|Glachú]]]] === 2005-2006 === I bhFeabhra 2005, d'fhógair Ryanair go raibh 70 eitleán eile den déanamh chéanna ordaithe aici, agus céadrogha aici ar 70 ceann i mbreis orthu sin. San am sin glacadh leis go gcuirfeadh an ceannach seo ar chumas na haerlíne líon na bpaisinéirí a ardú ón 34 mhilliún, a raibh súil leo don bhliain 2005, go 70 milliún sa bhliain 2011. Bheadh cuid de na heitleáin seo lonnaithe sna bunáiteanna Eorpacha, dhá cheann déag acu, a bhí ann cheana féin, agus an chuid eile le lonnú sa deich mbunáit nua a bhí an comhlacht dírithe ar a oscailt i rith an chéad seacht mbliana eile. I Meitheamh 2006, tháinig an teachtaireacht ón gcomhlacht go raibh meán-teacht isteach an ráithe a shroichfeadh a dheireadh ar an 30 Meitheamh 13% níos airde ná sa ráithe chéanna den bhliain roimhe sin, agus go raibh líon na bpaisinéirí 25% níos airde, is é sin, go raibh 10.7 milliún paisinéir ann - le fírinne, bhí sé deacair an dá ráithe sin a chur i gcomparáid, áfach, ó bhí an Cháisc sa chéad ráithe den bhliain 2005 agus sa dara ráithe den bhliain 2006. Chuaigh an glanbhrabús 80% i méadaíocht i rith an ráithe chéanna sa bhliain 2005. Thug lucht bainisteoireachta an chomhlachta le fios go raibh sé incheaptha nach gcloífeadh an aerlíne leis an ráta borrtha céanna a raibh fágtha den bhliain, cé gur tháinig 27 n-eitleán nua in úsáid, agus aerchúrsaí nua á n-oscailt. An chuid is mó den deich mbliana 1997-2007, chuaigh líon paisinéirí Ryanair in airde le 26% in aghaidh na bliana. Sna luathbhlianta ní raibh an aerlíne ag iompar ach 700,000 duine in aghaidh na bliana, nó ní ba lú fós, ach sa bhliain 2003, bhí líon na bpaisinéirí méadaithe go 21.4 milliún. Is é is cúis leis an bhfás millteanach seo ná an dóigh a raibh Ryanair in ann tuilleadh eitleán a chur ag obair agus aerchúrsaí nua a oscailt. Mar sin, ní raibh n aerlíne i bhfad ag baint amach a háite i measc na gcomhlachtaí aerthaistil is mó san Eoraip. Sa bhliain 2004, d'iompair sí 20% ní ba mhó paisinéirí ná na British Airways féin.[[Íomhá:Ryanair B737-800 Cabin.jpg|mion|Ryanair B737-800 sa bhliain 2008]] I rith na sé mhí roimh an 30 Meán Fómhair 2006 shaothraigh Ryanair brabús 329 milliún euro - curiarracht a bhí ann. I rith na tréimhse céanna, d'fhás líon na bpaisinéirí go 22.1 milliún, arbh ionann é agus fás fiche faoin gcéad nó ní ba mhó, agus shroich an t-ioncam 1.256 mórmhilliún euro, arbh ionann é agus fás tríocha faoin gcéad. === An Clár Faisnéise ''Dispatches'' === Ar an 13 Feabhra 2006, chraol an ''Channel Four'' clár faisnéise faoin Ryanair mar chuid den tsraith úd ''Dispatches''. Lochtaigh an clár polasaithe traenála Ryanair chomh maith leis an nós imeachta slándála agus staid an tsláinteachais, agus d'aibhsigh sé an ísle meanman i measc fhoireann oibre Ryanair. Dhiúltaigh Ryanair do na líomhaintí a rinneadh ar an gclár faisnéise. Na foilseacháin de chuid Ryanair a bhí le feiceáil ar an gclár, go háirithe an ceann a thaispeáin grianghraf d'aeróstach ina codladh, d'áitigh an aerlíne gur foilseacháin bhréagacha bhrionnaithe a bhí iontu.[[Íomhá:Ryanair HQ.jpg|mion|Ceanncheathrú na haerlíne, Sord, BÁC<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1411595|teideal=Sord/Swords|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2021-05-27}}</ref>]] === 2007 === An brabús a bhain an comhlacht amach sa cheathrú ráithe den bhliain 2006, chuaigh sé thar a raibh tuartha ag na hanailiseoirí. Sa tréimhse ó Dheireadh Fómhair 2006 go Feabhra 2007 chuaigh an stoc timpeall ar 50% i méadaíocht. Thug na nuachtáin le fios go raibh an comhlacht ag díol a chuid eitleán den déanamh 737-800 thar an bpraghas a d'íoc sé féin astu. Tugadh faoi deara freisin go raibh na táillí eitilte ag fás.[[Íomhá:Ryanair Holdings fleet size.png|mion|Ryanair Holdings Group, 20 Bealtaine 2020. Foinse: Planespotter.net]] I Mí Eanáir 2007, i ndiaidh don BhBC fiosrú a dhéanamh, d'admhaigh Ryanair nach raibh an comhlacht i ndiaidh a chuid astúchán dé-ocsaíde carbóin a ghearradh síos le 50%, mar a bhí tugtha le fios aige. Is é an míniúchán a tugadh ná gur "earráid" a bhí i gceist. === An Tairiscint Táthcheangail ar Aer Lingus === Rinne Ryanair iarracht a dhéanamh chun [[Aer Lingus]] a cheannach faoi dhó, i 2006 agus 2008, ach theip orthu an dá uair. Sa bhliain 2006 rinne Ryanair tairiscint táthcheangail ar 1.48 mórmhilliún euro ag iarraidh Aer Lingus a cheannach. Dúirt Micheal O'Leary, príomhoifigeach feidhmiúcháin Ryanair, gur "aiméar gan a leithéid" a bhí ann le gnólacht eitleoireachta Éireannach amháin a chur ar bun a d'iompródh breis agus leathchéad milliún paisinéir in aghaidh na bliana. Rinne Aer Lingus comhlúthacht ar Stocmhalartán na hÉireann ar an 2 Deireadh Fómhair 2006, i ndiaidh do Rialtas na hÉireann an cinneadh a ghlacadh go ndíolfaí breis is leath den bhun 85.1% a bhí ag an Stát sa chomhlacht. Choinnigh lucht oibre an chomhlachta an bun a bhí acusan ann, is é sin, 15%. Ar dtús bhí na scaireanna ag dul €2.20 an ceann, ionas gur luacháladh an comhlacht ar 1.13 mórmhilliún euro ar fad. Chuir Ryanair in iúl go raibh sé tar éis bun 16% a cheannach in Aer Lingus, agus go raibh sé ag tairiscint €2.80 an ceann ar na scaireanna a bhí fágtha. [[Íomhá:Proxy.duckduckgo.jpg|mion|clé|Cheannaigh Ryanair Lauda]] Ar an lá céanna, dhiúltaigh Aer Lingus don tairiscint táthcheangail, ó bhí sí ag teacht salach uirthi féin. Bhí 47% de scaireanna an chomhlachta ag an Stát, ag iontaobhas úinéireachta an lucht oibre agus ag slánaonaid eile nach raibh sásta glacadh le tairiscint Ryanair. Thairis sin, bhí seilbh ar 4% eile ag [[Banc na hÉireann]] agus ag [[Bainc-Aontas Éireann]], nach raibh an chuma orthu go mbeidís sásta a gcuid a dhíol le Ryanair. Mar sin, thit an tóin as an tairiscint táthcheangail. Faoi dheireadh, cheannaigh British Airways (nó IAG, International Airlines Group) Aer Lingus sa bhliain 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://onemileatatime.com/implications-aer-lingus-taken-british-airways/|teideal=Implications Of Aer Lingus Being Taken Over By British Airways|údar=Ben|dáta=2015-01-26|language=en-US|work=One Mile at a Time|dátarochtana=2021-05-27}}</ref> [[Íomhá:FR RYR Ryanair Boeing 737 NG Max EI-EVJ (49889725408).jpg|mion|clé|Ryanair Boeing 737 NG Max EI-EVJ (Manchester Airport (EGCC) sa bhliain 2019, is cosúil)]] === 2018-19 === Thángthas ar chomhaontú sa bhliain 2018 idir an comhlacht agus na píolótaí tar éis d’iarChathaoirleach an Choimisiúin um Chaidreamh san Áit Oibre, Kevin Mulvey, idirghabháil a dhéanamh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/stop-curtha-le-bagairt-stailce-phiolotai-ryanair-ag-urghaire-cuirte/|teideal=Stop curtha le bagairt stailce phíolótaí Ryanair ag urghaire cúirte|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-27}}</ref> Sa bhliain 2019, bhí cosc curtha ag an Ard-Chúirt i mBÁC leis an stailc a bhí bagartha ag cuid de phíolótaí Ryanair, lonnaithe ag aerfort Bhaile Átha Cliath.<ref name=":0" /> == Cinn scríbe == [[File:European countries in which ryainar operates2.svg|thumb|right| Cinn scríbe Ryanair<ref>{{cite web |title=Ryanair Online Booking |url= https://www.ryanair.com/ |website=Ryanair|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Ryanair Route Map |url= https://www.ryanair.com/gb/en/cheap-flight-destinations |website=Ryanair |language=en}}</ref>]] == Caidreamh poiblí agus tionsclaíoch == Tá Ryanair ar na comhlachtaí Eorpacha is mó is ábhar conspóide, agus é molta agus cáinte araon go flúirseach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ihateryanair.org/|teideal=I Hate Ryanair – the world's most hated airline|work=www.ihateryanair.org|dátarochtana=2021-05-27|archivedate=2021-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210527083207/http://www.ihateryanair.org/}}</ref> Is geal le lucht a mholta diongbháilteacht an chomhlachta ar tháillí ísle a thairiscint, chomh maith lena bhainistíocht radacach agus a dhúil le dul i ngleic leis na comhlachtaí agus leis na leasanna atá seanbhunaithe sa tionscail (agus é sin ar nós [[Southwest Airlines]] Mheiriceá a bhí ar tús cadhnaíochta i bhforbairt múnla na haerlíne beagchostais). Ach tá cáineadh searbh tuillte ag Ryanair fosta mar gheall ar a pholasaithe i dtaobh na g[[ceardchumann]],<ref>[http://www.eiro.eurofound.eu.int/2003/12/inbrief/eu0312204n.html EIRO - Samhain 2003 - ''Unions criticise Ryanair’s industrial relations practices''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215192732/http://www.eiro.eurofound.eu.int/2003/12/inbrief/eu0312204n.html |date=2006-02-15 }} {{en}}</ref> agus tá margaíocht mí-ionraic curtha ina leith chomh maith.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3088311.stm Nuacht BBC - Iúil 2003 - ''Ryanair loses Duesseldorf name battle''] {{en}}</ref> == Ryanair as Gaeilge == Bhí físeán bolscaireachta as Gaeilge á scaipeadh ag Ryanair do Sheachtain na Gaeilge sa bhliain 2016 agus fiú cúpla focal Gaeilge acu ina dteachtaireachtaí ríomhphoist ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-dha-mhala-saor-in-aisce-agus-cupla-focal-gaeilge-o-ryanair/|teideal=FÍSEÁN: Dhá mhála saor in aisce agus cúpla focal Gaeilge ó Ryanair|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-27}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.ryanair.com/site/EN/?culture=IE Ryanair.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912235042/http://www.ryanair.com/site/EN/?culture=IE |date=2008-09-12 }} [[Catagóir:Ryanair]] 8phi3dxzzsw76nugyu174lxlfmicv0t 0 4711 1322453 1313296 2026-08-02T15:26:03Z TGcoa 21229 1322453 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Harry Boland (27 Aibreán 1887 - 1 Lúnasa 1922),''' nó '''Énrí Ó Beóláin''', leagan comhaimseartha [[Gaeilge]]; bheadh '''Annraoi Ó Beoláin''' níos cóngaraí do chaighdeán na teanga inniu. Bhí sé ina Theachta ar an [[an Chéad Dáil|Chéad Dáil]] agus ina chúntóir ag [[Mícheál Ó Coileáin]]. Níor ghlac an Beólánach leis an g[[Conradh Angla-Éireannach]], agus nuair a thosaigh [[Cogadh Cathartha na hÉireann]], throid sé ar an taobh frith-Chonartha. Fuair sé bás i bpáirc an áir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/boland-henry-james-harry-a0763|teideal=Boland, Henry James (‘Harry’)|údar=dib.ie|dátarochtana=2026}}</ref> [[Íomhá:Pictured at the Mansion House in 1919 Harry Boland HU55929 (cropped).jpg|clé|mion|333x333px]] [[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|clé|mion|293x293px|Kitty Kiernan]][[Íomhá:Harrybolglas.jpg|mion|clé|220x220px]] == Saol == Tháinig an Beólánach chun saoil i m[[Baile Átha Cliath]], agus chuaigh sé i g[[Cumann Lúthchleas Gael]] nuair a bhí sé óg. Sa deireadh, chuaigh sé i m[[Bráithreachas na Poblachta]] agus in [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] freisin. Throid an Beólánach in [[Éirí Amach na Cásca]]. In olltoghcháin na bliana 1918, vótáladh isteach é mar fheisire do Ros Comáin Theas. Cosúil le Feisirí [[Sinn Féin|Shinn Féin]] go léir, níor bhac sé lena shuíochán i Londain. Ina áit sin, chuaigh sé sa Chéad Dáil. Cheap [[Eamon de Valera|Éamon de Valera]] é mar theachtaire speisialta le dul go dtí na [[Stáit Aontaithe]] ag iarraidh aitheantais do Phoblacht na hÉireann agus ag cothú tacaíochta leis an bpoblacht nua i measc phobal Éireannach na Stát Aontaithe. Le linn Chogadh na Saoirse, bhí an Beólánach agus Mícheál Ó Coileáin ag comhoibriú le chéile go dlúth. Nuair a shínigh an Coileánach an Conradh Angla-Éireannach, áfach, thréig a chara é, agus chuaigh sé leis na Poblachtánaigh. [[Saighdiúir]]í de chuid Arm an tSaorstáit a mharaigh an Beólánach le linn Chogadh Cathartha na hÉireann. Tháinig siad air in Óstán Skerries Grand. Ghoin siad go héag é; shíothlaigh sé cúpla lá ina dhiaidh sin in [[Ospidéal Ollscoile Naomh Uinseann|Ospidéal Naomh Uinseann]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Tá plaic cuimhneacháin le feiceáil san áit inar goineadh é, cé go bhfuil an t-óstán féin imithe le fada. Sa scannán ''Michael Collins'' le Neil Jordan sa bhliain 1996, rinne an t-aisteoir Meiriceánach Aidan Quinn páirt Uí Bheóláin. Ba pholaiteoir sinsearach de chuid [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] é a dheartháir Gerald Boland (1885-1973). == Naisc sheachtracha == * [http://www.aoh61.com/history/Harry_Boland.htm Harry Boland (1887-1922)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121004036/http://www.aoh61.com/history/Harry_Boland.htm |date=2008-11-21 }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Beolain, Enri O}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1887]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine léannta i Scoil Synge]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iománaithe Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin]] [[Catagóir:Réiteoirí spóirt]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] fpo0wymt5uc7z68l97q4xijze3r0cwq 0 4771 1322534 1275687 2026-08-03T09:54:36Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1322534 wikitext text/x-wiki {{Lúnasa}} Is é an '''2 Lúnasa''' an 214ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 215ú lá i mbliain bhisigh. Tá 151 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Poblacht na Macadóine]] - Lá na Poblachta == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1394]] — [[Séamas I, Rí na nAlbanach]], Rí na nAlbanach (b. [[1437]]) * [[1788]] — [[Leopold Gmelin]], ceimiceoir Gearmánach (b. [[1853]]) * [[1820]] — [[John Tyndall]], Fisiceoir Éireannach (b. [[1893]]) * [[1834]] — [[Frédéric Auguste Bartholdi]], dealbhóir Francach (b. [[1904]]) * [[1869]] — [[John Keating]], polaiteoir Éireannach (b. [[1956]]) * [[1882]] — [[Bryan Cusack]], polaiteoir agus dochtúir Éireannach (b. [[1973]]) * [[1882]] — [[Pierce McCan]], polaiteoir Éireannach (b. [[1919]]) * [[1888]] — [[Seosamh Ó Tórna]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1967]]) * [[1890]] — [[Edward Moane]], polaiteoir Éireannach (b. [[1973]]) * [[1905]] — [[Myrna Loy]], ban-aisteoir Meiriceánach (b. [[1993]]) * [[1915]] — [[Billy Soose]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1998]]) * [[1923]] — [[Shimon Peres]], polaiteoir Iosraelach (b. [[2016]]) * [[1932]] — [[Peter O'Toole]], aisteoir (b. [[2013]]) * [[1942]] — [[Isabel Allende]], scríbhneoir Sileach * [[1947]] — [[Julie Arel]], amhránaí agus cumadóir Ceanadach * [[1947]] — [[Massiel]], amhránaí Spáinneach * [[1965]] — [[Éric Alégret]], imreoir rugbaí * [[1971]] — [[Antóin Ó Tuathail]], imreoir peil Ghaelach * [[1971]] — [[Daithí Mac Gearailt]], iománaí * [[1972]] — [[Carol Monaghan]], polaiteoir Albanach * [[1976]] — [[Sam Worthington]], aisteoir Astrálach * [[1980]] — [[Víctor Estrella Burgos]], imreoir leadóige as an bPoblacht Dhoiminiceach * [[1984]] — [[J. D. Vance]], polaiteoir agus údar Meiriceánach * [[1990]] — [[Vitalia Diatchenko]], imreoir leadóige Rúiseach * [[1992]] — [[Charli XCX]] - amhránaí Sasanach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1061]] — [[Pápa Nioclás II]] * [[1100]] — [[Liam II Shasana|Liam II]], 63 nó 64, Rí Shasana (r. [[1056]]) * [[1849]] — [[Muhammad Ali na hÉigipte]], gobharnóir Otamánach ar an Éigipt (r. [[1769]]) * [[1876]] — [[Wild Bill Hickok]], 39, carachtar cáiliúil (r. [[1837]]) * [[1914]] — [[Seán Pilib Ó Maolchalann]], innealtóir (r. [[1840]]) * [[1922]] — [[Alexander Graham Bell]], 75, múinteoir, eolaí agus aireagóir Albanach (r. [[1847]]) * [[1923]] — [[Warren G. Harding]], 57, an 29ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá]] (r. [[1865]]) * [[1934]] — [[Paul von Hindenburg]], polaiteoir Gearmánach (r. [[1847]]) * [[1945]] — [[Pietro Mascagni]], cumadóir ceoil Iodálach (r. [[1863]]) * [[1997]] — [[William S. Burroughs]], Scríbhneoir Meiriceánach (r. [[1914]]) * [[2008]] — [[Gerard McDonnell]], sléibhteoir Éireannach (r. [[1971]]) * [[2016]] — [[Ahmed Zewail|Ahmed Hassan Zewail]], ceimicí is fisiceoir Éigipteach (r. [[1946]]) * [[2022]] — [[Clíodna Cussen]], dealbhóir agus scríbhneoir Éireannach (r. [[1932]]) * [[2022]] — [[Seán Seosamh Ó Conchubhair]], Staraí Éireannach == Tarluithe eile == * [[1274]] - D'fhill [[Éadbhard I Shasana]] ón [[An Naoú Crosáid|Naoú Crosáid]] agus corónaíodh ina rí é seacht lá dhéag ina dhiaidh sin * [[1776]] - Síníodh [[Forógra Saoirse Mheiriceá]] leis an dara Comhdháil na Mór-roinne * [[1798]] - Chríochnaigh [[Cath na Níle]] le bua Briotanach * [[1830]] - [[Réabhlóid Iúil (An Fhrainc, 1830)|Réabhlóid Iúil]]: d'éirigh [[Séarlas X na Fraince (1757-1836)|Séarlas X na Fraince]] as an Choróin * [[1923]] - Rinneadh [[Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]], [[Calvin Coolidge]] ina [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]] i ndiaidh do [[Warren G. Harding]] bás a fháil * [[1934]] - Tháinig [[Carl David Anderson]] ar [[Posatrón|Phosatrón]] * [[1934]] - D'éirigh [[Adolf Hitler]] ina "''Führer''" [[An Ghearmáin Naitsíoch|na Gearmáine]] i ndiaidh d'Uachtarán, [[Paul von Hindenburg]], bás a fháil * [[1939]] - Scríobh [[Albert Einstein]] agus [[Leo Szilard]] litir do [[Franklin D. Roosevelt]] a mhol dó [[Tionscadal Manhattan]] a thosú agus [[Airm núicléacha|arm núicléach]] a fhorbairt * [[1945]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: Chríochnaigh [[Comhdháil Potsdam]] * [[1980]] - Maraíodh 85 duine nuair a phléasc buama ollmhór ag stáisiún traenach [[Bologna]] * [[1989]] - Glacadh leis [[An Phacastáin]] ar ais i g[[Comhlathas na Náisiún]] i ndiaidh dóibh daonlathas a athbhunú * [[1990]] - Rinne [[an Iaráic]] ionradh ar [[Cuáit|an gCuáit]] <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Dátaí|0802]] [[Catagóir:Míonna|Lúnasa, 02]] hx4fghai40ok4kxccfe80x9vouuhxr7 0 5652 1322531 1322268 2026-08-03T09:09:53Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1322531 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} Is é an '''31 Iúil''' an 212ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 213ú lá i mbliain bhisigh. Tá 153 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Haváí]] - ''[[Ka Hae Hawaiʻi]]'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1800]] — [[Friedrich Wöhler]], ceimiceoir Gearmánach (b. [[1882]]) * [[1909]] — [[Olivér Halassy]], imreoir póló uisce (b. [[1946]]) * [[1912]] — [[Milton Friedman]], eacnamaí agus staitisteoir Meiriceánach (b. [[2006]]) * [[1918]] — [[Mícheál Ó hAodha|Micheál Ó hAodha]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1998]]) * [[1918]] — [[Paul Boyer]], bithcheimiceoir Meiriceánach (b. [[2018]]) * [[1935]] — [[David Thornley]], polaiteoir Éireannach (b. [[1978]]) * [[1947]] — [[Olivia Mitchell]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael * [[1951]] — [[Evonne Goolagong]], imreoir leadóige Astrálach * [[1964]] — [[Aengus Ó Snodaigh]], polaiteoir Éireannach * [[1965]] — [[J. K. Rowling]], údar Briotanach * [[1984]] — [[Conor McGinn]], polaiteoir Briotanach * [[1989]] — [[Victoria Azarenka]], imreoir leadóige Bealarúiseach * [[1989]] — [[Zelda Williams]], ban-aisteoir Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1373]] — [[Bríd na Sualainne]], naomh Sualannach (r. [[1303]]) * [[1849]] — [[Sándor Petőfi]], file agus réabhlóidí Ungárach (r. [[1823]]) * [[1867]] — [[Benoît Fourneyron]], innealtóir Francach (r. [[1802]]) * [[1875]] — [[Andrew Johnson]], 66, an 17ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. [[1808]]) * [[1886]] — [[Franz Liszt]], 74, Cumadóir agus pianódóir Ungárach (r. [[1811]]) * [[1917]] — [[Francis Ledwidge]], 29, file (r. [[1887]]) * [[1940]] — [[Udham Singh]], réabhlóidí Indiach (r. [[1899]]) * [[1949]] — [[Richard Stapleton]], polaiteoir Éireannach * [[1955]] — [[David Madden]], polaiteoir Éireannach (r. [[1880]]) * [[1964]] — [[Jim Reeves]], amhránaí ceol tíre Meiriceánach (r. [[1923]]) * [[1980]] — [[Ernst Pascual Jordan]], fisiceoir agus polaiteoir Gearmánach (r. [[1902]]) * [[1994]] — [[Joe Bratty]], dílseoir sa Tuaisceart (r. [[1961]]) * [[2009]] — [[Bobby Robson]], ban-aisteoir sacair (r. [[1933]]) * [[2012]] — [[Gore Vidal]], scríbhneoir Meiriceánach (r. [[1925]]) * [[2022]] — [[Ayman al-Zawahiri]], sceimhlitheoir Ioslamach (r. [[1951]]) == Tarluithe eile == * [[432]] - Toghadh [[Pápa Sixtus III]] i ndiaidh do [[Pápa Celestine I|Chelestine I]] bás a fháil ceathair lá roimhe sin * [[1009]] - Rinneadh [[Pápa Sergius IV|Sergius IV]] ina [[Pápa|Phápa]] * [[1492]] - Díbríodh [[na Giúdaigh]] uilig as an Spáinn nuair a tháinig [[Forógra Granada]] i bhfeidhm * [[1703]] - Cuireadh [[Daniel Defoe]] i gceapa as leabhal i ndiaidh dó paimfléad aorach a fhoilsiú. Caitheadh bláthanna aige. * [[1790]] - Eisíodh an chéad [[paitinn|phaitinn]] sna Stáit Aontaithe do Samuel Hopkins * [[1856]] - Tugadh cairt do [[Christchurch]] mar chathair * [[1893]] - Bhuail [[Dubhghlas de hÍde]] le h[[Eoin Mac Néill]], ar Sráid Saicfil ([[Sráid Uí Chonaill]] inniu), chun [[Conradh na Gaeilge]] a bhunaigh * [[1917]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: Thosaigh [[Cath Passchendaele]] * [[1932]] - Fuair sciar 38% den vóta ag [[Páirtí Sóisialach Náisiúnta Oibrithe na Gearmáine|Páirtí na Naitsithe]] sa toghchán [[Gearmánach]] * [[1941]] - [[Uileloscadh|An tUileloscadh]]: de réir mar a d'ordaigh [[Adolf Hitler|Hitler]], d'iarr [[Hermann Göring]] plean ar [[Reinhard Heydrich]] do [[Fuascailt Dheiridh|Fhuascailt Dheiridh]] na Ceiste [[An Giúdachas|Giúdaí]] * [[1975]] - Mharaigh gunnadóirí [[Protastúnachas|Protastúnacha]] an banna ceoil ''[[Dúnmharú an Miami Showband|Miami Showband]]'' san [[Iúr Chinn Trá|Iúr]] i [[Contae an Dúin|gCo. an Dúin]] * [[1991]] - Shínigh na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus [[An tAontas Sóivéadach|Aontas na Sóivéide]] [[Cainteanna ar Laghdú Arm Straitéiseach|Conradh Start]] chun líon na mbuamaí núicléacha a laghdú * [[1992]] - Chuaigh [[an tSeoirsia]] isteach s[[na Náisiúin Aontaithe]] * [[2006]] - Thug [[Fidel Castro]] cumhacht dá dheartháir, [[Raúl Castro|Raúl]] * [[2007]] - [[Na Trioblóidí]]: críochnaíodh [[Oibríocht Banner]] * [[2015]] - Gearradh téarmaí príosúnachta idir 18 mí agus 3 bliana ar thriúr iar-fheidhmeannach le [[Banc Angla-Éireannach]]. [http://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0731/718414-pionos-le-gearradh-inniu-ar-thriur-iar-fheidhmeannach-le-anglo/ RTÉ Nuacht] <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Dátaí|0731]] [[Catagóir:Míonna|Iúil, 31]] g8sryldy2zclnizs6dzf60e7z0ksq9f 1322532 1322531 2026-08-03T09:11:54Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1322532 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} Is é an '''31 Iúil''' an 212ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 213ú lá i mbliain bhisigh. Tá 153 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Haváí]] - ''[[Ka Hae Hawaiʻi]]'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1800]] — [[Friedrich Wöhler]], ceimiceoir Gearmánach (b. [[1882]]) * [[1909]] — [[Olivér Halassy]], imreoir póló uisce (b. [[1946]]) * [[1912]] — [[Milton Friedman]], eacnamaí agus staitisteoir Meiriceánach (b. [[2006]]) * [[1918]] — [[Mícheál Ó hAodha|Micheál Ó hAodha]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1998]]) * [[1918]] — [[Paul Boyer]], bithcheimiceoir Meiriceánach (b. [[2018]]) * [[1935]] — [[David Thornley]], polaiteoir Éireannach (b. [[1978]]) * [[1947]] — [[Olivia Mitchell]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael * [[1951]] — [[Evonne Goolagong]], imreoir leadóige Astrálach * [[1964]] — [[Aengus Ó Snodaigh]], polaiteoir Éireannach * [[1965]] — [[J. K. Rowling]], údar Briotanach * [[1984]] — [[Conor McGinn]], polaiteoir Briotanach * [[1989]] — [[Victoria Azarenka]], imreoir leadóige Bealarúiseach * [[1989]] — [[Zelda Williams]], ban-aisteoir Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1373]] — [[Bríd na Sualainne]], naomh Sualannach (r. [[1303]]) * [[1849]] — [[Sándor Petőfi]], file agus réabhlóidí Ungárach (r. [[1823]]) * [[1867]] — [[Benoît Fourneyron]], innealtóir Francach (r. [[1802]]) * [[1875]] — [[Andrew Johnson]], 66, an 17ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. [[1808]]) * [[1886]] — [[Franz Liszt]], 74, Cumadóir agus pianódóir Ungárach (r. [[1811]]) * [[1917]] — [[Francis Ledwidge]], 29, file (r. [[1887]]) * [[1940]] — [[Udham Singh]], réabhlóidí Indiach (r. [[1899]]) * [[1949]] — [[Richard Stapleton]], polaiteoir Éireannach * [[1955]] — [[David Madden]], polaiteoir Éireannach (r. [[1880]]) * [[1964]] — [[Jim Reeves]], amhránaí ceol tíre Meiriceánach (r. [[1923]]) * [[1980]] — [[Ernst Pascual Jordan]], fisiceoir agus polaiteoir Gearmánach (r. [[1902]]) * [[1994]] — [[Joe Bratty]], dílseoir sa Tuaisceart (r. [[1961]]) * [[2009]] — [[Bobby Robson]], ban-aisteoir sacair (r. [[1933]]) * [[2012]] — [[Gore Vidal]], scríbhneoir Meiriceánach (r. [[1925]]) * [[2022]] — [[Ayman al-Zawahiri]], sceimhlitheoir Ioslamach (r. [[1951]]) == Tarluithe eile == * [[432]] - Toghadh [[Pápa Sixtus III]] i ndiaidh do [[Pápa Celestine I|Chelestine I]] bás a fháil ceathair lá roimhe sin * [[1009]] - Rinneadh [[Pápa Sergius IV|Sergius IV]] ina [[Pápa|Phápa]] * [[1492]] - Díbríodh [[na Giúdaigh]] uilig as an Spáinn nuair a tháinig [[Forógra Granada]] i bhfeidhm * [[1703]] - Cuireadh [[Daniel Defoe]] i gceapa as leabhal i ndiaidh dó paimfléad aorach a fhoilsiú. Caitheadh bláthanna aige. * [[1790]] - Eisíodh an chéad [[paitinn|phaitinn]] sna Stáit Aontaithe do Samuel Hopkins * [[1856]] - Tugadh cairt do [[Christchurch]] mar chathair * [[1893]] - Bhuail [[Dubhghlas de hÍde]] le h[[Eoin Mac Néill]], ar Sráid Saicfil ([[Sráid Uí Chonaill]] inniu), chun [[Conradh na Gaeilge]] a bhunú * [[1917]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: Thosaigh [[Cath Passchendaele]] * [[1932]] - Fuair sciar 38% den vóta ag [[Páirtí Sóisialach Náisiúnta Oibrithe na Gearmáine|Páirtí na Naitsithe]] sa toghchán [[Gearmánach]] * [[1941]] - [[Uileloscadh|An tUileloscadh]]: de réir mar a d'ordaigh [[Adolf Hitler|Hitler]], d'iarr [[Hermann Göring]] plean ar [[Reinhard Heydrich]] do [[Fuascailt Dheiridh|Fhuascailt Dheiridh]] na Ceiste [[An Giúdachas|Giúdaí]] * [[1975]] - Mharaigh gunnadóirí [[Protastúnachas|Protastúnacha]] an banna ceoil ''[[Dúnmharú an Miami Showband|Miami Showband]]'' san [[Iúr Chinn Trá|Iúr]] i [[Contae an Dúin|gCo. an Dúin]] * [[1991]] - Shínigh na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus [[An tAontas Sóivéadach|Aontas na Sóivéide]] [[Cainteanna ar Laghdú Arm Straitéiseach|Conradh Start]] chun líon na mbuamaí núicléacha a laghdú * [[1992]] - Chuaigh [[an tSeoirsia]] isteach s[[na Náisiúin Aontaithe]] * [[2006]] - Thug [[Fidel Castro]] cumhacht dá dheartháir, [[Raúl Castro|Raúl]] * [[2007]] - [[Na Trioblóidí]]: críochnaíodh [[Oibríocht Banner]] * [[2015]] - Gearradh téarmaí príosúnachta idir 18 mí agus 3 bliana ar thriúr iar-fheidhmeannach le [[Banc Angla-Éireannach]]. [http://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0731/718414-pionos-le-gearradh-inniu-ar-thriur-iar-fheidhmeannach-le-anglo/ RTÉ Nuacht] <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Dátaí|0731]] [[Catagóir:Míonna|Iúil, 31]] 6znr536m6ukw64k7tekf8mwuswb0dqo 0 6628 1322434 1321368 2026-08-02T14:40:26Z Saighneánach 72809 Typo 1322434 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Bean]] den [[Cine gorm|chine gorm]] sna [[Stáit Aontaithe]] ab ea '''Rosa Louise McCauley Parks''' ([[4 Feabhra]] [[1913]] - [[24 Deireadh Fómhair]] [[2005]]). Bhain sí clú agus cáil amach di féin san fheachtas chun [[cearta daonna|cearta sibhialta]] a bhaint amach don [[Cine gorm|chine gorm]]. Sa bhliain 1955, ghlac sí seasamh i gcoinne an chiníochais, rud a spreag feachtas cearta sibhialta i Meiriceá. [[Íomhá:Rosa parks human rights museum memphis 2.jpg|clé|mion|220x220px|Rosa Parks sa Memphis Museum]] [[Íomhá:1956 face detail, Rosa Parks being fingerprinted by Deputy Sheriff D.H. Lackey after being arrested on February 22, 1956, during the Montgomery bus boycott (cropped).jpg|clé|mion|276x276px|Rosa Parks, 1956]][[Íomhá:Rosa_parks_bus.jpg|mion|clé|An bus inar dhiúltaigh Parks dul go cúl an bhus le háit a fhágaint ar shuíochán d’fhear den chine geal.|alt=|220x220px]][[Íomhá:RosaParks-BillClinton.jpg|clé|mion|220x220px|Rosa Parks agus Bill Clinton]] == Saol == Rugadh Rosa Parks in [[Alabama]] agus tógadh í ar fheirm lena seantuismitheoirí, a máthair agus a deartháir. Is cosúil gurbh Éireannach é a sin-seanathair.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/18.Rosa-Parks-eilifint.pdf|teideal=Rosa Parks|údar=cogg.ie|dátarochtana=202}}{{Dead link|date=Iúil 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ba mhúinteoir scoile í a máthair agus ba shiúinéir é a hathair. Ag tús na g[[1950idí|caogaidí]] bhí Rosa Parks ag obair leis an NAACP ar son [[cearta sibhialta]] i [[Montgomery, Alabama]]. Bhí oiliúint á fáil aici i gcúrsaí a bhí bainteach le [[Cearta daonna|cearta sibhialta]]. === 1955: Easumhlaíocht === ==== Cúlra ==== In Alabama. sna [[1950idí]], bí raibh cearta daonna ag na daoine gorma agus caitheadh go holc leo. Mar shampla, ar na busanna, bhí suíocháin ar leith ann do dhaoine geala agus suíocháin eile do dhaoine gorma. Ní raibh cead ag daoine gorma suí ar shuíocháin na ndaoine geala ach bhí cead ag na daoine geala suí ar shuíocháin na ndaoine gorma, fiú má bhí duine gorm ina shuí ansin cheana féin. ==== Eachtra ==== Ar an [[1 Nollaig]] [[1955]], bhí Parks ar a bealach abhaile ar bhus plódaithe. Tháinig fear geal isteach sa bhus. Ní raibh suíochán ar bith fágtha do dhaoine geala. D'iarr an tiománaí ar Parks a suíochán a thabhairt suas d’fhear geal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/ossp/notai/coincheap-2-ceart-agus-freagrachta/nelson-mandela-agus-martin-luther-king/|teideal=Nelson Mandela agus Martin Luther King {{!}} COGG|language=ga-GA|dátarochtana=2020-10-24|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418083533/https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/ossp/notai/coincheap-2-ceart-agus-freagrachta/nelson-mandela-agus-martin-luther-king/}}</ref> Bhí Parks tuirseach traochta den mhíchothromaíocht agus sheas sí an fód. Scairt an tiománaí bus ar na póilíní. Tháinig siad gan mhoill agus gabhadh Rosa. Fuarthas ciontach as mí-iompar í, in aghaidh an [[dlí]] áitiúil. An [[oíche]] dár gcionn, chruinnigh caoga taoisigh den chine gorm le chéile chun an eachtra a phlé, agus labhair [[sagart]] anaithnid, den ainm [[Martin Luther King]] leo. Shocraigh siad [[Baghcat (agóid)|baghcat]] a eagrú in aghaidh an chórais bus i Montgomery.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Martin%20Luther%20King.pdf|teideal=Beatha le Bua - Martin Luther King|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027204924/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Martin%20Luther%20King.pdf}}</ref> Níor thaistil fiú duine amháin den chine gorm ar na busanna ar feadh 381 lá. Ar deireadh, bhí ar na comhlachtaí bus fáil réidh leis na rialacha ciníocha mar bhí siad ag cailleadh an iomarca airgid.<ref name=":0" /> ==== Deoraíocht ==== Bhí Parks páirteach go mór i nGluaiseacht na gCeart Sibhialta (ag iarraidh cearta daonna a bhaint amach do dhaoine gorma i Meiriceá). Ach bhí sé deacair di obair a fháil in Alabama mar gheall air sin. Ar deireadh, chuaigh sí féin agus a fear céile chun cónaí i dtuaisceart na tíre, áit nach raibh an ciníochas chomh holc céanna.<ref name=":0" /> Duine iomráiteach san fheachtas le haghaidh cearta sibhialta ab ea Rosa Parks sna blianta dár gcionn. Bhí cónaí uirthi i [[Detroit]] go dtí a bás ar an [[24 Deireadh Fómhair]] [[2005]] (in aois 92 di; tháinig néaltrú srl uirthi).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.biography.com/activist/rosa-parks|teideal=Rosa Parks - Life, Bus Boycott & Death - Biography|work=www.biography.com|dátarochtana=2020-10-24}}</ref> == Tionchar == Spreag an agóid seo an mionlach go mór agus thosaigh an troid in aghaidh an chiníochais sna Stáit Aontaithe i ndáiríre. Chuir gaisce Parks ceist [[Cearta daonna|chearta sibhialta]] an chine ghoirm os comhair phobal na Stát Aontaithe. Féachann daoine anois ar Rosa Parks mar shiombail den troid ar son na saoirse do dhaoine gorma, mar go raibh sí sásta seasamh a ghlacadh i gcoinne na daoirse. Gan aon dabht, bean chróga a bhí inti a spreag go leor daoine eile.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Parks, Rosa}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1913]] [[Catagóir:Básanna in 2005]] [[Catagóir:Ciníochas sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Meitidistigh]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] 1rfe7uctykjik3l2ja3temwp888nbyq 0 6714 1322442 1320381 2026-08-02T14:48:34Z Saighneánach 72809 Typo 1322442 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Aithnítear '''Cathal Ó Searcaigh''' mar dhuine de mhórfhilí na Gaeilge.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-ceist-faoi-chathal-o-searcaigh-a-bheith-ar-phaipear-gaeilge-na-hardteiste-amach-anseo-sec/|teideal=D’fhéadfadh ceist faoi Chathal Ó Searcaigh a bheith ar pháipéar Ardteiste ‘amach anseo’ – SEC|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-04}}</ref> "Tá Cathal Ó Searcaigh ar an bhfile is binne agus is milse béal in Éirinn", adeir [[Alan Titley]]. "Ina dhiaidh sin is féidir leis a bheith bog, garbh, scéaltach, Rómánsúil ar a sheal".<ref name="Titley">Alan Titley, Scríbhneoirí faoi Chaibidil (Cois Life, Baile Átha Cliath, 2010)</ref> Laoithe cumainn d'eacstais an tsaoil is ea an chuid is fearr dá shaothar agus tugann sé cuireadh isteach dúinn do charnabhal na beatha. "Ní le [[Dún na nGall]] amháin a bhaineann Ó Searcaigh ach leis an gCruinne", adúirt [[Gabriel Rosenstock]].<ref>Gabriel Rosenstock, ina léirmheas ar Gúrú i gClúidiní (Comhar, 2006)</ref> "Baineann sé le gach éinne againn, mar sin, agus leis an gCruinne go léir is í istigh ionainn [...] Is í cantaireacht na Cruinne í, an ceol is binne agus is ársa amuigh." Bhí filíocht Uí Shearcaigh ar siollabas na h[[Ardteistiméireacht]]<nowiki/>a ar feadh cúpla bliain nó gur leasaíodh an cúrsa.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-ar-an-gcursa-no-nil-se-ar-an-gcursa-aifeiseach-nach-mbionn-aon-cheist-faoi-chathal-o-searcaigh-ar-scrudu-na-hardteiste/|teideal=‘Tá sé ar an gcúrsa nó níl sé ar an gcúrsa’ – ‘áiféiseach’ nach mbíonn aon cheist faoi Chathal Ó Searcaigh ar scrúdú na hArdteiste|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=12 Meitheamh 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-04}}</ref> Is mar chuid den ‘Phrós Ainmnithe’ atá leabhar Uí Shearcaigh, [[Seal i Neipeal|"Seal i Neipeal]]"<ref name="osearcaigh2">{{cite book|title=Seal i Neipeal|url=https://archive.org/details/sealineipeal0000cath|first=Cathal|last=O'Searcaigh|year=2004|publisher=Cló Iar-Chonnacht|isbn=1902420608}}</ref>, ar an gcúrsa Ardteiste a tugadh isteach in 2012,<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://pdst.ie/sites/default/files/Imlitir%2020_2010%20.pdf|teideal=GAEILGE na hARDTEISTIMÉIREACHTA|údar=An Roinn Oideachais agus Eolaíochta, Rannóg Pholasaí, Cháilíochtaí, Churaclaim agus Mheasúnachta|dáta=Márta 2010|dátarochtana=2022|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905153636/https://pdst.ie/sites/default/files/Imlitir%2020_2010%20.pdf}}</ref> agus go 2024 ar a laghad.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.curriculumonline.ie/getmedia/c794666b-8ca5-4f78-8160-809e296d19d2/Siollabais-Nuashonraithe-na-hArdteistimeireachta_1.pdf|teideal=GAEILGE: NA SIOLLABAIS AGUS AN CÓRAS MEASÚNACHTA|údar=AN ROINN OIDEACHAIS AGUS EOLAÍOCHTA curriculumonline.ie|dáta=2022|dátarochtana=4 M.F. 2022}}</ref> ==Tógáil== [[Íomhá:Cathalosearcaigh1.jpg|mion|2016]] Rugadh Cathal Ó Searcaigh i Mín A' Leá faoi scáth an [[An Earagail|Eargail]] i gcomharsanacht [[Gort an Choirce|Ghort an Choirce]] i d[[Tír Chonaill]]. B'as Mín Doire na Slua i bparóiste na Rosann dá mháthair, Agnes Roarty. Fear de bhunadh Mhín A' Leá a bhí i Micí, athair an fhile. Ar nós go leor d'fheara [[Cloch Cheann Fhaola|Chloch Cheann Fhaola]] ag an am shaothraigh Micí a bheatha mar oibrí séasúrach ar fheirmeacha i Mid Lothians na hAlban, sna ceantaireacha sin thart ar Haddington, Dunbar agus East Linton. Thit cúram na feirme a bhí acu i Mín A' Leá ar Agnes nuair a bhí a fear céile as baile. Cathal an t-aon duine clainne a bhí acu. [[Íomhá:Cathalosearcaigh3.jpg|mion|2016]] ===Scolaíocht=== [[Íomhá:Cathalosearcaigh5.jpg|mion|2016]] Fuair sé a chuid bunscolaíochta i gCaiseal na gCorr agus a chuid meánscolaíochta i nGairm Scoil Ghort A' Choirce. "Purgadóireacht anama agus aigne" a thug sé ar a thréimhse sa scoil náisiúnta. "Buillí, bualadh agus brúidiúlacht; sin an chuimhne is buaine atá agamsa ar mo chuid bunscolaíochta. Chan smacht a cuireadh ar mo shamhlaíocht i gCaiseal na gCorr ach ansmacht."<ref name="Macalla">''Ón Taobh Istigh: Agallamh le Cathal Ó Searcaigh'', Marion Kelly: Macalla (OÉ Gaillimh 1997)</ref> Ach bhí an t-ádh dearg air, adeir sé, a ghabháil chun na gairmscoile i nGort A' Choirce. "Bhí Tomás Breathnach ag múineadh ansin. Eisean a bhí i mbun an Bhéarla. Bhí sé iontach. Chan téacsanna as leabhar an Bhéarla amháin a bhí a theagasc aige – ach téacsanna as leabhar na beatha. Thuig seisean an tábhacht a bhain le saol na samhlaíochta. Mhúin sé filíocht dúinn seachas fíricí. Cheadaigh seisean domh a bheith cruthaitheach."^Ibid [[Íomhá:Poem by Cathal Ó Searcaigh, Gortahork (1) - geograph.org.uk - 2436966.jpg|mion|Gort a'Choirce]] ==Londain== I ndiaidh na gairmscoile chuaigh sé go Londain, Sasana, "le taithí a chuir ar an saol – saol na gcéadfaí go speisialta. Bíonn ort na cúlbhóithre agus na cabhsaí a shiúl sula n-aimseoidh tú na sméara dubha is mó agus is milse."<ref name="Macalla" /> Léigh sé cuid mhór ag an am sin a bhuíochas sin ag gabháil do shiopaí leabhar dara láimhe Charing Cross agus do leabharlann phoiblí Londan. Bhí na [[Jack Kerouac|Beats]] ar thús cadhnaíochta – Ginsberg, Corso, Ferlinghetti, Snyder agus dar ndóighe, Kerouac. "Mheall saothar na mBeats mé. Bhí comhcheilg ar bun acu in éadan na gcionbhinsiún. Thug siad an fhilíocht amach ar an tsráid. Shaoraigh siad Bé na hÉigse ó shaol seasc, meánaicmeach na hAcadúileachta, áit a raibh sí ag fáil bháis de dhíobháil aicsean. Agus thug siad cead a cinn díthe an tsráid a shiúl. Dhúisigh na Beats an Dán. Ár nDán."^Ibid Ba i Londain a chum sé a chéad chnuasach filíochta, "Miontraigéide Chathrach".<ref>Cló Uí Chuirreáin, 1975</ref> Deir sé fosta gur chuir sé "dúspéis i ngraffiti na cathrach. Litríocht an leithris nó Éigse an Phleidhce nó Cacamas, thaitin sé liom mar go raibh sé greannmhar, graosta, dúshlánach. Shamhlófá gur cuireadh bior dhearg suas tóin na gclicheanna. Scréad dúshláine a bhí sa ghraifítí seo in éadan gach ní agus neach a bhí cúramach, coimeádach, críonna. Tuigeadh domh ag an am go gcaithfeadh friotal na filíochta a bheith chomh beo beathach leis an ghraifítí seo. Cha bheadh tairbhe ar bith teanga a úsáid a bhí chomh righin reoite le cáipéis dlí."<ref name="Macalla" /> I Londain shaothraigh sé a bheatha ag obair i dtábhairne – "The Ox and Gate", leath bealaigh idir Cricklewood agus Neasden, ceantar mór Éireannach ag an am sin. ==Ollscolaíocht== [[Íomhá:Poem by Cathal Ó Searcaigh, Gortahork (2) - geograph.org.uk - 2436969.jpg|mion|[[An Earagail]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1166085|teideal=An Earagail/Errigal Mountain|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2022-08-07}}</ref>]] Chaith sé tréimhse (1972-74) ag plé leis an Staidéar Eorpach san [[Ollscoil Luimnigh|NIHE]] i Luimneach mar a thugtaí ar Ollscoil Luimnigh. Agus é ó dheas d'fhreastail sé ar Úr-Chúirt Éigse na Máighe, scoil filíochta a bhíodh ag Cyril Ó Céirín ina theach cónaí i Mungairit ó Shamhain go Bealtaine, ag déanamh aithrise ar na cúirteanna filíochta a bhíodh sa Tuadhmumhain sa tseanam. Tá fianaise ar an fhilíocht a cuireadh os comhair na cúirte le fáil sa leabhar "Breith" (Cló na Cúirte Éigse, Mungairit, 1974) arna chur in eagar ag Cyril Ó Céirín. Le linn do Chathal a bheith ag freastal ar an NIHE bhain sé cáil amach mar léiritheoir drámaí. Ar na léirithe a stiúirigh sé bhí "Shadow of the Glen", "The Midnight Court", "Moll". Rinne sé bliain amháin de chéim i nGaeilge i [[Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|gColáiste Phádhraig, Maigh Nuad]] (1978-79). Foilsíodh a dhara cnuasach agus é ina mhac léinn i Maigh Nuad – Tuirlingt<ref>Carbad, 1978</ref> i bpáirtíocht le [[Gabriel Rosenstock]]. Agus é i gColáiste Phádraig bhí sé mar bhall lárnach den fhoirean iomráiteach díospóireachta a bhí acu. Ar an fhoireann chlúiteach sin bhí daoine a thuill cáil mhór ina dhiaidh sin: John O'Donohue, údar Anamchara; Mary Hanafin, Aire Oideachais, Fianna Fáil; Micheál Ó hÉanaigh, Ardfheidhmeannach i gComhairle Condae Dhún na nGall. I ndiaidh do Maigh Nuad a fhágáil d'oibrigh sé mar láithreoir teilifíse ar "Aisling Gheal", clár ealaíon agus ceoil a léirigh [[Tony Mac Mahon]] do [[TG4|RTÉ]]. Ó 1981 ar leith tá Ó Searcaigh ag scríobh go lánaimseartha. Ceapadh é ina scríbhneoir cónaithe in [[Ollscoil Nua Uladh]], [[Cúil Raithin]] agus in [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] (1992–1995). Bhí a mhacasamhail de phost aige in [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] sa bhliain 1996. Ceapadh é ina bhall d'[[Aosdána]] in 1996. [[Íomhá:An Bealach 'na Bhaile.jpg|mion|An Bealach 'na Bhaile]] ==Taisteal== File idirnáisiúnta atá ann a bhfuil a chuid filíochta léite aige ag féilte ealaíne ar fud an domhain. Go nuige seo tá aistriúcháin Albáinise, Béarla, Briotáinse, Catalóinise, Danmhairgise, Fraincise, Gearmáinse, Iodáilise, Neapalíse, Polainnse, Rúisise, Rómáinse, Seirbea-Chróitise, Seapáinse agus Spáinnise déanta ar a shaothar. Ó 1996 tá tréimhsí cáite aige i [[Neipeal]], áit a bhfuil mac uchtaithe aige ann, Prem Timalsina agus anois tá beirt chlainne ag Prem, mac agus iníon Prashant agus Parmita. Tugann a leabhar "[[Seal i Neipeal]]"<ref>Cló Iar-Chonnacnta, 2004</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-seal-i-neipeal.aspx|teideal=Seal i Neipeal|údar=Beo - EAGRÁN 35|dáta=MÁRTA 2004|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-09-04}}</ref> sracfhéachaintí i bhfocail, i bpictiúir agus i bhfilíocht ar an tír dhiamhair sin faoi scáth [[Sliabh Everest (Teomólungma)|Everest]]. "Tá Seal i Neipeal ar cheann de na leabhair is aoibhne agus fearr dar scríbhadh sa Ghaeilge le deich mbliana anuas. Leabhair taistil, ach leabhar smaointe agus leabhar grámhar," adúirt Alan Titley agus é ag tabhairt breith ar shaothar Uí Shearcaigh.<ref name="Titley" /> Is mar chuid den ‘Phrós Ainmnithe’ atá leabhar Uí Shearcaigh ar chúrsa na hArdteiste a tugadh isteach sa bhliain 2012<ref name=":1" /><ref name=":0" /> agus atá ann go dtí 2024 ar a laghad.<ref name=":2" /> Sa bhliain 2008 thóg an scannán, ''[[Fairytale of Kathmandu]],''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fairytale of Kathmandu|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Fairytale_of_Kathmandu&oldid=1101096804|journal=Wikipedia|date=2022-07-29|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://magill.ie/archive/another-view-fairytale-kathmandu|teideal=Another view of Fairytale in Kathmandu {{!}} Magill|údar=Emma Browne|dáta=2008|work=magill.ie|dátarochtana=2022-09-05}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/poet-only-had-sex-with-small-fraction-of-men-1.697834|teideal=Poet only had sex with 'small fraction' of men|údar=Ronan McGreevy|dáta=12 Feabhra 2009|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-09-05}}</ref> aird na meán i dtaca leis an obair charthanach a bhí ar siúil ag an fhile i [[Neipeal]] agus an gaol a bhí eadar é féin agus na fir óga a raibh sé ag cabhrú leo. Dhírigh an plé ar mhíchothromaíocht chumhachta agus mar sin de.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/opinion/o-searcaigh-s-kathmandu-controversy-is-about-ethics-and-responsibility-1.892515|teideal=Ó Searcaigh's Kathmandu controversy is about ethics and responsibility|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-08-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/opinion/letters/controversy-over-cathal-o-searcaigh-1.905180|teideal=Controversy over Cathal Ó Searcaigh|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-08-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://magill.ie/archive/cathal-o-searcaighs-denial-typically-irish|teideal=Cathal O Searcaigh's denial is typically Irish {{!}} Magill|work=magill.ie|dátarochtana=2022-08-07}}</ref> Cáineadh lucht déanta an scannáin as míbhuntáiste a ghlacadh ar an fhile san dóigh gur cuireadh an scannán i láthair. Chuir Dermot Moore ón iris Hot Press agallamh cuimsitheach i mBéarla faoi gconspóid ar an fhile a foilsíodh i mí Feabhra 2009.<ref name="Dermod Moore">{{cite news|url=http://www.hotpress.com/features/interviews/5249364.html|teideal=The Case for the Defence|údar=Agallamh le Cathal Ó Searcaigh|work=[[Hot Press]]|first=Dermod|last=Moore|dátarochtana=2022-09-05|archivedate=2009-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318163636/http://www.hotpress.com/features/interviews/5249364.html}} (subscription only)</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hotpress.com/music/in-the-new-hot-press-cathal-o-searcaigh-makes-his-case-5249412|teideal=In the new Hot Press: Cathal Ó Searcaigh makes his case|údar=The Hot Press Newsdesk|work=Hotpress|dátarochtana=2022-09-05}}</ref> Labhair an file faoi ar RnaG,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/podcasts/2008/pc/pod-v-260308-57m40s-barrscealta.mp3|teideal=Agallamh|údar=RnaG Barrscéalta|dáta=2008|dátarochtana=2022}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://fichefocal.blogspot.com/2008/03/searcaigh-interview-agallamh-aistrichn.html|teideal=Fiche Focal ...: Ó Searcaigh Interview: Agallamh; Aistriúchán:Translation|údar=Tomaltach|dáta=2008-03-31|work=Fiche Focal ...|dátarochtana=2022-08-07}}</ref> ag dúirt go raibh aiféala air má ghoill a shaol pearsanta ar aon duine ach nach raibh aon rian den dúshaothrú ag baint lena chaidreamh leis na fir. Rinne Paddy Bushe scannán cosanta dar theideal ''The Truth About Kathmandu'' (2009).<ref name="london-times-bushe">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/ireland/article6494028.ece Kathmandu revisited to clear poet’s name]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Colin Coyle, [[The Times]], 13 Meitheamh 2009, curtha i dtaisce ar 13 D.F. 2009</ref> ==Duaiseanna agus Gradaim== *1996: Toghadh é ina bhall d'[[Aosdána]] *2000: Bronnadh Dochtúireacht oinigh sa Léann Ceilteach air ó [[Ollscoil na hÉireann|Ollscoil Náisiúnta na hÉireann]] *2000: Bronnadh [[The Irish Times]] Literature Prize ar "Ag Tnuth leis an tSolas, Dánta 1975–2000 *2007: The Ireland Fund Literary Award *2013: Mórán duaiseanna Oireachtas na Gaeilge buaite aige thar na blianta, na cinn is déanaí ar son na mbailiúchán filíochta "Aimsir Arsa" (2013) agus "An Bhé Ghlas" (2016). Dánta leis ar chúrsa na h[[Ardteistiméireacht]]a le tamall de bhlianta: "Níl Aon Ní", "Fiacha an tSolais", "Fothrach Tí i Mín na Craoibhe", "Maigdiléana", "Na Colmáin". Déantar staidéar ar a shaothar sna hOllscoileanna in Éirinn agus thar lear. ==Saothar== Bhronn Ó Searcaigh bailiúchán dá lámhscríbhiní, á chnuasach ealaíne agus a leabharlann pearsanta féin ar an Stáit. Tá cúram an deonacháin seo faoi Leabharlann Condae Dhún na nGall faoi láthair. Is minic go mbíonn ócáidí chultúrtha ar siúil ina theach cónaí i Mín A' Leá, faoi scáth an Eargail. ===Cnuasaigh filíochta=== * 1975: ''Miontraigéide Chathrach agus Dánta Eile'', Cló Uí Chuirreáin * 1978: ''Tuirlingt'' (i bpáirtíocht le Gabriel Rosenstock agus Bill Doyle, grianghrafadóir) Carbad, BÁC * 1983: ''Súile Shuibhne: grianghrafadóireacht le Rachael Giese'', (Rogha Éigse Éireann, 1983); Coiscéim, BÁC * 1987: ''Suibhne'', ainmnithe ar ghearrliosta Irish Book Awards; Coiscéim * 1991: ''An Bealach 'na Bhaile'', [[Cló Iar-Chonnacht]], Indreabhán, Co na Gaillimhe * 1996: ''Na Buachaillí Bána'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2000: ''Ag Tnúth leis an tSolas, 1975-2000'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2002: ''Caiseal na gCorr'' (grianghraif le Jan Voster) Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2005: ''Na hAingle ó Xanadú'', Arlen House, Gaillimh * 2006: ''Gúrú i gClúidíní'', ealaín le Ian Joyce) Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2011: ''An tAm Marfach ina Mairimid'' (ealaín le Ian Joyce) Arlen House, Gaillimh * 2013: ''Aimsir Ársa'' (ealaín le Ian Joyce) Arlen House, Gaillimh * 2014: ''Na Saighneáin'' (ealaín le Ian Joyce) Arlen House, Gaillimh * 2015: ''An Bhé Ghlas'', Leabhar Breac, Indreabhán ===Eagráin Dhátheangach=== * 1993: ''Homecoming / An Bealach 'na Bhaile'' (in eagar ag Gabriel Fitzmaurice), Cló Iar-Chonnacht : Bronnadh Duais an Riordánaigh ar an chnuasach seo, 1993; cuireadh athchló ar an chnuasach go minic * 1997: ''Out in the Open: in eagar ag Frank Sewell'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán : Ainmnithe don Aristeon European Prize for Poetry 1998 * 2006: ''By the Hearth in Mín a' Leá: aistriúcháin le Seamus Heaney agus Frank Sewell'', Arc Publications : The Poetry Society (UK) Translation Choice for 2006 * 2015: ''An Fear Glas / The Green Man, ealaín le Pauline Bewick'' (aistrithe ag Paddy Pushe, Gabriel Rosenstock agus Frank Sewell) Arlen House, Galway * 2016: ''Out of the Wilderness'' aistriúcháin le Gabriel Rosenstock) The Onslaught Press, Oxford ===Saothair Próis=== * 2004: ''Seal i Neipeal'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán : bronnadh Duais Piaras Béaslaí ar an leabhar taistil seo ag Oireachtas, 2004<ref name="osearcaigh2" /> * 2011: ''Pianó Mhín na bPréachán'' (úrscéal) Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2017: ''Teach an Gheafta'' (úrscéal) Leabhar Breac, Indreabhán * 2017: ''Lugh na Bua / The Deliverer'': Cathal Ó Searcaigh, Seán Ó Gaoithín, Seán Fitzgerald: The Onslaught Press, Oxford ===Drámaí=== * 2005: ''Oíche Dhrochghealaí'': dráma véarsaíochta bunaithe ar scéal Salome/Eoin Baiste, Coiscéim, BÁC * 2006: ''Mairimid Leis na Mistéirí: trí ghearrdhrámaí'', Arlen House, Gaillimh ===Saothar i mBéarla=== * 2009: ''Light on Distant Hills'', cuimhní cinn, Simon & Schuster, London * 2014: ''Soul Space'', leabhar ar chúrsaí spioradálta (foilsithe faoin ainm cleite Charles Agnes) Evertype, Cathair na Mart, Co. Mhaigh Eo ===Stair=== * 1994: ''Tulach Beaglaoich: Inné agus Inniu / Tulach Begley: Past and Present'', Glór na nGael, Fál Carragh ===Eagarthóir=== * 1997: ''An Chéad Chló'', rogha de shaothar nuafhilí, Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2013: ''The Other Tongues: an Introduction to Writing in Irish, Scots Gaelic and Scots in Ulster and Scotland'', Duillí Éireann, Béal Feirste * 2013: ''Margadh na Míol i Valparaiso / The Flea Market in Valparaiso: Rogha dánta le Gabriel Rosenstock'' (roghnaithe ag Cathal Ó Searcaigh, maraon le réamhrá i nGaeilge agus i mBéarla), Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2014: ''An tAmharc Deireannach / The Last Look'', Rogha dánta le Colette Ní Ghallchóir, roghnaithe ag Cathal Ó Searcaigh, Arlen House, Gaillimh Eagarthóir ar Duillí Éireann/Irish Pages i bpáirtíocht le Chris Agee; ceann de phríomhirisí litríochta na tíre ===Ceol i gcomhar le cumadóirí éagsúla=== * 2005: ''Tearmann'', sraith de dhánta Uí Shearcaigh, cóiriú ceoil le Neil Martin, curtha i láthair an phobail den chéad uair ag Féile Ealaíne [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|an Chlocháin]]. An West Ocean String Quartet a tabhairt tionlacan don fhile * 2009: ''Oileán na Marbh'', liricí Uí Shearcaigh; an ceol cumtha ag Neil Martin, canta ag [[Maighread Ní Dhomhnaill]] i bpáirtíocht leis an West Ocean String Quartet); ''Ae Fond Kiss'', West Ocean Records * 2012: ''Síle an tSléibhe'', ceoldráma, an ceol cumtha ag Derek Ball, canta ag Elizabeth Hilliard, curtha i láthair an phobail den chéad uair sa Back Loft (La Catedral theatre) BÁC, Meán Fómhair 2012 * 2013: ''Rhapsody na gCrann'': focail le Cathal Ó Searcaigh, an ceol cumtha ag Ciarán agus Pól Brennan, canta ag [[Clannad]]; Clannad: ''[[Nádúr]]'', Arc Music Rinne Cathal tionscnaimh éagsúla ceoil i bpáirtíocht le [[Altan (band)|Altan]], [[Brian Kennedy (singer)|Brian Kennedy]], Diana Cannon, [[Nomos]], agus go leor ceoltóirí eile. ===Tionscnaimh Ealaíne=== * 2003: ''Trasnú'', saothar filíochta le Cathal Ó Searcaigh, taispeántas ealaíne le Maria Simonds Gooding. Foilsíodh catalóg den taispeántas (An Gailearaí, [[Gaoth Dobhair]]) * 2004: ''Luxury of a Skylight'', in éineacht le Janet Mullarney: dánta agus saothar ealaíne. Eagrán teoranta i gcása, sínithe agus uimhrithe. Foilsithe ag Edizioni Canopo, Prato, Italy * 2005: ''Dialann / Diary'', in éineacht le Barbara Lea (ealaíontóir) agus Paulette Myres-Rich (déantóir leabhar), eagrán teoranta i gcása, sínithe agus uimhrithe. Foilsithe ag Traffic Street Press, St Paul, Minnesota * 2012: ''The Green Man'', Bailiúchán de 10 liotagrafanna cruthaithe agus curtha i gcló ag Aoife McGarrigle i gCló Ceardlann na gCnoc, Co. Dhún na nGall, maraon le 10 dánta le Cathal Ó Searcaigh: eagrán teoranta i gcása, sínithe agus uimhrithe * 2004: ''The View from Bealtaine'', bunaithe ar ''Cór Úr'', dán iomráiteach de chuid Uí Shearcaigh, curtha i gcló ag Barbara Tetenbaum i gCló Ceardlann na gCnoc, Co. Dhún na nGall. Eagrán teoranta, sínithe agus uimhrithe ===Leabhair i dtaobh a shaothair=== * 2000: ''Modern Irish Poetry: A New Alhambra'', Frank Sewell, Oxford University Press * 2002: ''On the side of Light'': Aistí téacsa agus léirmheasa ar saothar filíochta Uí Shearcaigh, curtha in eagar ag James Doan & Frank Sewell, Arlen House, Gaillimh * 2005: ''Na Buachaillí Dána: Cathal Ó Searcaigh, Gabriel Rosenstock'' le Pádraig de Paor, An Clóchomhar, BÁC * 2024: ''Teanga don Tost: Micheál Ó Conghaile, Cathal Ó Searcaigh agus an Aiteacht'' le Seán Mac Risteaird, Arlen House, BÁC. ===Aistí léirmheasa ar shaothar Uí Shearcaigh=== * 1993: ''A Going Back to Sources'', léirmheas le Michael Longley ar "Homecoming / An Bealach 'na Bhaile", Poetry Ireland Review 39 * 1996: ''Cathal Ó Searcaigh: a Negotiation with Place, Community and Tradition'', Gréagóir Ó Dúill, Poetry Ireland Review 48 * 1997: ''Wrestling with Angels'', léirmheas le Sean Lysaght ar "Out in the Open" Poetry Ireland Review 55 * 1997: ''The Indelible mark of Cain: Sexual Dissonance in the Poetry of Cathal Ó Searcaigh'', Lillis Ó Laoire in "Sex, Nation and Dissent in Irish Writing", eagarthóir Eibhear Walsh, Cork University Press * 2000: ''Irish Writing in the Twentieth Century: A Reader'', David Pierce, Cork University Press * 2000: ''Cathal Ó Searcaigh and Aspects of Translation'', Nobuaki Tochigi: Éire-Ireland (Spring/Summer 2000) Vol.35 * 2000: ''Ag Tabhairt Teanga don Tost'', Lillis Ó Laoire, Réamhrá, ''Ag Tnúth leis an tSolas'': Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán, Co Galway<ref>Preface starting at page 15, {{Lua idirlín |url=https://www.cic.ie/images/uploads/docs/2_split_Ag_Tnu%CC%81th_leis_an_tSolas.pdf |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-03-25 |archivedate=2016-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161018220140/https://www.cic.ie/images/uploads/docs/2_split_Ag_Tnu%CC%81th_leis_an_tSolas.pdf }}</ref> * 2003: ''Between Two Languages'', Frank Sewell, ''The Cambridge Companion to Contemporary Irish Poetry'', eagarthóir Matthew Campbell: Cambridge University Press * 2005: ''Trén bFearann Breac'', plé ar fhilíocht Uí Shearcaigh, Máirín Nic Eoin, Cois Life, BÁC *2007: ''"For Isaac Rosenberg": Geoffrey Hill, Michael Longley, Cathal O'Searcaigh'', aiste le Tara Christie i ''The Oxford Handbook of British and Irish War Poetry'', curtha in eagar ag Tim Kendall, Oxford Handbooks, ISBN 9780199282661 * 2008: ''The Given Note – Traditional Music and Modern Irish Poetry'', Seán Crossan: Cambridge Scholars Publishing, Newcastle upon Tyne * 2009: ''Préamhachas an Ultachais i bhFilíocht Chathail Uí Shearcaigh'', A J Hughes, ''Filí agus Filíocht'': Éigse Cholm Cille, Doire * 2010: ''Cathal Ó Searcaigh'': aiste léirmheasa i "Scríbhneoirí faoi Chaibidil, eagarthóir Alan Titley", Cois Life, BÁC * 2010: ''Cathal Ó Searcaigh'', aiste léirmheasa le Caitríona Ní Chléirchín i "Filíocht Chomhaimseartha na Gaeilge", eagarthóir Ríona Ní Fhrighil, Cois Life, BÁC * 2015: ''A Major Voice'', léirmheas ar "Aimsir Ársa" agus "An Bhé Ghlas" le Paddy Bushe, Poetry Ireland Review 117 ===Duanairí ina bhfuil a shaothar le fáil=== Tá Ó Searcaigh ar dhuine den bheagán filí Gaeilge a bhfuil a shaothar le fáil sna mórdhuanairí de nua fhilíocht na hÉireann. Seo a leanas sampla. * 1986: ''The Bright Wave / An Tonn Gheal'', Raven Arts press * 1986: ''Filíocht Uladh'', eagarthóir Gréagóir Ó Dúill: Coiscéim, BÁC * 1991: ''The Field Day Anthology of Irish Writing: Volumes III and IV'', curtha in eagar ag Seamus Deane, Field Day * 1995: ''Modern Irish Poetry: An Anthology'', curtha in eagar ag Patrick Crotty, The Blackstaff Press, Belfast * 1996: ''Anthologie de la Poésie Irlandaise du XXe siecle'', Éditions Verdier * 1997: ''Writing the Wind: The New Celtic Poetry'', New Native Press, USA * 1998: ''The Oxford Book of Ireland'', curtha in eagar ag Patricia Craig, Oxford University Press * 1998: ''Treasury of Irish Love'', eagarthóir [[Gabriel Rosenstock]]: [[Hippocrene Books]], New York * 1999: ''The Pilot Star Elegies'', filíocht agus aistriúcháin, [[Sherod Santos]], W W Norton, New York * 1999: ''Watching the River Flow – A Century of Irish Poetry'', curtha in eagar ag Theo Dorgan, Poetry Ireland * 2000: ''The Hip Flask: Short Poems from Ireland'', curtha in eagar ag Frank Ormsby, Blackstaff Press, Béal Feirste * 2000: ''Duanaire an Chéid'', eagarthóir Gearóid Denver: Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán, Co. na Gaillimh * 2000: ''Fearann Pinn: Filíocht 1900-1990'', eagarthóir Gréagóir Ó Dúill: Coiscéim, BÁC * 2001: ''Gaolta Gairide'', eagarthóir Máirín Nic Eoin: Cois Life, BÁC * 2002: ''A Conversation Piece: Poetry and Art'', eagarthóirí Adrian Rice agus Angela Reid: Abbey Press, An Iúraigh * 2002: ''20th Century Irish Poems'', roghnaithe ag Michael Longley, Faber & Faber * 2003: ''The Blackbird's Nest: Poetry from Queen's University Belfast'', eagarthóir Frank Ormsby: [[Blackstaff Press]], Béal Feirste * 2003: ''Modern Poets of Europe: a Selection'', eagarthóirí Patricia & William Oxley: Spiny Babbler * 2004: ''Poems from the Irish'', Gabriel Fitzmaurice: Mercier Press, Cork * 2005: ''Lón Anama: Poems for Prayer from the Irish Tradition'', eagarthóir Ciarán Mac Murchaidh: Cois Life, BÁC * 2006: ''The Ulster Anthology'', eagarthóir Patricia Craig: The Blackstaff Press, Béal Feirste * 2007: ''Our Shared Japan'', eagarthóirí Irene De Angelis agus Joseph Woods: Dedalus Press, BÁC * 2008: ''The Essential Gabriel Fitzmaurice: Selected Poems and Translations'': Mercier Press, Cork * 2008: ''Filíocht Ghrá na Gaeilge / Love Poems in Irish'', eagarthóir Ciarán Mac Murchaidh: Cois Life, BÁC * 2008: ''The New North: Contemporary Poetry from Northern Ireland'', Wake Forest Press, Winston-Salem, North Carolina * 2008: ''A Fine Statement: An Irish Poet's Anthology'', curtha in eagar ag John McDonagh, Poolbeg Press, BÁC * 2010: ''The Penguin Book of Irish Poetry'', curtha in eagar ag Patrick Crotty, Penguin Books * 2010: ''An Anthology of Modern Irish Poetry'', curtha in eagar ag Wes Davies, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts * 2011: ''Voices at the World's edge: Irish Poets on Skellig Michael'', curtha in eagar ag Paddy Bushe, Dedalus Press, BÁC * 2011: ''The Willow's Whisper: Poetry from Ireland and Native America'', eagarthóirí Jill M O'Mahoney agus Mícheál Ó hAodha: Cambridge Scholars, Newcastle upon Tyne * 2014: ''If Ever You Go: A Map of Dublin in Poetry'', eagarthóirí Pat Boran agus Gerard Smyth: Dedalus Press, BÁC * 2016: ''Leabhar na hAthghabhála / Poems of Repossession'', curtha in eagar ag Louis De Paor, Bloodaxe Books, Cló Iar-Chonnacht ===Duanairí i dTeangacha Iasachta=== * 1996: ''Bollirà La Rugiada: Poesia irlandese contemporanea'' (Iodáilis): Moby Dick, Faenza * 1998: ''Das Zweimaleins Des Steins Poesie Aus Irland'', Edition die horen * 1999: ''Schönes Babylon'' (Gearmáinis), eagarthóir Gregor Laschen: DuMont Buchverlag, Köln * 2000: ''Vzdálené Tóny Naděje: Antologie Irské Poezie'' (The Distant Music of Hope) (Polainnis), Host, Brno * 2007: ''Amanairis'' (Slóivéinis), eagarthóirí Tina Mahkota agus Gabriel Rosenstock: Antologie Vilenice, Ljubljana ===Eagráin i dTeangacha Iasachta=== * 1996: ''Le Chemin du Retour / Pilleadh an Deoraí'', eagarthóir A J Hughes: La Barbacane, Bonaguil, France * 1997: ''Distreiñ d'ar Gêr / An Bealach 'na Bhaile'', eagarthóir A J Hughes: Skrid, Brittany * 1998: ''Drumul Spre Casa / Romanian Translations'', eagarthóir [[Christian Tămaş]]: Editura Ars Longa, România * 2006: ''Kathmandu – Translations into Nepali'', eagarthóir & aistritheoir, [[Yuyutsu R D Sharma]]: Nirala Publications, New Delhi ===Agallaimh leis an fhile=== * 1997: ''Ón Taobh Istigh: Agallamh le Cathal Ó Searcaigh'', Marion Kelly: Macalla, NUI Gaillimh * 2002: ''In the Chair: Interviews with Poets from the North of Ireland'' curtha in eagar ag John Brown, Salmon Publishing, Co. an Chláir * 2010: ''Close to the Next Moment: Interviews from a Changing Ireland'' curtha in eagar ag Jody Allen Randolph, Carcanet Press, Manchester ==Tagairtí== {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://beo.ie/index.php?page=archive_content&archive_id=662 Agallamh leis an tSearcach ar Beo.ie i Meán Fómhair 2002]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.irishwriters-online.com/cathalosearcaigh.html Próifíl an tSearcaigh ag ''Irish Writers Online''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016223603/http://www.irishwriters-online.com/cathalosearcaigh.html |date=2007-10-16 }} * [http://www.beo.ie/?page=agallamh_beo&content_id=907 Agallamh leis an Searcach faoin scannán conspóideach, ''Fairytale of Kathmandu''] {{DEFAULTSORT:Searcaigh, Cathal O}} [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Litríocht taistil na Gaeilge]] [[Catagóir:Litríocht taistil Éireannach]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1956]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Fir aeracha]] a9z6dqyxpv63lav03cr95esitq11l19 0 6838 1322430 1321667 2026-08-02T14:38:54Z Saighneánach 72809 Typo 1322430 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[Loingseoireacht|loingseoir]] agus taiscéalaí [[An Iodáil|Iodálach]] é '''Críostóir Colambas''' (nó ''Cristoforo Colombo'' as [[Iodáilis]]) i seirbhís do [[Rí]] na Spáinne ([[Genova]] [?] [[25 Lúnasa]] nó [[31 Deireadh Fómhair]] [[1451]] - [[Valladolid]], [[An Spáinn]], [[20 Bealtaine]] [[1506]]). Tá clú bainte amach ag Colambas mar gheall ar a chéad thuras trasna an [[Aigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] sna longa la [[Céadchuairt Chríostóir Colambas go Meiriceá|Niña, la Pinta agus la Santa Maria]] i [[1492]], ar thóir bealach nua go dtí an t-Oirthear. [[Íomhá:Viajes de colon.svg|clé|mion|400x400px|Sa bhliain 1492, 1493, 1498, agus 1502, tháinig Columbus go [[Meiriceá]].]][[Íomhá:Christopher Columbus voyages.gif|clé|mion|400x400px]] == Cúlra == Roimh am Cholambais, bhíodh trádáil ar siúl thar tír idir an [[An Eoraip|Eoraip]] agus an [[An Áise|Áise]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/17-Criostoir-Colambas.pdf|teideal=Colambas|údar=Foras na Gaeilge|dátarochtana=2021}}</ref> Go leor de na hearraí a tháinig ón Áise, is trí [[Cathair Chonstaintín|Chathair Chonstaintín]] a tháinig siad. Cathair faoi smacht rialtas Chríostaigh a ba ea í go dtí na 1400idí, nuair a gabhadh í ag na Moslamaigh. Ní raibh sé sábháilte a thuilleadh do Chríostaithe, mar sin, a bheith ag taisteal an bhealaigh sin. Roimh i bhfad bhí impireacht mhór ag an Phortaingéil san [[Afraic]], san India agus in Oirdheisceart na hÁise. Ba ghairid go raibh an Spáinn in iomaíocht léi.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/pdf/notaiTSIomlan.pdf|teideal=Nótaí staire don Teastas Sóisearach|údar=cogg.ie|dáta=2007|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-10-12|archivedate=2007-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071118231335/http://www.cogg.ie/pdf/notaiTSIomlan.pdf}}</ref> Thug ceannairí na Spáinne tacaíocht airgid do [[Taiscéalaíocht|thaiscéalaithe]] a rachadh ag cuardach tíortha nua agus saibhris mhór. Ba é Críostóir Colambas an taiscéalaí ba cháiliúla ar thug an Spáinn cuidiú dó. Dá réir sin, theastaigh ó Cholambas bealach farraige a aimsiú go dtí an Áise, chun go bhféadfaí earraí a thabhairt go héasca ón Áise chuig an Eoraip arís. Chreid sé dá sheolfadh sé siar ón Eoraip go rachadh sé timpeall an domhain chomh fada leis an Áise. Deirtear gurbh é Colambas an chéad [[An Eoraip|Eorpach]] a tháinig go Meiriceá, cé go raibh na [[Lochlannaigh]] ann roimhe. Níorbh é Colambas an chéad duine le críocha Mheiriceá a aimsiú, cinnte. Bhí Meiriceánaigh Dhúchasacha ina gcónaí ann i bhfad sular bhain seisean an áit amach. == Saol == Rugadh Colambas sa bhliain 1451 i [[Genova|Genoa]] san [[An Iodáil|Iodáil]]. Nílimid cinnte faoina áit bhreithe nó an dáta. Ach d’fhás Colambas aníos cois na farraige. Chuir sé suim mhór sna longa a d’fheiceadh sé amuigh ar an bhfarraige. Nuair a bhí sé ina fhear óg, fuair sé an deis taisteal go tíortha éagsúla san Eoraip ar longa trádála. Tháinig Colambas go [[Gaillimh]], fiú amháin, sa bhliain 1477.<ref name=":0" /> === Taiscéalaíocht === Bhí bealach ag na Portaingéalaigh go dtí na hOileáin Spíosra. Bhí na Spáinnigh anois ag iarraidh bealach nua a fháil chun na nOileán. Shíl Christopher Columbus go mbeadh sé ábalta dul siar thar an Aigéan Atlantach go dtí na hIndí Thiar. Ar dtús chuaigh Colambas go dtí Rí na Portaingéile ach ní bhfuair sé tacaíocht uaidh. Ansin chuaigh sé go dtí Rí Ferdinand agus Banríon Isabella na Spáinne. Thug siad airgead agus longa dó. [[Íomhá:Columbus - for gold, God and glory (IA columbusforgoldg00dyso 0).pdf|clé|mion|Chun leas a bhaint as na gnáthghaotha Atlantacha d’athraigh Colambas seolta an Nina i gceantar na n[[Na hOileáin Chanáracha|Oileán Canárach]] ó sheolta Laidineacha (triantánacha) go rige cearnógach (thuas)<ref name=":1" />]] ==== 1492 ==== [[Íomhá:Columbus Taking Possession.jpg|clé|mion|Tháinig Colambas i dtír ar [[12 Meán Fómhair]] [[1492]] sna [[Na Bahámaí|Bahámaí]] (Prang Educational Co., 1893)]] Sa bhliain 1492, thug rí agus banríon na Spáinne airgead do Cholambas chun an turas siar a dhéanamh. D’fhág Colambas [[Palos de la Frontera]], baile beag san [[Andalúisít|Andalúis]] agus chroch sé suas a chuid seolta ar an [[3 Lúnasa]] [[1492]] le trí bhád, an Santa Maria, an Niña agus an Pinta. Chreid cuid de na mairnéalaigh go raibh an domhan cothrom agus bhí eagla orthu go dtitfeadh siad thar a bhruach ǃ<ref name=":1" /> Ach tar éis dhá mhí, tháinig siad i dtír ar 12 Meán Fómhair ar [[oileán Guanahaní]] sna [[Na Bahámaí|Bahámaí]] (thug Colambas 'San Salvador' ar an oileán). Shíl Colambas go raibh sé san [[An Áise|Áise]] agus ghlaoigh sé Indiaigh ar na daoine ann. Níor thuig Colambas go raibh ilchríoch idir an Eoraip agus an Áise. Ní raibh a fhios aige go raibh Meiriceá aimsithe aige agus lean sé ar aghaidh ag lorg tíortha san Áise. Ní raibh a fhios ag aon Eorpach faoi Mheiriceá ag an am. Ar 5 Nollaig 1492, tháinig Colambas i d[[tír]] ar oileán [[An Easpáinneoil|Easpáinneoil]] (atá roinnte anois idir [[Háítí]] agus [[an Phoblacht Dhoiminiceach]]). 'La Isla Española' a thug sé ar an oileán (Hispaniola inniu i mBéarla). [[Íomhá:Capitulacionsori.jpg|clé|mion|Cuntas ar thuras Chriostóir Colambas - Cartlainn (Capitulations of Santa Fe (Granada) )]] Bhunaigh sé baile beag ann, "La Navidad", an chéad lonnaíocht de chuid na hEorpa i Meiriceá. Ar 24 Nollaig, cailleadh an Santa Maria.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gsp.yale.edu/case-studies/colonial-genocides-project/hispaniola|teideal=Hispaniola {{!}} Genocide Studies Program|work=gsp.yale.edu|dátarochtana=2021-12-05}}</ref> Rinne Colambas a dhícheall teacht ar ór, ach ní bhfuair sé ach beagán. D’fhill Colambas agus a mhairnéalaigh abhaile ar an Nina agus an Pinta. Fuair sé fáilte mhór sa Spáinn i mí na Márta 1493. ==== Cuntas ar thuras Chriostóir Colambas sa bhliain 1492 ==== <blockquote>"Bhíomar ag seoladh siar ó dheas, agus ní raibh aon deireadh leis an bh[[farraige]]. Bhí roinnt comharthaí ann, áfach, a thaispeáin go rabhamar in aice leis an g[[cósta]]. Chonaic roinnt den gcriú éin fharraige san aer agus planda cósta san uisce. Chonaic an criú a bhí ar an Pinta bata agus polla beag san uisce. Nuair a thóg siad amach ón uisce é, bhí an chuma ar an bpolla go raibh obair láimhe déanta air. Chonaic criú an Niña comharthaí talún freisin –géag crainn le caora air. Tháinig faoiseamh ar gach duine agus níorbh fhada é anois go dtí go raibh an ghrian ag dul ina luí. [[Íomhá:Pinta, Niña y Santa María en el Muelle de las Carabelas.jpg|mion|Macasamhlacha lánscála: an Niña, an Pinta agus an Santa M, Palos de la Frontera, An Spáinn]]Tar éis dul faoi don ngrian, chas an t[[Aimiréal]] an long ar ais i dtreo an Iarthair, agus lean siad ar aghaidh ag luas timpeall 12 míle san uair. Thart ar a 2 am, bhí 90 míle seolta acu. Mar gur long ní ba thapúla í an Pinta, sheol sí ar aghaidh ós comhair na long eile, agus b’í a chonaic an talamh ar dtús. B’é an mairnéalach Rodrigo de Triana a chonaic an talamh ar dtús. Nuair a d’fhéach an captaen amach óna sheastán, cheap sé go bhfaca sé solas. Ghlaoigh sé ar dhuine de na mairnéalaigh, agus d’iarr sé air féachaint freisin. Ní raibh an bheirt acu cinnte, áfach. Ina dhiaidh seo, cheap an tAimiréal go bhfaca sé an solas uair nó dhó ach arís, ní raibh sé cinnte de. Bhí 10,000 bonn óir agus airgid geallta don gcéad duine a chonaic an cósta, ach anois gheall an tAimiréal beart síoda le cur leis seo. Timpeall dhá uair a chloig níos déanaí, chonaic an chéad duine an talamh thart air sé mhíle ón long."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/12-Taisc%C3%A9ala%C3%ADocht-agus-Fionnachtana.pdf|teideal=12 Taiscéalaíocht agus Fionnachtana|údar=cogg.ie|dátarochtana=2021|archivedate=2022-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220629061248/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/12-Taisc%C3%A9ala%C3%ADocht-agus-Fionnachtana.pdf}}</ref> </blockquote> [[Íomhá:Maqueta Casa Colon Museo La Isabela SDQ 10 2019 1055.jpg|clé|mion|"La Isabela"]] ==== 1493-1502 ==== Ar [[15 Márta]] [[1493]], tháinig Colambas ar ais chuig [[Palos de la Frontera]] san [[Andalúisít|Andalúis]]. Rinne Colambas trí aistear eile trasna an Atlantaigh, sna blianta 1493, 1498, agus 1502, le tacaíocht airgid Fernando agus Isabel.. I dtús den bhliain 1493, fágadh 39 fear ar oileán [[An Easpáinneoil|Easpáinneoil]] sa bhaile nua, La Navidad. Nuair a tháinig Colambas ar ais níos déanaí sa bhliain sin,<ref>{{Lua idirlín|url=http://nationalhumanitiescenter.org/pds/amerbegin/settlement/text1/ColumbusHispaniola.pdf|teideal=Town of La Isabela, 1493|údar=nationalhumanitiescenter.org|dátarochtana=2021}}</ref> bhí an baile scriosta; sléacht a bhí ann nach dtáinig Eorpach ar bith slán as.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thoughtco.com/la-navidad-first-european-settlement-2136439|teideal=What Was the First European Town in the Americas?|údar=Spanish Ph. D., Spanish M. A., Spanish B. A.|language=en|work=ThoughtCo|dátarochtana=2021-12-05}}</ref> Ach bhunaigh Colambas baile nua, La Isabela, an chéad lonnaíocht seasta de chuid na hEorpa i Meiriceá. Níos déanaí, d’aimsigh Colambas a lán oileán eile, cosúil le [[Oileán na Tríonóide]], [[Iamáice]], agus [[Guadalúip]] ach, ar ndóigh, níor bhain sé [[an Áise]] amach ariamh. === Bás === Bhí sé i ndiaidh teacht ar chríocha Mheiriceá, ach níl a fhios againn ar thuig sé é sin faoin am a fuair sé bás sa bhliain 1506. Chreid sé ar aon nós gur theip ar a shaol mar nár aimsigh sé bealach nua go dtí [[na hOileáin Spíosra]]. D'éag an taiscéalaí i [[Valladolid]] ar an [[20 Bealtaine]] [[1506]]). Bhí [[airtríteas]] aige, agus b'fhéidir go raibh an [[galar]] Reiter air. Cuireadh Colambas, is cosúil, i mainistir Naomh Proinsias i [[Valladolid]] sa bhliain 1505 (tá [[Aodh Rua Ó Domhnaill]] curtha ann freisin). Nó creideann na seandálaithe gur cuireadh Críostóir Colambas ann, cé go bhfuil scéal ann gur aistríodh a chorp go dtí [[Sevilla]] agus ina dhiaidh sin go dtí an [[An Phoblacht Dhoiminiceach|Phoblacht Dhoiminiceach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl304.pdf|teideal=An Lúibín|údar=gaeilge.org.au|dáta=2020|dátarochtana=2021|archivedate=2021-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211026204829/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl304.pdf}}</ref> [[Íomhá:Christopher Columbus Statue Torn Down at Minnesota State Capitol on June 10, 2020.jpg|clé|mion|Leagadh dealbh i Minnesota State Capitol, 10 Meitheamh, 2020]] == Tionchar == [[Íomhá:COLUMBUS STATE STATUE REMOVED.jpg|clé|mion|Leagadh dealbh i Columbus State Community College, 2020]] Níl a fhios againn céard a cheap Colambas nuair a fuair sé bás; an raibh a fhios aige gur tháinig sé ar [[ilchríoch]] nua? B'fhéidir nach raibh. Cé gur theip ar Colambas saibhreas a thabhairt ar ais, scaipeadh ráflaí go raibh rud bocht óir le fáil i Meiriceá. Bhí cuid de thaiscéalaithe na Spáinne a bhí ag iarraidh seo a fháil amach dóibh féin. Thug siad drochbhail amach is amach ar bhunadh na háite.<ref name=":1" /> I mí Dheireadh Fómhair gach bliain déantar ‘Columbus Day’ a cheiliúradh i Stáit Aontaithe Mheiriceá i gcuimhne ar Chríostóir Colambas. Déantar an lá sin a cheiliúradh i roinnt tíortha eile i Meiriceá Thuaidh agus Meiriceá Theas freisin, agus sa Spáinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Columbus Day|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Columbus_Day&oldid=1049614876|journal=Wikipedia|date=2021-10-12|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=National Day of Spain|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Day_of_Spain&oldid=1049614332|journal=Wikipedia|date=2021-10-12|language=en}}</ref> Ach inniu, tá go leor daoine míshásta go ndéantar comóradh ar thaiscéalaithe mar Chriostóir Colambas le dealbha, srl.<ref>Mar shampla, i mí Lúnasa 2017, chaith agóideoirí péint dhearg ar an dealbh seo de Cholambas in [[Buffalo, Nua-Eabhrac|Buffalo]], Nua-Eabhrac</ref> In 2020, dhírigh daoine a bhí ag agóidíocht (mar gheall ar éagóir agus idirdhealú in aghaidh daoine de chine daite sna Stáit Aontaithe agus in áiteanna eile) ar go leor dealbh de Chriostóir Colambas. == Féach freisin == * [[Céadchuairt Chríostóir Colambas go Meiriceá]] * [[Bartolomé Colón]] *[[Naomh Breandán]] *[[Taiscealaí]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Colambas, Críostóir}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1451]] [[Catagóir:Básanna i 1506]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Genova]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Naoimh Iodálacha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Proinsiasaigh]] [[Catagóir:Ré na Fionnachtana]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Taiscéalaithe Iodálacha]] eew8v4b7c8xgyvc2z2rd0ydrq3lw2rl 0 6880 1322459 1308747 2026-08-02T16:36:57Z Saighneánach 72809 Tidy 1322459 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Ba bhainisteoir monarchan, [[Eolaíocht shóisialta|eolaí sóisialta]] agus [[réabhlóid]]í [[an Ghearmáin|Gearmánach]] é '''Friedrich Engels''' (Barmen, [[28 Samhain]] [[1820]] - [[Londain]], [[5 Lúnasa]] [[1895]]).<ref>Aindrias Ó Cathasaigh, Friedrich Engels; Saothar a Shaoil, [http://www.coisceim.ie/engels.html Coisceim.ie] </ref> Chuir sé a chroí is a anam i gcúis an tsóisialachais ar feadh leathchéad bliain Ba chara agus comhghleacaí le [[Karl Marx]] é. Chomhscríobh Engels na saothair ba thábhachtaí den ghluaiseacht [[Sóisialachas|shóisialach]] sa [[19ú haois]] le Marx. == Saol == Thug athair Engels jab dó i [[Manchain]]. Ceapadh é ina bhainisteoir ar [[Monarcha|mhonarcha]]. Bhí bean ag Engels, Mary, de shliocht [[Éireannach]] (as [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Arainn]]). Bhí dearcadh an-liobrálach acu ar an bpósadh agus ní raibh siad pósta riamh. Bhí Mary ina gníomhaí díbhirceach ar son na h[[Lucht oibre|aicme oibre]]. Thug sí misneach dó agus bhí tionchar láidir aici ar a chuid saothair.<ref>''Marx's General: The Revolutionary Life of Friedrich Engels'', le Tristram Hunt ar [https://books.google.com/books?isbn=1429983558 Google] </ref><ref>Mrs Engels, léirmheas, [https://www.irishtimes.com/culture/books/mrs-engels-author-gavin-mccrea-on-the-irish-sisters-who-inspired-engels-and-marx-1.2227620 Irish Times], 27 Bea 2015</ref> Nuair a d'éag Mary ([[Croí|taom croí]]) sa bhliain 1863, luigh Engels lena deirfiúr Lizzie. Phós siad ar an 11 Deireadh Fómhair 1878, agus bhásaigh Lizzie cúpla uair níos déanaí. Thug Engels cuairt ar Éirinn dhá uair (ar a laghad); bhí an-suim aige sa [[An Ghaeilge|Ghaeilge]], ag iarraidh í a fhoghlaim. == Féach freisin == * [[Karl Marx]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.coisceim.ie/engels.html Coiscéim.ie: Friedrich Engels] - Saothar a Shaoil, le [[Aindrias Ó Cathasaigh]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-de}} {{síol-scríbhneoir}} {{síol-stair}} {{DEFAULTSORT:Engels, Friedrich}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1820]] [[Catagóir:Básanna i 1895]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Cumannaithe]] [[Catagóir:Eacnamaithe]] [[Catagóir:Fealsúna Gearmánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iriseoirí Gearmánacha]] [[Catagóir:Lucht gnó na Gearmáine]] [[Catagóir:Marxachas]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Saighdiúirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gearmáinise]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Gearmánacha]] [[Catagóir:Staraithe Gearmánacha]] 0ak4ydcgdbpw8h0mfbzckxwez0t7ag0 0 7393 1322526 1322028 2026-08-03T08:01:10Z TGcoa 21229 1322526 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir, amhránaí-cumadóir agus aisteoir as [[Baile Átha Cliath]] ba ea '''Glen Hansard''' ( [[21 Aibreán]] [[1970]] - [[29 Iúil]] [[2026]]<ref name="tuairisc1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/glen-hansard-amhranai-agus-buaiteoir-oscar-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard, amhránaí agus buaiteoir Oscar, ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-29}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí agus cumadóir Glen Hansard tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0729/1585611-an-t-amhranai-agus-cumadoir-glen-hansard-tar-eis-bhais/|date=2026-07-29|language=ga|journal=Nuacht RTÉ}}</ref>). Bhí sé ina phríomhamhránaí agus ina ghiotáraí ar an mbanna rac-cheoil Éireannach ''[[The Frames]]'' ó bunaíodh é sa bhliain 1990. Bhuaigh sé féin agus an ceoltóir Seiceach Markéta Irglová Gradam an Acadaimh don amhrán is fearr sa bhliain 2008, "Falling Slowly", a scríobh siad don scannán ''Once''. [[Íomhá:Glen-hansard-vicar-st.jpg|thumb|left|Glen Hansard, ag seinm i Vicar Street, [[Baile Átha Cliath]], [[31 Nollaig]] [[2006]]|296x296px]] == Óige == Thosaigh Hansard ag seinm ceoil ar shráideanna Bhaile Átha Cliath agus é ina dhéagóir óg. D'fhág sé an scoil agus é trí bliana déag d'aois. Bhunaigh sé an banna ''The Frames'' sa bhliain 1990, agus bhí siad ag seinm go rialta in Éirinn ó shin i leith. == Gairm cheoil == === The Commitments === Tháinig clú agus cáil air tar éis dó páirt a ghlacadh sa scannán [[Alan Parker|Alain Parker]] ''[[The Commitments]]'' i 1991. Ghlac sé páirt an tseinnteora giotáir ''Outspan Foster''. Bhí aiféala air gur ghlac sé leis an bpáirt seo, dar leis, mar thóg sí aird óna shlí bheatha mar cheoltóir. === Other Voices agus The Swell Season === Sa bhliain 2003 bhí sé mar láithreoir ar chlár [[RTÉ]] ''Other Voices: Songs from a Room'', taispeántas den tallann ceoil neamhspleách atá le fáil in Éirinn, cé nach raibh taithí ar bith aige roimhe sin mar láithreoir teilifíse. Sa bhliain 2006 seoladh dlúthdhiosca darbh ainm ''The Swell Season'', ceirnín a rinne Hansard leis an gceoltóir Seiceach Markéta Irglová. === Once agus an tOscar === Sa bhliain 2007 tháinig an scannán ''[[Once (scannán)|Once]]'' amach le Hansard agus Markéta Irglová mar phríomhcharachtair ann. Ba é John Carney, iar-sheinnteoir dordghiotáir leis na Frames, a bhí mar stiúrthóir ar an scannán. Scannán neamhspleách ar chostas íseal ab ea é, ach bhain sé clú idirnáisiúnta amach ar fud an domhain. Bhuaigh Hansard agus Irglová [[Duaiseanna an Acadaimh|Gradam an Acadaimh]] don amhrán is fearr sa bhliain 2008 as an amhrán "Falling Slowly", a scríobh siad don scannán.<ref name="tuairisc1"/> === Gairm aonair === D'eisigh Hansard a chéad albam aonair, ''Rhythm and Repose'', sa bhliain 2012. Ina dhiaidh sin, chuir sé ceithre albam eile amach: ''Didn't He Ramble'' (2015), a bhí ainmnithe do Ghradam Grammy; ''Between Two Shores'' (2018); ''The Wild Willing'' (2019); agus ''All That Was East Is West of Me Now'' (2023).<ref name="tuairisc1"/> == Gníomhaíochas == Ba bhall mór le rá é den ghrúpa gníomhaíoch ''Home Sweet Home'' a ghlac seilbh ar iar-oifigí i dTeach Apollo ar Shráid an Phoill Bhig i mBaile Átha Cliath, mar fhoscadán do dhaoine gan dídean idir 15 Nollaig 2016 agus 12 Eanáir 2017. Bhí orthu an foirgneamh a fhágáil faoi dheireadh mar gheall ar ordú cúirte, ach tharraing an eachtra seo aird ar straitéis an rialtais Éireannaigh do dhaoine gan dídean. == Ceangal leis an nGaeltacht == Bhí baint láidir ag Hansard le [[Gaeltacht Chorca Dhuibhne]], agus cairde móra aige ann, go háirithe muintir Uí Bheaglaoich as Baile na bPoc.<ref name="tuairisc1"/> Ba mhinic é ina aoi ar an gclár raidió ''An Saol Ó Dheas'' ar RTÉ Raidió na Gaeltachta in éineacht le criú an ''Naomh Gobnait'', ina measc an ceoltóir [[Breanndán Ó Beaglaoich]] agus an scríbhneoir [[Danny Mac Síthigh]].<ref name="corcadhuibhne">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glen-hansard-ag-baile-i-gcorca-dhuibhne/|teideal=Bhí Glen Hansard 'ag baile' i gCorca Dhuibhne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> Dúirt [[Philip King]], bunaitheoir na féile ceoil [[Other Voices]], gurb é a d'iarr ar Hansard an clár a chur i láthair an chéad lá riamh, cé go raibh an ceoltóir féin buartha nach raibh taithí ar bith aige mar láithreoir teilifíse roimhe sin.<ref name="corcadhuibhne"/> Dúirt an ceoltóir [[Liam Ó Maonlaí]], cara dá chuid a bhfuil ceangal fada aige le Corca Dhuibhne freisin, go raibh suim mhór ag Hansard sa Ghaeilge agus i gcultúr na Gaeltachta, cé nach raibh an teanga féin ar a thoil aige.<ref name="corcadhuibhne"/> == Saol pearsanta == Phós sé an file Maire Saaritsa, agus bhí mac amháin acu, Christy.<ref name="tuairisc1"/> == Bás == Fuair Hansard bás go luath ar maidin Dé Céadaoin, an 29 Iúil 2026, tar éis timpiste ghluaisrothair ar an mBóthar Íochtarach sna Ceapóga Sú Talún<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/137329|teideal=Na Ceapóga Sú Talún/Strawberry Beds|language=en-GB|work=logainm.ie|dátarochtana=2026-08-03}}</ref> i mBaile Átha Cliath. Bhí sé ag filleadh abhaile ó sheisiún ceoil, agus é ag taisteal siar i dtreo Leamhcáin, nuair a tharla an timpiste.<ref name="paipear">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/glen-hansard-imithe-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard imithe ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> Cuireadh cóir leighis air ar an láthair, ach fógraíodh marbh é go gairid ina dhiaidh sin. Bhí sé 56 bliain d'aois.<ref name="tuairisc1"/> Chuir Uachtarán na hÉireann, Catherine Connolly, agus go leor ceoltóirí Éireannacha agus idirnáisiúnta, ina measc Bruce Springsteen, Bono agus Ed Sheeran, a gcomhbhrón in iúl go poiblí, ag moladh a chuid ceoil agus a chineáltais mar dhuine.<ref name="tributes">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/entertainment/2026/0729/1585615-tributes-pour-in-for-brilliant-glen-hansard/|teideal=Tributes pour in for 'brilliant' Glen Hansard|dáta=2026-07-29|language=en-IE|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.theframes.ie Suíomh Oifigiúil ''The Frames''] * [https://glenhansard.com Suíomh Oifigiúil Glen Hansard] * [http://www.myspace.com/theswellseason Myspace an 'Swell Season' (leathanach Béarla)] {{Catcómhaoin|Glen Hansard}} == Tagairtí == {{reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Hansard, Glen}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] Everything above is written fresh — synthesised from the facts in your sources, not lifted from them. A few things worth flagging: I still couldn't confirm whether an Oscar-winners category exists on ga.wikipedia (same caveat as before), and I left out the Camino sea-voyage and his performance at Shane MacGowan's funeral since I hadn't verified those in this session — say the word and I'll research and add them properly rather than guess. Cén cló atá ann Investigated font characteristics, hypothesized Permanent Marker match Investigated font characteristics, hypothesized Permanent Marker match Tá an cló cosúil le "Permanent Marker" (cló ó Google Fonts), atá an-choitianta in aipeanna a chruthaíonn cártaí agus nathanna den chineál seo — na stríoca tiubha, garbha ("marcóir") is dócha is cúis leis an gcosúlacht. Ní féidir liom a bheith cinnte go hiomlán ó íomhá amháin, áfach; dá mba mhaith leat deimhniú beacht, bheadh uirlis mar WhatTheFont nó Fontspring Matcherator úsáideach chuige sin. Botúin ?> https://ga.wikipedia.org/wiki/Aer_Lingus Catalogued múchromhúil botúin i alt Aer Lingus Catalogued múchromhúil botúin i alt Aer Lingus This one has a lot — more than usual, and with a clear recurring pattern. In order of appearance, but grouped by type: Patrún athfhillteach: séimhiú ar iarraidh i ndiaidh "de/den/don" Tarlaíonn sé seo arís agus arís eile: "cuid de Grúpa IAG" → "de Ghrúpa IAG" (sa chéad abairt) "85% den gcomhlacht" → "den chomhlacht" (séimhiú a theastaíonn, ní urú) [Cinnte] "aerárthach den déantús Airbus" → "den dhéantús" [Cinnte go leor] "dhiúltaigh Aer Lingus don tairiscint" → "don thairiscint" [Cinnte go leor] "mar chuid den grúpa IAG" (dhá uair eile san alt) → "den ghrúpa" Suimiúil go leor, tá "den bhun 85.1%" agus "den chomhaontas aerlínte" ceart in áiteanna eile san alt céanna, mar sin níl sé comhsheasmhach fiú laistigh den alt féin. Patrún eile: "an" curtha roimh ainmneacha comhlachtaí gan gá "an Ryanair" (cúig huaire), "an Aer Lingus" (uair amháin), "na mBritish Airways" (uair amháin, le hurú fiú!) — de ghnáth ní thógann ainmneacha comhlachtaí alt cinnte mar seo. Úsáidtear "Ryanair" agus "Aer Lingus" i gceart, gan alt, in áiteanna eile san alt céanna ("Bhí Ryanair ag eitilt...", "bhí iomaíocht...do Aer Lingus"), rud a léiríonn gur botún é seachas rogha stíle. Botúin shoiléire eile "Díoladh an chuid seo dom grúpa IAG" → "do ghrúpa IAG" — "dom" a chiallaíonn "domsa" (to me); ní hé sin atá i gceist. [Cinnte] "Ansin bhí ann sé páirteach i mbunú..." → ord na bhfocal briste; "bhí sé páirteach ann" nó fiú gan "ann" ar chor ar bith, ó tá "i mbunú" ann cheana. [Cinnte] "In Aibreán 2009 bhunaigh Aer Lingus..." → "I mí Aibreáin 2009" — sáraíonn sé an riail atá bunaithe cheana againn, agus tá "I mí Aibreáin 2009" ceart sa abairt díreach roimhe seo san alt céanna. [Cinnte] "ar 1 Aibreán 2007" → "ar an 1 Aibreán 2007" — neamhréireach le "ar an 2 Deireadh Fómhair 2006" a úsáidtear faoi dhó eile san alt. "Sa bhliain 2015, cheannaigh British Airways an aerlíne Éireannach" — is cosúil gur meascán é seo idir Grúpa IAG (an fíor-úinéir, dar leis an gcuid eile den alt) agus British Airways (comhlacht amháin laistigh den ghrúpa sin). Tá an bhliain neamhréireach chomh maith: 2016 a luaitear níos luaithe san alt mar bhliain an díolacháin le IAG. Foclóir "aiméar gan a leithéid" → "áiméar" — fada ar iarraidh, deimhnithe ar teanglann.ie. [Cinnte] "mórmhilliún euro" (trí huaire) — "billiún" atá i bhfad Éireann is coitianta i nGaeilge airgeadais chomhaimseartha (dheimhnigh mé é seo ar Tuairisc.ie agus i dtuarascálacha bliantúla oifigiúla). Is focal dlisteanach é "mórmhilliún" ach is annamh a fheictear é lasmuigh de chomhthéacsanna eolaíochta/réalteolaíochta. "Micheal O'Leary" → is dócha gur "Micheál" nó "Michael" (gan idir eatarthu) atá uait; tá "Micheal" mícheart mar litriú ar cheachtar den dá rud. Neamhréir: "eitleoireachta" (sa chuid faoin Tairiscint Táthcheangail) vs "eitlíocht" (sa chuid Oibríochtaí) — dhá fhocal dhifriúla don choincheap chéanna, ach seans gur dlisteanach an difear (gníomh na heitilte vs an tionscal féin). Amhras agam — níor éirigh liom iad seo a dheimhniú go cinnte "Rinne Aer Lingus comhlúthacht ar Stocmhalartán na hÉireann" — ní focal é seo a aithním go cinnte don choincheap "flotation/listing". "slánaonaid eile" — ní raibh mé cinnte an é seo an focal ceart do "other stakeholding entities". "Bainc-Aontas Éireann" — níor éirigh liom a dheimhniú gurb é seo an leagan Gaeilge caighdeánach ar "Allied Irish Banks". "dé-oplacht" (le "monaplacht dhéroinnte" mar mhíniú curtha leis) — is cosúil go raibh amhras ag an údar féin faoin bhfocal seo, ó chuir sé míniú breise leis idir lúibíní. Soiléireacht (ní gramadach ach loighic) An dá abairt tosaigh faoin ainm branda: "Tá an t-ainm branda díorthaithe ón bhfocal 'Aer Loingeas'. Leagan Béarlaithe is ea an t-ainm sin de leagan na Gaeilge, Aerloingeas." — tagann sé seo trasna orm féin: an "t-ainm sin" ag tagairt siar do "Aer Loingeas" (an focal is déanaí a luadh), rud a fhágann gur "leagan Béarlaithe de Aerloingeas is ea Aer Loingeas" atá ráite, rud atá ciorclach. B'fhearr é a athscríobh go soiléir: gurb í "Aer Lingus" an leagan Béarlaithe de "aerloingeas". Nótaí beaga Neamhréir: "Maraíodh 20" (an chéad timpiste) vs "Básaíodh 61 duine" (an dara timpiste) — dhá bhriathar dhifriúla don rud céanna (bás de bharr timpiste). Tá an chuid "Pearsanra" dátaithe go sonrach go dtí 2017 ("Is é Stephen Kavanagh ceannaire...i 2017") ach á rá san aimsir láithreach — sean-fhaisnéise is dócha, ó táimid in 2026 anois. Fadhb bheag fhormáide: tá an chamóg laistigh den chló trom sa chéad abairt: "'''Aer Lingus,'''" Encountered technical barriers, opted for transparency Encountered technical barriers, opted for transparency Tá brón orm, ach tá earráid fhreastalaí (500) ag teacht orm gach uair a dhéanaim iarracht an leathanach sonrach sin a rochtain — bhain mé triail as trí huaire, díreach agus trí chuardach araon, agus ní bhfuair mé ach toradh Béarla ginearálta faoi AIB, ní inneachar téarma.ie féin. D'fhéadfadh gur fadhb shealadach í ar a son féin, nó b'fhéidir go bhfuil rud éigin sa slí ina bhfuil an URL sonrach sin foirmithe nach n-oibríonn i gceart dom. An bhféadfá an leagan a thaispeánann sé a chur chugam go díreach, nó an féidir leat féin é a sheiceáil sa bhrabhsálaí? Idir an dá linn, ní athróidh mé "Bainc-Aontas Éireann" gan an fhianaise a fheiceáil i gceart. https://ga.wikipedia.org/wiki/Bainc-Aontas_%C3%89ireann Validated terminology through source verification and technical clarification Validated terminology through source verification and technical clarification Deimhnithe go hiomlán — tá alt Vicipéid ann cheana féin darb ainm díreach "Bainc-Aontas Éireann," agus tá sé sin faoi AIB (Allied Irish Banks) go cinnte. Níos fearr fós, tá tagairt dhíreach ann do théarma.ie mar fhoinse don ainm sin féin: {{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Allied%20Irish%20Banks/|title="Allied Irish Banks" | téarma.ie|publisher=An Coiste Téarmaíochta}} (Suimiúil: "www.tearma.ie" atá san URL seo, ní "super.tearma.ie" — b'fhéidir gurb é sin ba chúis leis an earráid 500 a fuair mé níos luaithe.) Bhí "Bainc-Aontas Éireann" ceart mar sin, agus arís, bhí sé ceart agam é a fhágáil faoi amhras seachas a lipéadú mar bhotún. Níl aon athrú le déanamh ar an alt maidir leis an bhfocal seo ach oiread. bwnldrs28mn6yiitn8wu0bpdq2u4kbv 1322527 1322526 2026-08-03T08:25:11Z TGcoa 21229 1322527 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir, amhránaí-cumadóir agus aisteoir as [[Baile Átha Cliath]] ba ea '''Glen Hansard''' ( [[21 Aibreán]] [[1970]] - [[29 Iúil]] [[2026]]<ref name="tuairisc1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/glen-hansard-amhranai-agus-buaiteoir-oscar-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard, amhránaí agus buaiteoir Oscar, ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-29}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí agus cumadóir Glen Hansard tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0729/1585611-an-t-amhranai-agus-cumadoir-glen-hansard-tar-eis-bhais/|date=2026-07-29|language=ga|journal=Nuacht RTÉ}}</ref>). Bhí sé ina phríomhamhránaí agus ina ghiotáraí ar an mbanna rac-cheoil Éireannach ''[[The Frames]]'' ó bunaíodh é sa bhliain 1990. Bhuaigh sé féin agus an ceoltóir Seiceach Markéta Irglová Gradam an Acadaimh don amhrán is fearr sa bhliain 2008, "Falling Slowly", a scríobh siad don scannán ''Once''. [[Íomhá:GlenHansard.jpg|clé|mion|220x220px|2005]] [[Íomhá:Glen marketa derry 2006.jpg|clé|mion|261x261px|le Markéta Irglová, 2006]] [[Íomhá:Glen-hansard-vicar-st.jpg|thumb|left|Glen Hansard, ag seinm i Vicar Street, [[Baile Átha Cliath]], [[31 Nollaig]] [[2006]]|296x296px]] [[Íomhá:Glen Hansard - Lucca Comics & Games 2015 2.JPG|clé|mion|308x308px|2015]] [[Íomhá:Glen Hansard - Palace Theatre St. Paul - The Frames - Swell Season (27015660678).jpg|clé|mion|279x279px|2018]] [[Íomhá:We Will Sing (documentary film) poster.jpg|clé|mion|330x330px|2019]] == Óige == Thosaigh Hansard ag seinm ceoil ar shráideanna Bhaile Átha Cliath agus é ina dhéagóir óg. D'fhág sé an scoil agus é trí bliana déag d'aois. Bhunaigh sé an banna ''The Frames'' sa bhliain 1990, agus bhí siad ag seinm go rialta in Éirinn ó shin i leith. == Gairm cheoil == === The Commitments === Tháinig clú agus cáil air tar éis dó páirt a ghlacadh sa scannán [[Alan Parker|Alain Parker]] ''[[The Commitments]]'' i 1991. Ghlac sé páirt an tseinnteora giotáir ''Outspan Foster''. Bhí aiféala air gur ghlac sé leis an bpáirt seo, dar leis, mar thóg sí aird óna shlí bheatha mar cheoltóir. === Other Voices agus The Swell Season === Sa bhliain 2003 bhí sé mar láithreoir ar chlár [[RTÉ]] ''Other Voices: Songs from a Room'', taispeántas den tallann ceoil neamhspleách atá le fáil in Éirinn, cé nach raibh taithí ar bith aige roimhe sin mar láithreoir teilifíse. Sa bhliain 2006 seoladh dlúthdhiosca darbh ainm ''The Swell Season'', ceirnín a rinne Hansard leis an gceoltóir Seiceach Markéta Irglová. === Once agus an tOscar === Sa bhliain 2007 tháinig an scannán ''[[Once (scannán)|Once]]'' amach le Hansard agus Markéta Irglová mar phríomhcharachtair ann. Ba é John Carney, iar-sheinnteoir dordghiotáir leis na Frames, a bhí mar stiúrthóir ar an scannán. Scannán neamhspleách ar chostas íseal ab ea é, ach bhain sé clú idirnáisiúnta amach ar fud an domhain. Bhuaigh Hansard agus Irglová [[Duaiseanna an Acadaimh|Gradam an Acadaimh]] don amhrán is fearr sa bhliain 2008 as an amhrán "Falling Slowly", a scríobh siad don scannán.<ref name="tuairisc1"/> === Gairm aonair === D'eisigh Hansard a chéad albam aonair, ''Rhythm and Repose'', sa bhliain 2012. Ina dhiaidh sin, chuir sé ceithre albam eile amach: ''Didn't He Ramble'' (2015), a bhí ainmnithe do Ghradam Grammy; ''Between Two Shores'' (2018); ''The Wild Willing'' (2019); agus ''All That Was East Is West of Me Now'' (2023).<ref name="tuairisc1"/> == Gníomhaíochas == Ba bhall mór le rá é den ghrúpa gníomhaíoch ''Home Sweet Home'' a ghlac seilbh ar iar-oifigí i dTeach Apollo ar Shráid an Phoill Bhig i mBaile Átha Cliath, mar fhoscadán do dhaoine gan dídean idir 15 Nollaig 2016 agus 12 Eanáir 2017. Bhí orthu an foirgneamh a fhágáil faoi dheireadh mar gheall ar ordú cúirte, ach tharraing an eachtra seo aird ar straitéis an rialtais Éireannaigh do dhaoine gan dídean. == Ceangal leis an nGaeltacht == Bhí baint láidir ag Hansard le [[Gaeltacht Chorca Dhuibhne]], agus cairde móra aige ann, go háirithe muintir Uí Bheaglaoich as Baile na bPoc.<ref name="tuairisc1"/> Ba mhinic é ina aoi ar an gclár raidió ''An Saol Ó Dheas'' ar RTÉ Raidió na Gaeltachta in éineacht le criú an ''Naomh Gobnait'', ina measc an ceoltóir [[Breanndán Ó Beaglaoich]] agus an scríbhneoir [[Danny Mac Síthigh]].<ref name="corcadhuibhne">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glen-hansard-ag-baile-i-gcorca-dhuibhne/|teideal=Bhí Glen Hansard 'ag baile' i gCorca Dhuibhne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> Dúirt [[Philip King]], bunaitheoir na féile ceoil [[Other Voices]], gurb é a d'iarr ar Hansard an clár a chur i láthair an chéad lá riamh, cé go raibh an ceoltóir féin buartha nach raibh taithí ar bith aige mar láithreoir teilifíse roimhe sin.<ref name="corcadhuibhne"/> Dúirt an ceoltóir [[Liam Ó Maonlaí]], cara dá chuid a bhfuil ceangal fada aige le Corca Dhuibhne freisin, go raibh suim mhór ag Hansard sa Ghaeilge agus i gcultúr na Gaeltachta, cé nach raibh an teanga féin ar a thoil aige.<ref name="corcadhuibhne"/> == Saol pearsanta == Phós sé an file Maire Saaritsa, agus bhí mac amháin acu, Christy.<ref name="tuairisc1"/> == Bás == Fuair Hansard bás go luath ar maidin Dé Céadaoin, an 29 Iúil 2026, tar éis timpiste ghluaisrothair ar an mBóthar Íochtarach sna Ceapóga Sú Talún<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/137329|teideal=Na Ceapóga Sú Talún/Strawberry Beds|language=en-GB|work=logainm.ie|dátarochtana=2026-08-03}}</ref> i mBaile Átha Cliath. Bhí sé ag filleadh abhaile ó sheisiún ceoil, agus é ag taisteal siar i dtreo Leamhcáin, nuair a tharla an timpiste.<ref name="paipear">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/glen-hansard-imithe-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard imithe ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> Cuireadh cóir leighis air ar an láthair, ach fógraíodh marbh é go gairid ina dhiaidh sin. Bhí sé 56 bliain d'aois.<ref name="tuairisc1"/> Chuir Uachtarán na hÉireann, Catherine Connolly, agus go leor ceoltóirí Éireannacha agus idirnáisiúnta, ina measc Bruce Springsteen, Bono agus Ed Sheeran, a gcomhbhrón in iúl go poiblí, ag moladh a chuid ceoil agus a chineáltais mar dhuine.<ref name="tributes">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/entertainment/2026/0729/1585615-tributes-pour-in-for-brilliant-glen-hansard/|teideal=Tributes pour in for 'brilliant' Glen Hansard|dáta=2026-07-29|language=en-IE|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.theframes.ie Suíomh Oifigiúil ''The Frames''] * [https://glenhansard.com Suíomh Oifigiúil Glen Hansard] * [http://www.myspace.com/theswellseason Myspace an 'Swell Season' (leathanach Béarla)] {{Catcómhaoin|Glen Hansard}} == Tagairtí == {{reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Hansard, Glen}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] Everything above is written fresh — synthesised from the facts in your sources, not lifted from them. A few things worth flagging: I still couldn't confirm whether an Oscar-winners category exists on ga.wikipedia (same caveat as before), and I left out the Camino sea-voyage and his performance at Shane MacGowan's funeral since I hadn't verified those in this session — say the word and I'll research and add them properly rather than guess. Cén cló atá ann Investigated font characteristics, hypothesized Permanent Marker match Investigated font characteristics, hypothesized Permanent Marker match Tá an cló cosúil le "Permanent Marker" (cló ó Google Fonts), atá an-choitianta in aipeanna a chruthaíonn cártaí agus nathanna den chineál seo — na stríoca tiubha, garbha ("marcóir") is dócha is cúis leis an gcosúlacht. Ní féidir liom a bheith cinnte go hiomlán ó íomhá amháin, áfach; dá mba mhaith leat deimhniú beacht, bheadh uirlis mar WhatTheFont nó Fontspring Matcherator úsáideach chuige sin. Botúin ?> https://ga.wikipedia.org/wiki/Aer_Lingus Catalogued múchromhúil botúin i alt Aer Lingus Catalogued múchromhúil botúin i alt Aer Lingus This one has a lot — more than usual, and with a clear recurring pattern. In order of appearance, but grouped by type: Patrún athfhillteach: séimhiú ar iarraidh i ndiaidh "de/den/don" Tarlaíonn sé seo arís agus arís eile: "cuid de Grúpa IAG" → "de Ghrúpa IAG" (sa chéad abairt) "85% den gcomhlacht" → "den chomhlacht" (séimhiú a theastaíonn, ní urú) [Cinnte] "aerárthach den déantús Airbus" → "den dhéantús" [Cinnte go leor] "dhiúltaigh Aer Lingus don tairiscint" → "don thairiscint" [Cinnte go leor] "mar chuid den grúpa IAG" (dhá uair eile san alt) → "den ghrúpa" Suimiúil go leor, tá "den bhun 85.1%" agus "den chomhaontas aerlínte" ceart in áiteanna eile san alt céanna, mar sin níl sé comhsheasmhach fiú laistigh den alt féin. Patrún eile: "an" curtha roimh ainmneacha comhlachtaí gan gá "an Ryanair" (cúig huaire), "an Aer Lingus" (uair amháin), "na mBritish Airways" (uair amháin, le hurú fiú!) — de ghnáth ní thógann ainmneacha comhlachtaí alt cinnte mar seo. Úsáidtear "Ryanair" agus "Aer Lingus" i gceart, gan alt, in áiteanna eile san alt céanna ("Bhí Ryanair ag eitilt...", "bhí iomaíocht...do Aer Lingus"), rud a léiríonn gur botún é seachas rogha stíle. Botúin shoiléire eile "Díoladh an chuid seo dom grúpa IAG" → "do ghrúpa IAG" — "dom" a chiallaíonn "domsa" (to me); ní hé sin atá i gceist. [Cinnte] "Ansin bhí ann sé páirteach i mbunú..." → ord na bhfocal briste; "bhí sé páirteach ann" nó fiú gan "ann" ar chor ar bith, ó tá "i mbunú" ann cheana. [Cinnte] "In Aibreán 2009 bhunaigh Aer Lingus..." → "I mí Aibreáin 2009" — sáraíonn sé an riail atá bunaithe cheana againn, agus tá "I mí Aibreáin 2009" ceart sa abairt díreach roimhe seo san alt céanna. [Cinnte] "ar 1 Aibreán 2007" → "ar an 1 Aibreán 2007" — neamhréireach le "ar an 2 Deireadh Fómhair 2006" a úsáidtear faoi dhó eile san alt. "Sa bhliain 2015, cheannaigh British Airways an aerlíne Éireannach" — is cosúil gur meascán é seo idir Grúpa IAG (an fíor-úinéir, dar leis an gcuid eile den alt) agus British Airways (comhlacht amháin laistigh den ghrúpa sin). Tá an bhliain neamhréireach chomh maith: 2016 a luaitear níos luaithe san alt mar bhliain an díolacháin le IAG. Foclóir "aiméar gan a leithéid" → "áiméar" — fada ar iarraidh, deimhnithe ar teanglann.ie. [Cinnte] "mórmhilliún euro" (trí huaire) — "billiún" atá i bhfad Éireann is coitianta i nGaeilge airgeadais chomhaimseartha (dheimhnigh mé é seo ar Tuairisc.ie agus i dtuarascálacha bliantúla oifigiúla). Is focal dlisteanach é "mórmhilliún" ach is annamh a fheictear é lasmuigh de chomhthéacsanna eolaíochta/réalteolaíochta. "Micheal O'Leary" → is dócha gur "Micheál" nó "Michael" (gan idir eatarthu) atá uait; tá "Micheal" mícheart mar litriú ar cheachtar den dá rud. Neamhréir: "eitleoireachta" (sa chuid faoin Tairiscint Táthcheangail) vs "eitlíocht" (sa chuid Oibríochtaí) — dhá fhocal dhifriúla don choincheap chéanna, ach seans gur dlisteanach an difear (gníomh na heitilte vs an tionscal féin). Amhras agam — níor éirigh liom iad seo a dheimhniú go cinnte "Rinne Aer Lingus comhlúthacht ar Stocmhalartán na hÉireann" — ní focal é seo a aithním go cinnte don choincheap "flotation/listing". "slánaonaid eile" — ní raibh mé cinnte an é seo an focal ceart do "other stakeholding entities". "Bainc-Aontas Éireann" — níor éirigh liom a dheimhniú gurb é seo an leagan Gaeilge caighdeánach ar "Allied Irish Banks". "dé-oplacht" (le "monaplacht dhéroinnte" mar mhíniú curtha leis) — is cosúil go raibh amhras ag an údar féin faoin bhfocal seo, ó chuir sé míniú breise leis idir lúibíní. Soiléireacht (ní gramadach ach loighic) An dá abairt tosaigh faoin ainm branda: "Tá an t-ainm branda díorthaithe ón bhfocal 'Aer Loingeas'. Leagan Béarlaithe is ea an t-ainm sin de leagan na Gaeilge, Aerloingeas." — tagann sé seo trasna orm féin: an "t-ainm sin" ag tagairt siar do "Aer Loingeas" (an focal is déanaí a luadh), rud a fhágann gur "leagan Béarlaithe de Aerloingeas is ea Aer Loingeas" atá ráite, rud atá ciorclach. B'fhearr é a athscríobh go soiléir: gurb í "Aer Lingus" an leagan Béarlaithe de "aerloingeas". Nótaí beaga Neamhréir: "Maraíodh 20" (an chéad timpiste) vs "Básaíodh 61 duine" (an dara timpiste) — dhá bhriathar dhifriúla don rud céanna (bás de bharr timpiste). Tá an chuid "Pearsanra" dátaithe go sonrach go dtí 2017 ("Is é Stephen Kavanagh ceannaire...i 2017") ach á rá san aimsir láithreach — sean-fhaisnéise is dócha, ó táimid in 2026 anois. Fadhb bheag fhormáide: tá an chamóg laistigh den chló trom sa chéad abairt: "'''Aer Lingus,'''" Encountered technical barriers, opted for transparency Encountered technical barriers, opted for transparency Tá brón orm, ach tá earráid fhreastalaí (500) ag teacht orm gach uair a dhéanaim iarracht an leathanach sonrach sin a rochtain — bhain mé triail as trí huaire, díreach agus trí chuardach araon, agus ní bhfuair mé ach toradh Béarla ginearálta faoi AIB, ní inneachar téarma.ie féin. D'fhéadfadh gur fadhb shealadach í ar a son féin, nó b'fhéidir go bhfuil rud éigin sa slí ina bhfuil an URL sonrach sin foirmithe nach n-oibríonn i gceart dom. An bhféadfá an leagan a thaispeánann sé a chur chugam go díreach, nó an féidir leat féin é a sheiceáil sa bhrabhsálaí? Idir an dá linn, ní athróidh mé "Bainc-Aontas Éireann" gan an fhianaise a fheiceáil i gceart. https://ga.wikipedia.org/wiki/Bainc-Aontas_%C3%89ireann Validated terminology through source verification and technical clarification Validated terminology through source verification and technical clarification Deimhnithe go hiomlán — tá alt Vicipéid ann cheana féin darb ainm díreach "Bainc-Aontas Éireann," agus tá sé sin faoi AIB (Allied Irish Banks) go cinnte. Níos fearr fós, tá tagairt dhíreach ann do théarma.ie mar fhoinse don ainm sin féin: {{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Allied%20Irish%20Banks/|title="Allied Irish Banks" | téarma.ie|publisher=An Coiste Téarmaíochta}} (Suimiúil: "www.tearma.ie" atá san URL seo, ní "super.tearma.ie" — b'fhéidir gurb é sin ba chúis leis an earráid 500 a fuair mé níos luaithe.) Bhí "Bainc-Aontas Éireann" ceart mar sin, agus arís, bhí sé ceart agam é a fhágáil faoi amhras seachas a lipéadú mar bhotún. Níl aon athrú le déanamh ar an alt maidir leis an bhfocal seo ach oiread. eeqm3ll18oga6zpzkqdi1ezhejx9h3q 1322528 1322527 2026-08-03T08:27:47Z TGcoa 21229 1322528 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir, amhránaí-cumadóir agus aisteoir as [[Baile Átha Cliath]] ba ea '''Glen Hansard''' ( [[21 Aibreán]] [[1970]] - [[29 Iúil]] [[2026]]<ref name="tuairisc1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/glen-hansard-amhranai-agus-buaiteoir-oscar-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard, amhránaí agus buaiteoir Oscar, ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-29}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí agus cumadóir Glen Hansard tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0729/1585611-an-t-amhranai-agus-cumadoir-glen-hansard-tar-eis-bhais/|date=2026-07-29|language=ga|journal=Nuacht RTÉ}}</ref>). Bhí sé ina phríomhamhránaí agus ina ghiotáraí ar an mbanna rac-cheoil Éireannach ''[[The Frames]]'' ó bunaíodh é sa bhliain 1990. Bhuaigh sé féin agus an ceoltóir Seiceach Markéta Irglová Gradam an Acadaimh don amhrán is fearr sa bhliain 2008, "Falling Slowly", a scríobh siad don scannán ''Once''. [[Íomhá:GlenHansard.jpg|clé|mion|220x220px|2005]] [[Íomhá:Glen marketa derry 2006.jpg|clé|mion|261x261px|le Markéta Irglová, 2006]] [[Íomhá:Glen-hansard-vicar-st.jpg|thumb|left|Glen Hansard, ag seinm i Vicar Street, [[Baile Átha Cliath]], [[31 Nollaig]] [[2006]]|296x296px]] [[Íomhá:Glen Hansard - Lucca Comics & Games 2015 2.JPG|clé|mion|308x308px|2015]] [[Íomhá:Glen Hansard - Palace Theatre St. Paul - The Frames - Swell Season (27015660678).jpg|clé|mion|279x279px|2018]] [[Íomhá:We Will Sing (documentary film) poster.jpg|clé|mion|330x330px|2019]] == Óige == Thosaigh Hansard ag seinm ceoil ar shráideanna Bhaile Átha Cliath agus é ina dhéagóir óg. D'fhág sé an scoil agus é trí bliana déag d'aois. Bhunaigh sé an banna ''The Frames'' sa bhliain 1990, agus bhí siad ag seinm go rialta in Éirinn ó shin i leith. == Gairm cheoil == === The Commitments === Tháinig clú agus cáil air tar éis dó páirt a ghlacadh sa scannán [[Alan Parker|Alain Parker]] ''[[The Commitments]]'' i 1991. Ghlac sé páirt an tseinnteora giotáir ''Outspan Foster''. Bhí aiféala air gur ghlac sé leis an bpáirt seo, dar leis, mar thóg sí aird óna shlí bheatha mar cheoltóir. === Other Voices agus The Swell Season === Sa bhliain 2003 bhí sé mar láithreoir ar chlár [[RTÉ]] ''Other Voices: Songs from a Room'', taispeántas den tallann ceoil neamhspleách atá le fáil in Éirinn, cé nach raibh taithí ar bith aige roimhe sin mar láithreoir teilifíse. Sa bhliain 2006 seoladh dlúthdhiosca darbh ainm ''The Swell Season'', ceirnín a rinne Hansard leis an gceoltóir Seiceach Markéta Irglová. === Once agus an tOscar === Sa bhliain 2007 tháinig an scannán ''[[Once (scannán)|Once]]'' amach le Hansard agus Markéta Irglová mar phríomhcharachtair ann. Ba é John Carney, iar-sheinnteoir dordghiotáir leis na Frames, a bhí mar stiúrthóir ar an scannán. Scannán neamhspleách ar chostas íseal ab ea é, ach bhain sé clú idirnáisiúnta amach ar fud an domhain. Bhuaigh Hansard agus Irglová [[Duaiseanna an Acadaimh|Gradam an Acadaimh]] don amhrán is fearr sa bhliain 2008 as an amhrán "Falling Slowly", a scríobh siad don scannán.<ref name="tuairisc1"/> === Gairm aonair === D'eisigh Hansard a chéad albam aonair, ''Rhythm and Repose'', sa bhliain 2012. Ina dhiaidh sin, chuir sé ceithre albam eile amach: ''Didn't He Ramble'' (2015), a bhí ainmnithe do Ghradam Grammy; ''Between Two Shores'' (2018); ''The Wild Willing'' (2019); agus ''All That Was East Is West of Me Now'' (2023).<ref name="tuairisc1"/> == Gníomhaíochas == Ba bhall mór le rá é den ghrúpa gníomhaíoch ''Home Sweet Home'' a ghlac seilbh ar iar-oifigí i dTeach Apollo ar Shráid an Phoill Bhig i mBaile Átha Cliath, mar fhoscadán do dhaoine gan dídean idir 15 Nollaig 2016 agus 12 Eanáir 2017. Bhí orthu an foirgneamh a fhágáil faoi dheireadh mar gheall ar ordú cúirte, ach tharraing an eachtra seo aird ar straitéis an rialtais Éireannaigh do dhaoine gan dídean. == Ceangal leis an nGaeltacht == Bhí baint láidir ag Hansard le [[Gaeltacht Chorca Dhuibhne]], agus cairde móra aige ann, go háirithe muintir Uí Bheaglaoich as Baile na bPoc.<ref name="tuairisc1"/> Ba mhinic é ina aoi ar an gclár raidió ''An Saol Ó Dheas'' ar RTÉ Raidió na Gaeltachta in éineacht le criú an ''Naomh Gobnait'', ina measc an ceoltóir [[Breanndán Ó Beaglaoich]] agus an scríbhneoir [[Danny Mac Síthigh]].<ref name="corcadhuibhne">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glen-hansard-ag-baile-i-gcorca-dhuibhne/|teideal=Bhí Glen Hansard 'ag baile' i gCorca Dhuibhne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> Dúirt [[Philip King]], bunaitheoir na féile ceoil [[Other Voices]], gurb é a d'iarr ar Hansard an clár a chur i láthair an chéad lá riamh, cé go raibh an ceoltóir féin buartha nach raibh taithí ar bith aige mar láithreoir teilifíse roimhe sin.<ref name="corcadhuibhne"/> Dúirt an ceoltóir [[Liam Ó Maonlaí]], cara dá chuid a bhfuil ceangal fada aige le Corca Dhuibhne freisin, go raibh suim mhór ag Hansard sa Ghaeilge agus i gcultúr na Gaeltachta, cé nach raibh an teanga féin ar a thoil aige.<ref name="corcadhuibhne"/> == Saol pearsanta == Phós sé an file Maire Saaritsa, agus bhí mac amháin acu, Christy.<ref name="tuairisc1"/> == Bás == Fuair Hansard bás go luath ar maidin Dé Céadaoin, an 29 Iúil 2026, tar éis timpiste ghluaisrothair ar an mBóthar Íochtarach sna Ceapóga Sú Talún<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/137329|teideal=Na Ceapóga Sú Talún/Strawberry Beds|language=en-GB|work=logainm.ie|dátarochtana=2026-08-03}}</ref> i mBaile Átha Cliath. Bhí sé ag filleadh abhaile ó sheisiún ceoil, agus é ag taisteal siar i dtreo [[Leamhcán|Leamhcáin]], nuair a tharla an timpiste.<ref name="paipear">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/glen-hansard-imithe-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard imithe ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> Cuireadh cóir leighis air ar an láthair, ach bhásaigh sé go gairid ina dhiaidh sin. Bhí sé 56 bliain d'aois.<ref name="tuairisc1"/> Chuir Uachtarán na hÉireann, Catherine Connolly, agus go leor ceoltóirí Éireannacha agus idirnáisiúnta, ina measc Bruce Springsteen, Bono agus Ed Sheeran, a gcomhbhrón in iúl go poiblí, ag moladh a chuid ceoil agus a chineáltais mar dhuine.<ref name="tributes">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/entertainment/2026/0729/1585615-tributes-pour-in-for-brilliant-glen-hansard/|teideal=Tributes pour in for 'brilliant' Glen Hansard|dáta=2026-07-29|language=en-IE|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.theframes.ie Suíomh Oifigiúil ''The Frames''] * [https://glenhansard.com Suíomh Oifigiúil Glen Hansard] * [http://www.myspace.com/theswellseason Myspace an 'Swell Season' (leathanach Béarla)] == Tagairtí == {{reflist}} {{Rialú údaráis}}{{DEFAULTSORT:Hansard, Glen}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] km6r3qjm8t1f9390tqfdcrh52s2b2sn 1322529 1322528 2026-08-03T08:44:24Z TGcoa 21229 /* Bás */ 1322529 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceoltóir, amhránaí-cumadóir agus aisteoir de bhunadh [[Baile Munna|Bhaile Munna]] ba ea '''Glen Hansard''' ( [[21 Aibreán]] [[1970]] - [[29 Iúil]] [[2026]]<ref name="tuairisc1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/glen-hansard-amhranai-agus-buaiteoir-oscar-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard, amhránaí agus buaiteoir Oscar, ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-29}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí agus cumadóir Glen Hansard tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0729/1585611-an-t-amhranai-agus-cumadoir-glen-hansard-tar-eis-bhais/|date=2026-07-29|language=ga|journal=Nuacht RTÉ}}</ref>). Bhí sé ina phríomhamhránaí agus ina ghiotáraí ar an mbanna rac-cheoil Éireannach ''[[The Frames]]'' ó bunaíodh é sa bhliain 1990. Bhuaigh sé féin agus an ceoltóir Seiceach Markéta Irglová Gradam an Acadaimh don amhrán is fearr sa bhliain 2008, "Falling Slowly", a scríobh siad don scannán ''Once''. [[Íomhá:GlenHansard.jpg|clé|mion|220x220px|2005]] [[Íomhá:Glen marketa derry 2006.jpg|clé|mion|261x261px|le Markéta Irglová, 2006]] [[Íomhá:Glen-hansard-vicar-st.jpg|thumb|left|Glen Hansard, ag seinm i Vicar Street, [[Baile Átha Cliath]], [[31 Nollaig]] [[2006]]|296x296px]] [[Íomhá:Glen Hansard - Lucca Comics & Games 2015 2.JPG|clé|mion|308x308px|2015]] [[Íomhá:Glen Hansard - Palace Theatre St. Paul - The Frames - Swell Season (27015660678).jpg|clé|mion|279x279px|2018]] [[Íomhá:Glen Hansard - Palace Theatre St. Paul - The Frames - Swell Season (26014138847).jpg|clé|mion|220x220px|2018]] [[Íomhá:We Will Sing (documentary film) poster.jpg|clé|mion|330x330px|2019]] == Óige == Thosaigh Hansard ag seinm ceoil ar shráideanna Bhaile Átha Cliath agus é ina dhéagóir óg. D'fhág sé an scoil agus é trí bliana déag d'aois. Dhírigh a chuid fuinnimh ar cheol a chumadh agus a sheinnt. Bhunaigh sé an banna ''The Frames'' sa bhliain 1990, agus bhí siad ag seinm go rialta in Éirinn ó shin i leith. Is ar Shráid Grafton is mó a rinne sé seinnt – é ag buscáil i dteannta grúpa mór ceoltóirí eile a bhí ag bualadh ceoil ar an tsráid chéanna. Ina measc bhí Mic Christopher, muintir Kíla, Leslie Keye, Miriam Ingram, Marc Dignam, Fiachra Shanks agus lear mór daoine eile. == Gairm cheoil == '''The Frames''' Tar éis roinnt ceolchoirmeacha a sheinnt le [[Eoin Ó Broin]] (an Teachta Dála) ar an dord dúbailte agus [[Rónán Ó Snodaigh]] ar chnag-uirlisí, bhunaigh sé The Frames (i measc na mball bhí Dave Odlum agus [[Colm Mac Con Iomaire]]). Faoin dtráth seo (1990) bhí léiritheoir clúiteach darbh ainm Denny Cordell tar éis aird a thabhairt air agus an bhliain chéanna thug Island Records conradh taifeadta dó. An bhliain dár gcionn eisíodh céad albam an bhanna ''Another Love Song''. Níor lean an conradh taifeadta le Island Records ach tamaillín gairid ach níor chuir sin stop le sodar an bhanna a lean leo ag eisiúint albaim agus singlí den scoth – sé albam san iomlán suas go dtí The Cost i 2006 agus nach mór scór singil.<ref name="paipear" /> Rinne na Frames dhá amhrán Gaeilge a thaifeadadh ''Lócaistí'' (2005) agus ''Pian agus Ciúnas'' (2006). Tá siad ar fáil ar dhlúthdhioscaí [[Seachtain na Gaeilge|Sheachtain na Gaeilge]] dos na blianta céanna. '''The Commitments''' Tháinig clú agus cáil air tar éis dó páirt a ghlacadh sa scannán [[Alan Parker|Alain Parker]] ''[[The Commitments]]'' i 1991. Ghlac sé páirt an tseinnteora giotáir ''Outspan Foster''. Bhí aiféala air gur ghlac sé leis an bpáirt seo, dar leis, mar thóg sí aird óna shlí bheatha mar cheoltóir. '''Other Voices agus The Swell Season''' Sa bhliain 2003 bhí sé mar láithreoir ar chlár [[RTÉ]] ''Other Voices: Songs from a Room'', taispeántas den tallann ceoil neamhspleách atá le fáil in Éirinn, cé nach raibh taithí ar bith aige roimhe sin mar láithreoir teilifíse. Sa bhliain 2006 seoladh dlúthdhiosca darbh ainm ''The Swell Season'', ceirnín a rinne Hansard leis an gceoltóir Seiceach Markéta Irglová. '''Once agus an tOscar''' I 2007 rinne sé aisteoireacht i scannán darbh ainm ''[[Once (scannán)|Once]]'' a rinne John Carney (iar-sheinnteoir dordghiotáir leis na Frames) a stiúradh, le Hansard agus Markéta Irglová mar phríomhcharachtair ann. Ba Hansard a chum tromlach an fhuaimriain chomh maith agus bhain an t-amhrán "Falling Slowly", [[Duaiseanna an Acadaimh|Oscar]] amach i rannóg na n-amhrán is fearr. Scannán neamhspleách ar chostas íseal ab ea é, ach bhain sé clú idirnáisiúnta amach ar fud an domhain.<ref name="tuairisc1" /> Chuir rath an amhráin seo stop leis na Frames ar feadh tamaill fad is a rinne Hansard agus an príomh-aisteoir eile as an scannán Marketa Irglová taisteal timpeall na cruinne ag seinnt ceolchoirmeacha fén ainm The Swell Season. '''Gairm aonair''' Tar éis roinnt blianta, agus an gaol idir Hansard agus Irglová thart, thosaigh sé ag seinnt ina aonar. Is minic a bhíodh banna mór ina theannta – agus baill des na Frames ina measc siúd.<ref name="paipear" /> D'eisigh Hansard a chéad albam aonair, ''Rhythm and Repose'', sa bhliain 2012. Ina dhiaidh sin, chuir sé ceithre albam eile amach: ''Didn't He Ramble'' (2015), a bhí ainmnithe do Ghradam Grammy; ''Between Two Shores'' (2018); agus ''The Wild Willing'' (2019). B’é ''All That Was East Is West of Me Now'' (2023) an ceann ba dheireanaí uaidh.<ref name="tuairisc1" /> == Gníomhaíochas == Ba bhall mór le rá é den ghrúpa gníomhaíoch ''Home Sweet Home'' a ghlac seilbh ar iar-oifigí i dTeach Apollo ar Shráid an Phoill Bhig i mBaile Átha Cliath, mar fhoscadán do dhaoine gan dídean idir 15 Nollaig 2016 agus 12 Eanáir 2017. Bhí orthu an foirgneamh a fhágáil faoi dheireadh mar gheall ar ordú cúirte, ach tharraing an eachtra seo aird ar straitéis an rialtais Éireannaigh do dhaoine gan dídean. Gach Nollaig bhíodh sé i lár an aonaigh ar Shráid Grafton le Buscáil na Nollag – ócáid bailithe airgid do dhaoine gan dídean, ina gcanadh leithéidí Paddy Casey, Mundy, Liam Ó Maonlaí, Imelda May agus Bono ina theannta.<ref name="paipear" /> == Ceangal leis an nGaeltacht == Bhí baint láidir ag Hansard le [[Gaeltacht Chorca Dhuibhne]], agus cairde móra aige ann, go háirithe muintir Uí Bheaglaoich as Baile na bPoc.<ref name="tuairisc1"/> Ba mhinic é ina aoi ar an gclár raidió ''An Saol Ó Dheas'' ar RTÉ Raidió na Gaeltachta in éineacht le criú an ''Naomh Gobnait'', ina measc an ceoltóir [[Breanndán Ó Beaglaoich]] agus an scríbhneoir [[Danny Mac Síthigh]].<ref name="corcadhuibhne">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glen-hansard-ag-baile-i-gcorca-dhuibhne/|teideal=Bhí Glen Hansard 'ag baile' i gCorca Dhuibhne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> Dúirt [[Philip King]], bunaitheoir na féile ceoil [[Other Voices]], gurb é a d'iarr ar Hansard an clár a chur i láthair an chéad lá riamh, cé go raibh an ceoltóir féin buartha nach raibh taithí ar bith aige mar láithreoir teilifíse roimhe sin.<ref name="corcadhuibhne"/> Dúirt an ceoltóir [[Liam Ó Maonlaí]], cara dá chuid a bhfuil ceangal fada aige le Corca Dhuibhne freisin, go raibh suim mhór ag Hansard sa Ghaeilge agus i gcultúr na Gaeltachta, cé nach raibh an teanga féin ar a thoil aige.<ref name="corcadhuibhne"/> == Saol pearsanta == Sa bhliain 2021 rugadh mac (Christy) dó féin agus dá bhean chéile Marie Saaritsa, an file Fionlannach.<ref name="tuairisc1" /> == Bás == Fuair Hansard bás go luath ar maidin Dé Céadaoin, an 29 Iúil 2026, tar éis timpiste ghluaisrothair ar an mBóthar Íochtarach sna Ceapóga Sú Talún, idir An Lána Garbh agus Cnoc an Tincéara,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/137329|teideal=Na Ceapóga Sú Talún/Strawberry Beds|language=en-GB|work=logainm.ie|dátarochtana=2026-08-03}}</ref> i mBaile Átha Cliath. Bhí sé ag filleadh abhaile ó sheisiún ceoil sa Wren’s Nest i Séipéal Iosóid, agus é ag taisteal siar i dtreo [[Leamhcán|Leamhcáin]], nuair a tharla an timpiste.<ref name="paipear">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/glen-hansard-imithe-ar-shli-na-firinne/|teideal=Glen Hansard imithe ar shlí na fírinne|dáta=2026-07-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> É féin amháin a bhí sa tionóisc. Cuireadh cóir leighis air ar an láthair, ach bhásaigh sé go gairid ina dhiaidh sin agus na seirbhísí éigeandála ag iarraidh cóir leighis a thabhairt dó. Bhí sé 56 bliain d'aois.<ref name="tuairisc1"/> Chuir Uachtarán na hÉireann, Catherine Connolly, agus go leor ceoltóirí Éireannacha agus idirnáisiúnta, ina measc Bruce Springsteen, Bono agus Ed Sheeran, a gcomhbhrón in iúl go poiblí, ag moladh a chuid ceoil agus a chineáltais mar dhuine.<ref name="tributes">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/entertainment/2026/0729/1585615-tributes-pour-in-for-brilliant-glen-hansard/|teideal=Tributes pour in for 'brilliant' Glen Hansard|dáta=2026-07-29|language=en-IE|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.theframes.ie Suíomh Oifigiúil ''The Frames''] * [https://glenhansard.com Suíomh Oifigiúil Glen Hansard] * [http://www.myspace.com/theswellseason Myspace an 'Swell Season' (leathanach Béarla)] == Tagairtí == {{reflist}} {{Rialú údaráis}}{{DEFAULTSORT:Hansard, Glen}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] rv3uduncmioqzm6akg378aeaj4nlony 0 7659 1322450 1319820 2026-08-02T14:52:55Z Saighneánach 72809 Typo 1322450 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Saighdiúir agus polaiteoir Sasanach ab ea an Maorghinearál agus Tiarna '''Robert Clive''' nó "'''Clive of India'''" ([[29 Meán Fómhair]] [[1725]] - [[22 Samhain]] [[1774]]). D'athraigh Clive cúrsa na staire nuair a chuir sé [[An India|India]] faoi chois sna 1750-1760idí. D'éirigh Clive thar a bheith saibhir dá bharr. Tharraing Clive conspóid lena bheo agus lena mharbh: laoch náisiúnta sa Bhreatain inniu do dhaoine áirithe, agus impiriúlaí agus tíoránach cruálach do dhaoine eile, agus é freagrach as "éigniú India" [[Íomhá:Thomas Gainsborough (1727-1788) (after) - Robert Clive (1725–1774), Baron Clive of Plassey, 'Clive of India' - 1180787.2 - National Trust.jpg|clé|mion|pictiúir a rinneadh sa 19ú haois|270x270px]] ==Saol== [[Íomhá:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg| mion |Robert Clive ag casadh le [[Mir Jafar]], [[Cath Plassey]], le Francis Hayward, 1760|clé|220x220px]]Rugadh Clive ar [[29 Meán Fómhair]] [[1725]] in aice le [[Market Drayton]], [[Shropshire]]. Bhí deacrachtaí ag Clive ar [[scoil]]. Athraíodh ó scoil go scoil é. === India === Cuireadh é go [[Chennai|Madras]] mar cúntóir don [[Comhlacht na hIndiacha Thoir|Chomhlacht na hIndiacha Thoir]] nuair a bhí sé ocht mbliana déag d'aois, sa bhliain [[1744]]. Bhí caidreamh corrach aige lena chomhghleacaithe agus rinne sé iarracht [[Féinmharú|lámh a chur ina bhás féin]]. [[Íomhá:Shah-alam-ii-mughal-emperor-of-india-reviewing-the-east-india-companys-troops-1781-1894 1247854.jpg|clé|mion|Shah Alam (impire Mughal) agus Clive (pictiúr a rinneadh sa bhliain 1781)|220x220px]] Chuaigh sé sna saighdiúirí leis an gComhlacht sa bhliain [[1746]], ag troid in aghaidh na bhFrancach agus na "ndúchasach". Sa bhliain [[1751]], agus in aois 25 dó, chum Clive seift chun [[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] Arcot a ghabháil ó Chanda Sahib, ceannaire áitiúil. Bhí cáil ar Clive ar fud na hEorpa tar éis an chatha seo. Rinneadh gobharnóir de Clive ar Fort St David, ionad tábhachtach míleata de chuid na Breataine san [[An India|India]]. Throid sé cathanna eile a mhéadaigh cumhacht na Breataine sa tír. D'fhill Clive don chéad uair ar an mBreatain i [[1753]]. Chaith sé seal sa [[Parlaimint|Pharlaimint]] [[1754]]-[[1755]]. === Plassey === Troideadh cath Plassey sa bhliain 1757, agus in aois 31 do Clive, tháinig an tír faoi smacht an Chomhlachta, go hiomlán beagnach (tháinig fo-ilchríoch na hIndia faoina smacht nuair a troideadh Cath Buxar in 1764) Chuaigh Clive ar ais don dara huair go Sasana i [[1760]], é saibhir agus ardchlú air. D'éirigh leis stíl shoiléir bhríomhar Béarla a fhorbairt agus bhí ardmheas ar a chumas óráidíochta nuair a bhí sé sa pharlaimint. Ardaíodh go [[Teach na dTiarnaí]] é sa bhliain [[1762]]. Cheannaigh Clive an-chuid talún ag an am seo. [[Íomhá:LordClive.jpg|clé|mion|1764: An Tiarna Clive (Shah Alam II, impire Mughal sa chúlra), pictiúr le Charles Clive|358x358px]] === Gobharnóir === Chuaigh Clive ar ais chun na hIndia i [[1764]] mar Ghobharnóir ar [[Beangál|Bheangál]] agus rinne leasú ar an státseirbhís a bhí curtha ar bun ansin. Theip ar a shláinte ar fad agus chuaigh sé ar ais go Sasana in [[1767]], don tríú uair. Cuireadh fiosrúchán ar bun faoi chaimiléireacht i [[Tithe na Parlaiminte|Westminster]] agus cuireadh ina leith gur bhain Clive mí-úsáid as an muinín a chuir daoine ann mar Ghobharnóir, srl. Bhris [[gorta]] amach sa [[Beangál|Bheangál]] idir 1769 - 1773 agus polasaithe an Chomlachta freagrach as.[[Íomhá:Robert Clive's monument.jpg|mion|Laoch sa Bhreatain dealbh i Londain inniu|clé|220x220px]] === Bás === Bhí sláinte Clive go dona (bhí [[Cloch dhomlais|clocha domlais]] ag gabháil dó). Bhí an-dúil ag Clive san [[óipiam]]. Fuair sé [[bás]] ar an [[22 Samhain]] [[1774]]. Níl a fhios céard ba chúis leis; ghlac sé ródháileog agus taom croí, b'fhéidir. Ní raibh ach 48 mbliana slánaithe aige. == Féach freisin   == * [[Warren Hastings]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Clive, Robert}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1725]] [[Catagóir:Básanna i 1774]] [[Catagóir:Corn na Breataine]] [[Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Shropshire]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] [[Catagóir:Beangál]] r95efr1hnuwc602c8v1szuskdc4ec4r 0 7997 1322439 1320881 2026-08-02T14:47:44Z Saighneánach 72809 Typo 1322439 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] as [[an Afraic Theas]] ab ea '''Nelson Rolihlahla'''<ref>a chéad ainm Xhóise</ref> '''Mandela''' (a rugadh ar an [[18 Iúil]] [[1918]] agus a d'éag [[5 Nollaig]] [[2013]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf|teideal=Mandela - Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926053331/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/23.Nelson-Mandela-eilifint.pdf}}</ref> Ba eisean an chéad [[uachtarán]] a toghadh sa [[tír]] seo i dtoghchán lán-[[Daonlathas|daonlathach]]. Roimhe seo, ba ghníomhaí frith-[[Apairtéid]] é, a bhí ina cheannaire ar an g[[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|Comhdháil Náisiúnta Afracach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf|teideal=Mandela: Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160239/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Nelson%20Mandela.pdf}}</ref> Chaith Mandela an tréimhse idir na blianta [[1962]] agus [[1990]] i bpríosún ar [[Oileán]] Robben. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mandela, nó '''Madiba''' mar a thugtar air freisin san Afraic Theas, sa bhliain 1993. [[Íomhá:Young Mandela.jpg|clé|mion|242x242px|1937]] [[Íomhá:Mandela e Evelyn 1944.jpg|clé|mion|181x181px|Nelson Mandela agus a chéad bhean, Evelyn, sa bhliain 1944]] [[Íomhá:The Nelson Mandela House.jpg|clé|mion|177x177px|[[Teach]] Mandela i [[Soweto]]]] [[Íomhá:Mandela burn pass 1960.jpg|clé|mion|246x246px|1960: loisc sé a "Pass book" (pas)]] [[Íomhá:F.W._de_Klerk,_left,_the_last_president_of_apartheid-era_South_Africa,_and_Nelson_Mandela,_his_successor,_wait_to_speak_in_Philadelphia,_Pennsylvania_LCCN2011634246.tif|clé|mion|177x177px|1993, F.W. de Klerk, a chlé agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]][[Íomhá:MandelaStatue.jpg|thumb|left|Dealbh i [[Londain]].|265x265px]] [[Íomhá:Mandela Hall, University Road, Belfast - geograph.org.uk - 5826333.jpg|clé|mion|177x177px|Mandela Hall, Béal Feirste]] [[Íomhá:How Nelson Mandela fought for equality and freedom.webm|clé|mion|177x177px|Físeán (i mBéarla): ag streachailt in éadan an chiníochais]] == Tús a shaoil == Sa bhliain [[1948]] bhí toghchán san Afraic Theas, am a raibh an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] fós i bhfeidhm. Ní raibh cead vótála ag na [[daoine gorma]]. Mar sin bhí an chumhacht ag na daoine geala. Ag an am sin ní raibh cead ag daoine gorma agus daoine geala pósadh lena chéile. Agus bhí bac ar ghnáthrudaí, ar nós na suíocháin chéanna a úsáid. San [[ollscoil|ollscoil]], bhuail Nelson le daoine geala. Bhuail sé freisin le [[Joe Slovo]]<ref>bhuail sé le Slovo ag ollscoil Witwatersrand sa bhliain [[1943]] </ref>, Walter Sisulu agus [[Oliver Tambo]], daoine a raibh na smaointe céanna acu agus a bhí ag Nelson féin. Theastaigh uathu na [[dlí]]the diana seo a athrú chomh maith. Sa bhliain 1953 thosaigh Mandela ag cleachtadh an [[dlí]]. Bhunaigh sé, in éineacht le h[[Oliver Tambo]], an chéad dlí-[[Joe Slovo|ghnólacht]] san Afraic Theas a raibh daoine gorma ina bhun. Bhí sé ina dhlíodóir i [[Johannesburg]] den chuid is mó sna 1950í, go dtí gur sháraigh an bhaint a bhí aige leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach air sin. == Frithbheartaíocht == Chuaigh Nelson agus a chairde ar stailc sa bhliain 1960 i [[Johannesburg]]. Dá bhrí sin cuireadh Nelson ar thriail (don chéad uair), ach níor tugadh aon phionós dó. Sa bhliain 1962 cuireadh Mandela ar thriail arís. Chaith sé [[fionnadh]] [[Liopard|liopaird]] chuig an chúirt agus rinne sé ‘salute’ do na daoine gorma agus scread amach ‘amandla’.<ref>focal cáiliúil Xhóis/Zúlúch seo (amandla = cumhacht)</ref> Cuireadh Mandela faoi ghlas ón mbliain [[1962]] go dtí [[1990]]. Chuaigh sé ar ais go dtí an chúirt sa bhliain 1964. Dúirt sé go raibh an [[rialtas]] freagrach as na drochimeachtaí sa tír. Cuireadh ar ais sa phríosún é. Chaith sé an chuid is mó den am i gcill bheag amháin, ar Oileán Robben. Agus é faoi ghlas ag an réimeas na cinedheighilte ó 1962 go dtí 1990, fuair sé céim LLB ó [[Ollscoil Londain]], trí chúrsa comhfhreagrais de chuid Halla Wolsey, Oxford. Thug sé faoi sin, ó am go chéile, nach mór an tréimhse ar fad a bhí sé i bpríosún. == Uachtarán == Scaoileadh Mandela ón bpríosún ar an [[11 Feabhra]] [[1990]], tar éis  27 bliain. Ar [[27 Aibreán]] [[1994]] tháinig daoine geala agus gorma le chéile agus thogh siad Nelson ina uachtarán ar an Afraic Theas. Ba é Mandela an chéad uachtarán ar an tír a toghadh i dtoghchán [[Daonlathas|daonlathach]]. Uachtarán rathúil ab ea é ach níor ghlac sé páirt sa toghchán sa bhliain [[1999]] mar theastaigh uaidh go mbeadh duine níos óige mar uachtarán. Fuair sé bás ar an [[5 Nollaig]] [[2013]]. Léirítear oiliúint Mandela sa dlí agus an taithí a bhí aige air sa spéis domhain a bhí aige i ndréachtú [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hAfraice Theas agus i mbunú na Cúirte Bunreachtúla—dhá ghné ríthábhachtach den Afraic Theas nua, dar le Mandela.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3890230194334609|teideal=Mandela|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Mandela agus Éire == Bhí caidreamh láidir idir Mandela agus Éire. Bhronn [[Baile Átha Cliath]] saoirse na cathrach ar Nelson Mandela sa bhliain 1988. Bhí sé i bpríosún ag an am ach thug a bhean chéile [[Winnie Madikizela-Mandela|Winnie]] cuairt ar Éirinn. Roghnaigh Mandela an ócáid seo mar a chéad sheans i 26 mbliana teagmháil a dhéanamh leis an domhan mór.<ref>{{Lua idirlín|url=https://abairliom.wordpress.com/category/gan-rang/page/2/|teideal=Gan-rang {{!}} abairliom {{!}} Leathanach 2|language=ga|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> Tháinig Nelson Mandela ar chuairt go hÉirinn trí huaire:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancroiait.wordpress.com/tag/bas/|teideal=Bás {{!}} ancroiait|language=en|dátarochtana=2019-06-22}}</ref> 1990 – tar éis teacht amach ón bpríosún dó. Ní raibh sé i bhfad i ndiaidh a shaoirse a bhaint amach gur thaistil sé go hÉirinn le buíochas a ghabháil le daoine (aitheasc do Thithe an Oireachtais). 2000 – le céim a fháil ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide]]. Bhain sé úsáid as an óráid chun labhairt faoi phróiseas síochána an Tuaiscirt. Chuir in iúl go raibh gá le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a chur i bhfeidhm go hiomlán (dí-armáil an IRA). 2003 – don Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nelson Mandela at Special Olympics World Summer Games, Dublin, Ireland 2003|url=https://www.youtube.com/watch?v=0aObPY6o2OQ|date=2013-06-27|author=Special Olympics}}</ref> Bhronn [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] céim air. Bhain sé úsáid as an ócáid le tabhairt amach faoi úsáid [[aerfort na Sionainne]] ag eitleáin SAM a bhí ag glacadh páirt i g[[Cogadh na Murascaille|cogadh]] [[George W. Bush|George Bush]] san [[Cogadh na Murascaille|Iaráic]]. == Féach freisin == * [[Joe Slovo]] * [[Apairtéid]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mandela,Nelson}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918|Madenla, Nelson]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Londan]] bxp7oc6hmlb293mipqg5nij1mz8kkrs 0 8925 1322460 1268958 2026-08-02T16:37:50Z Saighneánach 72809 Fix 1322460 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} Is é '''An Garda Síochána''' an fórsa [[Póilíní|póilín]]<nowiki/>eachta náisiúnta i b[[Poblacht na hÉireann]]. == Stair == An [[22 Feabhra]] [[1922]], bunaíodh an “Civic Guard”. An Garda Síochána a tugadh orthu ar an [[8 Lúnasa]] [[1922]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/pdfs/mss%20lists/166_Eoin%20O%27Duffy%20Papers%20Collection%20List.pdf|teideal=Eoin O'Duffy Papers (lch 4)|údar=National Library of Ireland|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2017-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924002543/http://www.nli.ie/pdfs/mss%20lists/166_Eoin%20O%27Duffy%20Papers%20Collection%20List.pdf}}</ref><br />D'éirigh na Gardaí neamharmtha níos déanaí. Ainmníodh [[Eoin Ó Dubhthaigh]] (nó Eoin O’Duffy) ina choimisinéir ar an nGarda an [[11 Meán Fómhair]] [[1922]]. An 17 Iúil 1924,<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/ucdlawschool/status/1284047689160757250|teideal=Acht an Ghárda Síochána, 1924, bonn dlíthiúil buan don fhórsa|údar=Scoil Dlí, COBAC|dáta=2020-07-17|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2020-07-18}}</ref> achtaíodh Acht an Ghárda Síochána, 1924, bonn dlíthiúil buan don fhórsa.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.act.1924.0025.1.html|teideal=ACHT AN GHÁRDA SÍOCHÁNA, 1924|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-07-18|archivedate=2021-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210717103136/http://achtanna.ie/ga.act.1924.0025.1.html}}</ref> An [[22 Feabhra]] [[1933]], tugadh bata agus bóthar don Dubhthach.<ref>Ón 20 Iúil 1933 amach, bhí sé i gceannas ar an "nGarda Náisiúnta", eagraíocht de chineál faisisteach sna 1930idí a thugtaí "na Léinte Gorma" orthu i mbéal an phobail, an mílíste a chuir cosaint ar fáil do bhaill Chumann na nGaedheal</ref> Is é Drew Harris Coimisinéir an Gharda Síochána ó Mheán Fómhair 2018. Bhí taithí ag Harris ar sheirbhís phóilíneachta a chur ar mhalairt treo. Chuaigh sé san RUC i 1983 agus d’fhan sé sa tseirbhís nuair a bunaíodh an PSNI ina áit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-he-drew-harris-coimisineir-nua-an-gharda-siochana/|teideal=Cé hé Drew Harris, Coimisinéir nua an Gharda Síochána?|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-02-22}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-go-leor-gan-freagairt-i-dtaobh-drew-harris/|teideal=Ceisteanna go leor gan freagairt i dtaobh Drew Harris|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-02-22}}</ref> Bhí os cionn deich mbliana curtha isteach aige i gceannaireacht an PSNI mar Phríomhchonstábla Cúnta agus mar Leas-Phríomhchonstábla ó 2014 go dtí 2018. [[Íomhá:Garda.jpg|thumb|247x247px|Cór Tráchta na nGardaí|alt=|clé]] == Eagraíocht == Is iad na príomhfheidhmeann atá ag An Garda Síochána ná:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.garda.ie/ga/fuinn/foireann-cheannasaiochta-sinsearach/|teideal=Eagraíocht|language=en|work=Garda|dátarochtana=2020-02-22}}</ref> * An choiriúlacht a aimsiú agus a chosc; * Slándáil na tíre a chinntiú; * Méid na ngortuithe marfacha agus dáiríre ar na bóithre a ísliú agus sábháilteacht bhóthair a fheabhsú; * Obair a dhéanamh le pobail chun cosc a chur ar an iompar frithshóisialta * Cur chuige idirghníomhaireachta maidir le réiteach fadhbanna agus caighdeán na beatha i gcoitinne a chur chun cinn. Is é an [[Rialtas]] a cheapas Coimisinéir an Gharda Síochána agus tá sé nó sí freagrach don [[Aire Dlí agus Cirt, Comhionannais agus Athchóirithe Dlí|Aire Dlí agus Cirt, Comhionannais agus Athchóirithe Dlí]]. [[Íomhá:Garda ERU helicopter landing.jpg|clé|mion|Aonad Práinnfhreagartha|220x220px]] Roinntear an tír i sé réigiún a bhfuil gach ceann díobh faoi smacht Choimisinéara Chúnta. Tá méid áirithe Rann i ngach réigiún agus gach ceann díobh faoi cheannas Ard-Cheannfoirt. Laistigh de gach Roinn tá roinnt Ceantar a bhfuil Ceannfort i gceannas ar gach ceann díobh. An [[31 Nollaig]] [[2005]], bhí 12,265 Garda (gach grád) ar an bhfórsa. {| class="wikitable" style="width:360px; float:right;" |- !Céim !Méid fostaithe<br />(31 Nollaig 2015) |- | Coimisinéir || 1 |- | Leas-Choimisinéir || 2 |- | Cúntóir-Choimisinéir || 5 |- | Príomh-Cheannfort|| 42 |- | Ceannfort|| 160 |- | Cigire || 247 |- | Sáirsint || 1,835 |- | Gardaí || 10,524 |- |Gardaí Ionaid || |- | Mac Léinn Ghardaí || |} Tá Ceanncheathrú an Gharda Síochána i b[[Páirc an Fhionnuisce]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Féach freisin == * [[An tÚdarás Póilíneachta]] == Naisc sheachtracha == *[http://www.garda.ie Suíomh oifigiúil] *[http://www.garda.ie/angarda/statistics/report2005/annreport_irish2005.pdf Tuarascáil Bhliantúil An Garda Síochána 2005] *[http://acts.oireachtas.ie/ga.act.1925.0007.1.html Acht Có-Nasctha Na Bhfórsaí Póilíneachta, 1925] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060725051942/http://acts.oireachtas.ie/ga.act.1925.0007.1.html |date=2006-07-25 }} == Tagairtí == {{reflist}} <br clear="all" /> {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin: 0 auto; border-collapse: collapse;" |- ! bgcolor="#efefef" align="center" | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|30px]] ! bgcolor="#efefef" align="center" | [[Íomhá:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] |- | align="center" style="font-size: 100%;" | [[Garda Síochána|Garda Síochána na hÉireann]] || [[Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann]] |} [[Catagóir:Garda Síochána| ]] [[Catagóir:Poblacht na hÉireann]] szudok831g6iojgbsqi2a0ij1s79a6y 0 8977 1322530 1256551 2026-08-03T09:09:46Z TGcoa 21229 1322530 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Taidhleoir]], [[daonnúlach]] agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] [[Éire]]annach ab ea '''Ruairí Dáithí Mac Easmainn (nó Mhic Easmainn)''' nó '''Roger Casement''' ([[1 Meán Fómhair]] [[1864]] - [[3 Lúnasa]] [[1916]]). Bhí ról cinniúnach aige in imeachtaí na bliana 1916, agus chuir sé [[Éire]] ar [[Bóthar|bhóthar]] an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/comoradh-ar-thra-na-beannai-ar-theacht-i-dtir-agus-gabhail-mhic-easmainn-cothrom-an-lae-seo-cead-bliain-o-shin/|teideal=Comóradh ar Thrá na Beannaí ar theacht i dtír agus gabháil Mhic Easmainn cothrom an lae seo céad bliain ó shin|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-04-21}}</ref>[[Íomhá:Roger Casement en el Putumayo.jpg|clé|mion|an tEasmannach i bPutumayo, [[Peiriú]], 1911 b'fhéidir]] [[Íomhá:Roger Casement and Mrs French Sheldon Wellcome L0044676.jpg|clé|mion|Roger Casement agus Mrs French Sheldon Wellcome, Congó, 1904]] == Saol == Rugadh Mac Easmainn i g[[Cuas an Ghainimh]], in aice le [[Baile Átha Cliath]]. Bhí a athair ina [[Protastúnachas|Phrotastúnach]], ach d'fhéach a mháthair chuige go bhfuair sé baiste an [[Caitliceachas|Chaitlicigh]] ar chúla téarmaí. Cailleadh an bheirt acu nuair nach raibh Ruairí ach óg, agus b'iad muintir a athara i g[[Cúige Uladh]] a thóg é. === Congó === Ar dtús, bhain an tEasmannach cáil amach leis an tuairisc a thug sé ar an léirscrios a rinne anlathas [[Rí]] na [[An Bheilg|Beilge]], Leopold, ar [[Saorstát an Chongó|Chongó na Beilge]]. I mí an Mheithimh 1903 tháinig Mac Easmainn go dtí Leopoldville ag ceann deiscirt an Chongó Uachtaraigh. Thaisteal sé suas an abhainn ag brath ar ghrúpaí de mhisinéirí le haghaidh iompair agus lóistín. I gcomparáid le turas roimhe sin i 1887, tháinig sé ar phobal laghdaithe agus brúite. Ar an [[2 Feabhra]] [[1904]], foilsíodh tuairisc [[Ruairí Mac Easmainn| Ruairí Mhic Easmainn]] um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó, bunaithe ar staidéar agus agallaimh. Sa bhliain chéanna bhunaigh a chara, Edmond Morel, Cumann Leasú an Chongó. Mhéadaigh an cumann seo ar an eolas i measc an phobail maidir leis na hainghníomhartha agus rinne sé comhghríosú chun leasú a dhéanamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=museum.ie|date=|url=https://www.museum.ie/getmedia/bbc5ec22-153c-4051-8cef-9ec710f3b635/Panel-4-Casement-in-the-Congo-Free-State.pdf|title=Mac Easmainn i Saorstát an Chongó|language=ga-IE}}</ref> Sa deireadh i 1908, gabhadh Saorstát an Chongó isteach sa Bheilg. Mar thoradh ar sin tháinig feabhas ar leas an phobail dhúchasaigh.[[Íomhá:Herbert ward and roger casement.jpg|mion|Bhí an dealbhóir [[:en:Herbert_Ward_(sculptor)|Herbert Ward]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Herbert Ward (sculptor)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Ward_(sculptor)&oldid=1021729801|journal=Wikipedia|date=2021-05-06|language=en}}</ref> an-mhór le Mac Easmainn roimh 1915 (ar dheis)|clé]] == Éirí amach == Chuaigh Mac Easmainn le gluaiseacht an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]] in Éirinn sna 1910idí. Bhí an tEasmannach ina idirghabhálaí rúnda ag iarraidh armálacha [[an Ghearmáin|Gearmánacha]] a sholáthar do reibiliúnaigh [[Éirí Amach na Cásca|na Cásca]]. Bhí sé ar intinn ag Mac Easmainn saighdiúirí Éireannacha a earcú as na príosúnaigh chogaidh sa Ghearmáin le linn an [[Cogadh Mór|Chogaidh Mhóir]]. [[Íomhá:Sir Roger Casement (6188264610).jpg|clé|mion|timpeall 1910]] I Lúnasa 1914, tháinig Ruairí Mac Easmainn go Meiriceá, áit a raibh sé ag fáil tacaíochta do na hÓglaigh in Éirinn agus ag cur aithne ar dhaoine in ambasáid na Gearmáine, agus mar sin de. [[Íomhá:Casement Roger.jpg|mion|clé]]Ar 31 Deireadh Fómhair 1914, tháinig Ruairí Mac Easmainn go Beirlín ó Mheiriceá. Bhuail sé le Arthur Zimmermann, Fo-Rúnaí Stáit in Oifig Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine, agus le Theobald von Bethmann Hollweg, Seansailéir na hImpireachta. D'fhógair seisean go bhfuil an Ghearmáin ar son chúis na Náisiúnaithe. Thosaigh Mac Easmainn ag earcú don “Bhriogáid Éireannach” i measc príosúnaigh chogaidh Éireannacha, iarrachtaí gan toradh ar dtús.<ref name=":0" /> Bhunaigh sé an ‘Bhriogáid Éireannach’ sa Ghearmáin sa bhliain 1915. Thug sé an sáirsint Robert Monteith<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishbrigade.eu/recruits/monteith.html|teideal=Monteith, the officer in charge of the Irish Brigade|work=www.irishbrigade.eu|dátarochtana=2021-10-26}}</ref> in éineacht leis, a bhí ina theagascóir druile le h[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i [[Luimneach]], chun a bheith mar Phríomh-Oifigeach na Briogáide. Shroich siad chuig Campa Príosúnaigh Chogaidh Zossen, a bhí fiche míle ó dheas ó [[Beirlín|Bheirlín]], ar 26 Deireadh Fómhair 1915.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dátarochtana=2021}}</ref> Tháinig rath ar bith ar an eagraíocht; ní raibh ach 56 fhear inti an bhliain dár gcionn. Fuair Mac Easmainn airm agus armlón sa Ghearmáin sa bhliain 1916 le haghaidh na reibiliúnach, ach ní raibh an cúnamh chomh maith agus a cheap sé a bheadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2020/01/d6677dab14c7b78e5c58b4a1bfeec203.pptx|teideal=Ruairí Mac Easmainn|údar=forasnagaeilge.ie/|dátarochtana=2021}}</ref> Ar an [[11 Aibreán]] [[1916]], sheol Mac Easmainn ó Wilhelmshaven ar a bhealach go hÉirinn ar bhord an [[Fomhuireán|fhomhuireáin]] U19 le súil go mbuailfeadh sé leis an long "Aud" i g[[Contae Chiarraí]], ar a raibh lastas 20,000 [[raidhfil]], 10 [[meaisínghunna]] agus 1,000,000 urchar a bhí le tabhairt i dtír d’[[Éirí Amach na Cásca]]. Go luath maidin Aoine an Chéasta 1916 ([[21 Aibreán]] [[1916]]), tháinig Mac Easmainn, Robert Monteith agus Daniel Bailey i dtír ar [[Trá na Beannaí|Thrá na Beannaí]] tar éis dóibh an [[fomhuireán]] Gearmánach, inar thaistil siad ón Ghearmáin, a fhágáil. Theip ar a n-iarrachtaí castáil leis an Aud. D’fhan Mac Easmainn, a bhí breoite agus tnáite i ndiaidh an aistir fhada, ag Dún Mhic Cionnaith, fad a d’imigh Monteith agus Bailey go [[Trá Lí]]. [[Íomhá:Roger Casement - The crime against Ireland and how the war may right it.djvu|clé|mion|254x254px|Leabhar a scríobh Mac Easmainn : ''The crime against Ireland and how the war may right it'']]Gabhadh Mac Easmainn agus cuireadh i b[[príosún]] i Sasana é. Ar a chloisteáil d’[[Eoin Mac Néill]], ceannaire Óglaigh na hÉireann, go raibh Mac Easmainn gafa agus na hairm ón nGearmáin caillte, d’ordaigh sé an tÉirí Amach, a bhí beartaithe do [[Domhnach Cásca|Dhomhnach Cásca]],  a chur ar ceal. == Basú == Cuireadh an tEasmannach chun báis i bhfad i ndiaidh cheannairí eile na Cásca. Cuireadh tréas ina leith, fuarthas ciontach é agus crochadh é ar an 3 Lúnasa 1916 i b[[príosún]] [[Pentonville]] i [[Londain]]. == Féach freisin == * [[Saorstát an Chongó|Soarstát an Chongó]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{DEFAULTSORT:Easmainn, Ruairi Mac}} [[Catagóir:Daonnúlaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Taidhleoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] qvqagwyiedwc9n80i4r35n35ym8fcj7 1322533 1322530 2026-08-03T09:24:02Z TGcoa 21229 1322533 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Taidhleoir]], [[daonnúlach]] agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] [[Éire]]annach ab ea '''Ruairí Dáithí Mac Easmainn (nó Mhic Easmainn)''' nó '''Roger Casement''' ([[1 Meán Fómhair]] [[1864]] - [[3 Lúnasa]] [[1916]]). Bhí ról cinniúnach aige in imeachtaí na bliana 1916, agus chuir sé [[Éire]] ar [[Bóthar|bhóthar]] an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/comoradh-ar-thra-na-beannai-ar-theacht-i-dtir-agus-gabhail-mhic-easmainn-cothrom-an-lae-seo-cead-bliain-o-shin/|teideal=Comóradh ar Thrá na Beannaí ar theacht i dtír agus gabháil Mhic Easmainn cothrom an lae seo céad bliain ó shin|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-04-21}}</ref>[[Íomhá:Roger Casement en el Putumayo.jpg|clé|mion|an tEasmannach i bPutumayo, [[Peiriú]], 1911 b'fhéidir|220x220px]] [[Íomhá:Roger Casement and Mrs French Sheldon Wellcome L0044676.jpg|clé|mion|Roger Casement agus Mrs French Sheldon Wellcome, Congó, 1904|220x220px]] [[Íomhá:Herbert ward and roger casement.jpg|mion|Bhí an dealbhóir [[:en:Herbert_Ward_(sculptor)|Herbert Ward]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Herbert Ward (sculptor)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Ward_(sculptor)&oldid=1021729801|journal=Wikipedia|date=2021-05-06|language=en}}</ref> an-mhór le Mac Easmainn roimh 1915 (ar dheis)|clé|220x220px]][[Íomhá:Sir Roger Casement (6188264610).jpg|clé|mion|timpeall 1908|305x305px]][[Íomhá:Casement Roger.jpg|mion|clé|292x292px|1910 '''le''' Keogh Brothers Studio, BAC]][[Íomhá:Roger Casement - The crime against Ireland and how the war may right it.djvu|clé|mion|337x337px|Leabhar a scríobh Mac Easmainn : ''The crime against Ireland and how the war may right it'']][[Íomhá:Roger Casement-Grave in Glasnevin.jpg|clé|mion|318x318px]] == Saol == Rugadh Mac Easmainn i g[[Cuas an Ghainimh]], in aice le [[Baile Átha Cliath]]. Bhí a athair ina [[Protastúnachas|Phrotastúnach]], ach d'fhéach a mháthair chuige go bhfuair sé baiste an [[Caitliceachas|Chaitlicigh]] ar chúla téarmaí. Cailleadh an bheirt acu nuair nach raibh Ruairí ach óg, agus b'iad muintir a athara i g[[Cúige Uladh]] a thóg é. === Congó === Ar dtús, bhain an tEasmannach cáil amach leis an tuairisc a thug sé ar an léirscrios a rinne anlathas [[Rí]] na [[An Bheilg|Beilge]], Leopold, ar [[Saorstát an Chongó|Chongó na Beilge]]. I mí an Mheithimh 1903 tháinig Mac Easmainn go dtí Leopoldville ag ceann deiscirt an Chongó Uachtaraigh. Thaisteal sé suas an abhainn ag brath ar ghrúpaí de mhisinéirí le haghaidh iompair agus lóistín. I gcomparáid le turas roimhe sin i 1887, tháinig sé ar phobal laghdaithe agus brúite. Ar an [[2 Feabhra]] [[1904]], foilsíodh tuairisc [[Ruairí Mac Easmainn| Ruairí Mhic Easmainn]] um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó, bunaithe ar staidéar agus agallaimh. Sa bhliain chéanna bhunaigh a chara, Edmond Morel, Cumann Leasú an Chongó. Mhéadaigh an cumann seo ar an eolas i measc an phobail maidir leis na hainghníomhartha agus rinne sé comhghríosú chun leasú a dhéanamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=museum.ie|date=|url=https://www.museum.ie/getmedia/bbc5ec22-153c-4051-8cef-9ec710f3b635/Panel-4-Casement-in-the-Congo-Free-State.pdf|title=Mac Easmainn i Saorstát an Chongó|language=ga-IE}}</ref> Sa deireadh i 1908, gabhadh Saorstát an Chongó isteach sa Bheilg. Mar thoradh ar sin tháinig feabhas ar leas an phobail dhúchasaigh. == Éirí amach == Chuaigh Mac Easmainn le gluaiseacht an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]] in Éirinn sna 1910idí. Bhí an tEasmannach ina idirghabhálaí rúnda ag iarraidh armálacha [[an Ghearmáin|Gearmánacha]] a sholáthar do reibiliúnaigh [[Éirí Amach na Cásca|na Cásca]]. Bhí sé ar intinn ag Mac Easmainn saighdiúirí Éireannacha a earcú as na príosúnaigh chogaidh sa Ghearmáin le linn an [[Cogadh Mór|Chogaidh Mhóir]]. I Lúnasa 1914, tháinig Ruairí Mac Easmainn go Meiriceá, áit a raibh sé ag fáil tacaíochta do na hÓglaigh in Éirinn agus ag cur aithne ar dhaoine in ambasáid na Gearmáine, agus mar sin de. Ar 31 Deireadh Fómhair 1914, tháinig Ruairí Mac Easmainn go Beirlín ó Mheiriceá. Bhuail sé le Arthur Zimmermann, Fo-Rúnaí Stáit in Oifig Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine, agus le Theobald von Bethmann Hollweg, Seansailéir na hImpireachta. D'fhógair seisean go bhfuil an Ghearmáin ar son chúis na Náisiúnaithe. Thosaigh Mac Easmainn ag earcú don “Bhriogáid Éireannach” i measc príosúnaigh chogaidh Éireannacha, iarrachtaí gan toradh ar dtús.<ref name=":0" /> Bhunaigh sé an ‘Bhriogáid Éireannach’ sa Ghearmáin sa bhliain 1915. Thug sé an sáirsint Robert Monteith<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishbrigade.eu/recruits/monteith.html|teideal=Monteith, the officer in charge of the Irish Brigade|work=www.irishbrigade.eu|dátarochtana=2021-10-26}}</ref> in éineacht leis, a bhí ina theagascóir druile le h[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i [[Luimneach]], chun a bheith mar Phríomh-Oifigeach na Briogáide. Shroich siad chuig Campa Príosúnaigh Chogaidh Zossen, a bhí fiche míle ó dheas ó [[Beirlín|Bheirlín]], ar 26 Deireadh Fómhair 1915.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dátarochtana=2021}}</ref> Tháinig rath ar bith ar an eagraíocht; ní raibh ach 56 fhear inti an bhliain dár gcionn. Fuair Mac Easmainn airm agus armlón sa Ghearmáin sa bhliain 1916 le haghaidh na reibiliúnach, ach ní raibh an cúnamh chomh maith agus a cheap sé a bheadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2020/01/d6677dab14c7b78e5c58b4a1bfeec203.pptx|teideal=Ruairí Mac Easmainn|údar=forasnagaeilge.ie/|dátarochtana=2021}}</ref> Ar an [[11 Aibreán]] [[1916]], sheol Mac Easmainn ó Wilhelmshaven ar a bhealach go hÉirinn ar bhord an [[Fomhuireán|fhomhuireáin]] U19 le súil go mbuailfeadh sé leis an long "Aud" i g[[Contae Chiarraí]], ar a raibh lastas 20,000 [[raidhfil]], 10 [[meaisínghunna]] agus 1,000,000 urchar a bhí le tabhairt i dtír d’[[Éirí Amach na Cásca]]. Go luath maidin Aoine an Chéasta 1916 ([[21 Aibreán]] [[1916]]), tháinig Mac Easmainn, Robert Monteith agus Daniel Bailey i dtír ar [[Trá na Beannaí|Thrá na Beannaí]] tar éis dóibh an [[fomhuireán]] Gearmánach, inar thaistil siad ón Ghearmáin, a fhágáil. Theip ar a n-iarrachtaí castáil leis an Aud. D’fhan Mac Easmainn, a bhí breoite agus tnáite i ndiaidh an aistir fhada, ag Dún Mhic Cionnaith, fad a d’imigh Monteith agus Bailey go [[Trá Lí]]. Gabhadh Mac Easmainn agus cuireadh i b[[príosún]] i Sasana é. Ar a chloisteáil d’[[Eoin Mac Néill]], ceannaire Óglaigh na hÉireann, go raibh Mac Easmainn gafa agus na hairm ón nGearmáin caillte, d’ordaigh sé an tÉirí Amach, a bhí beartaithe do [[Domhnach Cásca|Dhomhnach Cásca]],  a chur ar ceal. == Basú == Cuireadh an tEasmannach chun báis i bhfad i ndiaidh cheannairí eile na Cásca. Cuireadh tréas ina leith, fuarthas ciontach é agus crochadh é ar an 3 Lúnasa 1916 i b[[príosún]] [[Pentonville]] i [[Londain]]. == Féach freisin == * [[Saorstát an Chongó|Soarstát an Chongó]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{DEFAULTSORT:Easmainn, Ruairi Mac}} [[Catagóir:Daonnúlaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Taidhleoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] sasq0lbhoy4sjyvz4yhie84zrlv9l42 1322542 1322533 2026-08-03T11:29:02Z TGcoa 21229 1322542 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Taidhleoir]], [[daonnúlach]] agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] [[Éire]]annach ab ea '''Ruairí Dáithí Casement ('''nó '''Mhic Easmainn''' nó '''an tEasmannach )''' nó '''Roger Casement''' ([[1 Meán Fómhair]] [[1864]] - [[3 Lúnasa]] [[1916]]). Bhí ról cinniúnach aige in imeachtaí na bliana 1916, agus chuir sé [[Éire]] ar [[Bóthar|bhóthar]] an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/comoradh-ar-thra-na-beannai-ar-theacht-i-dtir-agus-gabhail-mhic-easmainn-cothrom-an-lae-seo-cead-bliain-o-shin/|teideal=Comóradh ar Thrá na Beannaí ar theacht i dtír agus gabháil Mhic Easmainn cothrom an lae seo céad bliain ó shin|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-04-21}}</ref> Ard, dubh agus dathúil, agus breá ábalta an chluain a chur ar dhuine, bhí [[neamhord dépholach]] ag gabháil dó is cosúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/casement-sir-roger-david-a1532|teideal=Casement, Sir Roger David|údar=dib.ie|dátarochtana=2026}}</ref>[[Íomhá:Roger Casement en el Putumayo.jpg|clé|mion|Casement i bPutumayo, [[Peiriú]], 1911 b'fhéidir|220x220px]] [[Íomhá:Roger Casement and Mrs French Sheldon Wellcome L0044676.jpg|clé|mion|Roger Casement agus Mrs French Sheldon Wellcome, Congó, 1904|220x220px]] [[Íomhá:Herbert ward and roger casement.jpg|mion|Bhí an dealbhóir [[:en:Herbert_Ward_(sculptor)|Herbert Ward]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Herbert Ward (sculptor)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Ward_(sculptor)&oldid=1021729801|journal=Wikipedia|date=2021-05-06|language=en}}</ref> an-mhór le Casement roimh 1915 (ar dheis)|clé|220x220px]][[Íomhá:Sir Roger Casement (6188264610).jpg|clé|mion|timpeall 1908|305x305px]][[Íomhá:Casement Roger.jpg|mion|clé|292x292px|1910 '''le''' Keogh Brothers Studio, BAC]][[Íomhá:Roger Casement - The crime against Ireland and how the war may right it.djvu|clé|mion|337x337px|Leabhar a scríobh Casement : ''The crime against Ireland and how the war may right it'']] [[Íomhá:"To Protest Against the Lawless Policy of Carsonism".jpg|clé|mion|339x339px|1913]] [[Íomhá:Roger Casement-Grave in Glasnevin.jpg|clé|mion|318x318px|Curtha i [[Reilig Ghlas Naíon]]]] == Saol == Rugadh Roger Casement (1864-1916) ag Teachín Doyle, Lawson Terrace, [[Cuas an Ghainimh]], Co. Bhaile Átha Cliath, mac leis an gCaptaen Roger Casement ón 3ú Garda Dragúin in arm na Breataine agus Anne Jephson ó Mhala, Co. Chorcaí. Tógadh mar Phrotastúnach (Eaglais na hÉireann) é, cosúil lena athair. Timpeall trí bliana d'aois, bhog an teaghlach as Baile Átha Cliath go Sasana, áit ar mhair siad go himeallach ó thaobh airgid de. Le linn na tréimhse sin i Sasana, thug a mháthair go dtí an Bhreatain Bheag é lena bhaisteadh ina Chaitliceach faoi rún. Níl na foinsí ar aon intinn faoin mbaile beacht: deir cuid acu gurbh í Rhyl í, ach de réir Vicipéid an Bhéarla, luaigh an sagart a rinne an baisteadh, in agallamh ó 1916, [[Aberystwyth]] go sonrach — 130 km ó [[Y Rhyl|Rhyl]]. Fuair a mháthair bás i 1873, nuair nach raibh Ruairí ach naoi mbliana d'aois; b'shin an fáth ar fhill an teaghlach ar Chontae Aontroma. Fuair a athair bás i 1877 agus b'iad muintir a athara i g[[Cúige Uladh]] a thóg é.. As sin amach, ba é a uncail, John Casement as Magherintemple, in aice le Baile an Chaistil, Contae Aontroma, a thóg é. Cuireadh oideachas mar scoláire cónaithe air ag scoil na deoise sa [[An Baile Meánach|Bhaile Meánach]]. Dar le Jeffrey Dudgeon — an príomhbheathaisnéisí ar Mhac Easmainn — ní raibh baint dá laghad ag muintir Casement leis an bpobal Albanach Preispitéireach in Aontroim. Tugtar le fios go raibh siad tomhaiste bródúil as a bheith difriúil óna gcomharsana Preispitéireacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/roger-casement-a-campaigner-not-a-conspirator-or-even-an-ulster-protestant-1.2680244|teideal=Roger Casement: a campaigner, not a conspirator or even an Ulster Protestant|údar=Jeffrey Dudgeon|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-03}}</ref> Tar éis an scoil a fhágáil i 1880, d’oibrigh Casement i bpoist éagsúla, lena n-áirítear mar chléireach i Learpholl, i riarachán, agus sa tseirbhís phoiblí san Afraic. Ó 1895 ar aghaidh, bhí ceapacháin consalacha aige ag áiteanna éagsúla san Afraic.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nli.ie/1916/exhibition/ga/content/rogercasement/index.pdf|teideal=Roger Casement|údar=.nli.ie|dátarochtana=2026}}</ref> === Congó === I mBoma sa Chongó fuair Casment údarú ó Oifig Eachtrach na Breataine chun iniúchadh agus tuairisciú a dhéanamh ar mhíbhainistiú na Beilge. Ar dtús, bhain Casement cáil amach leis an tuairisc a thug sé ar an léirscrios a rinne anlathas [[Rí]] na [[An Bheilg|Beilge]], Leopold, ar [[Saorstát an Chongó|Chongó na Beilge]]. I mí an Mheithimh 1903 tháinig Casement go dtí Leopoldville ag ceann deiscirt an Chongó Uachtaraigh. Thaisteal sé suas an abhainn ag brath ar ghrúpaí de mhisinéirí le haghaidh iompair agus lóistín. I gcomparáid le turas roimhe sin i 1887, tháinig sé ar phobal laghdaithe agus brúite. Ar an [[2 Feabhra]] [[1904]], foilsíodh tuairisc Casement um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó, bunaithe ar staidéar agus agallaimh. Cháin sé rialtas na Beilge ina thuairisc mar rialtas gan trua, agus nochtadh ann sárú córasach ar chearta daonna na ndaoine dúchais. Sa bhliain chéanna, 1904, bhunaigh a chara, Edmond Morel, Cumann Leasú an Chongó. Mhéadaigh an cumann seo ar an eolas i measc an phobail maidir leis na hainghníomhartha agus rinne sé comhghríosú chun leasú a dhéanamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=museum.ie|date=|url=https://www.museum.ie/getmedia/bbc5ec22-153c-4051-8cef-9ec710f3b635/Panel-4-Casement-in-the-Congo-Free-State.pdf|title=Mac Easmainn i Saorstát an Chongó|language=ga-IE}}</ref> Fuair Casement CMG (Order of St Michael and St George) in 1905 mar gheall ar an tuairisc. Sa deireadh i 1908, gabhadh Saorstát an Chongó isteach sa Bheilg. Mar thoradh ar sin tháinig feabhas ar leas an phobail dhúchasaigh. == Éirí amach == Chuaigh Casement le gluaiseacht an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]] in Éirinn sna 1910idí. Bhí Casement ina idirghabhálaí rúnda ag iarraidh armálacha [[an Ghearmáin|Gearmánacha]] a sholáthar do reibiliúnaigh [[Éirí Amach na Cásca|na Cásca]]. Bhí sé ar intinn ag Casement saighdiúirí Éireannacha a earcú as na príosúnaigh chogaidh sa Ghearmáin le linn an [[Cogadh Mór|Chogaidh Mhóir]]. I Lúnasa 1914, tháinig Ruairí Casement go Meiriceá, áit a raibh sé ag fáil tacaíochta do na hÓglaigh in Éirinn agus ag cur aithne ar dhaoine in ambasáid na Gearmáine, agus mar sin de. Ar 31 Deireadh Fómhair 1914, tháinig Ruairí Casement go Beirlín ó Mheiriceá. Bhuail sé le Arthur Zimmermann, Fo-Rúnaí Stáit in Oifig Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine, agus le Theobald von Bethmann Hollweg, Seansailéir na hImpireachta. D'fhógair seisean go bhfuil an Ghearmáin ar son chúis na Náisiúnaithe. Thosaigh Casement ag earcú don “Bhriogáid Éireannach” i measc príosúnaigh chogaidh Éireannacha, iarrachtaí gan toradh ar dtús.<ref name=":0" /> Bhunaigh sé an ‘Bhriogáid Éireannach’ sa Ghearmáin sa bhliain 1915. Thug sé an sáirsint Robert Monteith<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishbrigade.eu/recruits/monteith.html|teideal=Monteith, the officer in charge of the Irish Brigade|work=www.irishbrigade.eu|dátarochtana=2021-10-26}}</ref> in éineacht leis, a bhí ina theagascóir druile le h[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i [[Luimneach]], chun a bheith mar Phríomh-Oifigeach na Briogáide. Shroich siad chuig Campa Príosúnaigh Chogaidh Zossen, a bhí fiche míle ó dheas ó [[Beirlín|Bheirlín]], ar 26 Deireadh Fómhair 1915.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dátarochtana=2021}}</ref> Tháinig rath ar bith ar an eagraíocht; ní raibh ach 56 fhear inti an bhliain dár gcionn. Fuair Casement airm agus armlón sa Ghearmáin sa bhliain 1916 le haghaidh na reibiliúnach, ach ní raibh an cúnamh chomh maith agus a cheap sé a bheadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2020/01/d6677dab14c7b78e5c58b4a1bfeec203.pptx|teideal=Ruairí Mac Easmainn|údar=forasnagaeilge.ie/|dátarochtana=2021}}</ref> Ar an [[11 Aibreán]] [[1916]], sheol Casement ó Wilhelmshaven ar a bhealach go hÉirinn ar bhord an [[Fomhuireán|fhomhuireáin]] U19 le súil go mbuailfeadh sé leis an long "Aud" i g[[Contae Chiarraí]], ar a raibh lastas 20,000 [[raidhfil]], 10 [[meaisínghunna]] agus 1,000,000 urchar a bhí le tabhairt i dtír d’[[Éirí Amach na Cásca]]. Go luath maidin Aoine an Chéasta 1916 ([[21 Aibreán]] [[1916]]), tháinig Casement, Robert Monteith agus Daniel Bailey i dtír ar [[Trá na Beannaí|Thrá na Beannaí]] tar éis dóibh an [[fomhuireán]] Gearmánach, inar thaistil siad ón Ghearmáin, a fhágáil. Theip ar a n-iarrachtaí castáil leis an Aud. D’fhan Casement, a bhí breoite agus tnáite i ndiaidh an aistir fhada, ag Dún Mhic Cionnaith, fad a d’imigh Monteith agus Bailey go [[Trá Lí]]. Gabhadh Casement agus cuireadh i b[[príosún]] i Sasana é. Ar a chloisteáil d’[[Eoin Mac Néill]], ceannaire Óglaigh na hÉireann, go raibh Casement gafa agus na hairm ón nGearmáin caillte, d’ordaigh sé an tÉirí Amach, a bhí beartaithe do [[Domhnach Cásca|Dhomhnach Cásca]],  a chur ar ceal. == Basú == Cuireadh Casement chun báis i bhfad i ndiaidh cheannairí eile na Cásca. Cuireadh tréas ina leith, fuarthas ciontach é agus crochadh é ar an 3 Lúnasa 1916 i b[[príosún]] [[Pentonville]] i [[Londain]]. == Féach freisin == * [[Saorstát an Chongó|Soarstát an Chongó]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{DEFAULTSORT:Easmainn, Ruairi Mac}} [[Catagóir:Daonnúlaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Taidhleoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois]] [[Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] [[Catagóir:Cuas an Ghainimh]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] div3wou1c5du8rqwlkszt3zfduoad4f 1322543 1322542 2026-08-03T11:51:59Z TGcoa 21229 /* Éirí amach */ 1322543 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Taidhleoir]], [[daonnúlach]] agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] [[Éire]]annach ab ea '''Ruairí Dáithí Casement ('''nó '''Mhic Easmainn''' nó '''an tEasmannach )''' nó '''Roger Casement''' ([[1 Meán Fómhair]] [[1864]] - [[3 Lúnasa]] [[1916]]). Bhí ról cinniúnach aige in imeachtaí na bliana 1916, agus chuir sé [[Éire]] ar [[Bóthar|bhóthar]] an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/comoradh-ar-thra-na-beannai-ar-theacht-i-dtir-agus-gabhail-mhic-easmainn-cothrom-an-lae-seo-cead-bliain-o-shin/|teideal=Comóradh ar Thrá na Beannaí ar theacht i dtír agus gabháil Mhic Easmainn cothrom an lae seo céad bliain ó shin|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-04-21}}</ref> Ard, dubh agus dathúil, agus breá ábalta an chluain a chur ar dhuine, bhí [[neamhord dépholach]] ag gabháil dó is cosúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/casement-sir-roger-david-a1532|teideal=Casement, Sir Roger David|údar=dib.ie|dátarochtana=2026}}</ref> Sa Ghearmáin ó 1914 go dtí 1916, bhí trí éileamh ag Casement, airm, go dtreoródh oifigigh na Gearmáine éirí amach in Éirinn, agus go bhfoirmeofaí briogáid Éireannach ina mbeadh saighdiúirí Éireannacha in arm ba Breataine a bhí ina bpríosúnaigh chogaidh sa Ghearmáin ag an am. Theip air. Níor gheall na Gearmánaigh ach líon réasúnta beag arm, agus ní raibh mórán de na príosúnaigh chogaidh sásta dul isteach sa bhriogáid Éireannach. [[Íomhá:Roger Casement en el Putumayo.jpg|clé|mion|Casement i bPutumayo, [[Peiriú]], 1911 b'fhéidir|220x220px]] [[Íomhá:Roger Casement and Mrs French Sheldon Wellcome L0044676.jpg|clé|mion|Roger Casement agus Mrs French Sheldon Wellcome, Congó, 1904|220x220px]] [[Íomhá:Herbert ward and roger casement.jpg|mion|Bhí an dealbhóir [[:en:Herbert_Ward_(sculptor)|Herbert Ward]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Herbert Ward (sculptor)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Ward_(sculptor)&oldid=1021729801|journal=Wikipedia|date=2021-05-06|language=en}}</ref> an-mhór le Casement roimh 1915 (ar dheis)|clé|220x220px]][[Íomhá:Sir Roger Casement (6188264610).jpg|clé|mion|timpeall 1908|305x305px]][[Íomhá:Casement Roger.jpg|mion|clé|292x292px|1910 '''le''' Keogh Brothers Studio, BAC]][[Íomhá:Roger Casement - The crime against Ireland and how the war may right it.djvu|clé|mion|337x337px|Leabhar a scríobh Casement : ''The crime against Ireland and how the war may right it'']] [[Íomhá:"To Protest Against the Lawless Policy of Carsonism".jpg|clé|mion|339x339px|1913]] [[Íomhá:Roger Casement-Grave in Glasnevin.jpg|clé|mion|318x318px|Curtha i [[Reilig Ghlas Naíon]]]] == Saol == Rugadh Roger Casement (1864-1916) ag Teachín Doyle, Lawson Terrace, [[Cuas an Ghainimh]], Co. Bhaile Átha Cliath, mac leis an gCaptaen Roger Casement ón 3ú Garda Dragúin in arm na Breataine agus Anne Jephson ó Mhala, Co. Chorcaí. Tógadh mar Phrotastúnach (Eaglais na hÉireann) é, cosúil lena athair. Timpeall trí bliana d'aois, bhog an teaghlach as Baile Átha Cliath go Sasana, áit ar mhair siad go himeallach ó thaobh airgid de. Le linn na tréimhse sin i Sasana, thug a mháthair go dtí an Bhreatain Bheag é lena bhaisteadh ina Chaitliceach faoi rún. Níl na foinsí ar aon intinn faoin mbaile beacht: deir cuid acu gurbh í Rhyl í, ach de réir Vicipéid an Bhéarla, luaigh an sagart a rinne an baisteadh, in agallamh ó 1916, [[Aberystwyth]] go sonrach — 130 km ó [[Y Rhyl|Rhyl]]. Fuair a mháthair bás i 1873, nuair nach raibh Ruairí ach naoi mbliana d'aois; b'shin an fáth ar fhill an teaghlach ar Chontae Aontroma. Fuair a athair bás i 1877 agus b'iad muintir a athara i g[[Cúige Uladh]] a thóg é.. As sin amach, ba é a uncail, John Casement as Magherintemple, in aice le Baile an Chaistil, Contae Aontroma, a thóg é. Cuireadh oideachas mar scoláire cónaithe air ag scoil na deoise sa [[An Baile Meánach|Bhaile Meánach]]. Dar le Jeffrey Dudgeon — an príomhbheathaisnéisí ar Mhac Easmainn — ní raibh baint dá laghad ag muintir Casement leis an bpobal Albanach Preispitéireach in Aontroim. Tugtar le fios go raibh siad tomhaiste bródúil as a bheith difriúil óna gcomharsana Preispitéireacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/roger-casement-a-campaigner-not-a-conspirator-or-even-an-ulster-protestant-1.2680244|teideal=Roger Casement: a campaigner, not a conspirator or even an Ulster Protestant|údar=Jeffrey Dudgeon|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-03}}</ref> Tar éis an scoil a fhágáil i 1880, d’oibrigh Casement i bpoist éagsúla, lena n-áirítear mar chléireach i Learpholl, i riarachán, agus sa tseirbhís phoiblí san Afraic. Ó 1895 ar aghaidh, bhí ceapacháin consalacha aige ag áiteanna éagsúla san Afraic.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nli.ie/1916/exhibition/ga/content/rogercasement/index.pdf|teideal=Roger Casement|údar=.nli.ie|dátarochtana=2026}}</ref> == Congó == I mBoma sa Chongó fuair Casment údarú ó Oifig Eachtrach na Breataine chun iniúchadh agus tuairisciú a dhéanamh ar mhíbhainistiú na Beilge. Ar dtús, bhain Casement cáil amach leis an tuairisc a thug sé ar an léirscrios a rinne anlathas [[Rí]] na [[An Bheilg|Beilge]], Leopold, ar [[Saorstát an Chongó|Chongó na Beilge]]. I mí an Mheithimh 1903 tháinig Casement go dtí Leopoldville ag ceann deiscirt an Chongó Uachtaraigh. Thaisteal sé suas an abhainn ag brath ar ghrúpaí de mhisinéirí le haghaidh iompair agus lóistín. I gcomparáid le turas roimhe sin i 1887, tháinig sé ar phobal laghdaithe agus brúite. Ar an [[2 Feabhra]] [[1904]], foilsíodh tuairisc Casement um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó, bunaithe ar staidéar agus agallaimh. Cháin sé rialtas na Beilge ina thuairisc mar rialtas gan trua, agus nochtadh ann sárú córasach ar chearta daonna na ndaoine dúchais. Sa bhliain chéanna, 1904, bhunaigh a chara, Edmond Morel, Cumann Leasú an Chongó. Mhéadaigh an cumann seo ar an eolas i measc an phobail maidir leis na hainghníomhartha agus rinne sé comhghríosú chun leasú a dhéanamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=museum.ie|date=|url=https://www.museum.ie/getmedia/bbc5ec22-153c-4051-8cef-9ec710f3b635/Panel-4-Casement-in-the-Congo-Free-State.pdf|title=Mac Easmainn i Saorstát an Chongó|language=ga-IE}}</ref> Fuair Casement CMG (Order of St Michael and St George) in 1905 mar gheall ar an tuairisc. Sa deireadh i 1908, gabhadh Saorstát an Chongó isteach sa Bheilg. Mar thoradh ar sin tháinig feabhas ar leas an phobail dhúchasaigh. == Daonnúlach == Chuaigh sé ar ais i mbun seirbhíse consalach in Santos, Para agus Rio sa Bhrasaíl. Nuair a coimisiúnaíodh é le tabhairt faoi thuairisc ar mhí-úsáid tuairiscithe oibrithe i dtionscal an rubair in imchuach Putumayo sa Pheiriú. Foilsíodh an tuairisc mar pháipéar parlaiminteach (1911) agus bhí tionchar suntasach aige. Fuair Casement aitheantas idirnáisiúnta dá bharr mar dhaonnúlach, agus aithníodh a ionchur le ridireacht. == Náisiúnaí == Bhí Casement ina bhall de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] ar feadh roinnt blianta agus ghlac sé páirt ian ghníomhaíochtaí cultúrtha pé uair a bhí sé in Éirinn. Bhí sé ag foghlaim Gaeilge agus bhí suim ghníomhach aige i litríocht, stair agus traidisiún na hÉireann. Ba chosúil chomh maith go raibh sé éirithe díomách faoin am gur fhág sé an tseirbhís chonsalach timpeall 1911 le himpireacht na Breataine agus an rud ar bhreathnaigh sé air anois mar an smacht éagórach a bhí aici ar Éirinn. Anuas air sin, d’éirigh sé níos radacaí mar gheall go raibh aontachtaithe Uladh ag cur in aghaidh an [[Rialtas Dúchais]] ó 1912 ar aghaidh. Nuair a bunaíodh [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i Samhain 1913, toghadh é ar an gcoiste sealadach. Nuair a thosaigh an cogadh i Lúnasa 1914 bhí sé sna Stáit Aontaithe ag bailiú airgid d’óglaigh na hÉireann. Sa staid pholaitiúil nua in 1914, d’aithin sé an Ghearmáin mar chomhghuaillí féideartha ag Éirinn agus chinn sé cúnamh a iarradh ar an nGearmáin. Bhí sceipteachas ag go leor de náisiúnach na hÉireann i leith Casement a raibh amhras orthu faoina mhacántacht nó a cheap go raibh sé míshocair agus dainséarach. D’ainneoin sin, chuir ceannaire Chlann na Gael, [[John Devoy]], a d’óstáil a chamchuairt ar Mheiriceá, i dteagmháil é le hambasadóir na Gearmáine a shocraigh cuairt dó i mBeirlín. === Sa Ghearmáin === Ar 31 Deireadh Fómhair 1914, tháinig Ruairí Casement go Beirlín ó Mheiriceá. Bhí Casement ina idirghabhálaí rúnda ag iarraidh armálacha [[an Ghearmáin|Gearmánacha]] a sholáthar do reibiliúnaigh [[Éirí Amach na Cásca|na Cásca]]. Bhuail sé le Arthur Zimmermann, Fo-Rúnaí Stáit in Oifig Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine, agus le Theobald von Bethmann Hollweg, Seansailéir na hImpireachta. D'fhógair seisean go bhfuil an Ghearmáin ar son chúis na Náisiúnaithe. Bhí sé ar intinn ag Casement saighdiúirí Éireannacha a earcú as na príosúnaigh chogaidh sa Ghearmáin le linn an [[Cogadh Mór|Chogaidh Mhóir]]. Thosaigh Casement ag earcú don “Bhriogáid Éireannach” i measc príosúnaigh chogaidh Éireannacha, iarrachtaí gan toradh ar dtús.<ref name=":0" /> Sa bhliain 1915, thug sé an sáirsint Robert Monteith<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishbrigade.eu/recruits/monteith.html|teideal=Monteith, the officer in charge of the Irish Brigade|work=www.irishbrigade.eu|dátarochtana=2021-10-26}}</ref><ref>Nuair a thosaigh an cogadh i 1914, ordaíodh do Monteith earcaíocht a dhéanamh d'arm na Breataine; dhiúltaigh sé, agus caitheadh amach as a phost é (agus as Baile Átha Cliath). Ansin a chuaigh sé go Luimneach mar theagascóir druile — sé sin, go déanach i 1914, '''tar éis''' do Mhac Easmainn Éire a fhágáil (Lúnasa 1914 go Meiriceá, Deireadh Fómhair 1914 go dtí an Ghearmáin). Ní raibh Mac Easmainn in Éirinn a thuilleadh nuair a bhí Monteith i Luimneach, mar sin. I Luimneach a d'earcaigh [[Tomás Ó Cléirigh|Tom Clarke]] é chun dul i mbun na Briogáide leis an nGearmáin, agus i München, i mí Dheireadh Fómhair 1915, a bhuail Monteith agus Mac Easmainn lena chéile den chéad uair. </ref> in éineacht leis, a bhí ina theagascóir druile le h[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i [[Luimneach]], chun a bheith mar Phríomh-Oifigeach na Briogáide. Shroich siad chuig Campa Príosúnaigh Chogaidh Zossen, a bhí fiche míle ó dheas ó [[Beirlín|Bheirlín]], ar 26 Deireadh Fómhair 1915.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dátarochtana=2021}}</ref> Tháinig rath ar bith ar an eagraíocht; ní raibh ach 56 fhear inti an bhliain dár gcionn. === Éirí amach === Fuair Casement airm agus armlón sa Ghearmáin sa bhliain 1916 le haghaidh na reibiliúnach, ach ní raibh an cúnamh chomh maith agus a cheap sé a bheadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2020/01/d6677dab14c7b78e5c58b4a1bfeec203.pptx|teideal=Ruairí Mac Easmainn|údar=forasnagaeilge.ie/|dátarochtana=2021}}</ref> Nuair a fuair Casement amach go raibh éirí amach pleanáilte don Cháisc, rinne sé cinneadh é a stopadh mar gur chreid sé nach n-éireodh leis gan go leor arm agus gan tacaíocht na Gearmáine. Ar an [[11 Aibreán]] [[1916]], sheol Casement ó Wilhelmshaven ar a bhealach go hÉirinn ar bhord an [[Fomhuireán|fhomhuireáin]] U19 le súil go mbuailfeadh sé leis an long "Aud" i g[[Contae Chiarraí]], ar a raibh lastas 20,000 [[raidhfil]], 10 [[meaisínghunna]] agus 1,000,000 urchar a bhí le tabhairt i dtír d’[[Éirí Amach na Cásca]]. Go luath maidin Aoine an Chéasta 1916 ([[21 Aibreán]] [[1916]]), tháinig Casement, Robert Monteith agus Daniel Bailey i dtír ar [[Trá na Beannaí|Thrá na Beannaí]] tar éis dóibh an [[fomhuireán]] Gearmánach, inar thaistil siad ón Ghearmáin, a fhágáil. Theip ar a n-iarrachtaí castáil leis an Aud. D’fhan Casement, a bhí breoite agus tnáite i ndiaidh an aistir fhada, ag Dún Mhic Cionnaith, fad a d’imigh Monteith agus Bailey go [[Trá Lí]]. Gabhadh Casement agus cuireadh i b[[príosún]] i Sasana é. Ar a chloisteáil d’[[Eoin Mac Néill]], ceannaire Óglaigh na hÉireann, go raibh Casement gafa agus na hairm ón nGearmáin caillte, d’ordaigh sé an tÉirí Amach, a bhí beartaithe do [[Domhnach Cásca|Dhomhnach Cásca]],  a chur ar ceal. == Basú == Cuireadh Casement chun báis i bhfad i ndiaidh cheannairí eile na Cásca. Cuireadh tréas ina leith, fuarthas ciontach é agus crochadh é ar an 3 Lúnasa 1916 i b[[príosún]] [[Pentonville]] i [[Londain]]. == Féach freisin == * [[Saorstát an Chongó|Soarstát an Chongó]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{DEFAULTSORT:Easmainn, Ruairi Mac}} [[Catagóir:Daonnúlaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Taidhleoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois]] [[Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] [[Catagóir:Cuas an Ghainimh]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] a4cvo7tgptcthwg74dksl40d15j1ow7 1322544 1322543 2026-08-03T11:58:47Z TGcoa 21229 /* Náisiúnaí */ 1322544 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Taidhleoir]], [[daonnúlach]] agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] [[Éire]]annach ab ea '''Ruairí Dáithí Casement ('''nó '''Mhic Easmainn''' nó '''an tEasmannach )''' nó '''Roger Casement''' ([[1 Meán Fómhair]] [[1864]] - [[3 Lúnasa]] [[1916]]). Bhí ról cinniúnach aige in imeachtaí na bliana 1916, agus chuir sé [[Éire]] ar [[Bóthar|bhóthar]] an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/comoradh-ar-thra-na-beannai-ar-theacht-i-dtir-agus-gabhail-mhic-easmainn-cothrom-an-lae-seo-cead-bliain-o-shin/|teideal=Comóradh ar Thrá na Beannaí ar theacht i dtír agus gabháil Mhic Easmainn cothrom an lae seo céad bliain ó shin|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-04-21}}</ref> Ard, dubh agus dathúil, agus breá ábalta an chluain a chur ar dhuine, bhí [[neamhord dépholach]] ag gabháil dó is cosúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/casement-sir-roger-david-a1532|teideal=Casement, Sir Roger David|údar=dib.ie|dátarochtana=2026}}</ref> Sa Ghearmáin ó 1914 go dtí 1916, bhí trí éileamh ag Casement, airm, go dtreoródh oifigigh na Gearmáine éirí amach in Éirinn, agus go bhfoirmeofaí briogáid Éireannach ina mbeadh saighdiúirí Éireannacha in arm ba Breataine a bhí ina bpríosúnaigh chogaidh sa Ghearmáin ag an am. Theip air. Níor gheall na Gearmánaigh ach líon réasúnta beag arm, agus ní raibh mórán de na príosúnaigh chogaidh sásta dul isteach sa bhriogáid Éireannach. Gabhadh Casement ag Trá na Beannaí i gCo. Chiarraí ar Aoine an Chéasta 1916, tar éis d’fhomhuireán Gearmánach é a chur i dtír. Cuireadh tréas ina leith, fuarthas ciontach é agus crochadh é ar an 3 Lúnasa 1916 i b[[príosún]] [[Pentonville]] i [[Londain]]. [[Íomhá:Roger Casement en el Putumayo.jpg|clé|mion|Casement i bPutumayo, [[Peiriú]], 1911 b'fhéidir|220x220px]] [[Íomhá:Roger Casement and Mrs French Sheldon Wellcome L0044676.jpg|clé|mion|Roger Casement agus Mrs French Sheldon Wellcome, Congó, 1904|220x220px]] [[Íomhá:Herbert ward and roger casement.jpg|mion|Bhí an dealbhóir [[:en:Herbert_Ward_(sculptor)|Herbert Ward]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Herbert Ward (sculptor)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Ward_(sculptor)&oldid=1021729801|journal=Wikipedia|date=2021-05-06|language=en}}</ref> an-mhór le Casement roimh 1915 (ar dheis)|clé|220x220px]][[Íomhá:Sir Roger Casement (6188264610).jpg|clé|mion|timpeall 1908|305x305px]][[Íomhá:Casement Roger.jpg|mion|clé|292x292px|1910 '''le''' Keogh Brothers Studio, BAC]][[Íomhá:Roger Casement - The crime against Ireland and how the war may right it.djvu|clé|mion|337x337px|Leabhar a scríobh Casement : ''The crime against Ireland and how the war may right it'']] [[Íomhá:"To Protest Against the Lawless Policy of Carsonism".jpg|clé|mion|339x339px|1913]] [[Íomhá:Roger Casement-Grave in Glasnevin.jpg|clé|mion|318x318px|Curtha i [[Reilig Ghlas Naíon]]]] == Saol == Rugadh Roger Casement (1864-1916) ag Teachín Doyle, Lawson Terrace, [[Cuas an Ghainimh]], Co. Bhaile Átha Cliath, mac leis an gCaptaen Roger Casement ón 3ú Garda Dragúin in arm na Breataine agus Anne Jephson ó Mhala, Co. Chorcaí. Tógadh mar Phrotastúnach (Eaglais na hÉireann) é, cosúil lena athair. Timpeall trí bliana d'aois, bhog an teaghlach as Baile Átha Cliath go Sasana, áit ar mhair siad go himeallach ó thaobh airgid de. Le linn na tréimhse sin i Sasana, thug a mháthair go dtí an Bhreatain Bheag é lena bhaisteadh ina Chaitliceach faoi rún. Níl na foinsí ar aon intinn faoin mbaile beacht: deir cuid acu gurbh í Rhyl í, ach de réir Vicipéid an Bhéarla, luaigh an sagart a rinne an baisteadh, in agallamh ó 1916, [[Aberystwyth]] go sonrach — 130 km ó [[Y Rhyl|Rhyl]]. Fuair a mháthair bás i 1873, nuair nach raibh Ruairí ach naoi mbliana d'aois; b'shin an fáth ar fhill an teaghlach ar Chontae Aontroma. Fuair a athair bás i 1877 agus b'iad muintir a athar i g[[Cúige Uladh]] a thóg é.. As sin amach, ba é a uncail, John Casement as Magherintemple, in aice le Baile an Chaistil, Contae Aontroma, a thóg é. Cuireadh oideachas mar scoláire cónaithe air ag scoil na deoise sa [[An Baile Meánach|Bhaile Meánach]]. Dar le Jeffrey Dudgeon — an príomhbheathaisnéisí ar Mhac Easmainn — ní raibh baint dá laghad ag muintir Casement leis an bpobal Albanach Preispitéireach in Aontroim. Tugtar le fios go raibh siad tomhaiste bródúil as a bheith difriúil óna gcomharsana Preispitéireacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/roger-casement-a-campaigner-not-a-conspirator-or-even-an-ulster-protestant-1.2680244|teideal=Roger Casement: a campaigner, not a conspirator or even an Ulster Protestant|údar=Jeffrey Dudgeon|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-03}}</ref> Tar éis an scoil a fhágáil i 1880, d’oibrigh Casement i bpoist éagsúla, lena n-áirítear mar chléireach i Learpholl, i riarachán, agus sa tseirbhís phoiblí san Afraic. Ó 1895 ar aghaidh, bhí ceapacháin consalacha aige ag áiteanna éagsúla san Afraic.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.nli.ie/1916/exhibition/ga/content/rogercasement/index.pdf|teideal=Roger Casement|údar=nli.ie|dátarochtana=2026}}</ref> == Congó == I mBoma sa Chongó fuair Casment údarú ó Oifig Eachtrach na Breataine chun iniúchadh agus tuairisciú a dhéanamh ar mhíbhainistiú na Beilge. Ar dtús, bhain Casement cáil amach leis an tuairisc a thug sé ar an léirscrios a rinne anlathas [[Rí]] na [[An Bheilg|Beilge]], Leopold, ar [[Saorstát an Chongó|Chongó na Beilge]]. I mí an Mheithimh 1903 tháinig Casement go dtí Leopoldville ag ceann deiscirt an Chongó Uachtaraigh. Thaistil sé suas an abhainn ag brath ar ghrúpaí de mhisinéirí le haghaidh iompair agus lóistín. I gcomparáid le turas roimhe sin i 1887, tháinig sé ar phobal laghdaithe agus brúite. Ar an [[2 Feabhra]] [[1904]], foilsíodh tuairisc Casement um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó, bunaithe ar staidéar agus agallaimh. Cháin sé rialtas na Beilge ina thuairisc mar rialtas gan trua, agus nochtadh ann sárú córasach ar chearta daonna na ndaoine dúchais. Sa bhliain chéanna, 1904, bhunaigh a chara, Edmond Morel, Cumann Leasú an Chongó. Mhéadaigh an cumann seo ar an eolas i measc an phobail maidir leis na hainghníomhartha agus rinne sé comhghríosú chun leasú a dhéanamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=museum.ie|date=|url=https://www.museum.ie/getmedia/bbc5ec22-153c-4051-8cef-9ec710f3b635/Panel-4-Casement-in-the-Congo-Free-State.pdf|title=Mac Easmainn i Saorstát an Chongó|language=ga-IE}}</ref> Fuair Casement CMG (Order of St Michael and St George) in 1905 mar gheall ar an tuairisc.<ref name=":1" /> Sa deireadh i 1908, gabhadh Saorstát an Chongó isteach sa Bheilg. Mar thoradh ar sin tháinig feabhas ar leas an phobail dhúchasaigh. == Daonnúlach == Chuaigh sé ar ais i mbun seirbhíse consalach in Santos, Para agus Rio sa Bhrasaíl. Nuair a coimisiúnaíodh é le tabhairt faoi thuairisc ar mhí-úsáid tuairiscithe oibrithe i dtionscal an rubair in imchuach Putumayo sa Pheiriú. Foilsíodh an tuairisc mar pháipéar parlaiminteach (1911) agus bhí tionchar suntasach aige. Fuair Casement aitheantas idirnáisiúnta dá bharr mar dhaonnúlach, agus aithníodh a ionchur le ridireacht.<ref name=":1" /> == Náisiúnaí == Bhí Casement ina bhall de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] ar feadh roinnt blianta agus ghlac sé páirt ian ghníomhaíochtaí cultúrtha pé uair a bhí sé in Éirinn. Bhí sé ag foghlaim Gaeilge agus bhí suim ghníomhach aige i litríocht, stair agus traidisiún na hÉireann. Ba chosúil chomh maith go raibh sé éirithe díomách faoin am gur fhág sé an tseirbhís chonsalach timpeall 1911 le himpireacht na Breataine agus an rud ar bhreathnaigh sé air anois mar an smacht éagórach a bhí aici ar Éirinn. Anuas air sin, d’éirigh sé níos radacaí mar gheall go raibh aontachtaithe Uladh ag cur in aghaidh an [[Rialtas Dúchais]] ó 1912 ar aghaidh. Nuair a bunaíodh [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i Samhain 1913, toghadh é ar an gcoiste sealadach. Nuair a thosaigh an cogadh i Lúnasa 1914 bhí sé sna Stáit Aontaithe ag bailiú airgid d’óglaigh na hÉireann. Sa staid pholaitiúil nua in 1914, d’aithin sé an Ghearmáin mar chomhghuaillí féideartha ag Éirinn agus chinn sé cúnamh a iarradh ar an nGearmáin. Bhí sceipteachas ag go leor de náisiúnach na hÉireann i leith Casement a raibh amhras orthu faoina mhacántacht nó a cheap go raibh sé míshocair agus dainséarach. D’ainneoin sin, chuir ceannaire Chlann na Gael, [[John Devoy]], a d’óstáil a chamchuairt ar Mheiriceá, i dteagmháil é le hambasadóir na Gearmáine a shocraigh cuairt dó i mBeirlín.<ref name=":1" /> === Sa Ghearmáin === Ar 31 Deireadh Fómhair 1914, tháinig Ruairí Casement go Beirlín ó Mheiriceá. Bhí Casement ina idirghabhálaí rúnda ag iarraidh armálacha [[an Ghearmáin|Gearmánacha]] a sholáthar do reibiliúnaigh [[Éirí Amach na Cásca|na Cásca]]. Bhuail sé le Arthur Zimmermann, Fo-Rúnaí Stáit in Oifig Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine, agus le Theobald von Bethmann Hollweg, Seansailéir na hImpireachta. D'fhógair seisean go bhfuil an Ghearmáin ar son chúis na Náisiúnaithe. Bhí sé ar intinn ag Casement saighdiúirí Éireannacha a earcú as na príosúnaigh chogaidh sa Ghearmáin le linn an [[Cogadh Mór|Chogaidh Mhóir]]. Thosaigh Casement ag earcú don “Bhriogáid Éireannach” i measc príosúnaigh chogaidh Éireannacha, iarrachtaí gan toradh ar dtús.<ref name=":0" /> Sa bhliain 1915, thug sé an sáirsint Robert Monteith<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishbrigade.eu/recruits/monteith.html|teideal=Monteith, the officer in charge of the Irish Brigade|work=www.irishbrigade.eu|dátarochtana=2021-10-26}}</ref><ref>Nuair a thosaigh an cogadh i 1914, ordaíodh do Monteith earcaíocht a dhéanamh d'arm na Breataine; dhiúltaigh sé, agus caitheadh amach as a phost é (agus as Baile Átha Cliath). Ansin a chuaigh sé go Luimneach mar theagascóir druile — sé sin, go déanach i 1914, '''tar éis''' do Mhac Easmainn Éire a fhágáil (Lúnasa 1914 go Meiriceá, Deireadh Fómhair 1914 go dtí an Ghearmáin). Ní raibh Mac Easmainn in Éirinn a thuilleadh nuair a bhí Monteith i Luimneach, mar sin. I Luimneach a d'earcaigh [[Tomás Ó Cléirigh|Tom Clarke]] é chun dul i mbun na Briogáide leis an nGearmáin, agus i München, i mí Dheireadh Fómhair 1915, a bhuail Monteith agus Mac Easmainn lena chéile den chéad uair. </ref> in éineacht leis, a bhí ina theagascóir druile le h[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i [[Luimneach]], chun a bheith mar Phríomh-Oifigeach na Briogáide. Shroich siad chuig Campa Príosúnaigh Chogaidh Zossen, a bhí fiche míle ó dheas ó [[Beirlín|Bheirlín]], ar 26 Deireadh Fómhair 1915.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dátarochtana=2021}}</ref> Tháinig rath ar bith ar an eagraíocht; ní raibh ach 56 fhear inti an bhliain dár gcionn. === Éirí amach === Fuair Casement airm agus armlón sa Ghearmáin sa bhliain 1916 le haghaidh na reibiliúnach, ach ní raibh an cúnamh chomh maith agus a cheap sé a bheadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2020/01/d6677dab14c7b78e5c58b4a1bfeec203.pptx|teideal=Ruairí Mac Easmainn|údar=forasnagaeilge.ie/|dátarochtana=2021}}</ref> Nuair a fuair Casement amach go raibh éirí amach pleanáilte don Cháisc, rinne sé cinneadh é a stopadh mar gur chreid sé nach n-éireodh leis gan go leor arm agus gan tacaíocht na Gearmáine. Ar an [[11 Aibreán]] [[1916]], sheol Casement ó Wilhelmshaven ar a bhealach go hÉirinn ar bhord an [[Fomhuireán|fhomhuireáin]] U19 le súil go mbuailfeadh sé leis an long "Aud" i g[[Contae Chiarraí]], ar a raibh lastas 20,000 [[raidhfil]], 10 [[meaisínghunna]] agus 1,000,000 urchar a bhí le tabhairt i dtír d’[[Éirí Amach na Cásca]]. Go luath maidin Aoine an Chéasta 1916 ([[21 Aibreán]] [[1916]]), tháinig Casement, Robert Monteith agus Daniel Bailey i dtír ar [[Trá na Beannaí|Thrá na Beannaí]] tar éis dóibh an [[fomhuireán]] Gearmánach, inar thaistil siad ón Ghearmáin, a fhágáil. Theip ar a n-iarrachtaí castáil leis an Aud. D’fhan Casement, a bhí breoite agus tnáite i ndiaidh an aistir fhada, ag Dún Mhic Cionnaith, fad a d’imigh Monteith agus Bailey go [[Trá Lí]]. Ghabh cabhlach na Breataine an long ar a raibh na raidhfilí Gearmánacha, an Aud, amach ó chósta an deiscirt agus chuir an captaen go tóin poill é. Ar a chloisteáil d’[[Eoin Mac Néill]], ceannaire Óglaigh na hÉireann, go raibh Casement gafa agus na hairm ón nGearmáin caillte, d’ordaigh sé an tÉirí Amach, a bhí beartaithe do [[Domhnach Cásca|Dhomhnach Cásca]],  a chur ar ceal. == Basú == Tugadh Casement chuig Túr Londain agus cuireadh ar a thriail é as ardtréas san Old Bailey. Ciontaíodh as tréas é. Sular cuireadh chun báis é, ghlac an Eaglais Chaitliceach Rómhánach leis. Crochadh Roger Casement ag Príosún Pentonville ar an 3 Lúnasa 1916. Cuireadh Casement chun báis i bhfad i ndiaidh cheannairí eile na Cásca. == Féach freisin == * [[Saorstát an Chongó|Soarstát an Chongó]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{DEFAULTSORT:Easmainn, Ruairi Mac}} [[Catagóir:Daonnúlaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Taidhleoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois]] [[Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] [[Catagóir:Cuas an Ghainimh]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] hj4q0ps8wcf1qbfhsk67oospk73v1or 0 9556 1322451 1319733 2026-08-02T14:54:43Z Saighneánach 72809 Typo 1322451 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Scríbhneoir]] [[Ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] agus bithcheimiceoir ab ea '''Isaac Asimov''' ([[2 Eanáir]] [[1920]] - [[6 Aibreán]] [[1992]]) a chuir cor i stair an [[Ficsean eolaíochta|fhicsin eolaíochta]] lena chuid scéalta faoi [[Róbaitic|róbait]], chomh maith leis an tríológ a scríobh sé faoin bh[[Fundúireacht (ficsean eolaíochta)|Fundúireacht]] thiar sna [[1950idí]]. ==Sloinne== Eascraíonn an sloinne Asimov ón chéad chuid de озимый хлеб (''ozímyj khleb''), rud a chiallaíonn 'grán geimhridh' ([[seagal]] go sonrach) inar dhéileáil a sin-sin- sin-seanathair leis an ainm athartha Rúiseach -''ov'' leis <ref>{{cite book|last=Asimov|first=Isaac|title=In Memory Yet Green|year=1979|pages=8, 10–11}}</ref>. Litrítear Azimov mar Азимов san [[Aibítir Choireallach|aibítir Choireallach]] <ref name="azimov">{{cite book|last=Asimov|first=Isaac|title=In Memory Yet Green|page=11}}</ref>. Nuair a tháinig an teaghlach go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1923, b'éigean a n-ainm a litriú san [[Aibítir Laidineach|aibítir Laidineach]], litrigh a athair Asimov le S, ag creidiúint gur chóir an litir seo a fhuaimniú cosúil le Z (mar atá sa Ghearmáinis), agus mar sin rinneadh Asimov de <ref name="azimov2" />. Spreag sé seo ceann de ghearrscéalta Asimov ina dhiaidh sin, "''My Spell with an S'' ."<ref>{{cite book|last=Asimov|first=Isaac|title=The Best Science Fiction of Isaac Asimov|publisher=Grafton Books|year=1987|location=Glasgow|page=243}}</ref> Dhiúltaigh Asimov do mholtaí luatha maidir le hainm níos coitianta a úsáid mar ainm cleite, agus chreid sé gur chabhraigh a inaitheantacht lena ghairm. Tar éis dó a bheith ina scríbhneoir cáiliúil, bhuail sé go minic le léitheoirí a chreid gur ainm cleite sainiúil é "Isaac Asimov" a chruthaigh údar a chruthaigh údar a bhfuil ainm coitianta air. == Scéal a Bheatha == Saolaíodh Isaac Asimov i dtús Mhí na Nollag sa bhliain 1920 - is é an dara lá de Mhí na Nollag an dáta oifigiúil, ach níl sé cruinn - i bPetrovichi in aice le Smolensk san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] (inniu: [[An Rúis]]). Ba iad Anna Rachel Berman agus Judah Asimov a thuismitheoirí. Muilleoirí [[An Giúdachas|Giúdach]]a ab ea iad. Nuair a bhí sé trí bliana d'aois, chuaigh an [[teaghlach]] ar imirce go dtí na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]]. Mar sin, níor fhoghlaim Isaac óg [[An Rúisis|Rúisis]] riamh, nó ba iad an [[Béarla]] agus an [[Giúdais|Ghiúdais]] an t-aon dá [[Teanga (cumarsáid)|theanga]] a chuala sé sa bhaile i m[[Brooklyn]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. D'fhoghlaim sé léamh agus scríobh as a stuaim féin nuair a bhí sé cúig bliana d'aois, agus bhí sé riamh ábalta Giúdais a labhairt chomh maith le Béarla. Bhí [[Iriseoir|irisí]] [[Ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] ar díol i [[siopa]] a thuismitheoirí, agus chuir sé spéis iontu. Nuair a bhí sé aon bhliain déag d'aois, thosaigh sé ag scríobh scéalta dá chuid féin, agus i gceann sraith de bhlianta, bhí na hirisí lónléitheoireachta á gceannach uaidh agus á bhfoilsiú. Bhain Asimov: amach céim [[ollscoil]]e in [[Ollscoil Columbia]] sa bhliain 1939. Naoi mbliana ina dhiaidh sin, rinne sé a dhochtúireacht ansin sa [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Idir an dá linn, chaith sé trí bliana ag obair do Stáisiún Aerthástála an [[Cabhlach cogaidh|Chabhlaigh]] in [[Philadelphia]]. Nuair a bhí an cogadh thart cheana féin, coinscríobhadh san [[Fórsaí armtha|Arm]] é, agus chaith sé naoi mí ansin sular scaoileadh chun siúil "faoi onóracha" é. Botún maorlathach a bhí ann i ndáiríre agus bhí an t-ádh dearg ar Asimov: sheachain sé an tástáil [[Buama adamhach|adamhach]] mar sin in [[atall]] Bikini sa bhliain 1946. [[Íomhá:Heinlein-decamp-and-asimov.jpg|thumb|left|280px|Asimov (ar dheis) le L. Sprague de Camp agus [[Robert Anson Heinlein]] (ar clé) i [[Pennsylvania]] 1944]] Nuair a fuair sé an dochtúireacht, chuaigh Asimov: ag obair in [[Ollscoil]] [[Boston, Massachusetts|Bhostúin]]. Ón mbliain 1958 ar aghaidh, áfach, ní raibh dualgas léachtóireachta air a thuilleadh, nó faoin am sin, bhí sé ní ba mhó i dtuilleamaí na scríbhneoireachta ná na bithcheimice mar shlí bheatha. Mar sin féin, bhí sé ina chomhollamh i gcónaí, go dtí go ndearnadh ollamh oinigh de sa bhliain 1979. Phós sé Gertrude Blugerman (1917, Ceanada–1990, Bostún) ar an 26ú lá de Mhí Iúil, 1942, agus rugadh beirt chlainne dóibh, David (sa bhliain 1951) agus Robyn Joan (sa bhliain 1955). Fuair siad [[colscaradh]] sa bhliain 1973, ach bhí siad dealaithe ó chéile sa saol laethúil i bhfad roimhe sin. Sa bhliain chéanna, phós Asimov Janet O. Jeppson. Ba mhaith le hAsimov seomraí beaga cluthara. Ní fhéadfá [[clástrafóibe]] a chur ina leith. Sa chéad chuid dá [[Beathaisnéis|bheathaisnéis]], cuimhníonn sé ar an [[aisling]] a bhí aige ina bhuachaill beag dó: theastaigh uaidh, ansin, seastán nuachtán a bheith aige ar stáisiún an [[Iarnród|iarnróid]] faoi thalamh, i gcruth is go bhféadfadh sé a chuid léitheoireachta a dhéanamh i mboth beag seascair agus na [[Traein|traenacha]] ag dul thart leis. Bhí eagla ar Asimov roimh [[Eitleán|eitilt]], agus ní dheachaigh sé ar bhord [[Eitleán|eitleáin]] ach faoi dhó, nuair a bhí sé ar fiannas san arm, ionas nach bhféadfadh sé é a sheachaint. Dá thoradh sin, ní minic a chuireadh sé turais fada [[Taisteal|taistil]] de, rud a d'fhág a lorg ar a chuid scríbhneoireachta, go háirithe ar na scéalta faoin m[[bleachtaire]] Wendell Urth agus na scéalta faoi Elijah Baley. === Cnagaosta === [[Íomhá:Super science fiction 195712.jpg|clé|mion|The Gentle Vultures, Super-Science Fiction, Nollaig 1957]] Ina fhear cnagaosta dó, fuair sé amach go raibh sé ag baint an-taithnimh as cúrsáil [[Long|loinge]], agus ba mhinic a thugadh sé cainteanna faoi chúrsaí [[eolaíocht]]a ar bhord loinge leis na paisinéirí eile a ghiúmaráil. Óráidí den chéad scoth a bhí ann a d'fhéadfadh draíocht a chur ar a lucht éisteachta. Bhí ciall dhian aige don am, nó bhí sé ábalta an t-am a bhí curtha ar fáil dó a spíonadh gan é a shárú gan oiread is súil chaitheamh ar an uaireadóir. Ón taobh eile de, ní raibh mórán lúith ina ghéaga, nó níor fhoghlaim sé riamh conas [[snámh]] nó [[Rothaíochta|rothaíocht]] a dhéanamh. Mar sin féin, nuair a d'aistrigh sé go Bostún, d'éirigh leis teacht isteach ar thiomaint an [[Gluaisteán|ghluaisteáin]]. Ina leabhar scéilíní magaidh ''Asimov Laughs Again'', thug sé "ainriail ar na rothaí" ar thrácht na sráideanna i mBostún. Bhí suim ag Asimov ina lán rudaí éagsúla, nó nuair a bhí sé ag teannadh anonn san aois, ghlac sé ballraíocht in eagraíochtaí a bhí ag coinneáil cuimhne ar Gilbert agus Sullivan nó ar scéalta Nero Wolfe le Rex Stout. Bhí sé fosta ina bhall tábhachtach den chumann úd Baker Street Irregulars, an cumann is tábhachtaí dóibh siúd a bhfuil suim acu in eachtraí [[Sherlock Holmes]]. Ón mbliain 1985 go lá a bháis, bhí sé ina [[Uachtarán]] ar an American Humanist Association, agus b'é a chara Kurt Vonnegut, scríbhneoir eile, a tháinig i gcomharbas air. Bhí sé mór le [[Gene Roddenberry]] freisin, an fear a chruthaigh an [[Star Trek|Réaltaistear]], agus luadh a ainm ar na teidil chreidiúna don scannán [[Star Trek]]: The Motion Picture a bhuí leis an gcomhairleoireacht a rinne sé le linn an léiriúcháin. Go bunúsach, bhí sé ag áitiú ar fhoireann an chomhlachta Paramount Pictures nach raibh Roddenberry ag síneadh srianta na heolaíochta ní b'fhaide amach thar a raibh dlisteanach san fhicsean eolaíochta. === Bás === Fuair Asimov bás ar an séú lá de Mhí Aibreáin sa bhliain 1992. D'fhág sé an dara bean chéile agus an chlann a rugadh dó sa chéad phósadh ina dhiaidh. Deich mbliana i ndiaidh a bháis, nocht an t-eagrán dá [[Dírbheathaisnéis|dhírbheathaisnéis]] a chóirigh Janet Asimov gurbh é an [[SEIF]] ba thrúig bháis dó. Tholg sé an [[galar]] ón aistriú [[Fuil|fola]] a fuair sé nuair a bhí sé ag dul faoi scian dochtúra le [[máinliacht]] seach-chonaire corónaí a fháil. Bhí Asimov féin toilteanach a phoibliú go raibh an galar seo air, ach d'áitigh a chuid dochtúirí air gan an tsreang a bhaint den mhála, nó bhí siad buartha faoi na réamhbhreithiúnaisí coitianta i leith an ghalair a ghoillfeadh ar a chlann. Nuair a bhí sé tar éis bháis, bheartaigh a [[Teaghlach|theaghlach]] an scéal a nochtadh don tsaol mhór. Ach ansin, i bhfianaise an challáin a tharraing an réaltóg leadóige [[Arthur Ashe]] nuair a nocht seisean go raibh an [[SEIF]] air, chinn siad gan a dhath a rá faoi go raibh an galar céanna ar Asimov. Deich mbliana ina dhiaidh sin, nuair a bhí na dochtúirí a raibh Asimov ina othar acu básaithe iad féin, chinn Janet agus Robyn, an iníon, go raibh sé chomh maith acu an fhírinne a insint go hoscailte. == A Dhearcadh Intleachtúil == [[An Daonnachas|Daonnachaí]] agus [[Réasúnú|réasúnaí]] ab ea Isaac Asimov. Ní raibh sé ag cur in aghaidh fíor-áitiús reiligiúnda, ach d'ionsaíodh sé go fíochmhar gach sórt pisreog. Nuair a bhí sé óg, d'urramaíodh a thuismitheoirí traidisiún reiligiúnda an Ghiúdachais Cheartchreidmhigh, ach ní dhearna siad riamh aon iarracht Isaac a thógáil leis an traidisiún seo in aghaidh a thola. Mar sin, nuair a tháinig sé i mbun a mhéide, is é an tátal a bhain sé as an m[[An Bíobla|Bíobla]] gurbh í díolaim na [[miotas]] Giúdach a bhí ann, cosúil leis an Iliad, ina raibh na miotais [[An Ghréig|Ghréagach]]<nowiki/>a curtha ar taifead. (Ar feadh tamaill bhig, bhí a athair, Judah Asimov, ag obair sa t[[sionagóg]] áitiúil le sult a bhaint as an timpeallacht agus le tuiscint a fháil ar an scrioptúr naofa. Is beag a chuaigh an taithí seo i bhfeidhm ar Isaac óg, ach amháin gurbh ansin a d'fhoghlaim sé aibítir na h[[Eabhrais]]e.) Thar na blianta, dúirt Asimov go raibh sé ina [[aindiachaí]], ach ní raibh sé sásta leis an téarma seo, ó bhí sé inbharúla go raibh sé ag cur an iomarca béime ar an rud nár chreid sé ann, gan a dhath a rá i leith na rudaí ar chreid sé iontu. Níos deireanaí, fuair sé gurbh fhearr leis "[[An Daonnachas|daonnachaí]]" a thabhairt air féin. [[Íomhá:Gary Freeman Publishing Illustration Gilgamesh Uruk low res.jpg|clé|mion|Clúdach: "Isaac Asimov's Science Fiction Magazine", 1988, le Garry Freeman]] Sa leabhar deireanach [[Dírbheathaisnéis|dírbheathaisnéise]] a tháinig óna pheann, scríobh sé: "Mura mbeinn i m'aindiachaí, chreidfinn i nDia a shábhálfadh na daoine de réir iomlán a saoil, seachas an cineál cainte a chleachtann siad. Sílim gurbh fhearr Leis an t-aindiachaí macánta cneasta ná an seanmóirí teilifíse nach bhfuil ina bhéal ach Dia, Dia, Dia, agus nach bhfuil idir lámhaibh aige ach peaca, peaca, peaca." Sa leabhar céanna, tagraíonn sé d'Ifreann mar "aisling shaobh an t[[Sádachas|Sádaí]]" agus é greamaithe ar dhóigh amscaí de Dhia atá lán trócaire. Má bhí rialtais na stát daonna féin in ann srianta a chur le pionóis chruálacha nó neamhghnácha, ar seisean, cén fáth nach gcuirfí teorainn ama leis an bpionós sa saol eile? Dhiúltaigh Asimov don smaoineamh go dtarraingeodh aon [[Creideamh|chreideamh]] nó gníomh daonna pionós síoraí ar an duine. Má bhí an saol eile ann agus gach duine ag fáil an rud a bhí tuillte aige thall ansin, ar seisean, nach raibh an pionós ba mheasa, ba déine agus ab fhaide ag dul dóibh siúd a bhí i ndiaidh "Ifreann a cheapadh le Dia a chlúmhilleadh"? Mar is léir óna leabhair ''Treasury of Humor'' agus ''Asimov Laughs Again'', bhí sé thar a bheith ábalta scéilíní magaidh a insint faoi [[Dia|Dhia]] an Ghiúdachais is na [[An Chríostaíocht|Críostaíochta]], faoin [[Diabhal]], faoi Pharthas agus faoi ábhar reiligiúnach eile, nó bhí sé den bharúil gur minic gur mhó a spreag scéilín maith magaidh smaointí ná comhrá faidréiseach fadaraíonach [[fealsúnacht]]<nowiki/>a. Bhí dearcadh forásach ag Asimov ar an gcuid ba mhó de cheisteanna polaitiúla a linne, agus é ag tacú go daingean leis an b[[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Páirtí Daonlathach]]. Bhí sé ag cur in aghaidh [[Cogadh Vítneam|Chogadh Vítneam]] sna [[1960idí|seascaidí]], agus lá i dtús na [[1970idí|seachtóidí]], nuair a bhí sé faoi agallamh ar an teilifís, thacaigh sé le George McGovern go poiblí. Bhí sé míshásta le fás na míréasúntachta agus na pisreogachta i measc na bhforásach Meiriceánach ó dheireadh na seascaidí ar aghaidh. [[Íomhá:GXY5101 0000fc.jpg|mion|clé|Tyrann, 1951]] Sa leabhar dírbheathaisnéise ''In Joy Still Felt'', chuimhnigh sé ar an teagmháil a bhí aige le hAbbie Hoffman, fear mór an fhrithchultúir. Ba é an tátal a bhain Asimov as Hoffman agus a leithéidí go raibh siad ag leanúint tonn mhór na mothúchán is na maoithneachta a d'fhág i "bhfásach spioradálta" iad, agus ní raibh sé cinnte, an bhfillfidís as an bhfásach sin choíche. An dóigh a raibh sé ag cosaint na stáisiún adamhach leictreachais fiú i ndiaidh na n-imeachtaí in [[Three Mile Island]], [[Harrisburg, Pennsylvania|Harrisburg]], rinne sé dochar dá chaidreamh le cuid de na Liobrálaigh eile sna Stáit Aontaithe. I litir a cuireadh in athchló sa leabhar úd ''Yours, Isaac Asimov'', dúirt sé, siúd is gurbh fhearr leis "a shaol a chaitheamh gan dul in aon seans" ná a bheith ina chónaí in aice le himoibritheoir [[Fuinneamh núicléach|núicléach]], go mbeadh sé ní b'fhonnmhaire é a chaitheamh in aice le himoibritheoir núicléach ná in aice le sluma, le Love Canal nó "le gléasra de chuid Union Carbide a bheadh ag táirgeadh isicianáit mheitile" (tagairt ab ea é seo don olltubaiste i m[[Bhopal]] san India, a bhí díreach i mbéal an phobail). Is iomaí achainí a d'eisigh sé, leis, ag éileamh go gcuirfí srianta le ródhaonrú an domhain, agus é go mór mór faoi thionchar daoine ar nós [[Thomas Malthus]] agus [[Paul R. Ehrlich]] i leith na ceiste seo. Bhí Asimov ag tacú le cúis na mban sular éirigh an feimíneachas faisiúnta fairsing mar ghluaiseacht. Bhí sé den tuairim go raibh ceist na mban fite fuaite le ceist an daonra. Thairis sin, chreid sé gur chóir an homaighnéasachas a cheadú, mar ghníomhaíocht ghnéis nach raibh ag cur leis an daonra (féach an leabhar ''Yours, Isaac Asimov''). Ag druidim chun deiridh dá shaol dó, lochtaigh sé an dóigh a raibh an saol i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac]], dar leis, ag dul chun donais de réir mar a bhí an [[Meánaicme|mheánaicme]] ag éalú go dtí na [[Bruachbhaile|bruachbhailte]]. An leabhar deireanach neamhfhicseanúil a tháinig óna pheann, mar atá, ''Our Angry Earth'' (1991), a scríobh sé i gcomhar lena sheanchara Frederik Pohl, scríbhneoir eile ficsin eolaíochta, bhí sí ag plé cheisteanna na géarchéime éiceolaíche, ar nós téamh an domhain agus [[ciseal ózóin]]. ==Naisc sheachtracha== *[https://www.youtube.com/watch?v=VSxMZBp-2Zs&t=159s Labhraíonn Isaac Asimov faoi phiseoga, reiligiún agus an fáth a múineann sé an réasúntacht. (I mBéarla)] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Asimov, Isaac}} [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] [[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairimigh]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1920]] [[Catagóir:Básanna i 1992]] i8icn7zb7rcu0wsh5lal469mz7t35mi 0 10066 1322461 1308404 2026-08-02T16:38:24Z Saighneánach 72809 Fix 1322461 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[rí]] [[An Bhriotáin|Briotanach]] é '''Séamas''' ([[19 Meitheamh]], [[1566]] – [[27 Márta]], [[1625]]). '''Séamas VI''' an t-ainm a bhí air mar Rí na n[[Albain|Albanach]], agus '''Séamas I''' mar rí Shasana. == Óige == Mac le [[Máire I Shasana|Máire I]], [[banríon]] na n[[Albain|Albanach]] agus leis an Tiarna Darnley ab ea é. Col ceathrair le Máire ab ea [[Eilís I]], banríon [[Sasana|Shasana]], agus b'í Eilís máthair bhaistí Shéamais. Bhí Máire ina [[Caitliceachas|Caitliceach]], ach ós rud é gur [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] ab ea na tiarnaí Albanacha, bhí a lán [[Cogadh|cogaidh]] agus coimhlinte ann. Nuair a bhí Máire [[Toircheas|torrach]] le Séamas, chuaigh cuid de na tiarnaí i gcomhcheilg le David Rizzio a dhúnmharú. Rúnaí agus cara le Máire ab ea Rizzio. D'fheall Darnley ar a bhean, agus bhí Séamas agus a mháthair i gcontúirt i dtólamh. Sa deireadh, dúnmharaíodh Darnley féin, agus [[Pósadh|phós]] Máire an dúnmharfóir, an Tiarna Bothwell. Ach bhí fearg agus frustrachas ar na tiarnaí Albanacha anois. Mar sin caitheadh Máire i dtóin an phríosúin. Ghair na tiarnaí rí de Shéamus, cé nach raibh sé ach aon bhliain amháin d'aois. == Ard rí Alban agus Triath nan Eilean 1567–1625 == Bhí an [[Coróin|choróin]] ag an mbuachaill, ach bhí an chumhacht ag na tiarnaí agus ag airíoch an rí. Bhí a lán [[uisce]] faoi thalamh ar siúl in aghaidh Shéamais, ach tháinig sé slán. Chuir Séamas an Tiarna Morton, an t-airíoch, chun [[Bás|báis]] sa bhliain [[1581]], agus fuair sé seilbh cheart ar an rí[[Cathaoir|chathaoir]] faoi dheoidh. Bhí sé cúig bliana déag d'aois san am, agus comhchealga eile ag bagairt air sna blianta a bhí le teacht. Tríd is tríd, bhí blianta a óige lán contúirte agus dhoirteadh [[Fuil|fola]]. == Rí Shasana agus na hÉireann 1603–1625 == Sa bhliain [[1586]], chuir Eilís a col ceathrair, Máire, chun báis. Ó nach raibh clann ar bith ag Eilís, ba é Séamas a bhí ar an chéad oidhre ar choróin Shasana, de réir an chomharbais. Sa bhliain [[1603]], fuair Eilís I bás, agus fuair Séamas coróin Shasana mar ba dhual dó. Tugadh Séamas I air, mar Rí Shasana. Aontas pearsanta idir Sasana agus Albain a bhí ann ansin, ach níor tháinig an t-aontas [[Polaitíocht|polaitiúil]] ar an bhfód roimh an mbliain [[1707]]. Ní raibh tuairim láidir ag Séamas i leith an [[Cogadh|chogaidh]] chreidimh ar dtús, ach sa bhliain [[1605]], rinne baicle [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceach]], agus fear arbh ainm dó [[Guy Fawkes]] i ceannas orthu, iarracht ar é a dhúnmharú, is é sin, [[Comhcheilg an Phúdair|Comhcheilg an Phúdair Ghunna]]. Ina dhiaidh sin, chuir Séamus an Caitliceachas faoi chois. Bhí [[Cogadh Tríocha Bliain|Cogadh an Tríocha Bliain]] ar siúl san [[An Eoraip|Eoraip]] ar na saolta sin, agus Albain is Sasana ag tacú le taobhanna contrártha sa chogadh. Bhí Séamas agus an [[Parlaimint|Pharlaimint]] in achrann a chéile. == Séamas agus Éire == Bhí ceannairí Éireannacha i gcoitinne sásta nuair a tháinig Séamas I i réim mar rí tar éis bhás Bhanríon Éilís I i 1603.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/tmp/1585301608_2698950.pdf|teideal=Stair na hÉireann, 1477-1625|údar=examinations.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://corpas.ria.ie/index.php?fsg_function=12&fsg_years=1600-1926&fsg_ow=albanaigh&fsg_pos=N&fsg_pp=Both&fsg_class=W&fsg_word=Albanaigh&fsg_id=2670|teideal=Corpas|work=corpas.ria.ie|dátarochtana=2020-03-27}}</ref> [[Íomhá:Derry Guildhall Tercentenary Window of The Honourable The Irish Society Detail Plaque 2019 08 29.jpg|clé|mion|Plandáil: comóradh i nDoire sa Guildhall, 1913]] Toisc gur fhág géillsinigh Rí Séamas [[Éire]] gan a chead, bheartaigh oifigigh ríoga gur [[Ceannairc|cheannaircigh]] iad, agus dúradh gur leis an rí a dtailte ansin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/9%20Pland%E1il%20in%20%C9irinn.pdf|teideal=PLANDÁIL ULADH (lch 5)|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923220644/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/9%20Pland%E1il%20in%20%C9irinn.pdf}}</ref> Tomhaiseadh formhór [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], rinneadh mapaí de agus glacadh cuntas ar cér leis cén [[talamh]], go hoifigiúil. Ansin d’ullmhaigh siad scéim [[Plandálacha na hÉireann|phlandála]], bunaithe i bpáirt ar ar fhoghlaim siad ó Phlandáil na Mumhan. Ansin bhronn Séamas I an talamh maith sa cheantar ar eachtrannaigh as an Bhreatain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-gleann-fhinne.aspx|teideal=Gleann Fhinne|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-03-27}}</ref> == Saol agus Clann == Phós Séamus Áine, Banphrionsa na [[An Danmhairg|Danmhairge]] agus na h[[An Iorua|Iorua]], sa bhliain [[1589]]. Bhí cúigear clainne acu. An mac ba sine a bhí acu, mar atá, Anraí, fuair sé bás in aois a ocht mbliana déag dó. Cailleadh Áine sa bhliain [[1619]] agus Séamus féin sa bhliain [[1625]]. Tugtha don [[Alcólachas|ól]], tháinig an [[gúta]] air, agus ansin thóg sé [[dinnireacht]] i Márta 1625. Chuir [[stróc]] na hordóga air faoi dheireadh. Thit an choróin lena mac, [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]], ansin. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Séamas 6 Albain}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1566]] [[Catagóir:Básanna i 1625]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Dún Éideann]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fealsúna Albanacha]] [[Catagóir:Filí Albanacha]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Na Stiúbhartaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 27xpasrtj4csz5c2a93mrtq6i2ux25e 0 10328 1322428 1319653 2026-08-02T14:36:59Z Saighneánach 72809 Typo 1322428 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:European Flags (4626714883).jpg|mion|Bratacha sa [[An Bhruiséil|Bhruiséil]]]] An feachtas ar a tugadh '''Stádas''', bhí sé idir lámhaibh ag na heagraíochtaí [[Gaeilge]] in [[Éire|Éirinn]] sna blianta [[2003]]-[[2005]], agus é dírithe ar stádas oifigiúil iomlán a bhaint amach don Ghaeilge san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/question/2004-06-03/section/37/#pq-answers-34_35_36|teideal=Thursday, 3 Jun 2004|údar=D’fhiafraigh Mr. Sargent den Aire Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta ...|coauthors=Houses of the Oireachtas|dáta=2004-06-03|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-01-02}}{{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tharla sé sin sa bhliain 2022.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/morale-boost-for-irish-language-as-number-of-translators-in-brussels-rises-1.4766109|teideal=Morale boost for Irish language as number of translators in Brussels rises .. One reason for delaying “full status” for so long was the lack of suitable candidates for the work. .. “The competitions attracted a relatively high number of applicants but they yielded only 10 successful translators and nine assistants in 2017".|údar=Arthur Beesley Current Affairs Editor|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-01-08}}</ref>[[Íomhá:Stadas.jpg|mion|2004: An Feisire Eorpach [[Seán Ó Neachtain]] i gcuideachta [[Panu Petteri Höglund|Phanu Höglund]], [[Aoife Ní Scolaí]] agus [[Pádraig B. Ó Laighin|Phádraig Uí Laighin]]. Shínigh ochtó míle duine an achainí Idirlín ag éileamh stádas oifigiúil iomlán don Ghaeilge san Aontas Eorpach.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/language-group-calls-for-status-without-delay-1.977482|teideal=Language group calls for status 'without delay'|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-01-02}}</ref>]] === Agóidí === Reáchtáladh '''An Lá Mór''' i m[[Baile Átha Cliath]] ar an [[24 Aibreán]], [[2004]]. Bhí [[Feachtas "Stádas"|Stádas]] agus [[Na Gaeil Óga]] taobh thiar den fheachtas a raibh stádas oifigiúil na Gaeilge san AE mar chríoch air. {{Main|An Lá Mór (Agóid)}} === Stádas san Aontas === Is ar an 1ú Eanáir 2007 a tugadh stádas oifigiúil agus oibre don Ghaeilge. Ach bhí socrú maolaithe i bhfeidhm go dtí 2022, mar gheall ar an nganntanas foirne aistriúcháin, a chuir srian ar an méid ábhair a haistríodh go Gaeilge.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Stádas iomlán don Ghaeilge san AE ó amárach ar aghaidh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/1231/1269328-stadas-iomlan-don-ghaeilge-san-ae-o-amarach-ar-aghaidh/|date=2021-12-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ó 1 Eanáir 2022 i leith, tá an Ghaeilge ar chomhchéim le teangacha oifigiúla eile an Aontais Eorpaigh.<ref name=":0"/><ref name=":2" /> === Feachtas 2003-2005 === Ba é [[Pádraig B. Ó Laighin|an Dochtúir Pádraig Ó Laighin]], a raibh tréimhse fhada caite aige i g[[Ceanada]], agus tuiscint aige do pholasaí teanga na tíre, a chuir tús leis an bhfeachtas. Eisean a scríobh príomhdhoiciméid an fheachtais, an aighneacht údarásach a leag sé faoi bhráid an Fhóraim Náisiúnta um an Eoraip san áireamh, agus ba é a bhí mar phríomhurlabhraí thar ceann Stádais le linn an fheachtais. Rinne [[Aoife Ní Scolaí]] comhordú ar rannpháirtíocht [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] san fheachtas, go háirithe ar eagrú mórshiúil i mBaile Átha Cliath ar 24 Aibreán [[2004]], [[An Lá Mór|'An Lá Mór']], a raibh tuairim is cúig mhíle duine páirteach ann.<ref name=":1"/> Le linn an fheachtais, tháinig sé chun solais go raibh [[Panu Petteri Höglund]] i ndiaidh achainí dá chuid féin a chur ar siúl ar an Idirlíon ar mhaithe leis an gcuspóir céanna. Thug Stádas lántacaíocht don achainí sin, agus rinne siad cinneadh go dtabharfaí cuireadh do Panu Petteri Höglund a bheith i láthair sa mhórshiúl agus labhairt ag an léirsiú mór os comhair [[Dáil Éireann|Dháil Éireann]], i [[Sráid Theach Laighean]]. Thug an feachtas seo spreagadh do Ghaeilgeoirí óga na hÉireann eagraíocht nua dá gcuid féin, [[Na Gaeil Óga]], a bhunú. == Féach freisin == * [[An Lá Mór (Agóid)|An Lá Mór (agóid sa bhliain 2004)]] * [[Dearg le Fearg]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Conradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge]] 7bfoc3q1pxtt0oi7hpq9oll7exdypfg 0 11075 1322462 1238101 2026-08-02T16:40:25Z Saighneánach 72809 Fix 1322462 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Tiarna [[Tír Chonaill|Thír Chonaill]] ab ea '''Aodh Rua Ó Dónaill''' ([[1572]] - [[10 Meán Fómhair]], [[1602]]) a bhí páirteach i g[[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]] ó [[1594]] go [[1603]].<ref>Mícheál Mac Craith - ‘Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill: Beathaisnéis de chuid an Renaissance’, Irisleabhar Mhá Nuad, 1994</ref><ref>Ó CLÉIRIGH, Lughaidh (c.1580–c.1630) ''Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill'', https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1409</ref> [[Íomhá:Ruadh_Aodh_Uî_Domhaill.jpg|thumb|léaráid ealaíontóra, glóirithe<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20090218062753/http://www.irishstoryteller.com/redhugh.html|teideal=redhugh.html|údar=irishstoryteller.com/|dáta=2009-02-18|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-10}}</ref>|clé]] == Óige agus príosúnacht == Rugadh Aodh Rua sa bhliain [[1571]]. Mac le taoiseach [[Tír Chonaill|Thír Chonaill]], [[Aodh mac Mánusa Ó Dónaill]], ab ea é. [[Fionnuala Nic Dhónaill]] ''An Inghean Dubh'' a bhí ar a mháthair. Tógadh ar altramas é le Mac Suibhne, tiarna [[Fánaid|Fhánaid]] i dtuaisceart Thír Chonaill, i g[[Caisleán na dTuath]] (taobh istigh de [[Cuan na gCaorach|Chuan na gCaorach]]).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.heritageireland.ie/ga/antiarthuaisceart/caisleannadtuath/|teideal=Heritage Ireland: Caisleán na dTuath|dáta=2017-02-24|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-08-15|archivedate=2017-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170224055446/http://www.heritageireland.ie/ga/antiarthuaisceart/caisleannadtuath/}}</ref> Sa bhliain 1587, d'fhuadaigh Sir John Perrot é agus Aodh Rua cúig mbliana déag d'aois chun stop a chur le comhaontas idir Muintir Dhónaill agus Muintir Néill. Chuir Perrot [[long]] a bhí lán d'fhíon go [[Loch Súilí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anphoblacht.com/contents/14333|teideal=Aodh Rua Ó Domhnaill {{!}} An Phoblacht|work=www.anphoblacht.com|dátarochtana=2021-08-15}}</ref> Chuir an captaen teachtaireacht go Clann Mhic Suibhne go raibh fíon aige le díol agus go raibh fáilte rompu teacht ar bhord na loinge chun béile a bheith acu, agus an fíon a bhlaiseadh. Ghlac Chlann Mhic Shuibhne leis an gcuireadh, ach i ngan fhios dóibh, bhí slua de [[Saighdiúir|shaighdiúir]]í Sasanacha i bhfolach ar an m[[bád]].[[Íomhá:Dublin Castle (Dublin, Ireland) (8118149909).jpg|clé|mion|[[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisléain Bhaile Átha Ciiath]]]] Thuigeadar go tapaidh go rabhadar gafa, ach d'éirigh le Mac Suibhne saoirse gach duine a shocrú, trí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] a íoc thar a gceann, ach amháin saoirse Aodh Uí Dhomhnaill. Ba chuma cé mhéad airgid a bhí Muintir Uí Shuibhne sásta íoc as saoirse Aoidh, bhí sé soiléir nach nglacfadh na Sasanaigh le hairgead, agus gur fuadaíodh Aodh, a bhí mar aidhm ag na Sasanaigh ó thús. [[Íomhá:Military Road Laragh-Glenmalure.jpg|mion| [[An Láithreach]] go [[Gleann Molúra]] |clé]]Cuireadh Aodh i b[[príosún]] i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleáin Bhaile Átha Cliath]], i dtúr Birmingham. I dTír Chonaill, Bheartaigh a mháthair (an t-Iníon Dhubh) saoirse a mic a fháil agus Tír Chonaill a choimeád faoi smacht go dtí go mbeadh Aodh saor arís. D'éirigh le Aodh éalú ar feadh tamaill sa bhliain [[1590]], ach rug na Sasanaigh air. [[Íomhá:Gaelic Chieftain.jpg|mion|'An Taoiseach Gaelach', le Maurice Hannon (1999), ar an N4, gar do [[Mainistir na Búille|Mhainistir na Búille]], [[Contae Ros Comáin|Co Ros Comáin]]. Tharla [[Cath an Chorrshléibhe (1599)]] 2km ón áit seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2014/12/Caibidil-2a.pdf|teideal=Ealaín Phoiblí in Éirinn|údar=Foras na Gaeilge|dátarochtana=2021}}</ref>|clé]] Le cabhair ó [[Aodh Ó Néill]], d'éalaigh Aodh Rua arís i mí Eanáir sa bhliain [[1592]] in éineacht le beirt mhac le [[Seán Ó Néill]]. Sin an t-aon uair amháin a d'éirigh le héinne éalú ó Chaisleán Bhaile Átha Cliath. Bhí siad fuar fliuch agus iad caillte i [[Sliabh|sléibhte]] [[Cill Mhantáin|Chill Mhantáin]]. Fuair Art Ó Néill bás sna sléibhte agus bhí Aodh Rua i bponc ar feadh tamaill. Shroich sé an [[Dún|daingean]] a bhí ag [[Fiach MacAodha Ó Broin|Fiacha Mac Aodha Ó Broin]] i n[[Gleann Molúra]]. Dóite ag an [[sioc]], chaill Aodh Rua a [[Ordóg|orda coise]]. == Cogadh na Naoi mBliana == Nuair a d'fhill Aodh ar Chúige Uladh, d'éirigh a athair as mar thaoiseach. Tháinig Aodh i gceannas ar mhuintir Dhónaill agus ar [[Thír Chonaill]]. [[Íomhá:Castillo de Simancas 2.jpg|clé|mion|Castillo de Simancas]]Faoin mbliain 1594, bhí Aodh Óg Uí Dhomhnaill ina cheannaire ar na Gallóglaigh in aghaidh Shasana le linn Chogadh na Naoi mBliain. Comhghuaillithe ab ea é féin agus Aodh Ó Néill nuair a thosaigh [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]]. Sár i bhfad d'éirigh leis an dá Aodh smacht a fháil ar Uladh, agus ar Shligeach go luath i dhiaidh sin. Fuair siad an ceann is fearr ar na Sasanaigh ag cathanna ag Béal Átha na mBrioscaí, [[Cluain Tiobrad|Cluain Tiobraid]] agus sa Chorrshliabh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anphoblacht.com/contents/14333|teideal=Aodh Rua Ó Domhnaill {{!}} An Phoblacht|work=www.anphoblacht.com|dátarochtana=2021-08-15}}</ref> {{Main|Cath an Chorrshléibhe (1599)}} Sa bhliain 1601 tháinig a gcomhghuaillithe, na [[An Spáinn|Spáinnigh]], i dtír chun chabhrú leo, ach bhí siad rófhada ó dheas, i g[[Cionn tSáile]]. B'éigean do na hÉireannaigh dul go Cionn tSáile, ach buadh orthu ag [[Cath Chionn tSáile]]. == Oilithreacht, achainí chabhrach agus bás anabaí == Tháinig Aodh Rua Ó Domhnaill a dhéanamh creiche i dTuamhain i 1599 agus thóg leis cuid d’[[eallach]] an [[File|fhile]], Maoilín Óg.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1333|teideal=MAC BRUAIDEADHA, Maoilín Óg (?–1602)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2021-08-15}}</ref> D’impigh Maoilín air go dtiocfadh an fhilíocht saor ón gcreach agus tugadh an t-eallach ar ais dó. Chuir Maoilin i gcuimhne d’Aodh Rua i rann go raibh an chreach inghlactha i ndíoltas na hargana a rinne Ó Briain ar Aileach 400 bliain roimhe sin.<ref name=":0" /><ref>Tá an dán in Annála Ríoghachta Éireann faoin mbliain 1599 agus in Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill le Lughaidh Ó Cléirigh. </ref> D’fhág Aodh Éire tar éis na Nollag sa bhliain 1602.<ref>Mícheál de Barra: An Bóthar go Santiago. Cois Life 2007</ref> Chuaigh sé go dtí an Spáinn chun cabhair breise a fháil, is cosúil, chun achainí a iarradh ar Rí Pilib III cuidiú a thabhairt do na Taoisigh Ghaelacha a bhí ag troid in éadan na Sasanach. Tháinig sé i dtír in [[A Coruña]] na Gailíse agus fuair sé cuireadh castáil leis an rí i Valladolid, 450 ciliméadar soir ó dheas.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Feallmharú nó ionfhabhtú ba chúis le bás Aodha Rua i 1602?|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0109/1425671-feallmharu-no-ionfhabhtu-ceard-ba-chuis-le-bas-aodha-rua-i-1602/|date=2024-01-09|language=ga-IE|author=Breandán Delap / Nuacht RTÉ}}</ref> Thaistil Aodh agus a lucht coimhdeachta an an gCamino Francés soir go dtí Astorga. Bhí socrú déanta go bhfanfadh Aodh Rua i Mainistir Bheinidicteach San Martín Pinario. Sa bhaile seo freisin a chas Aodh Rua Ó Domhnaill ó dheas i dtreo [[Valladolid (cúige)|Valladolid]], agus cúirt an Rí, go gairid roimh a bhás. Ach níor éirigh leis a cheann scríbe a bhaint amach. Cailleadh é ar an 10 Meán Fómhair, 1602, i gCaisleán Simancas, 17 ciliméadar ó Valladolid. === Bás anabaí === Fuair Aodh bás i gcaisleán Simancas sa bhliain 1602 (10km soir ó Valladolid). Bhí sé 29 mbliana d'aois nuair a bhásaigh sé. Adhlacadh Aodh i Mainistir na bProinsiasach sa bPlaza Mayor i [[Valladolid]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/2.714/bowing-to-a-regal-past-1.1266878?mode=amp|teideal=Bowing to a regal past|work=www.irishtimes.com|dátarochtana=2021-08-15}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/news-and-media/press-releases/press-release-archive/2011/october/red-hugh-odonnell-honoured-in-valladoloid/|teideal=Memory of Red Hugh O’Donnell honoured in Valladoloid - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2021-08-15}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/world/2020/may/27/spanish-dig-closes-in-on-burial-site-of-irish-lord-red-hugh-odonnell|teideal=Spanish dig closes in on burial site of Irish lord Red Hugh O'Donnell|dáta=2020-05-27|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-09-10}}</ref> a thuairiscítear ar dtús sa Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill, le [[Lughaidh Ó Cléirigh]].<ref> {{Lua idirlín|url=https://celt.ucc.ie/published/G100080/text012.html|teideal=Part 12 of Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill|work=celt.ucc.ie|dátarochtana=2021-08-15}}</ref> Chuir Rí na Spáinne, Pilib III na Spáinne, ionradh eile ar Éirinn ar ceal nuair a chuala sé an nuacht. Tháinig a dheartháir [[Ruairí Ó Dónaill]] i gcomharbas air. === Conspóid === Cé gur dúradh ag an am gur mar thoradh ar ionfhabhtú ó phéist ribíneach (an [[plá bhúbónach]]) a bhásaigh Aodh Rua, síleann go leor daoine gur thug spiaire as Gaillimh, [[James Blake]], [[nimh]] dó.<ref>[http://global.britannica.com/biography/Hugh-Roe-ODonnell Britannica]{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Níl aon tuairisc ón am a thug le fios gur tháinig Blake ná aon strainséir eile i gcomhluadar Uí Dhomhnaill sula bhfuair sé bás. Lena chois sin, d'ainneoin amhras na Spáinneach faoi Blake, níor cúisíodh ná ciontaíodh riamh é sa chás. Mar sin de, maireann an mhistéir faoi bhás an taoisigh óig.<ref name=":1" /> === Cuimhneachán === Sa bhliain 1991, i gcaisleán Simancas, nochtadh leac chuimhneacháin ina onóir, ar a scríobhadh, "...fuair Aodh Rua Ó Domhnaill, Prionsa Thír Chonaill, bás sa Chaisleán seo i Simancas agus é ar a bhealach go Valladolid le cabhair mhíleata bhreise a lorg ar Rí Pilib III tar éis briseadh chath Chionn tSáile in Éirinn ar fhórsaí na Spáinne agus na hÉireann ag arm Shasana."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/opinion/letters/resting-place-of-red-hugh-1.494480|teideal=Resting-place of Red Hugh|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-08-15}}</ref> I mBealtaine na bliana 2022 theip ar thochailt a deineadh faoi bhun Banco de Santander i Valladolid (an áit ina meastar a cuireadh Aodh Rua) teacht ar thaisí phrionsa Thír Chonaill.<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Aodh Ó Néill]] * [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]] *[[Cath an Chorrshléibhe (1599)]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100080.html Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill, le Lughaidh Ó Cléirigh] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Donaill, Aodh Rua O}} [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1572]] [[Catagóir:Básanna i 1602]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] 0q8tlajwt1k2sk9eh7pbw0raay6o9y1 0 11273 1322463 1318135 2026-08-02T16:41:36Z Saighneánach 72809 Fix 1322463 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Rademon (First Kilmore) Non-subscribing Presbyterian Church - geograph.org.uk - 72821.jpg|mion|277x277px|Thóg an Eaglais Phreispitéireach seo i Ráth Deamáin sa bhliain 1787]] Áirítear '''Uilliam Mac Néill''' nó '''Liam Mac Néill''' ([[Béarla]]: '''''William Neilson''''') ar [[duine|dhuine]] de na scoláirí [[Preispitéireachas|Preispitéireacha]] ba cháiliúla i gCúige Uladh lena linn. Deirtear gur 15,000 a shiúil ina shochraid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1133|teideal=NEILSON, William (1774–1821)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2019-04-27}}</ref> Saolaíodh i Ráth Deamáin<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/66732?s=R%u00e1th+Deam%u00e1in|teideal=Ráth Deamáin/Rademan|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2019-04-27}}</ref>, [[An Chill Mhór (Contae an Dúin)|An Chill Mhór]] i g[[Contae an Dúin]] é ar an 12ú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain [[1774]]. Fuair sé bás i m[[Béal Feirste]] ar an [[26 Aibreán]] [[1821]]. == Luathshaol == [[Íomhá:Rademon Non-Subscribing Presbyterian church - geograph.org.uk - 740050.jpg|clé|mion]] B'iad a thuismitheoirí an tOirmhinneach Moses Neilson agus Catherine Welsh. [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] a bhí iontu, agus Moses ag freastal ar an bpobal Preispitéireach Gaeilge a bhí san áit ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=William Neilson DD MRIA (1774-1821)|url=https://www.jstor.org/stable/27729671|journal=Journal of the County Louth Archaeological and Historical Society|date=1989|issn=0070-1327|pages=20–28|volume=22|issue=1|doi=10.2307/27729671|author=Séamas Ó Saothraí}}</ref> Maidir leis an mháthair, ba de shliocht [[John Knox]] féin í. Bhí an Ghaeilge á labhairt ag uasal agus íseal, ag Gael agus Gall i gceantair Ráth Déamain san am, agus mura raibh sí le cluinstin sa bhaile ag Liam óg, is dócha gur fhoghlaim sé í ó bhunadh na háite. [[Íomhá:Two roads near Crossgar - geograph.org.uk - 1441125.jpg|mion|277x277px|bóthar i dtreo Ráth Deamáin ar dheis]] [[Íomhá:Glasgow -old- university.jpg|clé|mion|253x253px|[[Ollscoil Ghlaschú]]]] Cibé scéal é, d'iompaigh an Niallach amach ina fhoghlaimeoir maith [[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>cha, agus é ag tógáil na [[Laidin]]e go sciobtha. Bhí a athair ag múineadh na dteangacha Clasaiceacha do dhaltaí na háite, ach dealraíonn sé go bhfuair Liam a chuid Laidine ó oide eile, fear arbh ainm dó Pádraig Ó Loingsigh. Chuaigh Liam Mac Néill ag déanamh staidéir ar dhiagacht agus ar theangacha in [[Ollscoil Ghlaschú]]. Ní raibh ach 15 bliain d'aois aige is cosúil. Chaith sé dhá bliain in Ollscoil Ghlaschú agus ní dheachaigh chomh fada le céim ollscoile a bhaint amach. Nuair a tháinig an Niallach ar ais abhaile, chaith sé seal ag cabhrú lena athair ag [[múinteoir]]<nowiki/>eacht,.San am céanna, lean sé leis ag déanamh obair scolártha, agus d'fhoilsigh sé leabhar gramadaí Béarla do scoileanna [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]] a raibh an-ráchairt air. Bhí sé ag dréachtáil leabhar cleachtaidh d'fhoghlaimeoirí Sean-Ghréigise freisin. == Ministir == Ar an chéad lá is fiche de Mhí na Nollag, [[1796]], agus 22 bliain d'aois, fuair an Niallach oirniú an [[Sagart|Mhinistir]], le go bhféadfadh sé freastal ar phobal Preispitéireach [[Dún Dealgan|Dhún Dealgan]]. B'í an Ghaeilge teanga na bPreispitéireach áitiúil, agus ministir le Gaeilge de dhíth le haghaidh an phobail seo. [[Íomhá:Dundalk Presbyterian Church 2013 09 23.jpg|mion|Eaglais Phreispitéireach, Dún Dealgan, tógtha sa bhliain 1839]] Thug muintir Dhún Dealgan taithneamh don mhinistir óg, agus rinne sé féin a dhícheall le h[[oideachas]] a sholáthar dóibh. Chuir sé tús le scoil d'aos óg Dhún Dealgan, agus é féin ag múinteoireacht ansin. D'fháiltigh sé chuige daltaí ó gach creideamh, agus bhí tábhacht nár bheag lena scoil i stair oideachais na háite. Sa bhliain [[1804]], d'fhoilsigh Liam Mac Néill an leabhar ''Greek Exercises''. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, tháinig an leabhar cáiliúil úd ''Introduction to the Irish Language'' i gcló. Sé an leabhar seo a fhágann go bhfuil cuimhne ar an Niallach inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newsletter.co.uk/news/opinion/orangemen-in-the-past-had-no-problem-with-the-irish-language-1-7923103|teideal=Orangemen in the past had no problem with the Irish language|language=en|work=www.newsletter.co.uk|dátarochtana=2019-04-27|archivedate=2019-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190427125124/https://www.newsletter.co.uk/news/opinion/orangemen-in-the-past-had-no-problem-with-the-irish-language-1-7923103}}</ref><ref>‘The most important surviving authority for the Co. Down dialect of Irish’, a thug Séamus Ó Casaide air agus dúirt T.F. Ó Rathile freisin gurbh é an t-údar ba mhó é ar chanúint oirdheisceart Uladh. https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1133</ref> Cé gur fhéach an t-údar leis an gcanúint a sheachaint, d'fhág Gaeilge labhartha Chontae an Dúin an-sliocht ar an teanga a scríobh sé, agus mar sin, is é a ghráiméar Gaeilge an fhoinse eolais is flúirsí dá bhfuil againn inniu ar chaint na ndaoine i gContae an Dúin i dtús na [[19ú haois|naoú haoise déag.]] Sa bhliain [[1810]], arís, d'fhoilsigh sé téacsleabhar, nó "priméar", Gaeilge.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Léirmheasta Leabhar: Amharc ar leabhar na salm|url=http://dx.doi.org/10.2307/20551239|journal=Comhar|date=1962|issn=0010-2369|pages=26|volume=21|issue=4|doi=10.2307/20551239|author=An tAthair Benedicht, Athair Colmcille}}</ref>[[Íomhá:Royal irish Academy seal.png|mion|[[Acadamh Ríoga na hÉireann]]]] Bhí an-urraim ag a chuid comhscoláirí dó mar shaineolaí ar an [[Clasaicigh|litríocht Chlasaiceach]]. Thabhaigh a obair mar scoláire [[Sean-Ghréigis]]e an oiread clú dó is go ndearnadh ball [[Acadamh Ríoga na hÉireann|d'Acadamh Ríoga na hÉireann]] de, agus bhronn a eaglais céim an Mhodhnóra air. Sa bhliain 1818, d'éirigh an Niallach as oifig an Mhinistir i nDún Dealgan, toisc gur ceapadh é mar Ollamh leis an Litríocht Chlasaiceach in Institiúid Acadúil Bhéal Feirste. Ní raibh sé daite dó, áfach, mórán dul chun cinn a dhéanamh san obair seo, nó cailleadh é i gceann trí bliana. D’éag Liam Mac Néill um meán oíche 26-7 Aibreán 1821. Deirtear gur 15,000 a shiúil ina shochraid. Tá sé curtha i Ráth Deamain.[[Íomhá:Academical Institute, Belfast, Co. Antrim (25461208942).jpg|clé|mion|Institiúid Acadúil Bhéal Feirste (Royal Academical Institute) sa 20ú haois]] == Foinsí == * ''Presbyterians and the Irish language'' Roger Blaney (1996) Ulster Historical Foundation & Ultach Trust ISBN 0-901905-72-0 * ''An Ministir Gaelach: Uilliam Mac Néill (1774-1821)'' Ó Saothraí, S. (1992) Coiscéim, Baile Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=http://coisceim.ie/1992.html|teideal=Coiscéim 1992 Leabhair Gaeilge|work=coisceim.ie|dátarochtana=2019-04-27|archivedate=2019-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190928060142/http://www.coisceim.ie/1992.html}}</ref> *[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1133 Ainm.ie] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Neill, Liam Mac}} [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1774]] [[Catagóir:Básanna i 1821]] pnx5soy9ty68tygg9l72m01huwtgi5y 0 11331 1322416 1322282 2026-08-02T14:12:58Z Saighneánach 72809 Fix 1322416 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Fisic|Fisiceoir]] teoiriciúil [[An Bhriotáin|Briotanach]] ab ea '''Stephen Hawking''' ([[8 Eanáir]] [[1942]] – [[14 Márta]] [[2018]]). Bhí obair mhór déanta aige i réimse na [[cosmeolaíocht]]a agus maidir le h[[imtharraingt chandamach]]. Bhí sé aitheanta ag fisiceoirí mar shaineolaí ar na [[Dúpholl|dúphoill]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Brief History of Time|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Brief_History_of_Time&oldid=951641657|journal=Wikipedia|date=2020-04-18|language=en}}</ref> Chruthaigh sé go n-astaíonn dúphoill [[radaíocht]] (atá le brath ar threalamh speisialta eolaíochta).<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf|teideal=Nuachtlitir 270|údar=gaeilge.org.au|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200311044424/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf}}</ref> "Rí na Cruinne" an leasainm atá air. Bhain sé clú agus cáil amach i measc gnáthléitheoirí lena chuid [[leabhar]] faisnéise, go háirithe ''A Brief History of Time'' ("Gearrstair an Ama"). Is leabhar cliste é, a leagann a chuid teoiricí amach ar bhealach simplí intuigthe don léitheoir. Bhí staidéar déanta aige ar thús na cruinne, agus ar an tionchar a n-imreoidh an fhisic chandamach ar a cinniúint. Cé go raibh an t-uafás gradam faighte aige, ar nós Bonn Albert Einstein 1979, Ord Impireacht na Breataine (Ceannasaí) 1982, Duais Wolf san Fhisic 1988, Gradam Phrionsa Asturias (1989), Gradam Eolaíochta an Phobail (2006) agus Bonn Uachtaráin na Saoirse (2009), ní raibh [[duais Nobel]] bronnta air. ==Luathshaol== Rugadh Hawking ar an 8 Eanáir 1942, in [[Oxford]] i [[Sasana]] (300 bliain go baileach i ndiaidh bás [[Galileo Galilei|Galileo]]). Frank agus Isobel is ainm dá thuistí. Bhuail siad le chéile roimh thús an [[Dara Cogadh Domhanda]], agus bhog siad ó [[Londain]] go hOxford ar mhaithe le sábháilteacht ón [[Luftwaffe]]. In ainneoin ganntanas airgid, d'fhreastail siad beirt ar [[Ollscoil Oxford]]. Rinne Frank staidéar ar [[leigheas]], agus rinne Isobel staidéar ar [[fealsúnacht|fhealsúnacht]], ar [[polaitíocht|pholaitíocht]] agus ar [[eacnamaíocht]]. Rugadh Stephen don lánúin ar dtús. Ansin bhí beirt iníon acu, Philippa agus Mary, agus d'uchtaigh siad Edward sa bhliain 1956. De réir dealraimh, clann corr aisteach ab ea iad. Chuir Frank agus Isobel an-bhéim ar [[oideachas]], ach níor thaitin an [[Bunscoil|bhunscoil]] mórán le Hawking. Ní raibh a ghráid thar mholadh beirte go dtí go raibh sé ina dhéagóir. B'ansin a bhuail sé le Dikran Tahta, [[múinteoir]] [[Matamaitic|mata]] a thug spreagadh dó, agus thosaigh sé ag léiriú an-chumas sa mhata agus sna hábhair eolaíochta. "Einstein" an leasainm a chuir a chomhscoláirí air. === Ollscoil === Dé réir a chéile, shantaigh Hawking staidéar a dhéanamh ar mhata san [[ollscoil]], ach ba mhian lena athair go ndéanfadh sé staidéar ar [[Míochaine|leigheas]]. Ní raibh cúrsa mata ar fáil in Ollscoil Oxford ag an am áfach, agus mar sin, shocraigh Stephen cúrsa a dhéanamh san [[Fisic|fhisic]] agus sa [[Ceimic|cheimic]]. Bronnadh scoláireacht air, tar éis dó beagnach marcanna iomlána a fháil sa scrúdú fisice i mí an Mhárta 1959. [[Íomhá:Stephen Hawking introduction slide of lecture at Hebrew University of Jerusalem 14-12-2006.jpg|mion| Leabhar |clé]] Bhí uaigneas, cumha agus leadrán ar Stephen agus é sa chéad bhliain in Ollscoil Oxford. Cheap sé go raibh an t-ábhar acadúil i bhfad róshimplí. Chun cuidiú leis buaileadh le cairde nua, fuair sé áit mar [[liagóir]] (coxswain) ar fhoireann [[rámhaíocht]]<nowiki/>a na hollscoile. Spórt tábhachtach comórtasach ab ea é, agus d'éirigh sé cairdiúil le cuid mhór daoine mar gheall ar a áit ar an bhfoireann. Bhain míbhuntáistí leis sin áfach, mar b'iomaí uair a bhí sé buartha go gcuirfeadh an traenáil (sé huaire sa tseachtain) isteach ar a chuid staidéar. Ní raibh sé mícheart. Níor chaith sé ach míle uair ag staidéar taobh istigh de thrí bhliain a fhochéime, agus bhí an-imní air an oíche roimh an scrúdú deireanach. Lá na scrúduithe, níor bhac sé le ceisteanna a bhí ag iarraidh freagraí fíorasacha, ach leis na ceisteanna teoirice fisice amháin. Rogha dhainséarach é seo, mar shantaigh sé staidéar a dhéanamh ar an g[[cosmeolaíocht]] in [[Ollscoil Cambridge]], agus bhí céim céad onóracha uaidh mar choinníoll iontrála. Nuair a tháinig na torthaí amach, bhí a mharcanna díreach idir céim céad onóracha agus céim dara honóracha. Bhí air Viva (scrúdú cainte) a dhéanamh, rud a chuir an-imní air, mar chreid sé go raibh sé ina mhac léinn achrannach leisciúil, i súile a léachtóirí. Sa Viva, cuireadh ceist air faoina chuid pleananna don todhchaí agus d’fhreagair sé: “Má thugann sibh céim céad onóracha dom, rachaidh mé go Cambridge. Má fhaighim céim dara honóracha, fanfaidh mé in Oxford. Mar sin, ceapaim go dtabharfaidh sibh céim céad onóracha dom.“ Bhí a fhios ag na scrúdaitheoirí go raibh siad ag plé le duine a bhí i bhfad níos acadúla ná iadsan, agus i ndiaidh dó céim céad onóracha a fháil, chuir sé tús lena chuid staidéir iarchéime i Halla na Tríonóide, Cambridge i mí Mheáin Fhómhair 1962. Bliain dheacair ab ea 1963 do Hawking áfach. Ar dtús, bhí díomá air go raibh sé ag obair leis an gcosmeolaí Dennis William Sciama, in ionad an réalteolaí cháiliúil [[Frederick Hoyle|Fred Hoyle]]. Ní raibh Stephen sásta lena chuid thraenáil sa Mhata ach oiread. Ní leor é dá chuid oibre sa chosmeolaíocht nó sa choibhneasacht ghinearálta. Ach, dáiríre, b’shin an chloch ba lú ar a phaidrín. [[Íomhá:Bekenstein–Hawking entropy formula.png|mion|hipitéis eantrópachta Bekenstein–Hawking|clé]] == Galar néarón luadrach == Thosaigh a chuid sláinte ag trá. D’éirigh sé an-chiotach, bhí deacrachtaí aige agus é ag rámhaíocht, tháinig mungailt ina chuid cainte agus uair amháin, thit sé síos staighre san ollscoil ag buaileadh a cheann go dona. An Nollaig sin, thóg a mhuintir chuig an dochtúir é, agus cuireadh tús le himscrúduithe leighis. Agus é aon bhliain is fiche d'aois, fuarthas amach go raibh [[galar néarón luadrach]] air. Dúradh leis nach mbeadh níos mó ná dhá bhliain fágtha aige ar an saol seo. Thit Hawking isteach in umar na haimléise, agus ag am amháin, bhí sé ar tí stop a chur lena chuid staidéar. Ach níor mhair an fhéintrua. San ospidéal, chonaic sé buachaill óg ag fáil bháis ó [[leoicéime]], agus gan mhoill, tháinig athrú intinne air<ref>Dúirt sé: “It is a waste of time to be angry about my disability. One has to get on with life and I haven't done badly. People won't have time for you if you are always angry or complaining.”</ref>. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, bhí sé pósta, bhí tráchtaireacht scríofa aige ar dhúphoill, bhí Ph.D bainte amach aige agus bhí post faighte aige mar léachtóir i gCambridge. == Pósadh == [[Íomhá:Microquasar GRO J1655-40.jpg|mion|Taispeánann an pictiúr seo déréalta atá comhdhéanta as gnáth[[réalta]] agus [[dúpholl]]. |clé]] Cara le deirfiúr Hawking ba ea Jane Wilde. Bhuail sí le Stephen den chéad uair ag cóisir [[Oíche Chinn Bliana|Chinn Bliana]] i 1962, agus tamall ina dhiaidh sin, thosaigh siad ag siúl amach le chéile. Chuidigh sí go mór leis nuair a bhuaileadh tinn é, agus i mí Dheireadh Fómhair 1964, bhí siad idir dáil agus pósadh. Dúirt Hawking féin gur thug an cleamhnas dóchas sa saol dó, agus pósadh iad ar an 14ú Iúil 1965. Rugadh mac dóibh, Robert, sa bhliain 1967, tháinig Lucy ar an saol sa bhliain 1970, agus saolaíodh Timothy sa bhliain 1979. Fuair Hawking post in [[Pasadena, California|Pasadena]], [[California]] sa bhliain 1974. Faoin am seo, bhí sé i gcathaoir rotha. Ní raibh sé in ann scríobh níos mó. Bhí an t-uafás brú ar Jane mar gheall ar chúram na bpáistí agus a fhir chéile. Ba mhian léi cuireadh a thabhairt do mhac léinn iarchéime teacht chun cónaí leo chun cabhrú le cúram Stephen. D’aontaigh sé glacadh leis seo. Bernard Carr a rinne an post seo ar dtús, agus Don Page an dara duine, ar theacht abhaile dóibh ó Pasadena. Bhí níos mó ama ag Jane di féin ansin, agus thosaigh sí ag canadh i gcór áitiúil. I mí na Nollag 1977, bhuail sí leis an orgánaí Jonathan Hellyer Jones, agus d’éirigh sé an-chairdiúil léi agus lena clann. Deich mbliana níos déanaí, bhí Jane agus Jonathan i ngrá le chéile. De réir dealraimh, ghlac Stephen Hawking leis seo agus bhí sé tuisceanach faoi, ar choinníoll go leanfadh sí ar aghaidh ag taispeáint cion agus grá dó freisin. Ní raibh sé i gceist ag Jane nó ag Hellyer Jones an teaghlach a bhriseadh suas áfach, agus ar feadh na mblianta, ní raibh eatarthu ach grá platónach. Ag deireadh na [[1970idí|seachtóidí]], tháinig meath ollmhór ar chumas cainte Stephen. Níor thuig ach a chlann agus a bhuanchairde é. D’aistrigh siad a chuid focail do dhaoine eile, agus bhí frustrachas orthu go léir. Thart fán am sin, thosaigh Stephen agus Jane ag smaoineamh ar fheachtas a chur ar bun do dhaoine faoi m [[Íomhá:Physicist Stephen Hawking in Zero Gravity NASA.jpg|mion|2007: domhantarraingt [[Nialas domhantarraingthe|nialais]]|clé]] híchumas. Ach ní raibh croí Stephen istigh sa sórt oibre seo. Bhí sé i gcónaí ag iarraidh deighilt a chur idir é féin agus a chuid deacrachtaí fisiceacha.[[Íomhá:Stephen Hawking and Clintons in White House March 5, 1998 (01).png|clé|mion|Elaine Mason, Hawking agus na Clinton, 1998]]I lár na h[[1980idí|ochtóidí]], tháinig droch[[niúmóine]] air. Bhí sé i mbaol a bháis, agus ag am amháin, moladh do Jane deireadh a chur lena thacaíocht beatha. Dhiúltaigh sí, agus rinneadh [[traicéastóime]] air. Chiallaigh sin nach mbeadh Stephen in ann labhairt go deo arís agus go mbeadh buanchúram uathu. Fostaíodh banaltraí do na trí sheal oibre sa ló a bhí de dhíth. Elaine Mason an t-ainm a bhí ar dhuine acu. Chun cumarsáid a dhéanamh, bhí ar Stephen a mhalaí a ardú chun litreacha ón [[aibítir]] a roghnú ó chárta liteartha. Ach ansin, d’úsáid sé clár ríomhaire dar teideal an "Equalizer" a fuair sé ó Walt Woltosz. Ó shin i leith úsáideann sé cnaipe ar a chathaoir rotha, chun frásaí, focail, nó litreacha a roghnú ó stóras 2500–3000 atá réamhscanta. Saor ó bheith ag brath ar dhaoine chun labhairt dó, dúirt Hawking: "I can communicate better now than before I lost my voice." Leis an modh cumarsáide seo, bhí Stephen in ann léachtaí a ullmhú roimh ré. Ach bhí fadhbanna eile le sárú aige ansin. == 1990idí: Colscaradh == D’eascair an-choimhlint idir Jane agus Stephen. Leis na banaltraí agus na cúntóirí uilig ina teach, bhí an easpa príobháideachais ag cur isteach go mór ar Jane. Bhí clú agus cáil ar Hawking, agus in agallamh amháin, rinne Jane cur síos ar a ról sa phósadh mar ‘an duine a n-inseodh do Stephen nach Dia é.’ Bhí tuairimí an-difriúil ag an mbeirt faoi chúrsaí reiligiúin freisin. Bhí creidimh láidir Críostúil ag Jane, ach ní raibh ag Stephen, rud a chruthaigh teannas sa ghaol eatarthu. D'admhaigh sé go poiblí gur [[An tAindiachas|aindiachaí]] ba ea é<ref>ag rá: "We are each free to believe what we want and it is my view that the simplest explanation is there is no God. No one created the universe and no one directs our fate. This leads me to a profound realization. There is probably no heaven, and no afterlife either. We have this one life to appreciate the grand design of the universe, and for that, I am extremely grateful."</ref>. Ag deireadh [[1980idí|na 1980idí]], bhí dlúthchairdeas tar éis fás idir Stephen agus Elaine Mason, banaltra dá chuid. Chuir a pearsantacht, a ceanndánacht agus a cosantacht imní mhór ar chlann agus ar chairde Hawking, ach níor éist Stephen leo. I mí Feabhra 1990, d’inis Stephen do Jane go raibh sé ag [[Colscaradh|scaradh]] uaithi, chun a bheith le Mason. D’fhág sé teach a mhuintire, agus tar éis dó colscaradh a fháil ó Jane sa bhliain 1995, phós sé Mason, ag rá "It's wonderful—I have married the woman I love." Chuir an pósadh seo brón agus uaigneas ar [[Teaghlach|theaghlach]] Stephen, a mhothaigh díbeartha agus imeallaithe uaidh. Tháinig an imní orthu, go háirithe sna blianta ag tús na mílaoise, nuair a chreid siad féin agus a fhoireann leighis go raibh sé ag fulaingt de bharr mí-úsáid chorpartha. Chuaigh na póilíní i mbun fiosrúcháin, ach chuir Hawking stop leo, agus dúnadh an Cháisc nuair a dhiúltaigh Stephen ráiteas a thabhairt nó gearán dhéanamh. Go ciúin sa bhliain 2006, fuair Stephen colscaradh ó Mason, agus d’athbhunaigh sé an dlúthghaol le Jane, lena pháistí agus lena gharpháistí. == 2000idí == Sa bhliain 2005, tháinig meath níos measa ar shláinte Hawking. B’iomaí uair nach raibh sé ábalta análú i gceart. Bhí aerálaí uaidh go minic, agus chaith sé go leor tréimhse difriúla san ospidéal. D’éirigh rudaí níos measa fós nuair a chaill sé cumhacht a mhéara. [[Íomhá:Champkins-Hawking-Light.gif|mion|"Black Hole Light" ag Mark Champkins, bronntanas do Stephen Hawking|clé]]Ach lean sé ar aghaidh go cróga misniúil agus thosaigh sé ag úsáid matán ina leiceann chun cumarsáid a dhéanamh tríd an ríomhaire. Ní raibh sé in ann ach focal amháin sa nóiméad a chur in iúl áfach. Leis seo, bhí dainséar ann go dtiocfadh bréagchóma nó siondróim iniata air. Mar sin, d’oibrigh Hawking le saineolaithe agus le taighdeoirí ar chórais nua a n-aistreoidh patrúin a inchinne nó a ghothaí gnúise go focail. Bhí dul chun cinn mór déanta aige le h[[Intel]], agus cruthaíodh an aip ‘Swiftkey’ dó, a chabhraíonn leis agus le daoine eile atá ag fulaingt ó [[Pairilis|Phairilis]]. [[Íomhá:Stephen Hawking and Lucy Hawking.jpg|mion|Stephen agus Lucy Hawking, 2009|clé]]Bhí sé mar mhaoirseoir do 39 mac léinn PhD. D’éirigh sé as a phost mar Ollamh Lucasian an Mhata sa bhliain 2009 (post a bhí ag [[Isaac Newton]] tráth). D'fhan sé ag obair i gCambridge mar stiúrthóir taighde i réimse an Mhata Fheidhmigh agus na Fisice Teoirice. == Taighde agus Tuairimí == Pléann a thaighde le [[cosmeolaíocht]], teoiric na h[[Ollphléasc|Ollphléisce]] mar bhunús na [[An Chruinne|Cruinne]], [[Dúpholl|dúphoill]], agus [[Singilteacht|singilteachtaí]]<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. I measc a chuid leabhar tá : [[Íomhá:Stephen Hawking 2013.png|mion|2013|clé]] * A Brief History of Time (Stair Ghearr an Ama, 1988), * The Universe in a Nutshell (An Chruinne i mBeagán Focal, 2002) agus * A Briefer History of Time (Stair Níos Giorra an Ama, 2005). => '''Féach freisin: [[radaíocht Hawking]]''' (Saghas radaíochta a réamhinis Stephen Hawking i 1 974 go n-astódh dúphoill go leanúnach.) === Tuairimí === Bhí go leor tuairimí aige faoi chúrsaí polaitiúla freisin. Tugann sé tacaíocht do Pháirtí an Lucht Oibre, agus vótáil sé d’Al Gore i dtoghchán 2000. [[Íomhá:Stephen hawking and lucy hawking nasa 2008.jpg|mion|Lucy Hawking, a iníon, ag tabhairt Stephen Hawking i láthair ag léacht ag [[NASA]]|clé]]D’ainmnigh sé ‘coir chogaidh’ ar ionradh na hIaráice sa bhliain 2003. Rinne sé baghcat ar chomhdháil in Iosrael mar gheall ar pholasaithe Iosrael i leith muintir na Palaistíne. Chuaigh sé i mbun feachtais ar son dí-armáil núicléach. Léirigh sé tacaíocht do thaighde gaschille agus do chúram sláinte uilíoch. Impíonn sé ar Rialtais dhomhanda dul i ngleic le hathrú aeráide. I mí Mheáin Fhómhair 2013, thug sé tacaíocht do dhaoine a bhí ag troid ar son reachtaíochta i leith féinmharaithe cuidithe do dhaoine le tinneas foirceanta. Sa bhliain 2014, vótáil sé in aghaidh neamhspleáchas na hAlban sa reifreann. Sna [[1990idí|nóchaidí]], faoi dheireadh, ghlac Hawking ról mar eiseamláir do dhaoine faoi mhíchumas. Thug sé go leor léachtaí agus ghlac sé páirt i neart gníomhaíocht tiomsaithe airgid. Chun dúil an phobail a mhúscailt sa spáseitilt, agus chun fiúntas daoine faoi mhíchumas a léiriú, sa bhliain 2007, rinne sé eitilt domhaintharraingt nialais i "Vomit Comet". I mí Lúnasa 2012, D’aithris Hawking an phíosa "Enlightenment" i searmanas oscailte Chluichí Parailimpeacha an tSamhraidh. D’eisíodh scannán [[Beathaisnéis|dírbheathaisnéiseach]] Hawking sa bhliain 2013. Ghlac sé le dúshlán an bhuicéid oighir i mí Lúnasa 2014 chun feasacht faoi Ghalar néarón luadrach a chur chun tosaigh agus chun airgead a bhailiú le haghaidh tuilleadh [[taighde]]. Mar gheall ar an [[niúmóine]] a bhí air i 2013, caitheadh an t-oighear ar a pháistí ina áit. Bhí ról ag Stephen in eipeasóid Star Trek: The Next Generation sa bhliain 1993. Úsáideadh a ghuth sintéiseoir san amhrán "Keep Talking" le Pink Floyd, agus arís eile sa bhliain 1999 in eipeasóid The Simpsons. Tá sé le feiceáil i go leor clár faisnéise faoina shaol féin, ar nós: * The Real Stephen Hawking (2001) * Stephen Hawking: Profile (2002), * Hawking (2004), * agus an tsraith Stephen Hawking, Master of the Universe (2008) [[File:Stephen_Hawking_in_Stockholm,_2015.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stephen_Hawking_in_Stockholm,_2015.jpg|clé|mion|Léacht, Stockholm Waterfront congress, 24 Lúnasa 2015]]Bhí Hawking le feiceáil mar aoi sa chlár Futurama agus The Big Bang Theory. [[Íomhá:Web Summit 2017 - Opening Night SD5 8476 (38164890096).jpg|mion|2017|clé]]Bhí ról aige i bhfógraí teilifíse chomh maith, ag fógairt cathaoireacha rotha, National Savings, British Telecom, Specsavers, Egg Banking, agus Go Compare. Mar gheall ar mhéid na cruinne, is dóigh leis go bhfuil seans maith ann go maireann neacha neamhshaolta, ach creideann sé gur chóir dúinn teagmháil leo a sheachaint. Measann sé freisin go mbeidh ról nach beag ag intleacht shaorga i gcinniúint an chine dhaonna a stiúradh, san am atá romhainn, ach gur chóir dúinn a bheith iontach cúramach ar fad leis. Ceapann sé go bhfuil an domhan i mbaol, mar gheall ar ‘cogadh tobann núicléach, [[víreas]] atá cruthaithe ag innealtóireacht ghéiniteach, nó contúirt eile nár smaoinigh muid air go fóill.’ Bhí Stephen buartha faoina todhchaí, gan aon agó. Sa bhliain 2006, chuir sé ceist oscailte ar an Idirlíon, "In a world that is in chaos politically, socially and environmentally, how can the human race sustain another 100 years?" Mí níos déanaí, b’é seo an freagra a thug sé: "I don’t know the answer. That is why I asked the question, to get people to think about it, and to be aware of the dangers we now face." Chreid sé go raibh an spáseitilt agus coilíniú sa spás riachtanach chun cinniúnt an chine dhaonna a chinntiú<ref>“I don't think the human race will survive the next thousand years, unless we spread into space. There are too many accidents that can befall life on a single planet. But I'm an optimist. We will reach out to the stars.”</ref>. == Oidhreacht == [[Bás|D'éag]] Hawkins ar an 14 Márta 2018 i g[[Cambridge]]. Fuair sé bás suaimhneach de réir a mhuintire, gan aon mhionsonraí a thabhairt faoi.<ref name="NYT.Death">{{cite news |work=[[The New York Times]] |date=14 March 2018 |first=Dennis |last=Overbye |teideal=Stephen Hawking, Who Examined the Universe and Explained Black Holes, Dies at 76 |accessdate=14 March 2018 |url=https://www.nytimes.com/2018/03/14/obituaries/stephen-hawking-dead.html}}</ref> Tá sé deacair cur síos a dhéanamh ar an méid oibre a bhí déanta ag Hawkins ina shaol an méid leabhair, aistí agus tráchtaireachtaí atá scríofa aige an méid díospóireachtaí a bhí aige le heolaithe eile an méid léachtaí atá tugtha aige an méid taistil atá déanta aige nó an méid gradam a bhí buaite aige. Ach ba shaoi gan aon agó é. Bhí meas mór tuillte aige mar gheall ar a acadúlacht agus a meon láidir ceanndána, a sháraíonn deacrachtaí a bhrisfeadh an gnáthdhuine. Is iomaí [[foirgneamh]] atá ainmnithe in ómós dó,[[Íomhá:BH-no-escape-1.svg|mion|333x333px|Hawking, Stephen W.; George Ellis (1973) The large scale structure of space-time, Cambridge University Press, p. 152 ISBN: 0-521-09906-4. OCLC: 16002677. )]] == Naisc sheachtracha == *[http://www.newscientist.com/article/mg21328460.500-stephen-hawking-at-70-exclusive-interview.htm#.VOOT_9E5DzA "Stephen Hawking at 70: Exclusive Interview". ''New Scientist''. 4 Eanáir 2012, arna rochtain ar 17 Feabhra 2015] *As Gaeilge: [https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf Gaeilge.org.au - Nuachtlitir 270] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311044424/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl270.pdf |date=2020-03-11 }} == Tagairtí == {{reflist}} * {{DEFAULTSORT:Hawking, Stephen}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1942]] [[Catagóir:Básanna in 2018]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine le galar néarón luadrach]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] nejtryu4d4q1s0uuky365bhzvvndhhl 0 11581 1322510 1233841 2026-08-02T21:31:49Z TGcoa 21229 1322510 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Aerlíne is ea '''Aer Lingus,''' cuid de Grúpa IAG inniu. Tá an t-ainm branda díorthaithe ón bhfocal "Aer Loingeas". Leagan [[An Béarla|Béarlaithe]] is ea an t-ainm sin de leagan na Gaeilge, ''Aerloingeas''. Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]], agus bhí 41 [[aerárthach]] den déantús [[Airbus]] ann (sa bhliain 2010) ag taisteal chuig [[an Eoraip]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] agus Tuaisceart na h[[An Afraic|Afraice]]. [[Íomhá:Aer.lingus.a320-200.ei-dea.may06.arp.jpg|clé|mion|Airbus A320-200 de chuid Aer Lingus.|220x220px]] == Rialachas == Is cuid den grúpa IAG (IAirGroup.com) Aer Lingus inniu. Roimh 2007, bhí 85% den gcomhlacht faoi úinéireacht an [[Rialtas|Rialtais]]. Cuireadh an comhlacht i Stocmhalartán na hÉireann agus Stocmhalartán Londain ar an [[2 Deireadh Fómhair]] [[2006]]. Ag an am, bhí fós 28% den aerlíne faoi úinéireacht [[Rialtais na hÉireann]]. Díoladh an chuid seo dom grúpa IAG sa bhliain 2016. === An Tairiscint Táthcheangail ar Aer Lingus === Rinne [[Ryanair]] iarracht a dhéanamh chun [[Aer Lingus]] a cheannach faoi dhó, i 2006 agus 2008, ach theip orthu an dá uair. Sa bhliain 2006 rinne an Ryanair tairiscint táthcheangail ar 1.48 mórmhilliún euro ag iarraidh Aer Lingus a cheannach. Dúirt Micheal O'Leary, príomhoifigeach feidhmiúcháin an Ryanair, gur "aiméar gan a leithéid" a bhí ann le gnólacht eitleoireachta Éireannach amháin a chur ar bun a d'iompródh breis agus leathchéad milliún paisinéir in aghaidh na bliana. Rinne Aer Lingus comhlúthacht ar Stocmhalartán na hÉireann ar an 2 Deireadh Fómhair 2006, i ndiaidh do Rialtas na hÉireann an cinneadh a ghlacadh go ndíolfaí breis is leath den bhun 85.1 % a bhí ag an Stát sa chomhlacht. Choinnigh lucht oibre an chomhlachta an bun a bhí acusan ann, is é sin, 15 %. Ar dtús bhí na scaireanna ag dul €2.20 an ceann, ionas gur luacháladh an comhlacht ar 1.13 mórmhilliún euro ar fad. Chuir Ryanair in iúl go raibh sé tar éis bun 16 % a cheannach in Aer Lingus, agus go raibh sé ag tairiscint €2.80 an ceann ar na scaireanna a bhí fágtha. Ar an lá céanna, dhiúltaigh Aer Lingus don tairiscint táthcheangail, ó bhí sí ag teacht salach uirthi féin. Bhí 47 % de scaireanna an chomhlachta ag an Stát, ag iontaobhas úinéireachta an lucht oibre agus ag slánaonaid eile nach raibh sásta glacadh le tairiscint an Ryanair. Thairis sin, bhí seilbh ar 4 % eile ag [[Banc na hÉireann]] agus ag Bainc-Aontas Éireann, nach raibh an chuma orthu go mbeidís sásta a gcuid a dhíol leis an Ryanair. Mar sin, thit an tóin as an tairiscint táthcheangail. [[Íomhá:Aer Lingus Building, Dublin Airport, County Dublin, Ireland - August 2014.jpg|thumb|Ceanncheathrú na haerlíne|220x220px]] [[Íomhá:EI-ABI DH.84 Dragon Aer Lingus Historic MAN 05AUG00 (6812512275).jpg|mion|"Iolar", EI-ABI DH.84 Dragon Aer Lingus|220x220px]] [[Íomhá:Ryanair (EI-CCW), Dublin, July 1993.jpg|mion|Aer Lingus agus Ryanair, 1993|220x220px]] [[Íomhá:E4411-Ryanair-planes-in-Dublin.jpg|mion|Aer Lingus agus Ryanair, 2007|220x220px]] == Oibríochtaí == B'ábhar conspóide é in [[Éirinn]] (go háirithe san iardheisceart) nuair a d'fhógair Aer Lingus i mí Lúnasa, 2007, go raibh sé ag bogadh a chuid [[Eitil|eitilt]]í idir [[Aerfort na Sionainne]] agus [[Aerfort Londain-Heathrow|Aerfort Heathrow]] i [[Londain]] go dtí [[Aerfort Idirnáisiúnta Bhéal Feirste]], áit atá siad ag bunú mol nua don aerlíne. I mí Aibreáin 2009 thosaigh Aer Lingus ag eitilt chuig Heathrow ó Aerfort na Sionainne arís de bharr mórán conspóide. In Aibreán 2009 bhunaigh Aer Lingus a chéad bhunáit taobh amuigh d'oileáin na hÉireann in [[Aerfort Londain-Gatwick|Aerfort Gatwick]] i Londain. Is ball é Aer Lingus den chomhaontas aerlínte Oneworld. D'fhág sé é sin ar [[1 Aibreán]] 2007 <ref>{{Lua idirlín |url=http://www.unison.ie/business/stories.php3?ca=80&si=1622439 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-12-22 |archivedate=2007-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312210302/http://www.unison.ie/business/stories.php3?ca=80&si=1622439 }}</ref>. Sa bhliain 2016, mar chuid den grúpa IAG, is ball é arís<ref>https://www.aerlingus.com/aerclub/</ref>. ==Stair== * [[15 Aibreán]] 1936 - Bunaíodh Aer Lingus * [[27 Bealtaine]] 1936 - Céad eitilt Aer Lingus Sna [[1970idí]], bhí Tony Ryan ina fheidhmeannach de chuid an Aer Lingus. Ansin bhí ann sé páirteach i mbunú an chomhlachta úd Guinness Peat Aviation i 1975, agus bhunaigh sé Ryanair sa bhliain 1985. Bhí Ryanair ag eitilt idir [[Aerfort Gatwick]] i [[Londain]] agus [[Aerfort Phort Láirge]] in Éirinn, agus an comhlacht ag iarraidh dé-oplacht (monaplacht dhéroinnte) an Aer Lingus agus na [[British Airways|mBritish Airways]] a bhriseadh sa trácht eitilte idir an [[Ríocht Aontaithe]] agus [[Poblacht na hÉireann]]. Sna [[1990idí]], bhí an eitlíocht leathliobrálaithe ag [[An tAontas Eorpach|an Aontas Eorpach]]: go bunúsach, bhí cead agat freastal ar aerchúrsa idir dhá bhallstát má fuair comhlacht faomhadh aon cheann acu. San [[am]] seo, ní raibh [[rialtas|údaráis]] na hÉireann sásta cead a thabhairt don Ryanair, ó bhí siad ag iarraidh Aer Lingus a chosaint ar iomaíocht. Ach bhí [[rialtas]] [[Margaret Thatcher]] i gceannas ar an [[Ríocht Aontaithe]], agus saoirse an mhargaidh á chur chun cinn acu ar chúiseanna idé-eolaíochta. Mar sin, cheadaigh an Ríocht Aontaithe don Ryanair cúrsaí nua a eitilt, agus bhí iomaíocht i ndáiríre ann do Aer Lingus. Sa bhliain 2015, cheannaigh [[British Airways]] an aerlíne Éireannach chun [[barainneachtaí scála]] a chruthú agus acmhainní a tharraingt le chéile ==Timpistí== * [[10 Eanáir]] [[1952]]. An chéad timpiste eitleáin ag ''Aer Lingus''. Maraíodh 20 i dtimpiste sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]. * [[24 Márta]] [[1968]]. [[Bás]]aíodh 61 duine nuair a thit Eitilt 712 de chuid Aer Lingus in aice leis an [[An Tuscar|Tuscar]] i g[[Contae Loch Garman]]. == Pearsanra  == Is é Stephen Kavanagh ceannaire Aer Lingus i 2017, agus tá Willie Walsh (IAG) ina chathaoirleach an bhoird. == Naisc sheachtracha == * [http://www.aerlingus.com/ Aer Lingus] - aerlingus.com * [http://www.iairgroup.com/ IAG - iairgroup.com] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aerlínte Éireannacha]] 84yq9nqsna9aiomfpi74rjells8xbff 1322513 1322510 2026-08-02T22:08:33Z TGcoa 21229 1322513 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Aerlíne is ea '''Aer Lingus,''' cuid de Ghrúpa IAG (British Airways, Iberia, srl) inniu. Tá an t-ainm branda díorthaithe ón bhfocal "Aer Loingeas". Leagan [[An Béarla|Béarlaithe]] is ea an t-ainm sin de leagan na Gaeilge, ''Aerloingeas''. Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]], agus bhí 41 [[aerárthach]] de dhéantús [[Airbus]] ann (sa bhliain 2010) ag taisteal chuig [[an Eoraip]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] agus Tuaisceart na h[[An Afraic|Afraice]]. [[Íomhá:Aer.lingus.a320-200.ei-dea.may06.arp.jpg|clé|mion|Airbus A320-200 de chuid Aer Lingus.|220x220px]] == Rialachas == Roimh 2006, bhí 85% den gcomhlacht faoi úinéireacht an [[Rialtas|Rialtais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://aviationstrategy.aero/newsletter/Nov-1999/7/Aer-Lingus:Flying-Celtic-Tiger#:~:text=At%20the%20start%20of%20the%201990s%20the,with%20low%20cost%20airlines%20such%20as%20Ryanair.|teideal=Aviation Strategy - Aer Lingus: Flying Celtic Tiger|work=aviationstrategy.aero|dátarochtana=2026-08-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://businessmodelcanvastemplate.com/blogs/owners/aer-lingus-who-owns|teideal=Who Owns Aer Lingus Company?|údar=businessmodelcanvastemplate|dáta=2026-03-17|language=en|work=Business Model Canvas Research|dátarochtana=2026-08-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://scispace.com/pdf/the-strategic-evolution-of-aer-lingus-from-a-full-service-1w5rd9g4i3.pdf|teideal=The Strategic evolution of Aer Lingus from a Full Service Airline to a Low Cost Carrier and finally positioning itself into a Value Hybrid Airline.|údar=Tourism Economics|dátarochtana=2026}}</ref> Cuireadh an comhlacht i Stocmhalartán na hÉireann agus Stocmhalartán Londain ar an [[2 Deireadh Fómhair]] [[2006]], i ndiaidh do Rialtas na hÉireann an cinneadh a ghlacadh go ndíolfaí breis is leath den bhun 85.1 % a bhí ag an Stát sa chomhlacht. Choinnigh lucht oibre an chomhlachta an bun a bhí acusan ann, is é sin, 15 %. Ag an am, bhí fós 28% den aerlíne faoi úinéireacht [[Rialtais na hÉireann]]. Díoladh an chuid seo do IAG sa bhliain 2016 agus is cuid den ghrúpa IAG (IAirGroup.com) Aer Lingus inniu.[[Íomhá:Aer Lingus Building, Dublin Airport, County Dublin, Ireland - August 2014.jpg|thumb|Ceanncheathrú na haerlíne|220x220px]] [[Íomhá:EI-ABI DH.84 Dragon Aer Lingus Historic MAN 05AUG00 (6812512275).jpg|mion|"Iolar", EI-ABI DH.84 Dragon Aer Lingus|220x220px]] [[Íomhá:Ryanair (EI-CCW), Dublin, July 1993.jpg|mion|Aer Lingus agus Ryanair, 1993|220x220px]] [[Íomhá:E4411-Ryanair-planes-in-Dublin.jpg|mion|Aer Lingus agus Ryanair, 2007|220x220px]] === Tairiscint Táthcheangail de chuid Ryanair === Rinne [[Ryanair]] iarracht a dhéanamh chun [[Aer Lingus]] a cheannach faoi dhó, i 2006 agus 2008, ach theip orthu an dá uair. Sa bhliain 2006 rinne Ryanair tairiscint táthcheangail ar 1.48 mórmhilliún euro ag iarraidh Aer Lingus a cheannach. Dúirt [[Michael O'Leary (Ryanair)|Micheal O'Leary]], príomhoifigeach feidhmiúcháin Ryanair, gur "aiméar gan a leithéid" a bhí ann le gnólacht eitleoireachta Éireannach amháin a chur ar bun a d'iompródh breis agus leathchéad milliún paisinéir in aghaidh na bliana. Ar dtús bhí na scaireanna ag dul €2.20 an ceann, ionas gur luacháladh an comhlacht ar 1.13 mórmhilliún euro ar fad. Chuir Ryanair in iúl go raibh sé tar éis bun 16 % a cheannach in Aer Lingus, agus go raibh sé ag tairiscint €2.80 an ceann ar na scaireanna a bhí fágtha. Ar an lá céanna, dhiúltaigh Aer Lingus don tairiscint táthcheangail, ó bhí sí ag teacht salach uirthi féin. Bhí 47 % de scaireanna an chomhlachta ag an Stát, ag iontaobhas úinéireachta an lucht oibre agus ag slánaonaid eile nach raibh sásta glacadh le tairiscint Ryanair. Thairis sin, bhí seilbh ar 4 % eile ag [[Banc na hÉireann]] agus ag Bainc-Aontas Éireann, nach raibh an chuma orthu go mbeidís sásta a gcuid a dhíol le Ryanair. Mar sin, thit an tóin as an tairiscint táthcheangail. == Oibríochtaí == B'ábhar conspóide é in [[Éirinn]] (go háirithe san iardheisceart) nuair a d'fhógair Aer Lingus i mí Lúnasa, 2007, go raibh sé ag bogadh a chuid [[Eitil|eitilt]]í idir [[Aerfort na Sionainne]] agus [[Aerfort Londain-Heathrow|Aerfort Heathrow]] i [[Londain]] go dtí [[Aerfort Idirnáisiúnta Bhéal Feirste]], áit atá siad ag bunú mol nua don aerlíne. I mí Aibreáin 2009 thosaigh Aer Lingus ag eitilt chuig Heathrow ó Aerfort na Sionainne arís de bharr mórán conspóide. I mí Aibreáin 2009 bhunaigh Aer Lingus a chéad bhunáit taobh amuigh d'oileáin na hÉireann in [[Aerfort Londain-Gatwick|Aerfort Gatwick]] i Londain. Is ball é Aer Lingus den chomhaontas aerlínte Oneworld. D'fhág sé é sin ar an [[1 Aibreán]] 2007 <ref>{{Lua idirlín |url=http://www.unison.ie/business/stories.php3?ca=80&si=1622439 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-12-22 |archivedate=2007-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312210302/http://www.unison.ie/business/stories.php3?ca=80&si=1622439 }}</ref>. Sa bhliain 2016, mar chuid den ghrúpa IAG, is ball é arís<ref>https://www.aerlingus.com/aerclub/</ref>. ==Stair== * [[15 Aibreán]] 1936 - Bunaíodh Aer Lingus * [[27 Bealtaine]] 1936 - Céad eitilt Aer Lingus Sna [[1970idí]], bhí Tony Ryan ina fheidhmeannach de chuid Aer Lingus. Ansin bhí sé páirteach i mbunú an chomhlachta úd Guinness Peat Aviation i 1975, agus bhunaigh sé Ryanair sa bhliain 1985. Bhí Ryanair ag eitilt idir [[Aerfort Gatwick]] i [[Londain]] agus [[Aerfort Phort Láirge]] in Éirinn, agus an comhlacht ag iarraidh dé-oplacht (monaplacht dhéroinnte) Aer Lingus agus [[British Airways]] a bhriseadh sa trácht eitilte idir an [[Ríocht Aontaithe]] agus [[Poblacht na hÉireann]]. Sna [[1990idí]], bhí an eitlíocht leathliobrálaithe ag [[An tAontas Eorpach|an Aontas Eorpach]]: go bunúsach, bhí cead agat freastal ar aerchúrsa idir dhá bhallstát má fuair comhlacht faomhadh aon cheann acu. San [[am]] seo, ní raibh [[rialtas|údaráis]] na hÉireann sásta cead a thabhairt don Ryanair, ó bhí siad ag iarraidh Aer Lingus a chosaint ar iomaíocht. Ach bhí [[rialtas]] [[Margaret Thatcher]] i gceannas ar an [[Ríocht Aontaithe]], agus saoirse an mhargaidh á chur chun cinn acu ar chúiseanna idé-eolaíochta. Mar sin, cheadaigh an Ríocht Aontaithe don Ryanair cúrsaí nua a eitilt, agus bhí iomaíocht i ndáiríre ann do Aer Lingus. Sa bhliain 2015, cheannaigh [[British Airways|IAG]] an aerlíne Éireannach chun [[barainneachtaí scála]] a chruthú agus acmhainní a tharraingt le chéile ==Timpistí== * [[10 Eanáir]] [[1952]]. An chéad timpiste eitleáin ag ''Aer Lingus''. Maraíodh 20 i dtimpiste sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]. * [[24 Márta]] [[1968]]. [[Bás]]aíodh 61 duine nuair a thit Eitilt 712 de chuid Aer Lingus in aice leis an [[An Tuscar|Tuscar]] i g[[Contae Loch Garman]]. == Pearsanra  == Is é Stephen Kavanagh ceannaire Aer Lingus i 2017, agus tá Willie Walsh (IAG) ina chathaoirleach an bhoird. == Naisc sheachtracha == * [http://www.aerlingus.com/ Aer Lingus] - aerlingus.com * [http://www.iairgroup.com/ IAG - iairgroup.com] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aerlínte Éireannacha]] 0txwqllrd270almd1ik1l6ntielduhk 1322514 1322513 2026-08-02T22:24:43Z TGcoa 21229 1322514 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Aerlíne is ea '''Aer Lingus''' cuid de Ghrúpa IAG (British Airways, Iberia, srl) inniu. Tá an t-ainm branda, leagan [[An Béarla|Béarlaithe]], díorthaithe ón bhfocal "Aer Loingeas" nó ''"''Aerloingeas''".'' Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]], agus bhí 41 [[aerárthach]] de dhéantús [[Airbus]] ann (sa bhliain 2010) ag taisteal chuig [[an Eoraip]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] agus Tuaisceart na h[[An Afraic|Afraice]]. [[Íomhá:Aer.lingus.a320-200.ei-dea.may06.arp.jpg|clé|mion|Airbus A320-200 de chuid Aer Lingus.|220x220px]] == Rialachas == Roimh 2006, bhí 85% den gcomhlacht faoi úinéireacht an [[Rialtas|Rialtais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://aviationstrategy.aero/newsletter/Nov-1999/7/Aer-Lingus:Flying-Celtic-Tiger#:~:text=At%20the%20start%20of%20the%201990s%20the,with%20low%20cost%20airlines%20such%20as%20Ryanair.|teideal=Aviation Strategy - Aer Lingus: Flying Celtic Tiger|work=aviationstrategy.aero|dátarochtana=2026-08-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://businessmodelcanvastemplate.com/blogs/owners/aer-lingus-who-owns|teideal=Who Owns Aer Lingus Company?|údar=businessmodelcanvastemplate|dáta=2026-03-17|language=en|work=Business Model Canvas Research|dátarochtana=2026-08-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://scispace.com/pdf/the-strategic-evolution-of-aer-lingus-from-a-full-service-1w5rd9g4i3.pdf|teideal=The Strategic evolution of Aer Lingus from a Full Service Airline to a Low Cost Carrier and finally positioning itself into a Value Hybrid Airline.|údar=Tourism Economics|dátarochtana=2026}}</ref> Cuireadh an comhlacht i Stocmhalartán na hÉireann agus Stocmhalartán Londain ar an [[2 Deireadh Fómhair]] [[2006]], i ndiaidh do Rialtas na hÉireann an cinneadh a ghlacadh go ndíolfaí breis is leath den bhun 85.1 % a bhí ag an Stát sa chomhlacht. Choinnigh lucht oibre an chomhlachta an bun a bhí acusan ann, is é sin, 15 %. Ag an am, bhí fós 28% den aerlíne faoi úinéireacht [[Rialtais na hÉireann]]. Díoladh an chuid seo do IAG sa bhliain 2016 agus is cuid den ghrúpa IAG (IAirGroup.com) Aer Lingus inniu.[[Íomhá:Aer Lingus Building, Dublin Airport, County Dublin, Ireland - August 2014.jpg|thumb|Ceanncheathrú na haerlíne|220x220px]] [[Íomhá:EI-ABI DH.84 Dragon Aer Lingus Historic MAN 05AUG00 (6812512275).jpg|mion|"Iolar", EI-ABI DH.84 Dragon Aer Lingus|220x220px]] [[Íomhá:Ryanair (EI-CCW), Dublin, July 1993.jpg|mion|Aer Lingus agus Ryanair, 1993|220x220px]] [[Íomhá:E4411-Ryanair-planes-in-Dublin.jpg|mion|Aer Lingus agus Ryanair, 2007|220x220px]] === Tairiscint Táthcheangail de chuid Ryanair === Rinne [[Ryanair]] iarracht a dhéanamh chun [[Aer Lingus]] a cheannach faoi dhó, i 2006 agus 2008, ach theip orthu an dá uair. Sa bhliain 2006 rinne Ryanair tairiscint táthcheangail ar 1.48 billiún euro ag iarraidh Aer Lingus a cheannach. Dúirt [[Michael O'Leary (Ryanair)|Michael O'Leary]], príomhoifigeach feidhmiúcháin Ryanair, gur "áiméar gan a leithéid" a bhí ann le gnólacht eitl'''íochta''' Éireannach amháin a chur ar bun a d'iompródh breis agus leathchéad milliún paisinéir in aghaidh na bliana. Ar dtús bhí na scaireanna ag dul €2.20 an ceann, ionas gur luacháladh an comhlacht ar 1.13 billiún euro ar fad. Chuir Ryanair in iúl go raibh sé tar éis bun 16 % a cheannach in Aer Lingus, agus go raibh sé ag tairiscint €2.80 an ceann ar na scaireanna a bhí fágtha. Ar an lá céanna, dhiúltaigh Aer Lingus don tairiscint táthcheangail, ó bhí sí ag teacht salach uirthi féin. Bhí 47 % de scaireanna an chomhlachta ag an Stát, ag iontaobhas úinéireachta an lucht oibre agus ag slánaonaid eile nach raibh sásta glacadh le tairiscint Ryanair. Thairis sin, bhí seilbh ar 4 % eile ag [[Banc na hÉireann]] agus ag Bainc-Aontas Éireann, nach raibh an chuma orthu go mbeidís sásta a gcuid a dhíol le Ryanair. Mar sin, thit an tóin as an tairiscint táthcheangail. == Oibríochtaí == B'ábhar conspóide é in [[Éirinn]] (go háirithe san iardheisceart) nuair a d'fhógair Aer Lingus i mí Lúnasa, 2007, go raibh sé ag bogadh a chuid [[Eitil|eitilt]]í idir [[Aerfort na Sionainne]] agus [[Aerfort Londain-Heathrow|Aerfort Heathrow]] i [[Londain]] go dtí [[Aerfort Idirnáisiúnta Bhéal Feirste]], áit atá siad ag bunú mol nua don aerlíne. I mí Aibreáin 2009 thosaigh Aer Lingus ag eitilt chuig Heathrow ó Aerfort na Sionainne arís de bharr mórán conspóide. I mí Aibreáin 2009 bhunaigh Aer Lingus a chéad bhunáit taobh amuigh d'oileáin na hÉireann in [[Aerfort Londain-Gatwick|Aerfort Gatwick]] i Londain. Is ball é Aer Lingus den chomhaontas aerlínte Oneworld. D'fhág sé é sin ar an [[1 Aibreán]] 2007 <ref>{{Lua idirlín |url=http://www.unison.ie/business/stories.php3?ca=80&si=1622439 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-12-22 |archivedate=2007-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312210302/http://www.unison.ie/business/stories.php3?ca=80&si=1622439 }}</ref>. Sa bhliain 2016, mar chuid den ghrúpa IAG, is ball é arís<ref>https://www.aerlingus.com/aerclub/</ref>. ==Stair== * [[15 Aibreán]] 1936 - Bunaíodh Aer Lingus * [[27 Bealtaine]] 1936 - Céad eitilt Aer Lingus Sna [[1970idí]], bhí Tony Ryan ina fheidhmeannach de chuid Aer Lingus. Ansin bhí sé páirteach i mbunú an chomhlachta úd Guinness Peat Aviation i 1975, agus bhunaigh sé Ryanair sa bhliain 1985. Bhí Ryanair ag eitilt idir [[Aerfort Gatwick]] i [[Londain]] agus [[Aerfort Phort Láirge]] in Éirinn, agus an comhlacht ag iarraidh dé-oplacht (monaplacht dhéroinnte) Aer Lingus agus [[British Airways]] a bhriseadh sa trácht eitilte idir an [[Ríocht Aontaithe]] agus [[Poblacht na hÉireann]]. Sna [[1990idí]], bhí an eitlíocht leathliobrálaithe ag [[An tAontas Eorpach|an Aontas Eorpach]]: go bunúsach, bhí cead agat freastal ar aerchúrsa idir dhá bhallstát má fuair comhlacht faomhadh aon cheann acu. San [[am]] seo, ní raibh [[rialtas|údaráis]] na hÉireann sásta cead a thabhairt don Ryanair, ó bhí siad ag iarraidh Aer Lingus a chosaint ar iomaíocht. Ach bhí [[rialtas]] [[Margaret Thatcher]] i gceannas ar an [[Ríocht Aontaithe]], agus saoirse an mhargaidh á chur chun cinn acu ar chúiseanna idé-eolaíochta. Mar sin, cheadaigh an Ríocht Aontaithe don Ryanair cúrsaí nua a eitilt, agus bhí iomaíocht i ndáiríre ann do Aer Lingus. Sa bhliain 2015, cheannaigh [[British Airways|IAG]] an aerlíne Éireannach chun [[barainneachtaí scála]] a chruthú agus acmhainní a tharraingt le chéile ==Timpistí== * [[10 Eanáir]] [[1952]]. An chéad timpiste eitleáin ag ''Aer Lingus''. Maraíodh 20 i dtimpiste sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]. * [[24 Márta]] [[1968]]. [[Bás]]aíodh 61 duine nuair a thit Eitilt 712 de chuid Aer Lingus in aice leis an [[An Tuscar|Tuscar]] i g[[Contae Loch Garman]]. == Naisc sheachtracha == * [http://www.aerlingus.com/ Aer Lingus] - aerlingus.com * [http://www.iairgroup.com/ IAG - iairgroup.com] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aerlínte Éireannacha]] ap6nh9244r97wi8wjb0zlhzblbjf87n 0 11734 1322505 1111402 2026-08-02T18:37:17Z Tobías 76104 Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322505 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} [[bogearra|Bogearra]] is ea '''Ubuntu''' a fheidhmíonn mar [[córas oibriúcháin|Chóras Oibriúcháin]] do [[ríomhaire|ríomhairí]]. Is dáileadh [[Linux]] é atá bunaithe ar [[Debian]]. Bíonn Ubuntu lán le bogearraí réamhshuite cosúil le [[Mozilla Firefox]], LibreOffice, srl. Is féidir Ubuntu amháin a shuiteáil ar [[ríomhaire]] nó is féidir é a shuiteáil ar ríomhaire ar a bhfuil [[Windows]] cheana féin<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.nascanna.com/NascannaCom/Catagoir.aspx?c=9 |teideal=nascanna.com |dátarochtana=2012-02-07 |archivedate=2011-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723095450/http://www.nascanna.com/NascannaCom/Catagoir.aspx?c=9 }}</ref>. == Leaganacha == {| class="wikitable" !Leagan !! Dáta !! Ainm !! Tuilleadh Eolas |---- |4.10 || [[Deireadh Fómhair]] [[2004]] || Warty Warthog || Céad leagan |---- |5.04 || [[Aibreán]] [[2005]] || Hoary Hedgehog || Céad "Kubuntu" |---- |5.10 || [[13 Deireadh Fómhair]] [[2005]]<ref>{{cite web | url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2005-October/000038.html | teideal=Ubuntu 5.10 announcement|accessdate=2006-10-11}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/download/releasenotes/510|teideal=Ubuntu 5.10 release notes |accessdate=2006-12-21}} </ref>|| Breezy Badger || Céad "Edubuntu" |---- |6.06 LTS || [[1 Bealtaine]] [[2006]]<ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/news/606released |teideal=Ubuntu 6.06 announcement |accessdate=2006-12-21 |dátarochtana=2008-07-20 |archivedate=2011-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903112235/http://www.ubuntu.com/news/606released }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/download/releasenotes/606|teideal=Ubuntu 6.06 release notes |accessdate=2006-12-21}} </ref>|| Dapper Drake || Leagan-LTS, Céad "Xubuntu" |---- |6.06.1 LTS || [[Lúnasa]] [[2006]] || Dapper Drake Point One || Leagan-LTS, nuashonrú |--- |6.06.2 LTS || [[Eanáir]] [[2008]] || Dapper Drake Point Two || Leagan-LTS, 2ú nuashonrú |--- |6.10 || [[26 Deireadh Fómhair]] [[2006]]<ref>{{cite web | url=http://www.ubuntu.com/news/610released | teideal=Ubuntu 6.10 announcement | accessdate=2006-10-26 | dátarochtana=2008-07-20 | archivedate=2011-09-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902000512/http://www.ubuntu.com/getubuntu/releasenotes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/download/releasenotes/610|teideal=Ubuntu 6.10 release notes |accessdate=2006-12-21}} </ref> || Edgy Eft || Leagan turgnamhach |---- |7.04 || [[19 Aibreán]] [[2007]]<ref>{{cite web | url=https://wiki.ubuntu.com/FeistyFawn | teideal=Ubuntu 7.04 announcement|teideal=Ubuntu 7.04 announcement |accessdate=2007-02-06}} </ref> || Feisty Fawn || |---- |7.10 || [[18 Deireadh Fómhair]] 2007 || Gutsy Gibbon || Céad "Gobuntu" |---- |8.04 LTS || Aibreán [[2008]] || Hardy Heron || Leagan-LTS |---- |8.04.1 LTS || [[3 Iúil]] [[2008]] || Hardy Heron || Leagan-LTS, nuashonrú |---- |8.10 || [[30 Deireadh Fómhair]] 2008 || Intrepid Ibex |---- |9.04 || [[23 Aibreán]] 2009 || Jaunty Jackalope |---- |9.10 || [[29 Deireadh Fómhair]] 2009 || Karmic Koala |---- |10.4 || [[29 Aibreán]] 2010 || Lucid Lynx || Leagan LTS |---- |10.10 || [[10 Deireadh Fómhair]] 2010 || Maverick Meerkat |---- |11.04 || [[28 Aibreán]] 2011 || Natty Narwhal |---- |11.10 || [[13 Deireadh Fómhair]] 2011 || Oneiric Ocelot |---- |12.04 || [[26 Aibreán]] 2012 || Precise Pangolin || LTS |---- |12.10 || [[18 Deireadh Fómhair]] 2012 || Quantal Quetzal |---- |13.04 || [[25 Aibreán]] 2013 || Raring Ringtail |---- |13.10 || [[17 Deireadh Fómhair]] 2013 || Saucy Salamander |---- |14.04 || [[17 Aibreán]] 2014 || Trusty Tahr || LTS |---- |14.10 || [[23 Deireadh Fómhair]] 2014 || Utopic Unicorn |---- |15.04 || [[23 Aibreán]] 2015 || Vivid Vervet |---- |15.10 || [[22 Deireadh Fómhair]] 2015 || Wily Werewolf |---- |16.04 || [[21 Aibreán]] 2016 || Xenial Xerus || LTS |---- |16.10 || [[13 Deireadh Fómhair]] 2016 || Yakkety Yak |---- |17.04 || [[13 Aibreán]] 2017 || Zetsy Zapus |---- |17.10 || [[19 Deireadh Fómhair]] 2017 || Artful Aardvark |---- |18.04 || [[26 Aibreán]] 2018 || Bionic Beaver || LTS |---- |18.10 || [[18 Deireadh Fómhair]] 2018 || Cosmic Cuttlefish |---- |19.04 || [[18 Aibreán]] 2019 || Disco Dingo |---- |19.10 || [[17 Deireadh Fómhair]] 2019 || Eoan Ermine |---- |20.04 || [[23 Aibreán]] 2020 || Focal Fossa || LTS |} == Féach freisin == * [[Linux mint]] - Córas oibriúcháin atá bunaithe ar Ubuntu == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.ubuntu.com/ ubuntu.com] {{Síol-bogearraí}} [[Catagóir:Linux]] [[Catagóir:Córais oibriúcháin]] [[Catagóir:Bogearraí saora]] tkzcjzm5u21u242xscgj8bar2yijt3h 1322506 1322505 2026-08-02T18:38:05Z Tobías 76104 Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322506 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} [[bogearra|Bogearra]] is ea '''Ubuntu''' a fheidhmíonn mar [[córas oibriúcháin|Chóras Oibriúcháin]] do [[ríomhaire|ríomhairí]]. Is dáileadh [[Linux]] é atá bunaithe ar [[Debian]]. Bíonn Ubuntu lán le bogearraí réamhshuite cosúil le [[Mozilla Firefox]], LibreOffice, srl. Is féidir Ubuntu amháin a shuiteáil ar [[ríomhaire]] nó is féidir é a shuiteáil ar ríomhaire ar a bhfuil [[Windows]] cheana féin<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.nascanna.com/NascannaCom/Catagoir.aspx?c=9 |teideal=nascanna.com |dátarochtana=2012-02-07 |archivedate=2011-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723095450/http://www.nascanna.com/NascannaCom/Catagoir.aspx?c=9 }}</ref>. == Leaganacha == {| class="wikitable" !Leagan !! Dáta !! Ainm !! Tuilleadh Eolas |---- |4.10 || [[Deireadh Fómhair]] [[2004]] || Warty Warthog || Céad leagan |---- |5.04 || [[Aibreán]] [[2005]] || Hoary Hedgehog || Céad "Kubuntu" |---- |5.10 || [[13 Deireadh Fómhair]] [[2005]]<ref>{{cite web | url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2005-October/000038.html | teideal=Ubuntu 5.10 announcement|accessdate=2006-10-11}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/download/releasenotes/510|teideal=Ubuntu 5.10 release notes |accessdate=2006-12-21}} </ref>|| Breezy Badger || Céad "Edubuntu" |---- |6.06 LTS || [[1 Bealtaine]] [[2006]]<ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/news/606released |teideal=Ubuntu 6.06 announcement |accessdate=2006-12-21 |dátarochtana=2008-07-20 |archivedate=2011-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903112235/http://www.ubuntu.com/news/606released }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/download/releasenotes/606|teideal=Ubuntu 6.06 release notes |accessdate=2006-12-21}} </ref>|| Dapper Drake || Leagan-LTS, Céad "Xubuntu" |---- |6.06.1 LTS || [[Lúnasa]] [[2006]] || Dapper Drake Point One || Leagan-LTS, nuashonrú |--- |6.06.2 LTS || [[Eanáir]] [[2008]] || Dapper Drake Point Two || Leagan-LTS, 2ú nuashonrú |--- |6.10 || [[26 Deireadh Fómhair]] [[2006]]<ref>{{cite web | url=http://www.ubuntu.com/news/610released | teideal=Ubuntu 6.10 announcement | accessdate=2006-10-26 | dátarochtana=2008-07-20 | archivedate=2011-09-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902000512/http://www.ubuntu.com/getubuntu/releasenotes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ubuntu.com/download/releasenotes/610|teideal=Ubuntu 6.10 release notes |accessdate=2006-12-21}} </ref> || Edgy Eft || Leagan turgnamhach |---- |7.04 || [[19 Aibreán]] [[2007]]<ref>{{cite web | url=https://wiki.ubuntu.com/FeistyFawn | teideal=Ubuntu 7.04 announcement |accessdate=2007-02-06}} </ref> || Feisty Fawn || |---- |7.10 || [[18 Deireadh Fómhair]] 2007 || Gutsy Gibbon || Céad "Gobuntu" |---- |8.04 LTS || Aibreán [[2008]] || Hardy Heron || Leagan-LTS |---- |8.04.1 LTS || [[3 Iúil]] [[2008]] || Hardy Heron || Leagan-LTS, nuashonrú |---- |8.10 || [[30 Deireadh Fómhair]] 2008 || Intrepid Ibex |---- |9.04 || [[23 Aibreán]] 2009 || Jaunty Jackalope |---- |9.10 || [[29 Deireadh Fómhair]] 2009 || Karmic Koala |---- |10.4 || [[29 Aibreán]] 2010 || Lucid Lynx || Leagan LTS |---- |10.10 || [[10 Deireadh Fómhair]] 2010 || Maverick Meerkat |---- |11.04 || [[28 Aibreán]] 2011 || Natty Narwhal |---- |11.10 || [[13 Deireadh Fómhair]] 2011 || Oneiric Ocelot |---- |12.04 || [[26 Aibreán]] 2012 || Precise Pangolin || LTS |---- |12.10 || [[18 Deireadh Fómhair]] 2012 || Quantal Quetzal |---- |13.04 || [[25 Aibreán]] 2013 || Raring Ringtail |---- |13.10 || [[17 Deireadh Fómhair]] 2013 || Saucy Salamander |---- |14.04 || [[17 Aibreán]] 2014 || Trusty Tahr || LTS |---- |14.10 || [[23 Deireadh Fómhair]] 2014 || Utopic Unicorn |---- |15.04 || [[23 Aibreán]] 2015 || Vivid Vervet |---- |15.10 || [[22 Deireadh Fómhair]] 2015 || Wily Werewolf |---- |16.04 || [[21 Aibreán]] 2016 || Xenial Xerus || LTS |---- |16.10 || [[13 Deireadh Fómhair]] 2016 || Yakkety Yak |---- |17.04 || [[13 Aibreán]] 2017 || Zetsy Zapus |---- |17.10 || [[19 Deireadh Fómhair]] 2017 || Artful Aardvark |---- |18.04 || [[26 Aibreán]] 2018 || Bionic Beaver || LTS |---- |18.10 || [[18 Deireadh Fómhair]] 2018 || Cosmic Cuttlefish |---- |19.04 || [[18 Aibreán]] 2019 || Disco Dingo |---- |19.10 || [[17 Deireadh Fómhair]] 2019 || Eoan Ermine |---- |20.04 || [[23 Aibreán]] 2020 || Focal Fossa || LTS |} == Féach freisin == * [[Linux mint]] - Córas oibriúcháin atá bunaithe ar Ubuntu == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.ubuntu.com/ ubuntu.com] {{Síol-bogearraí}} [[Catagóir:Linux]] [[Catagóir:Córais oibriúcháin]] [[Catagóir:Bogearraí saora]] hcj5oc155jpnc1dm5t5aqr693i0hyyl 0 11974 1322426 1319611 2026-08-02T14:34:25Z Saighneánach 72809 Typo 1322426 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ba cheann de na [[cogadh|cogaí]] [[Díchoilíniú|díchóilínithe]] ba thábhachtaí agus ba chasta é '''Cogadh Saoirse na h[[an Ailgéir|Ailgéire]]''' ([[1954]]–[[1962|62]]). Ní raibh na [[An Fhrainc|Francaigh]] cinnte céard le déanamh san Ailgéir sa tréimhse seo. Bhí thart ar mhilliúin coilíneach [[Eorpa]]ch ina gcónaí san Ailgéir. Bhí an t-achrann chomh dona sin gur bheag nach raibh cogadh cathartha sa bhFrainc dá bharr. Bhí líon na marbh an-ard ann — luann foinsí éagsúla meastacháin idir 400,000-700,00 (na staraithe) agus 1.5 milliún (an FLN).[[Íomhá:French President Charles De Gaulle and the Six-Year War.webm|clé|mion|220x220px|Clár faisnéise 26n i mBéarla, a rinneadh in 1960 - fíor-mhaith]] [[Íomhá:Les poseuses de bombes (Guerre d'Algérie).png|clé|mion|"Les poseuses de bombes", timpeall 1956: Lamia Lakhdari, Zohra Drif, Djamila Bouhired & Hassiba Ben Bouali<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Femmes algériennes pendant la guerre d'Algérie|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Femmes_alg%C3%A9riennes_pendant_la_guerre_d%27Alg%C3%A9rie&oldid=236919423|journal=Wikipédia|date=2026-06-09|language=fr}}</ref>|221x221px]][[Íomhá:1956-05-21 France Digs in For Total War in Algeria.ogv|clé|mion|1956: [[físeán]]|220x220px]][[Íomhá:Les six wilayas de l'ALN.(guerre d'Algérie) 1958.jpg|clé|mion|1958|220x220px]][[Íomhá:Semaine des barricades Alger 1960 Haute Qualité.jpg|mion|clé|220x220px|Baracáidí i g[[Cathair na hAilgéire]] le linn an chogaidh (1960)|alt=]] [[Íomhá:Terrorisme OAS Bab El Oued (guerre d'Algérie).jpg|clé|mion|Pléascadh d'OAS, 1 Eanáir 1962: Bab-el-Oued, Alger|280x280px]] ==Cúlra== I dtús na [[1950idí]], rinne an Fhrainc iarracht [[Vítneam]] a ath-thógaint. Ach theip uirthi agus cuireadh tús leis an [[An Chéad Chogadh Ind-Síneach|gCéad Chogadh Ind-Síneach]]. Chaill na Francaigh an [[cogadh]] sin ag [[Cath Dien Bien Phu]] sa bhliain [[1954]]. Díreach ina dhiaidh sin, bhris Cogadh Saoirse na hAilgéire amach san [[An Ailgéir|Ailgéir]]. === Siúd a bhí i mbun cogaíochta === * Rialtas na Fraince * An Fronta Náisiúnta Fuascailte, an FLN,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=National Liberation Front (Algeria)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Liberation_Front_(Algeria)&oldid=1362585556|journal=Wikipedia|date=2026-07-04|language=en}}</ref> le tacaíocht ón bPáirtí [[Cumannachas|Cumannach]] [[An Fhrainc|Francach]] agus Páirtí Cumannach na hAilgéire in 1954 (d'éirigh an scéal casta níos déanaí). * Gluaiseacht Náisiúnta na hAilgéire, an MNA, faoi cheannas [[Messali Hadj]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Algerian National Movement|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Algerian_National_Movement&oldid=1358253254|journal=Wikipedia|date=2026-06-07|language=en}}</ref> <ref>Bhí ceangal níos sine, níos luaithe idir Messali Hadj féin (a bhunaigh an MNA níos déanaí, i 1954) agus tacaíocht Chumannach. Sa bhliain 1926, chuidigh an Páirtí Cumannach le bunú a chéad eagraíochta, an ''Étoile Nord-Africaine''. Ach stopadh an tacaíocht airgeadais sin in 1928.</ref> * Na [[Pieds-noirs|Pieds-Noirs]], an lucht "l'Algérie Française" (an Ailgéir Fhrancach), agus níos déanaí bunáit an OAS — an eagraíocht sceimhlitheoireachta a rinne iarracht dúnmharú a dhéanamh ar [[Charles de Gaulle]] féin chun an "Algérie Française" a chosc. * Na Harkis ([[dílseoir]]í [[Moslamach]]a Arab-Ailgéaracha) Tá an cogadh casta agus tharla coimhlintí idir arm na Fraince, an FLN, an MNA, na ''Pieds Noirs'' agus na Harkis agus [[sceimhlitheoireacht]] in aghaidh ghnáthdhaoine . == 1954-55 == Sa bhliain 1954, bhí an Ailgéir fós mar chuid ''inmheánach'' den Fhrainc. I Mí na [[Samhain|Samhna]] [[1954]], i rith an Toussaint Rouge (Samhain na Fola), faoi ordaithe rialtas Pierre Mendès France (SFIO nó Sóisialach), thosaigh arm na Fraince feachtas "síothú" san Ailgéir ("polasaí síothaithe"). Chas an "oibríocht Ordaithe Poiblí" go tapa i gcogadh iomlán. Bhí na hAilgéaraigh i dtús báire i bhfabhar na [[Síocháin|síochána]], ag díriú i gcomhair an neamhspleáchais iomláin. Scoilt an Fhrainc de bharr cúrsaí san "Ailgéir Fhrancach" (l'Algérie Française), caomhnú an rialtas, agus ghlacadh le idirbheartaíocht agus stádas idir Rialtas Dúchais agus iomlánú i bPoblacht na Fraince. '''Sléacht Philippeville (Lúnasa 1955)''' Mharaigh an FLN 121 duine (71 acu Francach) sa bhaile Philippeville; spreag sé díoltas ollmhór ó na Francaigh (na mílte marbh). Mheas go leor gurbh é seo an pointe nár fhéad filleadh air. ==1956-57== Tharla an ghéarchéim [[Suais|Shuais]] (Suez) sa bhliain 1956, idirghabháil mhíleata mhí-ámharach. Mar leithscéal, dúirt rialtas na Fraince go raibh an tUachtarán [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] ag tabhairt cabhrach don FLN. Ach eachtra mhíleata mhí-ámharach a bhí ann. Lagaigh an géarchéim seo [[an Fhrainc]] agus [[an Ríocht Aontaithe]] ar thaobh idirnáisiúnta. '''Ionsaí ar Chathair na hAilgéire agus an céasadh''' Seo an t-imeacht is cáiliúla den chogadh ar fad (1956-57 agus ábhar scannáin cháiliúil ann). Scrios an Ginearál Jacques Massu agus paraisiútaithe na Fraince struchtúr an FLN i g[[Cathair na hAilgéire]], ag baint úsáide as céasadh go forleathan. Ba é seo an chéad uair a tháinig ceist an chéasta chun tosaigh go poiblí sa chogadh. ==1958-59== Sa bhliain [[1958]], thit an [[rialtas]] i bPáras as a chéile. I mí Bealtaine 1958, d'éirigh na Pieds-noirs agus airm na Fraince amach i gCathair na hAilgéire féin, in aghaidh Rialtais na Fraince. Díscaoileadh an Ceathrú Poblacht agus bunaíodh [[Bunreacht na Fraince|Cúigiú Poblacht na Fraince]], le huachtarán láidir, [[Charles de Gaulle]], [[Bealtaine]] [[1958]]. Bhí sé in ann an [[tír]] a choimeád le chéile fad is bhí sé ag iarraidh deireadh a chur leis an g[[cogadh]]. Fuair de Gaulle níos mó cumhachtaí mar Uachtarán. Cheap arm na Fraince go mbeadh de Gaulle in ann an Ailgéir a choimeád sa Chomhphobal Francach, ina raibh coilíneachtaí eile na Fraince. Ach diaidh ar ndiaidh, bhí de Gaulle ag claonadh i dtreo neamhspleáchas na hAilgéire. == 1960-61 == '''Putsch na nGinearál (Aibreán 1961) agus an OAS''' Rinne ceathrar ginearál Francach (Challe, Zeller, Jouhaud, Salan) iarracht coup a dhéanamh in aghaidh de Gaulle chun neamhspleáchas na hAilgéire a chosc. As seo a d'fhás an OAS (Organisation de l'Armée Secrète), eagraíocht sceimhlitheoireachta na gcoilíneach a rinne iarracht dúnmharaithe ar de Gaulle féin; lean feachtas dúnmharaithe de chuid an OAS ar aghaidh tar éis Chomhaontú Évian féin (in 1962). '''Sléacht Pháras''' D'eagraigh an FLN léirsithe sráide i bPáras ar an 17 Deireadh Fómhair 1961. Mhair na trioblóidí ar feadh míosa, ach ar an oíche chéanna sin — an 17 Deireadh Fómhair — a tharla an foréigean ba mheasa, nuair a maraíodh b'fhéidir 100 duine, Ailgéaraigh go léir. {{Príomhalt|Sléacht Pháras 1961}} ==1962== Ar [[18 Márta]] [[1962]], síníodh [[Comhaontú Évian]], conradh síochána a chuir deireadh leis an gcogadh idir Arm na [[An Fhrainc|Fraince]] agus an [[FLN]], gluaiseacht na saoirse, san [[An Ailgéir|Ailgéir]]. Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta, a tháinig i bhfeidhm an lá dár gcionn, an 19 Márta. Chaith na hAilgéaraigh mar sin díobh cuing an [[Coilíneachas|choilíneachais]]. '''Imeacht na Pieds-Noirs agus sléachtanna''' Thug breis is 800,000 Pieds-Noirs na cosa leo go dtí an Fhrainc laistigh de chúpla mí tar éis an neamhspleáchais, ceann de na himirce ba mhó agus ba thapúla i stair na hEorpa coilíneach. Tar éis an neamhspleáchais, rinneadh sléacht ar go leor Harkis san Ailgéir mar "fheallairí," agus is minic a cáineadh an Fhrainc as gan cosaint/aslonnú ceart a chur ar fáil dóibh. == An cumannachas == Choinnigh Páirtí Cumannach na hAilgéire (PCA) "neodracht chairdiúil" i leith an FLN sa chéad bhliain den chogadh. Ina theannta sin, bhí a n-aonad armtha féin ag an PCA, ar a dtugtaí "Combattants de la Libération" (CDL). I1956, tar éis géarleanúint throm ó údaráis na Fraince, chomhaontaigh an PCA agus an FLN an CDL a chomhtháthú isteach in Arm Saoirse Náisiúnta an FLN féin (an ALN). Mar sin, chuaigh trúpaí armtha an Pháirtí Chumannaigh isteach sa struchtúr míleata de chuid an FLN. Dhiúltaigh ceannaireacht an FLN aitheantas oifigiúil pholaitiúil a thabhairt don PCA (níor mhian leo go bhfeicfí an ghluaiseacht mar cheann cumannach), ach tharla comhtháthú míleata mar sin féin. [[Íomhá:Messali Hadj (cropped).jpg|clé|mion|264x264px|Messali Had, timpeall 1959]] == An FLN agus MNA == Ba iomaitheoirí, ní comhghuaillithe, an FLN agus an MNA (faoi cheannas Messali Hadj) — chuaigh siad i ngleic go fíochmhar lena chéile, san Ailgéir féin agus i measc phobal Ailgéarach na Fraince sa Fhrainc (an "guerre franco-française"/"Cogaí an Chaifé"). Maraíodh duine 3,957 sa Fhrainc sa choimhlint inmheánach seo (idir 1 Eanáir 1956 agus 23 Eanáir 1962, de réir figiúirí oifigiúla údaráis na Fraince). Throid an FLN agus an MNA lena chéile go sonrach chun smacht a fháil ar phobal Ailgéarach na Fraince féin (an mhórchuid díobh ina n-oibrithe inimirceacha), ní ar an Ailgéir mar thír. cé go raibh an dá cheann acu ag lorg neamhspleáchas ón bhFrainc. Sin an fáth ar "Cogaí an Chaifé" a thugtar orthu — troid i measc phobal na nAilgéarach a bhí ina gcónaí sa Fhrainc, ní ar pháirc an áir san Ailgéir. Bhris an FLN an MNA faoi dheireadh. == Féach freisin == * [[Sléacht Pháras 1961]] * [[Comhaontú Évian (1962)|Comhaontú Évian]] 1962 * [[Dúnmharú na manach, Tibhirine 1996]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ailgéire, Cogadh na Saoirse na h}} [[Catagóir:Cogaí saoirse]] [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Stair na hAilgéire]] [[Catagóir:Coilíneachas]] [[Catagóir:Cogadh Saoirse na hAilgéire]] [[Catagóir:Díchoilíniú]] c2ezyo6g5an0c202k40egnalfsiu6sz 0 12486 1322464 1314269 2026-08-02T16:43:42Z Saighneánach 72809 Fix 1322464 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Scríbhneoir]] [[Esperanto]] agus [[máinlia]] [[An Ungáir|Ungárach]] ab ea '''Kalmán Kalocsay''' ('''Kalocsay Kálmán''' {{AFI|[kɔlotʃay ˈkaːlmaːn]}} de réir ord ainmneacha traidisiúnta na hUngáire; [[6 Deireadh Fómhair]], [[1891]] - [[27 Feabhra]], [[1976]]). Eagarthóir, [[file]] agus [[Aistriúchán|aistritheoir]], a raibh breis is 30 teanga aige, a bhí ann freisin, agus bhí tionchar ollmhór aige ar éabhlóid litríocht Esperanto. De bhunús [[Gaeilge]] a ainm baiste, "Kolomano" as Esperanto, nó "Colmán" as Gaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.eanswers.net/|teideal=eAnswers - ask any question and quickly get an answer from real people|údar=eAnswers|language=en|work=eAnswers|dátarochtana=2019-02-27}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coloman of Stockerau|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Coloman_of_Stockerau&oldid=857246010|journal=Wikipedia|date=2018-08-30|language=en}}</ref> Agus é ina fhear óg, oileadh é ina [[Dochtúir leighis|dhochtúir]]. Níos déanaí rinneadh príomh-ghalareolaí de ag [[ospidéal]] mór i m[[Búdaipeist]]. == Saothar == Sa bhliain 1921 a foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta "Mondo kaj Koro" (domhan agus croí). Meastar go leathan gurb eisean a scríobh an bailiúchán soinéad anghrách "Sekretaj Sonetoj" (soinéid rúnda), a foilsíodh faoin ainm cleite « Peter Peneter ». [[Íomhá:Lakóépület. Torony. - Gödöllő, Fenyvesi nagyút 82.JPG|mion|Tí Kálmán volt lakóháza. ID -12348. - Gödöllő, Fenyvesi nagyút 82.[[Íomhá:Kalocsay Kálmán Nyúl utca 4.JPG|mion|222x222px]]]] [[Íomhá:Kalman Kalocsay.jpg|clé|mion|250x250px|1921]] Eisean a bhí mar eagarthóir ar an iris litríochta Esperanto is ar an bhfoilsitheoir "Literatura Mondo" (domhan na litríochta) sna 1930-aí agus sna 1940-aí, a bhí mar lárionad ag an Budapeŝta Skolo, scoil Bhudapest. I measc a shaothair ar an litríocht is ar an teangeolaíocht tá "Plena Gramatiko de Esperanto" (lánghraiméar Esperanto) agus an Parnasa Gvidlibro (treoir Pharnassus), saothair i gcomhar le Gaston Waringhien, chomh maith le "Lingvo Stilo Formo" (teanga, stíl, foirm) faoin stíl san fhilíocht. Bhí baint aige le Ciclipéid Esperanto in dhá imleabhar. Chuir a lán údar suim in Kalocsay, agus is í Ada CSISZÁR atá i bhfeidhil a shaothair neamhfhoilsithe anois. == Bunsaothar filíochta in Esperanto == * Mondo kaj Koro, 1921 * Streĉita Kordo * Rimportretoj * Izolo * Dekdu poetoj (dhá fhile déag), 1934 [[Íomhá:1933 Infero Kalocsay.jpg|mion|1933]] [[Íomhá:1938 E-Radikoj.jpg|mion|1938]] == Saothair aistrithe go hEsperanto ag Kálmán Kalocsay == * Johano la Brava le [[Sándor Petőfi]], 1923 * La Tragedio de l'Homo le Madach, 1924 (athfhoilsithe in 1965) * Eterna Bukedo (filíocht aistrithe as 22 theanga) in 1931 * Romaj Elegioj le Goethe, 1932; * Hungara Antologio, 1933; * Infero le Dante, 1933 * La Floroj de l'Malbono (le Baudelaire) (comhaistriúchán), 1957 * Reĝo Lear le Shakespeare, 1966 * Kantoj kaj Romancoj de Heine, i gcomhar le [[Gaston Waringhien]], 1969 * Libero kaj Amo le Sándor Petőfi, 1970 * Ezopa saĝo athchruthaithe de réir Aesop, 1956 * La Somermeznokta Sonĝo le Shakespeare * La Tempesto le Shakespeare * Tutmonda Sonoro - dhá imleabhar filíochta, aistrithe as 30 theanga, 1981 [[Íomhá:Kalman Kalocsay signature.svg|clé|mion]] == Saothair ar na teangacha == * DOMFABRIKO : 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj (i gcomhar le Ada CSISZÁR, 1975; * Lingvo Stilo Formo, staidéi == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Kalocsay, Kalman}} [[Catagóir:Filí]] [[Catagóir:Daoine Ungáracha]] lbe8oy30iwk15wk70up4ll25ensv5qd 0 13926 1322465 1108385 2026-08-02T16:44:19Z Saighneánach 72809 Fix 1322465 wikitext text/x-wiki Is éard atá sa téarma [[Sanscrait]]e '''Bhagwan''' nó '''Bhagavan''' (भगवान्) ná focal ginearálta Hiondúch le haghaidh Dé.<ref>{{Lua idirlín |url=http://srimadbhagavatam.com/1/2/11/en1 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2007-08-21 |archivedate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926235140/http://srimadbhagavatam.com/1/2/11/en1 }}</ref><ref>http://www.thevedicfoundation.org/valuable_resources/glossary_of_terms.htm</ref> Tá sé cosúil leis an téarma ''Dia'' i nGaeilge. Téarma eile é ''brahm'' (ब्रह्म).<ref>http://encyclopediaofauthentichinduism.org/glossary.htm</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Hiondúchas]] lvzy1pame6k0oke2966quc1508d2vgm 0 14088 1322438 1321047 2026-08-02T14:46:19Z Saighneánach 72809 Typo 1322438 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} {{Glanadh-mar|claonadh, foclóir agus Gaeilge aisteach}} I gcaint na ngnáthdhaoine, is ionann na '''Trioblóidí''' agus tréimhse na corraíola, an fhoréigin agus na coimhlinte idirphobail, a thosaigh i deisceart na Éireann sna seascaidí déanacha, agus ar tháinig deireadh leis, a bheag nó a mhór, le síniú [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Bhéal Feirste]], nó [[Comhaontú Aoine an Chéasta]], an 10 Aibreán 1998.<ref name="aughey7">{{cite book|last=Aughey|first=Arthur|title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh|publisher=Routledge|location=London New York|year=2005|isbn=978-0-415-32788-6|oclc=55962335|page=[https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh/page/7 7]}}</ref><ref name="Ireland 1999, page 221">{{cite book|last1=Holland|first1=Jack|title=Hope Against History: The Course of Terrorist trouble in Northern Ireland|date=August 1999|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-6087-4|page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]|quote=The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.|url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gillespie|first1=Gordon|title=Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gill|date=November 2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5583-0|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000gill/page/250 250]}}</ref><ref name="elliot">{{cite book|last1=Elliott|first1=Marianne|title=The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University|url=https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse|date=2007|publisher=[[Liverpool University Press]]|isbn=978-1-84631-065-2|pages=[https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse/page/2 2], 188|edition=2}}</ref><ref>{{cite book|last1=Goodspeed|first1=Michael|title=When Reason Fails: Portraits of Armies at War : America, Britain, Israel, and the Future|url=https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0-275-97378-6|pages=[https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good/page/44 44], 61}}</ref> Tá go leor sainmhínithe tugtha ar na Trioblóidí thar na blianta; cuirtear síos air uaireanta mar "cogadh neamhrialta"<ref>{{cite book |title=Northern Ireland: The Troubles: From The Provos to The Det |last=Lesley-Dixon |first=Kenneth |publisher=[[Pen and Sword Books]] |year=2018 |pages=13}}</ref><ref>{{cite book |title=Severed States: Dilemmas of Democracy in a Divided World |url=https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha |last=Schaeffer |first=Robert |publisher=Rowman & Littlefield|year=1999 |pages=[https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha/page/152 152]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rainey |first1=Mark |title=Special Branch officer's insider view of Northern Ireland's 'secret war' |url=https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |work=[[The News Letter]] |publisher=Johnston Publishing (NI) |date=12 November 2016 |access-date=20 February 2019 |archive-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=23 Deireadh Fómhair 2022 |archivedate=21 Feabhra 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 }}</ref> nó "coimhlint d'íseal-déine",<ref>{{cite news |title=Who Won The War? Revisiting NI on 20th anniversary of ceasefires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |work=BBC News |access-date=26 September 2014 |date=26 September 2014 |last1=Taylor |first1=Peter |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328032236/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |title=Troubles 'not war' motion passed |publisher=BBC |date=18 February 2008 |access-date=3 March 2015 |archive-date=25 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225204704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Northern Ireland peace process: ending the troubles? |last=Hennessey |first=Thomas |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn=978-0-312-23949-7 |pages=[https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 48] |url=https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 }}</ref> agus fiú '[[cogadh cathartha]]'. Cé gur tharla na Trioblóidí i dTuaisceart Éireann den chuid is mó, ag amanna dhoirt foréigean isteach i gcodanna den Phoblacht, de Shasana agus de mhórthír na hEorpa. [[Íomhá:Dáileadh_na_bProtastúnach_1861-1991.gif|thumb|Dáileadh na bProtastúnach in [[Éirinn]], 1861-1991]] == Eolas Ginearálta == === Líon básanna === Maraíodh os cionn 3,700 duine agus gortaíodh os cionn 50,000 duine, idir [[13 Iúil]] [[1969]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Frances McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> agus 2022.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> * Ba é an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] a mharaigh 1,781 (48% den iomlán); bhí mionghrúpaí poblachtánacha eile, an [[INLA]], IRA Oifigiúil agus easaontóirí freagrach as daoine a mharú freisin, suas le 400 ar fad. * Bhí paraimíleataigh dhílseacha freagrach as 1,115 a mharú, * Mharaigh [[Arm na Breataine]] 315 duine ([[UDR]] agus SAS san áireamh) * Mharaigh an [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] 50. Tá cuid de na daoine a maraíodh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i measc an 3,700 sin. === Cúiseanna === B'é ba chúis leis an gcoimhlint ná stádas conspóideach Thuaisceart Éireann taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], agus an dóigh a raibh na Protastúnaigh ag mursantacht ar na Caitlicigh sa stáitín, mar a chonacthas do na Caitlicigh féin. B'iad na dreamanna armtha paraimíleata ba mhó a choinnigh an foréigean ag imeacht. Go háirithe, bhí [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] — is é sin, faicsean sealadach a scoilt ón [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] in 1969 — ag iarraidh críoch a chur le cumhacht na Ríochta Aontaithe i d[[Tuaisceart Éireann]] agus [[Poblacht]] úr uile-Éireann a chur ar bun. Ba dóigh le cuid de na Protastúnaigh go raibh ag éirí leis an IRA, agus stádas "[[Briotanach]]" an Tuaiscirt ag tréigean, de réir is mar a bhí greim na n[[Aontachtóirí]] á scaoileadh den chumhacht. Mar sin, chrom siad ar fheachtas armtha dá gcuid féin. Tháinig dronga paraimíleata de [[dílseoir|Dhílseoirí]] ar bun. Bhí [[Óglaigh Uladh|Fórsa Óglaigh Uladh]] ([[UVF]]) agus [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) ar an dá cheann ba thábhachtaí de na baiclí [[sceimhlitheoireacht]]a seo. Thosaigh siad ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh, fiú daoine nach raibh baint dá laghad acu le feachtas [[Miléatas|míleata]] na Sealadach. [[Íomhá:Protestant graffiti in Belfast, Northern Ireland, 1974.jpg|mion|[[Graifít|graifítí]], Béal Feirste 1974]] Ghlac fórsaí slándála an stáit - [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]] agus na péas ([[Constáblacht Ríoga Uladh]]) - páirt san fhoréigean fosta. Is é an dearcadh a bhí lucht [[rialtas|rialtais]] na Breataine ar na cúrsaí seo ná gurb eadráin agus idiriscín neodrach a bhí idir lámhaibh ag na fórsaí slándála, agus iad ag iarraidh an dá phobal a anacal is a theasargan ar a chéile agus an [[dlí]], [[síocháin]] na sochaí a choinneáil i bhfeidhm agus féinrialtas [[Daonlathas|daonlathach]] mhuintir an Tuaiscirt a chosaint. Is é an meas a bhí ag na [[Poblachtánaigh Éireannacha]] ná gur páirtí sa choimhlint ab ea na fórsaí slándála, agus go raibh siad ag cleachtadh [[Claonpháirteachas|claonpháirteachais]] ar mhaithe leis na Dílseoirí. Dhearbhaigh an fiosrú úd ''Ballast'' a rinne fear an phobail um chúrsaí póilíneachta (an tOmbudsman Póilíníochta), - dhearbhaigh sé go raibh eilimintí áirithe sna fórsaí slándála, daoine de na péas ar a laghad, ag cuidiú leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha ar chúla téarmaí. Bhí, fiú, baint acu le cúpla cás [[Dúnmharú|dúnmharaithe]]. Chuir siad bac ar an dlí uaireanta, más Dílseoirí a bhí á n-ionchúiseamh faoi choireanna seicteacha. Áitíonn na h[[Aontachtóirí]], áfach, nach raibh claonpháirteachas ar bith ann, agus má bhí féin, nach raibh ach an corrchás ann. Tá siad ag tabhairt le fios fosta go raibh an stát Deisceartach - [[Poblacht na hÉireann]] - ag tacú leis an IRA ar dhóigh chosúil. [[Íomhá:Troubles deaths by perpetrator.png|mion|Básanna, 1969-2001, Sutton, Sutton index data at:<nowiki>http://cain.ulst.ac.uk/sutton/crosstabs.html</nowiki>]] Níorbh é an foréigean an t-aon fhadhb amháin a bhí ann, nó thairis sin, bhí na páirtithe polaitiúla sa Tuaisceart ag teacht salach ar a chéile, ionas nach raibh siad ábalta comhoibriú go héifeachtúil. Bhí an chuid ba mhó de na polaiteoirí ag cáineadh na sceimhlitheoirí agus ag éileamh síochána don tsochaí. San am céanna, bhí siad in achrann a chéile faoi stádas an stáitín taobh istigh den Ríocht Aontaithe, agus faoin gcineál rialtais ab fhóirsteanaí dó. Tháinig an tsíocháin ghuagach ar bun de réir a chéile, nuair a thosaigh próiseas na hidiriscíne agus na gcomhchainteanna ag dul chun cinn: d'éirigh an chuid ba mhó de na paraimíleataigh as an ngleic armtha, agus dhíchoimisiúnaigh siad a gcuid arm tine. Thairis sin, rinneadh athchóiriú ar an bhfórsa póilíneachta, agus ghlan Arm na Breataine Móire as na sráideanna agus as críocha cathacha teorann, cosúil le h[[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas agus le [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]]. Chuir Comhaontú Aoine an Chéasta séala leis an bhforbairt seo. Thug an Comhaontú aitheantas do sheandearcadh rialtas na Breataine Móire ar cheist an Tuaiscirt, is é sin, go mbeadh an stáitín le fanacht taobh istigh den Ríocht Aontaithe, go dtí go gcinnfeadh móramh a mhuintire ar a mhalairt. Ón taobh eile de, d'admhaigh Rialtas na Breataine Móire go raibh "diminsiún uile-Éireannach" ag baint leis an Tuaisceart, is é sin, gur cuid de shainleas nádúrtha Phoblacht na hÉireann síocháin na sochaí sa Tuaisceart, agus go mbeadh sé faoi mhuintir [[Éire|Oileán na hÉireann]] sa dá stát, thar aon dream eile, ceist na críochdheighilte a fhuascailt agus, an lá is faide anonn, an Teorainn a chur ar ceal, más é toil an mhóraimh ar an dá thaobh é. B'é an chuid dheireanach den chomhréiteach ba mhó a chinntigh tacaíocht na Náisiúnaithe leis an gComhaontú. Thairis sin, chuir an Comhaontú féinrialtas i gceannas ar stáitín an Tuaiscirt, féinrialtas a mbeadh ionadaithe an dá phobal páirteach ann, agus an chumhacht roinnte go ceart cothrom eatarthu. Ón 14 Deireadh Fómhair 2002 go dtí an 8 Bealtaine 2007, áfach, bhí an rialtas seo curtha ar fionraí, agus an stáitín á rialú ó [[Londain]] arís. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (03).JPG|mion|UUP, 1974]] Cé nach raibh ach codán beag de dhaonra an Tuaiscirt sáite sa [[sceimhlitheoireacht]] go pearsanta, agus cé nach raibh na sluaite móra ag tacú leis an sceimhlitheoireacht ach ar éigean, ní raibh éalú ón scáil a chaith na Trioblóidí ar shaol gach duine sa stáitín, lá i ndiaidh lae. Uaireanta, leath na Trioblóidí thar teorainn amach, go dtí [[Sasana]] agus go Poblacht na hÉireann. Ní ba mhó ná uair amháin i rith na mblianta 1969-1998, bhí an chuma ar an scéal go bpléascfadh fíor-chogadh cathartha amach, go háirithe sa bhliain 1972 i ndiaidh Dhomhnach na Fola, nó le linn na mórstailceanna ocrais i dtús na n-ochtóidí, agus an fuath a bhí ag an dá phobal ar a chéile ag dul chun géaradais. D'fhág na Trioblóidí a lorg ar mheon mhuintir an Tuaiscirt, rud atá le haithint inniu féin i gcúrsaí polaitiúla agus sóisialta, ar an gcaidreamh trasphobail agus ar an mbarúil a bhíonn ag na daoine den tsochaí. === Deighilt an Dá Phobal 1609-1886 === Is é is bunrúta leis an naimhdeas idir Gael is Gall i dTuaisceart Éireann ná [[Plandáil Uladh]], a thosaigh sa bhliain [[1609]]. Le linn na Plandála, choigistigh an Choróin tailte na nGael le hiad a roinnt ar na Plandóirí Protastúnacha, ar mhuintir isteach iad ó [[Albain]] agus ó Shasana. Bhí na Gaeil agus na Plandóirí in adharca a chéile go minic, agus d'éirigh ina chogadh dearg eatarthu sna blianta 1641-1653 agus 1689-1691. Briseadh an cath ar na Gaeil sa dá chogadh, agus cuireadh péindlíthe éagothroma i bhfeidhm le hiad a choinneáil faoi smacht. Chuir na Péindlíthe srianta cúnga le cearta polaitiúla, reiligiúnda agus eacnamaíocha gach duine nach raibh sásta dul san Eaglais Oifigiúil, is é sin, [[Eaglais na hÉireann]]. B'iad na Caitlicigh agus na hEasaontóirí Protastúnacha - ar nós na [[Preispitéireachas|bPreispitéireach]] - araon a bhí thíos leis na dlíthe seo. Sa dara leath den [[18ú haois|ochtú haois déag]], tosaíodh ar [[na Péindlíthe]] a mhaolú is a chur ar ceal, rud a chuir an lasair sa bharrach idir an dá phobal thuaidh arís. Sna [[1780í|1780idí]], mar shampla, baineadh na srianta de na Caitlicigh talamh a fháil ar cíos, rud a chuir go mór leis an iompairc faoi thalamh idir na Gaeil is na Gaill. Nuair a bhí na Caitlicigh i dteideal talamh a cheannach agus dul le ceirdeanna a bhí coiscthe orthu roimhe sin, thosaigh na Protastúnaigh ag ligean a rachta ar na Gaeil. Bhunaigh siad rúnchumann frith-Chaitliceach, ''[[Peep o' the Day Boys]]'', nó Buachaillí Bhodhránacht an Lae, leis na Gaeil a imeaglú agus a ghéarleanúint go gránna. Sna 1790idí, chuaigh na Caitlicigh ag cur le chéile ar a son féin, nó bhunaigh siadsan, ansin, rúnchumann catha den chineál chéanna, mar atá, ''Defenders'' nó Na Cosantóirí. Bhí an dá rúnchumann ag cur troda ar a chéile go minic, agus chuir an bruíonachas seo go mór leis an teannas idir an dá phobal. Má bhí cuid mhór de na Protastúnaigh fonnmhar chun comhoibriú leis na Caitlicigh faoi bhrat an daonlathais agus an [[Réabhlóid na Fraince|réabhlóideachais Fhrancaigh]] roimhe sin, thosaigh an meon soilsithe seo ag dul in éag de réir is mar a bhí an foréigean seicteach ag fás. Tháinig Caitlicigh, Preispitéirigh agus liobrálaigh Phrotastúnacha le chéile sna [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|hÉireannaigh Aontaithe]]. Gluaiseacht [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] a bhí ann a fuair an chéad spreagadh ó réabhlóid na Fraince. Bhí na hÉireannaigh Aontaithe meáite ar dheireadh a chur leis an seicteachas in Éirinn trí Phoblacht a bhunú san oileán, Poblacht a bheadh beag beann ar Shasana agus saor ón naimhdeas trasphobail. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, chuaigh aisling na nÉireannach Aontaithe ar neamhní. Theip ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach na bliana 1798]], agus sna sála aige, tháinig tréimhse úr tíorántachta. Maidir leis an bhforéigean seicteach, níor maolaíodh air, ach a mhalairt. Gríosaíodh na dearg-Dhílseoirí Protastúnacha chun gnímh in aghaidh na [[náisiún]]tóirí agus na radacach, agus bhunaigh siad an t[[Ord Oráisteach]] sa bhliain 1795. De dheasca na n-imeachtaí seo go léir, buanaíodh an scoilt idir Gael agus Gall i g[[Cúige Uladh]]. Le casadh an chéad chéid eile, chuaigh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i bhfeidhm. Chuir an tAcht seo deireadh le parlaimint na hÉireann, agus hiompaíodh an t-oileán ina dhlúthchuid den Ríocht Aontaithe. Níor athraigh an tAcht mórán faoin naimhdeas seicteach. Má bhí na Preispitéirigh an-tugtha don pholaitíocht radacach san ochtú haois déag, chuir siad craiceann díobh go hiomlán anois, agus iad ag déanamh a gcomhionannú le pobal "dílis" na nAnglacánach anois, mar chuid den phobal Phrotastúnach chéanna. Sa bhliain 1829, d'éirigh le [[Dónall Ó Conaill]] an Saoradh ó Bhráca a bhaint amach do na Gaeil. An chuid ba mhó de na srianta a bhí curtha le saol polaitiúil na gCaitliceach, cuireadh ar ceal iad. (Triúr as gach ceathrar den daonra ab ea Caitlicigh na hÉireann san am seo.) Sa teagmháil chéanna, fuair na [[Giúdachas|Giúdaigh]] agus na hEasaontóirí Protastúnacha na cearta céanna. Mar sin féin, b'é aidhm fhadtéarmach an Chonallaigh ná an Réipeil, is é sin, aisghairm agus cur ar ceal Acht an Aontais. [[1 Eanáir|Lá na Caille]] 1843, d'fhógair sé go dána go mbeadh an Réipeil curtha i gcrích roimh dheireadh na bliana céanna. Más náisiúntóir a bhí sa Chonallach, bhí a chuid náisiúnachais go mór i dtuilleamaí thoil pholaitiúil an tromlaigh, agus é bunaithe ar an síochánachas. In imeacht ama, chuaigh feachtas an Chonallaigh ó neart go neart, agus na Gaeil ag éileamh go n-athbhunófaí Parlaimint na hÉireann agus go mbronnfaí [[Rialtas Dúchais]] ar an oileán. Bhí cuid mhór de na Protastúnaigh drochamhrasach go maith i leith na scéimeanna seo, ó bhí eagla orthu go bhfágfaí in áit na leathphingine iad, dá mbeadh an móramh Caitliceach ag rialú na hÉireann. Mar sin, b'fhearr leo a ndílseacht agus a n-urraim a fhógairt don Choróin agus diúltú go daingean don Rialtas Dúchais. Anois, b'í an chuma nua a bhí ar an tseanchoimhlint ná gurbh iad na hAontachtóirí - iad siúd a bhí i bhfách le hAcht an Aontais - agus na Náisiúntóirí - iad siúd a bhí ina aghaidh - a bhí in adharca a chéile. Sin í an chosúlacht, go bunúsach, atá ar cheist Thuaisceart Éireann inniu féin. Mar sin atá an scéal ón mbliain 1886 i leith, ar a laghad, nó b'ansin a bhí a pháirtí polaitiúil féin ag gach pobal den bheirt, is é sin, páirtí Náisiúnaíoch ag na Caitlicigh agus páirtí Aontachtach ag na Protastúnaigh, agus iad ag cur in aghaidh a chéile. Faoin am seo, bhí [[Cúige Uladh]] ar an gcúige ba mhó tionsclaíochta in Éirinn, agus é go mór mór i dtuilleamaí na Breataine Móire le haghaidh margaí dá gcuid tráchtearraí. Mar sin, ghlac na Protastúnaigh leis nach mb'é a leas eacnamaíoch féin é, dá scaoilfí an nasc idir Éirinn agus an Bhreatain Mhór. === Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922 === {{Príomhalt|Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922}} === Críochdheighilt na hÉireann, 1920-1925 === [[Íomhá:Carrickfergus.jpg|thumb|Ceann de na múrmhaisithe i g[[Carraig Fhearghais]]. Múrphictiúr de chuid na nDílseoirí é seo, agus é ag fógairt urraime do Dhia agus do Chúige Uladh thar cionn Fhórsa Óglaigh Uladh, Chéad Chathlán Aontroma Thoir.]]{{Príomhalt|Críochdheighilt na hÉireann}} === Stair Thuaisceart Éireann === {{Príomhalt|Stair Thuaisceart Éireann}} == Tús na dTrioblóidí, 1968-1970 == Glactar leis go coitianta gur sa bhliain [[1968]] a thosaigh na Trioblóidí, nuair a tháinig míshuaimhneas forleathan poiblí sna sála ag mórshiúlta "NICRA, nó Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal="Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref>. {{Main|Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann}} agus {{Main|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann}} I dtosach báire, bhí [[Terence O'Neill]], Príomh-Aire an Tuaiscirt, fabhrach d'fheachtas na gceart sibhialta. Bhí sé féin ag iarraidh leasuithe nua-aoiseacha sóisialta a chur i gcrích sa stáitín a rachadh chun sochair do na Caitlicigh. Ansin, áfach, fuair sé é féin faoi ionsaí ag na dearg-Dhílseoirí, cosúil le [[William Craig]] agus iad ag cur feillbhirt ina leith. Ba dual do na hAontachtóirí drochamhras a bheith orthu faoi Chumann na gCeart Sibhialta, agus iad ag déanamh nach raibh ann ach eagraíocht bolscaireachta de chuid an IRA. Bhí cuid acu barúlach, fiú, nár chóir cothrom na Féinne a ghéilleadh do na Caitlicigh ar aon nós, ó ba rud é go raibh an Tuaisceart ceaptha mar thír Phrotastúnach. Phléasc trioblóidí amach le linn na mórshiúlta, nuair a ghabh baiclí Protastúnacha de smachtíní ar lucht na máirseála. Cháin na Caitlicigh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], agus iad ag cur ina leith nach ndearnadh a dhath leis na hionsaithe seo a stopadh. B'é ba chúis leis an gcuid ba mhó den fhoréigean seo ná an síolteagasc a bhí idir lámhaibh ag ceannairí an phobail Phrotastúnaigh, agus iad ag áitiú ar an gcosmhuintir go raibh an tIRA díreach ag beartú feachtas nua cogaíochta. Le fírinne, bhí an tIRA sna céadéaga, ar bheagán arm, ar fhíorbheagán Óglach, ar fhíor-mhionbheagán tacaíochta, agus ag tabhairt droim láimhe leis an ngleic armtha ar chúiseanna praiticiúla. B'iad Óglaigh Uladh - an t[[UVF]] - a stáitsigh an chéad fheachtas buamála sa bhliain 1969 leis an drochamhras coitianta a tharraingt anuas ar an IRA. Bhí an feachtas seo dírithe ar na stáisiúin chumhachta agus ar an gcuid eile den infreastruchtúr. Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Lochtaíodh Constáblacht Ríoga Uladh, ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. {{Main|Saor Dhoire}} Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air. {{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}} I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref>[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)]]I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. == An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont == Sna blianta 1970-1972, chuaigh an foréigean polaitiúil ó smacht ar fad i dTuaisceart Éireann. Shroich sé a bhuaicphointe sa bhliain 1972, nuair a maraíodh beagnach leathchéad duine. Tá roinnt cúiseanna ann le fás seo an fhoréigin. Creideann na hAontachtóirí gurbh é bunú na Sealadach ba phríomhchúis. Is éard a bhí sna Sealadaigh ná scoiltghrúpa de chuid an IRA. Nuair a d'éirigh an tIRA faoi cheannas [[Cathal Goulding|Chathail Goulding]] as an bhforéigean polaitiúil le dul le polaitíocht shíochánta ar thaobh na heite clé, bhí cuid mhaith den eagraíocht míshásta leis an gcomhairle seo, agus bhunaigh siad an tIRA Sealadach le leanúint leis an ngleic armtha. Bhí an tIRA Sealadach dírithe ar "chosaint an phobail Chaitlicigh", seachas ar aontú trasphobail an "lucht oibre" a bhí idir lámhaibh ag an "[[IRA Oifigiúil]]". Mar sin, bhí cuma sách seicteach ar na Sealadaigh, mar eagraíocht. Is é is dóigh leis na hAontachtóirí ná gurbh é feachtas míleata na Sealadaigh a tharraing na Trioblóidí anuas ar an stáitín agus a choinnigh ar siúl iad. Is é tuairim na Náisiúnaithe, arís, gurbh é ba chúis le fás an fhoréigin ná an mealladh a baineadh as an bpobal Caitliceach nuair a chuaigh de lucht na gCeart Sibhialta dóchas na gCaitliceach a shásamh, gan aon trácht a dhéanamh ar an gcos ar bolg a himríodh ar an bpobal ina dhiaidh sin. Luann siad a lán imeachtaí sna blianta seo mar chúiseanna, cosúil le Cuirfiú na bh[[Bóthar na bhFál|Fál]] i Mí Iúil 1970. Choinnigh trí mhíle saighdiúir Sasanach an cuirfiú i bhfeidhm ar cheantar na bh[[Na Fáil Íochtaracha|Fál Íochtarach]] i mBéal Feirste, agus scaoil siad níos mó ná míle go leith d'urchair le linn na troda a chuir siad ar an IRA. Maraíodh ceathrar daoine. Scéal eile den chineál seo ab ea an t-imtheorannú. [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'[[Saor Dhoire]]' 1969]] Is é is brí leis an imtheorannú ná daoine a chimiú is a choinneáil i mbraighdeanas ar an t-aon chúis amháin go bhfuiltear in amhras fúthu, gan bhreith cúirte. Tugadh an t-imtheorannú isteach sa bhliain 1971, agus cimíodh níos mó ná trí chéad go leith de dhaoine. Ní raibh ach beirt acu ina bProtastúnaigh, agus mar sin, ghlac na Caitlicigh leis gur beart seicteach eile a bhí ann a bhí dírithe ar na Náisiúnaithe amháin. Ní raibh córas faisnéise an Airm ag obair go rómhaith, nó is iomaí duine acu siúd a himtheorannaíodh nach raibh baint dá laghad aige leis an IRA. Ní ba mheasa fós, agus an gheit a bhain an t-imtheorannú as na daoine éigiontacha, is iomaí duine acu siúd a chuaigh leis an b[[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánachas]] ní ba deireanaí, agus iad suite siúráilte go raibh an ceart ag na Sealadaigh i ndiaidh an iomláin. Sna blianta 1971-1975, chaith 1981 duine seal i mbraighdeanas den chineál seo. Bhí 1874 daoine acu ina gCaitlicigh nó ina bPoblachtánaigh, agus 107 ina bPoblachtánaigh nó ina nDílseoirí. Bhí ráflaí ag dul timpeall i measc na gCaitliceach go rabhthas ag céasadh na ndaoine imtheorannaithe. Thar aon rud eile, áfach, luann na Náisiúnaithe [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] i n[[Doire]] i Mí Eanáir 1972, nuair a mharaigh na saighdiúirí Briotanacha ceathrar déag de dhaoine neamharmtha le linn léirsiú a bhí ag éileamh cearta sibhialta do na Caitlicigh. [[Íomhá:Deaths_in_The_Troubles_by_area.png|mion|Básanna]] Tháinig [[na Sealadaigh]] le chéile mar dhream ar leith sa dara leath den bhliain 1969. Nuair a bhí na péas agus na Dílseoirí ag ionsaí an phobail Chaitlicigh, bhí na Sealadaigh ag cur ina n-aghaidh go foghach fíochmhar, agus dá bharr sin, fuair siad an-tacaíocht ó mhuintir na ngeiteonna Caitliceacha. Cé go raibh na hOifigiúlaigh dírithe ar éirí as an bhfeachtas míleata, chrom siad féin ar an ngleic armtha uaireanta i bhfianaise an dóigh a raibh an caidreamh idir an pobal Caitliceach agus Arm na Breataine ag dul chun donais. Ón mbliain 1970 ar aghaidh bhí na hOifigiúlaigh agus na Sealadaigh araon sáite i gcogaíocht leis na saighdiúirí Briotanacha. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an "eacnamaíocht shaorga", mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]]. {{Príomhalt|Comhchainteanna IRA - Rialtas Briotanach 1972}} Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil 1972. Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh.[[Íomhá:UDA mural in Shankill, Belfast.jpg|mion|múrphictiúr UDA]] Bhí na saighdiúirí féin sásta cead isteach a ghéilleadh do na Caitlicigh, ach ansin, chuir Cumann Cosanta Uladh (an tUDA) a ladar sna cúrsaí. Bhagair siad míle murdar ar na Caitlicigh dá mbeadh siad chomh dána leis na tithe a shealbhú, agus dealraíonn sé gur thit an lug ar an lag ag na saighdiúirí ansin. Nuair a tháinig an chéad leoraí ag tabhairt isteach troscáin de chuid na gCaitliceach, stop na saighdiúirí í, ó nach raibh siad fonnmhar an iomarca feirge a chur ar na Dílseoirí, agus nuair a d'fhéach cúpla Óglach de chuid an IRA na saighdiúirí a chur ar athrú comhairle, gabhadh iad. B'é an tátal a bhain Séamus Ó Tuama as na himeachtaí seo ná go raibh na saighdiúirí tar éis an tsíocháin a bhriseadh, agus chrom na Sealadaigh ar an gcogaíocht arís.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Lenadoon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Lenadoon&oldid=1075219282|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}</ref> Is é an freagra a thug na sceimhlitheoirí Dílseacha, cosúil le Fórsa Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh, a bhí díreach bunaithe, ar fhás an fhoréigin ná gur chrom siad ar na Caitlicigh a mharú. Feallmharfóireacht [[Seicteachas|sheicteach]] a bhí i gceist, nó ba dóigh leis na Dílseoirí gur náisiúnaithe agus "Fíníní" ab ea na Caitlicigh go léir. Bhí cuid de na dúnmharuithe seo as pabhar gránna. Scéal as an ngnáth ab ea [[Búistéirí na Seanchille]]. Dream de Dhílseoirí a bhí iontu a raibh sé de nós acu a gcuid íobartach a bhualadh, a chéasadh agus a ghearradh le scian sula maróidís iad. Mharaigh na Sealadaigh daoine ar chúiseanna seicteacha freisin. Mar shampla, i Mí Eanáir 1976, nuair a bhí seisear sibhialtach Caitliceach dúnmharaithe ag Dílseoirí, d'imir siad díoltas ar an bpobal Protastúnach ar fad trí dheichniúr sibhialtach Protastúnach a chriathrú le piléir. Tugtar Sléacht Mhuileann an Rí ar an ródach seo. Gné eile den fhoréigean pholaitiúil ab ea an dóigh a rabhthas ag ruaigeadh Caitlicigh agus Protastúnaigh as ceantair mheasctha. Mar shampla, b'éigean do na Protastúnaigh bailiú leo as Léana an Dúin i mBéal Feirste, agus cuireadh d'fhiacha ar na Caitlicigh glanadh as [[Ráth Cúil, Béal Feirste|Ráth Cúil]] agus as Westvale. I nDoire, arís, chuaigh na Protastúnaigh ar lorg dídine i nDoire Trasna agus in Eastát an Fhuaráin, a raibh na Protastúnaigh ina dtromlach iontu. Is é an tuiscint a bhain rialtas na Ríochta Aontaithe i Londain as na himeachtaí seo ná nach raibh córas riaracháin Thuaisceart Éireann ábalta an tsíocháin a choimeád, agus sa bhliain 1972, chuir siad rialtas déabhlóidithe an Tuaiscirt ar fionraí. Ina áit sin, thug siad isteach an Riail Dhíreach, is é sin, b'iad an lucht rialtais i Londain a bheadh i gceannas ar an Tuaisceart feasta. Chrom an rialtas ar na fadhbanna a fhuascailt a bhí ag déanamh scime do ghluaiseacht na gceart sibhialta: tarraingíodh teorainneacha nua idir na toghlaigh a bhí claonroinnte ag na hAontachtóirí roimhe sin, tugadh vótaí do na saoránaigh go léir sna toghcháin áitiúla, agus bunaíodh Feidhmeannas Tithíochta Thuaisceart Éireann leis an tithíocht phoiblí a roinnt go cothrom, mar shampla. Ceapadh an Riail Dhíreach, ar dtús, mar chéim ghearrthéarmach, ach b'í an straitéis mheántéarmach ná an féinrialtas a thabhairt ar ais don Tuaisceart ar choinníollacha a bheadh inghlactha ag na hAontachtóirí agus na Náisiúnaithe araon. Níor éirigh leis an rialtas coinníollacha den chineál sin a leagan amach, agus mar sin, lean na Trioblóidí leo faoi lán an tseoil tríd na seachtóidí agus na hochtóidí. == Comhaontú Sunningdale == {{main|Comhaontú Sunningdale}} [[Íomhá:Northern Ireland Assembly election 1973.png|clé|mion|Toghcháin, [[Tionól Thuaisceart Éireann]], 1973]] Is éard a bhí i '''g[[Comhaontú Sunningdale]]''' ná iarracht rialtas cumhachtroinnte a chur ar bun i d[[Tuaisceart Éireann]] agus deireadh a chur leis na Trioblóidí. Sa bhliain [[1973]], i ndiaidh fhoilsiú na tuairisce sainiúla faoi chúrsaí an Tuaiscirt ar tugadh an Páipéar Bán uirthi, cuireadh an chéad bhun le [[Tionól Thuaisceart Éireann]], is é sin, [[parlaimint]] nua an stáitín. Sa deireadh thiar thall, áfach, b'iad na Dílseoirí - Cumann Cosanta Uladh ach go háirithe, a raibh 20,000 duine ina mbaill de san am - agus an lucht oibre Protastúnach a chuir [[comhaontú Sunningdale]] ar ceal. Thit an tóin as an rialtas cumhachtroinnte ar [[28 Bealtaine]] [[1974]]. == 1975-1979 == I ndiaidh teip [[comhaontú Sunningdale|Sunningdale]], chrom rialtas [[Harold Wilson]] i [[Londain]] ar an gceist a phlé, nárbh fhearr, i ndiaidh an iomláin, na trúpaí a ghlanadh as an stáitín gan mhoill. Rinne [[Gearóid Mac Gearailt]] a mharana féin ar an gceist seo i meamram a réitigh sé i Meitheamh [[1975]], a ndearna sé trácht air sa bhliain 2006. B'é an tátal a bhain sé as ná nach mbeadh rialtas na hÉireann ábalta mórán a dhéanamh leis an tsíocháin a choimeád sa Tuaisceart, ó nach raibh ach 12,500 saighdiúir aige. Mar sin, ba dóchúla ná a mhalairt nach ndéanfadh aistarraingt na dtrúpaí Briotanacha ach méadú ar líon na marbh de dheasca na dTrioblóidí. Bhí an foréigean ag leanúint leis go deireadh na seachtóidí. D'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh sa bhliain 1975, ach chrom siad ar ais ar an ngleic armtha sa bhliain 1976. Má bhí dóchas ar bith acu i dtús na seachtóidí go mbeadh in ann athaontú na hÉireann a bhaint amach go sciobtha, bhí deireadh súile bainte acu de faoin am seo. Ina áit sin, d'fhorbair siad straitéis an Chogaidh Fhada. B'ionann an [[Cogadh]] Fada agus feachtas foréigin ar leibhéal níos ísle, ach é a bheith leanúnach, ionas nach dtiocfadh deireadh leis go deo na ndeor, dá mbeadh gá leis. Maidir leis na hOifigiúlaigh, áfach, níor chrom siad ar ais ar an gcogadh riamh, agus de réir a chéile, d'iompaigh siad ina bpáirtí sóisialach - "Páirtí na nOibrithe" - a bhí go huile is go hiomlán in aghaidh an fhoréigin. Sa bhliain 1974, áfach, scoilt Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an t[[INLA]]) ó na hOifigiúlaigh, agus iad ag leanúint leo leis an ngleic armtha. [[Íomhá:Belfast houses 1981.jpg|mion| Sráid Pakenham, Cearnóg Shaftesbury, Béal Feirste, 1981 ]] Agus na [[1970idí]] ag druidim chun deireanais, tháinig sé chun solais go raibh an dá phobal ag éirí dubh dóite den chogadh, rud a bhí le haithint, mar shampla, ar an ngluaiseacht síochána, na ''Peace People'' nó Lucht na Síochána. D'eagraigh Lucht na Síochána léirsithe móra in aghaidh an fhoréigin pharaimíleataigh. Thabhaigh an feachtas Duais Síochána Nobel dóibh sa bhliain 1976, ach ní raibh fad saoil iontu mar ghluaiseacht. Nuair a d'impigh siad ar an bpobal Náisiúnaíoch eolas a thabhairt do na fórsaí slándála faoin IRA, thit an tóin as a bhfeachtas. Bhí an oiread fuatha ag na Caitlicigh ar an arm agus ar na péas agus gur shíl siad nach seasamh neodrach a bhí ag Lucht na Síochána a thuilleadh. {{Main|Feallmharú Airey Neave}} == Na Stailceanna Ocrais == {{main|Stailc ocrais 1981}} Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phobhlachtánaigh]] ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. == An Cogadh Fada == [[Íomhá:RUC, Crois.jpg|thumb|Bearaic [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin]], [[Contae Ard Mhacha]], ar an 28 Aibreán 2001. Ba chomh-ionad slándála é le linn na dTrioblóidí i gcomhair an RUC agus [[Arm na Breataine]]. Leagadh é sa bhliain 2007.]] Bhí an dá thaobh ag cur feachtas armtha go dtí gur tháinig na sosanna cogaidh. Chuaigh líon na marbh i laghad sna hochtóidí agus sna nóchaidí i gcomparáid leis na seachtóidí. Mar sin féin, d'fhág an foréigean polaitiúil an-drochoidhreacht ag sochaí an Tuaiscirt. Mhair an ghleic armtha ar feadh i bhfad, agus is é an chiall a bhain na daoine as nach dtiocfadh deireadh léi choíche. Is léir gur chuir sé an saol ó mhaith ar go leor daoine i rith na mblianta. Cuidiú mór le Cogadh Fada na Sealadach ab ea na hairm a fuair an tIRA mar bhronntanais ó [[Moammar Qaddafi]], deachtóir na [[An Libia|Libia]]. Bhí Qaddafi i bhfearg le rialtas [[Margaret Thatcher|Thatcher]], ó chabhraigh siad leis na [[SAM|Stáit Aontaithe]] buamaí a chaitheamh ar an [[Tripilí]] sa Libia, buamaí a mharaigh duine clainne de chuid Qaddafi. Cé nach mbíodh saighdiúirí ná péas á marú ag an IRA chomh minic a thuilleadh, bhí an chuma ar an scéal nach raibh srianta ar bith le cumas feallmharfóireachta agus buamadóireachta na Sealadach. Péas, saighdiúirí páirtaimseartha agus sibhialtaigh Phrotastúnacha ba mhó a bhí thíos lena gcuid ionsaithe. Sampla maith de seo ab ea sléacht Lá an Chuimhneacháin in [[Inis Ceithleann]] sa bhliain 1987. Ba nós leis an IRA, chomh maith, targaidí a dhéanamh de thógálaithe, de lucht glantacháin agus cothbhála, agus lucht oibre eile a bhí fostaithe ag na péas nó ag na saighdiúirí Briotanacha. Sa dara leath de na h[[1980idí|ochtóidí]], bhí na paraimíleataigh Phrotastúnacha - na heagraíochtaí úd Fórsa Óglaigh Uladh, Cumann Cosanta Uladh, agus Frithbheartaíocht Uladh - ag tabhairt isteach airm agus pléascáin ón Afraic Theas. Roinneadh na coinsíneachtaí idir an trí eagraíocht, agus ina dhiaidh sin, chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht, cé gur fágadh cuid den trealamh - go háirithe na gránáidí roicéadtiomána - gan úsáid, ó nach raibh na Dílseoirí ábalta leas a bhaint astu. Freagra ab ea na feallmharaithe seo ar an g[[Comhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985, a bhronn an "ról comhairleach" ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt. {{Main|Comhaontú Angla-Éireannach}} === An Claonpháirteachas - na Fórsaí Slándála agus na Paraimíleataigh Dhílseacha === Gné chointinneach chonspóideach de na Trioblóidí is ea an claonpháirteachas, is é sin, an dóigh ar chomhoibrigh fórsaí slándála an Stáit leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (45).JPG|mion|"Unionist Solidarity Means Victory" (Progressive Unionist Party, 1986),]] ==== Reisimint Chosanta Uladh agus na Dílseoirí ==== Ar an 3 Bealtaine 2003, nocht an líonláithreán nuachta Náisiúnaíoch úd ''Nuzhound'' in Éirinn cáipéisí de chuid Rialtas na Breataine ó thús na seachtóidí, cáipéisí a chaitheann solas ar fhadhb na dlúthbhainte a bhí ag saighdiúirí áirithe de chuid Arm na Breataine, go háirithe saighdiúirí i Reisimint Chosanta Uladh, le dreamanna paraimíleata Dílseacha. Ceann de na cáipéisí seo is ea an tuairisc dar teideal ''Subversion in the UDR'', agus í ag tabhairt mionsonraí faoin bhfadhb seo. Sa bhliain 1973, * glacadh leis go raibh dlúthbhaint ag 5-15% de shaighdiúirí na Reisiminte le dreamanna paraimíleata Dílseacha; * creideadh go bhfuair na Dílseoirí níos mó arm ó Reisimint Chosanta Uladh ná ó aon fhoinse eile, agus nach bhfuair siad airm nua-aimseartha thine ó aon fhoinse eile; * bhí eagla ar na húdaráis nach raibh trúpaí na Reisiminte dílis do "Rialtas a Mórgachta", ach do "Chúige Uladh" amháin; * bhí a fhios ag Rialtas na Breataine go raibh na Dílseoirí ag baint úsáide as airm thine de chuid na Reisiminte le sibhialtaigh Chaitliceacha a fheallmharú. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|mion|Reifreann 1998: "Whiles the Richt Wurd is NAA" (United Unionists, 1998)]] Cé go raibh a fhios ag madraí an bhaile go ndeachaigh ní ba mhó ná dhá chéad arm tine ó lámha Arm na Breataine go dtí na Dílseoirí roimh an mbliain 1973, mhéadaigh Rialtas na Breataine ar ról na Reisiminte i gcúrsaí "coimeádta na síochána" i dTuaisceart Éireann. Ba chuid é seo den straitéis uileghabhálach a bhí ag an Rialtas na Sealadaigh a chloí - polasaí na normáltachta, an Ultachais agus na coiriúlachta - is é sin, cúrsaí an Tuaiscirt a thabhairt chun normáltachta, cúrsaí na slándála a fhágáil faoi fhórsaí áitiúla ("Ultacha"), agus caitheamh leis na sceimhlitheoirí mar a bheadh gnáthchoirpigh iontu. ==== An Grúpa Speisialta Patróil agus na líomhaintí faoi dhrong Ghleann Anna ==== [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (66).JPG|mion|"Racism seriously affects our vision of people" (Racism Awareness Group, 1996), ]]{{Main|Drong Ghleann Anna}}[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (35).JPG|mion|"Say Yes and Say it Loud" (Belfast Newsletter, 1998), ]] ==== An Claonpháirteachas sna hOchtóidí agus sna Nóchaidí ==== Tá sé dearbhaithe gur thug daoine agus dreamanna áirithe taobh istigh den Arm agus den Chonstáblacht Ríoga eolas do na Dílseoirí ó am go ham ó dheireadh na n-ochtóidí anuas, rud a chuir ar chumas na sceimhlitheoirí Protastúnacha targaidí a dhéanamh de na gníomhaithe Poblachtánacha. Sa bhliain 1992, nocht Brian Nelson, gníomhaire rúnda Briotanach taobh istigh de Chumann Cosanta Uladh go raibh sé tar éis dúnmharú a dhéanamh agus airm a smuigleáil isteach le cabhrú an Airm. De réir mar atá cruthaithe, bhí faicsin san Arm agus sa Chonstáblacht agus iad sásta comhoibriú le Nelson agus le Cumann Cosanta Uladh trí aonad faisnéise de chuid an Airm a dtugtaí Aonad Taighde na bhFórsaí (''The Force Research Unit'') air. Ó dheireadh na nóchaidí anuas, fuair iriseoirí áirithe, Peter Taylor ina measc, an dearbhú ó na Dílseoirí go raibh foinsí sna fórsaí slándála ag seachadadh comhaid agus tuarascálacha faisnéise chucu faoi thargaidí Poblachtánacha. I dtuarascáil ar scaoileadh saor léi ar an [[22 Eanáir]] [[2007]], dúirt an tOmbudsman Póilíníochta Nuala O'Loan go raibh brathadóirí taobh istigh d'Fhórsa Óglaigh Uladh tar éis coireanna tromchúiseacha, dúnmharuithe fiú, a dhéanamh, agus go raibh a fhios ag a lucht teagmhála sna fórsaí slándála iad a bheith sáite ina leithéid. De réir na tuarascála, bhí oifigigh áirithe de chuid an Bhrainse Speisialta ag cumadh ráitis bhréige, ag cur cosc le cuardach fianaise, agus ag "naífhosaíocht" amhrasánaigh nuair a bhí agallamh á chur orthu. Is é an breithiúnas a thug Jimmy Spratt, Comhairleoir de chuid na nAontachtóirí Daonlathacha agus iarchathaoirleach Chomhaontas na bPóilíní ná: "Dá mbeadh ruainne amháin fírinne sa tuarascáil sin, chuirfí an dlí ar iar-phóilíní. Níor cuireadh, agus mar sin, ba chóir don tsaol mhór an tátal a bhaint as an scéal nach bhfuil mórán fíricí ann." Mar sin féin, dúirt an Státrúnaí um Thuaisceart Éireann, Peter Hain, go raibh sé "géarbharúlach go gcuirfear an dlí ar aon duine amháin, ar a laghad, de thoradh na tuarascála a tugadh dúinn inniu". Rud eile a dúirt Hain ná: "Tá deiseanna éagsúla ann a d'fhéadfadh an t-ionchúisitheoir a thapú. Rud tromchúiseach ann féin is ea gur chuir iar-phóilíní áirithe bac leis na fiosruithe agus gur dhiúltaigh siad comhoibriú leis an Ombudsman. Iad siúd a bhí sáite sna rudaí seo, ní mór go n-íocfaidh siad a ndeachú, agus ba chóir do na húdaráis céimeanna a ghlacadh dá réir sin". Dealraíonn sé nach mbeidh rath ar aon ionchúiseamh cibé, i bhfianaise an chineál coireanna atá i gceist. Más fíor gur díothaíodh nó gur hathraíodh fianaise, nó nár bailíodh fianaise ar bith ar an gcéad ásc, is deacair caingean a thosú ar aon nós. Mar sin, cibé a deir Jimmy Spratt, is dócha nach bhfuil mórán tábhachta leis, ó d'fhéach na coirpigh chuige nach mbeadh a dhath fágtha ag an ionchúiseamh, agus de réir na tuarascála úd ''Ballast Report'', d'éirigh leo go seoigh san obair seo. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (48).JPG|mion|"All Party Peace Talks Now" (Sinn Fein, 1995)]] ==== Na Líomhaintí faoin Ordú Maraithe ==== Thairis sin, tugann na Poblachtánaigh le fios go raibh sé de pholasaí ag na fórsaí slándála daoine a raibh amhras orthu iad a bheith ina mbaill den IRA, - go raibh sé de pholasaí acu daoine den chineál seo a mharú scun scan, seachas iad a ghabháil. Diúltaíonn na fórsaí slándála do na líomhaintí seo. Is é an tuiscint atá acu féin ar na cúrsaí nár maraíodh aon duine ar an dóigh seo nach raibh ina pharaimíleatach tromarmáilte - cosúil leis an ochtar fear a básaíodh i Loch gCál sa bhliain 1987. Deich mí ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh triúr Sealadach i n[[Giobráltar]] nach raibh armáilte ar aon nós. Is iomaí duine a bhain an tátal as an scéal sin ná go raibh polasaí den chineál seo i bhfeidhm ag na Gaill. == 1993-1998: Próiseas na Síochána == === Gníomhaíochtaí na bParaimíleatach === [[Íomhá:Tower 42, City of London (8658657675).jpg|mion|Aibreán 1993, buama IRA, Tower 42, Bishopgate, [[Londain]]]] Cé go raibh an tIRA ag leanúint leis i mbun na gleice armtha, bhí [[Sinn Féin]], a raibh [[Gearóid Mac Ádhaimh]] i gceannas air ón mbliain 1983 anuas, - bhí Sinn Féin ag iarraidh comhchainteanna a thosú le deireadh a chur leis na Trioblóidí. Bhí a fhios ag Gearóid Mac Ádhaimh go mbeadh próiseas fada ann. Sna 1970idí, bhí sé de thuairim aige féin go mairfeadh an cogadh go ceann fiche bliain eile. Chuaigh sé i dteagmháil le [[John Hume]] - ceannaire an [[SDLP]] - go hoscailte, agus san am céanna, bhí comhchainteanna faoi cheilt aige le hoifigiúlaigh de chuid an Rialtais. Bhí na Dílseoirí i mbun oibre den chineál chéanna ar chúla téarmaí, agus iad i dteagmháil le rialtais na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe trí eaglaisigh Phrotastúnacha, go háirithe an ministir Preispitéireach, an tUrramach Roy Magee, chomh maith leis an Ard-Easpag Anglacánach [[Robin Eames]]. I ndiaidh tréimhse fada uisce faoi thalamh, d'fhógair na Dílseoirí agus na Poblachtánaigh araon sos comhraic sa bhliain 1994. Bliain dheacair ab ea an bhliain dheireanach roimh na sosanna cogaidh, agus ní raibh ag maolú ar na gníomhartha uafáis. Ní raibh ach ag méadú ar dhúnmharfóireacht Chumann Cosanta Uladh agus Fhórsa Óglaigh Uladh, nó sa bhliain sin, 1993, mharaigh siad ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]]. {{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}} Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993. {{Main|Buamáil na Seanchille}} Mar dhíoltas air sin, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar. {{Main|Sléacht Rising Sun}} Ar an [[16 Meitheamh]] [[1994]], go gairid roimh na sosanna cogaidh sa bhliain sin, lámhach [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|Arm Náisiúnta Fuascailte na hÉireann]] (an tINLA) triúr ball d'[[Óglaigh Uladh]] i m[[Bóthar na Seanchille]]. B'é an díoltas a d'agair na [[Dílseachas|Dílseoirí]] ná gur bhuail siad isteach i d[[teach tábhairne]] i [[Loch an Oileáin]] i g[[Contae an Dúin]] le cith urchar a scaoileadh ina thimpeall. Maraíodh seisear sibhialtach. {{Main|Sléacht Loch an Oileáin}} Sna míonna deireanacha roimh an sos cogaidh, mharaigh an tIRA ceathrar sean-Dílseoirí, duine acu ina bhall d'[[Óglaigh Uladh]] agus an triúr eile ag baint leis an gCumann Cosanta. Is iomaí ciall is féidir a bhaint as an mbabhta foréigin seo go gairid roimh na sosanna cogaidh. Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána, nó Dearbhú Shráid Downing. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}</ref> {{Main|Dearbhú Shráid Downing}} === 1994: an chéad sos comhraic === I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic. Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart. Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste. Foilsodh [[An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann]] (Framework Documents) ar 22 Feabhra 1995)<ref>{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/anglo-irish-framework-peace-negotiations-1995/|teideal=Anglo-Irish Framework for peace negotiations (1995)|údar=alphahis|dáta=2017-08-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2024-02-19}}</ref> Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsos comhraic, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. {{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}} Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.[[Íomhá:No to terrorism.jpg|mion]] === 1997: an dara sos comhraic === Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú. === An próiseas polaitiúil === I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998. {{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}} Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}</ref> Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin. Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann]] uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.[[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|'For God and Ulster", Béal Feirste]] == 21 hAois athmhuintearas agus seicteachas == === 2001-2005: Díchoimisiúnú === Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.<ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&source=bl&ots=VmNQCacHhG&sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}</ref> In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> === Polataíocht === Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú. Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}</ref> Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. * [[Comhaontú Chill Rìmhinn]], 2006 (St Andrew's Agreement) * [[Comhaontú Hillsborough, 2010]] === Ceist na mórshiúlta === [[Íomhá:Woo Hoo parade Belfast 12 July.jpg|mion|Mórshiúl "Woo Hoo" Béal Feirste 2007]] Is minic a bhíonn scliúchais ann agus an caidreamh trasphobail ag dul ó mhaith nuair a thagann na hOráistigh amach lena gcuid mórshiúlta a dhéanamh. Leis na mórshiúlta seo, bíonn na Dílseoirí ag ceiliúradh chuimhne Chath na Bóinne agus bhua Chlann Bhullaí ar na Caitlicigh sa bhliain 1690. Ba é an bua seo a chuir bun le Cinsealacht na nGall in Éirinn agus a d'fhág na Gaeil faoi leatrom go ceann i bhfad. Ní bhíonn na Caitlicigh sásta le ceiliúradh den chineál seo a fheiceáil in aice leo, agus is minic a bhíonn trioblóidí ann nuair a thagann na hOráistigh róghar do na háiteanna ina bhfuil na Caitlicigh ina bhformhór. Bhíodh an bruíonachas go dona timpeall Bhóthar Gharbhachaidh i bPort an Dúnáin, áit a dtéadh mórshiúl na nOráisteach ó Eaglais Dhroim Crí thart le heastát tithíochta ina bhfuil cónaí ar chuid mhór Caitliceach. Inniu, tá cosc curtha leis an mórshiúl go deo, ós rud é go mbíodh scliúchais ann sna blianta 1995, 1996 agus 1997, agus iad ag maireachtáil na seachtainí fada i ndiaidh lá an mhórshiúil féin. Fuair cuid mhaith daoine bás de dheasca an fhoréigin seo. Mar shampla, mharaigh Fórsa Óglaigh Uladh tiománaí tacsaí Caitliceach, agus caitheadh peitrealbhuama i dteach i mBaile Monaidh ina raibh cónaí ar lánúin mheasctha agus ceathrar mac, ar mharaigh an buama triúr acu. I mBéal Feirste, bhí Bóthar Ormeau agus Bóthar Chromghlinne ina gcnámha spairne ar chúiseanna cosúla. == Tráma == Rinne taithí ar fhoréigean dochar do sciar mór den phobal, idir eachtraí a bhain leis na Trioblóidí agus imeachtaí anróiteacha sna blianta ó Chomhaontú Aoine an Chéasta.<ref>I mí Feabhra 2025, foilsíodh tuairisc dar teideal ‘[https://www.endingtheharm.com/wp-content/uploads/2025/02/Impact-of-Adverse-Childhood-Experiences-report-060225-1.pdf The Prevalence and Impact of Adverse Childhood Experience in Northern Ireland]’, Executive Programme on Paramilitarism and Organised Crime, de chuid Queen’s University</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-ghluin-go-gluin-an-dochar-o-luath-thaithi-thramach-sa-tuaisceart/|teideal=Ó ghlúin go glúin – an dochar ó luath-thaithí thrámach sa Tuaisceart|dáta=2025-02-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-09}}</ref> Deir na fulangaithe i gcónaí go gcaithfear reachtaíocht chuí a thabhairt isteach agus, thar aon ní eile, a chur i bhfeidhm lena chruthú go bhfuiltear dáiríre faoi dhul i ngleic le lorg na coimhlinte. D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Oidhreacht na dTrioblóidí le plé ag an gComhaireacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0930/1536006-oidhreacht-na-dtriobloidi-le-ple-ag-an-gcomhaireacht/|date=2025-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Coimisiún Oidhreachta}} == Na Taismigh, 1969-2002: Achoimre == === An fhreagracht === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |An Fhreagracht as na Maruithe [http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="left" |An Dream a bhí Ciontach !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Dreamanna Paraimíleata na bPoblachtánach || align="right" | 2055 |- | Dreamanna Paraimíleata na nDílseoirí || align="right" | 1020 |- | Na Fórsaí Slándála || align="right" | 368 |- | Daoine Anaithnide || align="right" | 80 |- |} === Na Cineálacha Daoine a Maraíodh === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |Na Básanna de réir Stádas an Duine a Maraíodh [http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514142516/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html |date=2011-05-14 }} |- !colspan="1" align="left" |Stádas !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Sibhialtach || align="right" | 1855 |- | Baill de chuid na bhFórsaí Slándála agus na bhFórsaí Cúltaca || align="right" | 1123 |- !colspan="2" align="center" |agus iad: |- | — ina saighdiúirí Briotanacha || align="right" | 499 |- | — ina [[Constáblacht Ríoga Uladh|saighdiúirí dubha]] || align="right" | 301 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Chosanta Uladh]]|| align="right" | 197 |- | — ina mbaill de [[Seirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann]]|| align="right" | 24 |- | — ina n[[An Garda Síochána|Gardaí]] || align="right" | 9 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Ríoga na hÉireann]]|| align="right" | 7 |- | — ina mbaill de thrúpaí cúltaca Arm na Breataine ("[[Territorial Army]]") || align="right" | 7 |- | — ina bpóilíní Sasanacha || align="right" | 6 |- | — ina mbaill den [[An tAerfhórsa Ríoga|Aerfhórsa Ríoga]]|| align="right" | 4 |- | — ina mbaill den [[An Cabhlach Ríoga|Chabhlach Ríoga]]|| align="right" | 3 |- | — ina saighdiúirí Éireannacha || align="right" | 1 |- | Paraimíleataigh Phoblachtánacha || align="right" | 394 |- | Paraimíleataigh Dhílseacha || align="right" | 151 |- |} <br clear=all> === An Áit === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="left" |Scaipeachán na mBásanna i dTrioblóidí an Tuaiscirt de réir na hÁite[http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="center" |Áit !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | [[Contae Aontroma]] || align="right" | 207 |- | [[Contae Ard Mhacha]] || align="right" | 276 |- | [[Oirthear Bhéal Feirste]]|| align="right" | 128 |- | [[Tuaisceart Bhéal Feirste]]|| align="right" | 576 |- | [[Contae Thír Eoghain]] || align="right" | 339 |- | [[Iarthar Bhéal Feirste]]|| align="right" | 623 |- | [[Contae an Dúin]] || align="right" | 243 |- | [[Contae Fhear Manach]] || align="right" | 112 |- | [[Doire|Cathair Dhoire]] || align="right" | 227 |- | [[Contae Dhoire]] || align="right" | 123 |- | [[Poblacht na hÉireann]] || align="right" | 113 |- | [[Sasana]] || align="right" | 125 |- | Ilchríoch na h[[An Eoraip|Eorpa]] || align="right" | 18 |} === Liosta Cróineolaíoch === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" | Básanna a raibh baint acu le trioblóidí an Tuaiscirt (1969–2001). Na básanna a tugadh mar "bhásanna a raibh baint acu leis na trioblóidí", nó mar "bhásanna nach rabhthas cinnte fúthu, an raibh siad bainteach leis na trioblóidí". |- !colspan="1" align="center" |Bliain !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | 2001 || align="right" | 16 |- | 2000 || align="right" | 19 |- | 1999 || align="right" | 8 |- | 1998 || align="right" | 55 |- | 1997 || align="right" | 21 |- | 1996 || align="right" | 18 |- | 1995 || align="right" | 9 |- | 1994 || align="right" | 64 |- | 1993 || align="right" | 88 |- | 1992 || align="right" | 89 |- | 1991 || align="right" | 96 |- | 1990 || align="right" | 81 |- | 1989 || align="right" | 75 |- | 1988 || align="right" | 104 |- | 1987 || align="right" | 98 |- | 1986 || align="right" | 61 |- | 1985 || align="right" | 57 |- | 1984 || align="right" | 69 |- | 1983 || align="right" | 85 |- | 1982 || align="right" | 110 |- | 1981 || align="right" | 113 |- | 1980 || align="right" | 80 |- | 1979 || align="right" | 121 |- | 1978 || align="right" | 81 |- | 1977 || align="right" | 111 |- | 1976 || align="right" | 295 |- | 1975 || align="right" | 260 |- | 1974 || align="right" | 294 |- | 1973 || align="right" | 253 |- | 1972 || align="right" | 479 |- | 1971 || align="right" | 171 |- | 1970 || align="right" | 28 |- | 1969 || align="right" | 16 |} === Staitisticí Eile === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" |Coireanna eile a raibh baint acu leis na trioblóidí (tuairimiú).<ref>{{cite web |url=http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 |teideal=CAIN: Northern Ireland Society - Security and Defence |foilsitheoir=Cain.ulster.ac.uk |date= |accessdate=2008-11-02 |dátarochtana=2009-09-20 |archivedate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907032750/http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 }}</ref> |- !colspan="1" align="center" | Cineál !colspan="1" align="right" | Líon |- | Gortú || align="right" | 47,541 |- | Lámhach || align="right" | 36,923 |- | Robáil armtha || align="right" | 22,539 |- | Daoine ar cuireadh an dlí orthu as coireanna paraimíleata || align="right" | 19,605 |- | Buamáil nó iarracht buamála || align="right" | 16,209 |- | Coirloscadh || align="right" | 2,225 |} == Croineolaíocht == 1960idí: [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] agus [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] 1969: [[Saor Dhoire]] agus [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] 1971: [[Oibríocht Demetrius]] agus imtheorannú gan triail 1972: [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] 1972: [[Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)|Riail dhíreach]] 1973: [[Comhaontú Sunningdale]] 1974: Bunaíodh an [[Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta]] 1977; [[Feallmharú Airey Neave]] 1981: [[Stailc ocrais 1981|Stailc ocrais]] 1984: [[Buamáil Brighton (1984)|Buamáil Brighton]] 1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]] 1993: [[Dearbhú Shráid Downing|Forógra Shráid Downing]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Downing Street Declaration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Downing_Street_Declaration&oldid=945802693|journal=Wikipedia|date=2020-03-16|language=en}}</ref> 1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]; (1998: [[Tionól Thuaisceart Éireann]]; 2006: [[Comhaontú Chill Rìmhinn]]) agus * [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Trioblóidí}} [[Catagóir:Na Trioblóidí| ]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] 39tnurub45gumahag749dcihftl1zb4 0 14096 1322429 1321765 2026-08-02T14:38:27Z Saighneánach 72809 Typo 1322429 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine |imatge=Íomhá:Tomás-Mac-Síomóin-.jpeg }} Scríbhneoir agus eolaí ba ea '''Tomás Mac Síomóin''' (1938–[[17 Feabhra]] [[2022]]), "a raibh cur chuige sainiúil aige agus a threabh a ghort féin beag beann ar fhaisin na linne".<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-gaeil-a-dimigh-ar-shli-na-firinne-in-2022/|teideal=Na Gaeil a d’imigh ar shlí na fírinne in 2022…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-12-31}}</ref> Foilsíodh ceithre leabhar [[filíocht]]a dá chuid, maille le [[gearrscéal]]ta, [[Filíocht|dánta]] scoite agus altanna [[iriseoireacht]]a agus critice i n[[Gaeilge]], i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]] foilsithe thall agus abhus. Aistríodh dánta dá chuid go [[An tSoirbis|Sorbais]], [[Gearmáinis]], [[An Rúisis|Rúisis]], [[Béarla]] agus [[Spáinnis]].<ref name=":0">[http://www.youtube.com/watch?v=p1sRwQUdNPM Agallamh le Tomás Mac Síomóin, 2010] ar [[Youtube]]</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tomás Mac Siomóin, údar agus file, tar éis bháís|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0218/1281725-tomas-mac-siomoin-udar-agus-file-tar-eis-bhais/|date=2022-02-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://socialistvoice.ie/2022/03/tomas-mac-siomoin-1938-2022/|teideal=Tomás Mac Síomóin (1938-2022)|údar=Mícheál Mac Aonghusa|dáta=2022-03-03|language=en-GB|work=Socialist Voice|dátarochtana=2022-12-25}}</ref> == Saol == Rugadh Tomás Mac Síomóin i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain [[1938]]. Bhí sé ar scoil ag na Bráithre i [[Sraith an Iarthair]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Na Grása agus Dánta Eile|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572160|journal=Comhar|date=1993|issn=0010-2369|pages=25|volume=52|issue=7|doi=10.2307/25572160|author=Gabriel Rosenstock, Seán Hutton}}</ref> Bhain sé céim amach san [[eolaíocht]] i [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath]]. [[Bitheolaíocht|Bitheolaí]] gairmiúil ba ea é, a bhí ina léachtóir ar feadh tamaill i g[[Corcaigh]] agus i n[[Gaillimh]]. Chaith sé seal ag plé le [[taighde]] [[víreas]]eolaíochta san [[Ísiltíris|Ollainn]] agus sna [[SAM|Stáit Aontaithe]]. Bhí Dochtúireacht aige ó [[Ollscoil Cornell]], Nua-Eabhrac. Bhí sé ina léachtóir [[bitheolaíocht]]a sa Choláiste Réigiúnach Shligigh, agus in [[Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath|Institiúid Theicneolaíochta Bhaile Átha Cliath]], Sráid Chaoimhín, sula ndeachaigh sé go lánaimseartha le [[scríbhneoir]]eacht. Bhí sé ina eagarthóir ar an nuachtán ''[[Anois]]'' sna nóchaidí agus ar an irisleabhar ''[[Comhar]]'' ó 1988 go dtí 1995.<ref name=":1" /> Bhí ról lárnach aige san Fheachtas Náisiúnta Teilifíse as ar eascair [[Teilifís na Gaeilge]].<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tomas-mac-siomoin-scribhneoir-smaointeoir-agus-soisialach-tar-eis-bhais/|teideal=Tomás Mac Síomóin, scríbhneoir, smaointeoir agus sóisialach, tar éis bháis|dáta=18 Feabhra 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-02-18}}</ref> Bhí cónaí air sa [[Catalóin|Chatalóin]] ó na 1990idí ar aghaidh. Ba mhinic é ina thráchtaire agus ina thuairisceoir ar chúrsaí na Spáinne agus na [[An Chatalóin|Catalóine]] ar na meáin Ghaeilge, idir chlóite agus chraolta.<ref name=":1" /> Bhí sé pósta agus bhí ceathrar clainne air. Bhásaigh Tomás Mac Síomóin in [[València (cathair)|València]] ar 17 Feabhra 2022. [[Íomhá:An Tionscadal Tomas Mac Siomoin.jpg|mion]] == Saothar == Foilsíodh dánta dá chuid ar ''[[Comhar]]'', ''[[Feasta]]'', ''[[Innti]]'', ''[[Lugh|Lug]]'', agus ar ''[[The Lace Curtain]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Na Grása agus Dánta Eile|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572160|journal=Comhar|date=1993|issn=0010-2369|pages=25|volume=52|issue=7|doi=10.2307/25572160|author=Gabriel Rosenstock, Seán Hutton}}</ref> Bhí cnuasaigh filíochta, [[Gearrscéal|gearrscéalta]] agus [[úrscéal]]<nowiki/>ta scríofa aige, chomh maith le h[[Aistriúchán|aistriúcháin]] ón [[An Spáinnis|Spáinnis]] déanta aige ar shaothair mhóra as an g[[An Chatalóin|Catalóin]] agus as [[Meiriceá Láir]].<ref name=":1" /> Leis an bhfilíocht a chuaigh sé i dtosach agus foilsíodh ceithre chnuasach filíochta leis sular thug sé faoin bprós, ''Scian'' (1991), ''Cré agus Cláirseach'' (1983), ''Codarsnaí'' (1981) agus ''Damhna agus Dánta eile'' (1974).<ref name=":2" /> Bhain sé duais ar ghearrscéalaíocht ag Oireachtas na bliana 1974 - an chéad uair, b'fhéidir, a bhuaigh dán duais mar ghearrscéal.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Na Grása agus Dánta Eile|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572160|journal=Comhar|date=1993|issn=0010-2369|pages=25|volume=52|issue=7|doi=10.2307/25572160|author=Gabriel Rosenstock, Seán Hutton}}</ref> I measc na n-úrscéalta a chum sé bhí ''An bhfuil Stacey ag iompar?'' (2011), ''Ag Altóir an Diabhail'' (2003), ''Ceallaigh'' (2009), a scríobhadh i gCúba, agus ''An Tionscadal'' (2007),<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.omahonys.ie/an-tionscadal-p-10494876.html|teideal=An Tionscadal - Tomas Mac Siomoin - 9786500009743|work=www.omahonys.ie|dátarochtana=2022-12-25}}</ref> a bhuaigh príomhdhuais liteartha an Oireachtais. Bhuaigh sé duaiseanna liteartha an [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtais]] faoi dhó. Bhuaigh a chnuasach ''Cín Lae Seangáin agus Scéalta Eile'' príomhdhuais an Oireachtais don ghearrscéalaíocht. Bhain úrscéal dá chuid, ''An Tionscadal'', príomhdhuais liteartha an [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtais]] [[2006]]. === Cúrsaí sóisialta === Bhreac sé a smaointe i leith cúrsaí sóisialta agus cultúrtha i gcúig leabhrán a foilsíodh idir 2004 agus 2006. Rinne sé cuid de na téamaí ab ansa leis a chíoradh sna leabhráin sin, stádas paradacsúil na Gaeilge, dán na teanga, an poblachtánachas agus duáilcí an nualiobrálachais.<ref name=":2" /> Phléigh sé lorg an choilíneachais ar mhuintir na hÉireann agus ceisteanna cultúrtha, féiniúlachta agus cumhachta i saothair neamhfhicsin eile amhail ''The Broken Harp: Identity and Language in Modern Ireland'' (2014) agus ''The Gael becomes Irish: An Unfinished Odyssey'' (2020). == Foilseacháin == === Filíocht === * ''Scian'' ([[Sáirséal Ó Marcaigh]], 1991) * ''Cré agus cláirseach'' (Sáirséal Ó Marcaigh, 1983) * ''Codarsnaí'' ([[Clódhanna Teoranta|Clódhanna Teo.]], 1981) * ''Damhna agus Dánta eile'' ([[Sáirséal agus Dill|Sáirséal & Dill]], 1974) I gcruth véarsaí, mar chluiche príobháideach, a léiríodh Tomás Mac Síomóin a choimhlintí pearsanta i gcónaí. Sna Stáit Aontaithe ba chrua an choimhlint agus is ansin, idir 1965 agus 1969, a cumadh an chuid is mó de na dánta seo. Eisceacht é an dán fada 'Damhna." I g[[Corcaigh]] agus i m[[Baile an Sceilg]], 1969-70, a cumadh é seo. Scagadh atá ann ar an ngníomh fileata. Bíonn iarracht den fhéinghlanadh ag baint le cleachtadh na filíochta, a deir an t-údar. Ais é chun cuid de thaibhsí na hóige a dhíbirt.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Na Grása agus Dánta Eile|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572160|journal=Comhar|date=1993|issn=0010-2369|pages=25|volume=52|issue=7|doi=10.2307/25572160|author=Gabriel Rosenstock, Seán Hutton}}</ref> === Gearrscéalta === * ''Cín Lae Seangáin agus Scéalta eile'' ([[Coiscéim]], 2005) === Úrscéalta === * ''In inmhe'' (Coiscéim, 2004) * ''Ag altóir an diabhail: striptease spioradálta Bheartla B'' (Coiscéim, 2003) * ''An Tionscadal'' (Duais-úrscéal Oireachtas na Gaeilge 2006)<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.comhar-iris.ie/CartlannUdar.aspx?Udar=33|teideal=Cartlann Comhar: Tomás Mac Síomóin|údar=Sliocht as an saothar a ghnóthaigh duais Oireachtas na Gaeilge don úrscéal 2006.|dáta=2007-09-27|work=web.archive.org|dátarochtana=2022-02-18|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927130703/http://www.comhar-iris.ie/CartlannUdar.aspx?Udar=33}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ionad.org/imeachtai/coisceim/index.htm|teideal=An Tionscadal|údar=Coise Life|work=web.archive.org|dátarochtana=2022-02-18|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304233831/http://www.ionad.org/imeachtai/coisceim/index.htm}}</ref> === Paimfléid === * ''Ó Mhársa go Magla: straitéis nua don Ghaeilge'' (Coiscéim, 2006) * ''Ceachtanna ón gCatalóin: teanga i ngleic le nualiobrálachas'' (Coiscéim, 2005) * ''Tuairisc ón bPluais: poblachtánachas agus litríocht in aois na scáth'' (Coiscéim, 2004) === Aistí === * "Macallaí na Cásca, 1916: Leath-réabhlóid Paradacsa ait na Gaeilge" (Coiscéim, 2006) * "Ceachtanna ón gCatalóin: Teanga i nGleic le Nualiobrálachas", ''[[Feasta]]'' - Meitheamh 2006 === Aistriúcháin === * ''Na cathracha caillte'' (Coiscéim, 2004), aistriúcháin ar dánta Spáinnise [[Ernesto Cardenal]] <small>[<nowiki/>[[:es:Ernesto_Cardenal|es]]]</small> * ''Selected poems /Tacar dánta'' (Goldsmith Press, 1984), cnuasach dhátheangach de dhánta [[Máirtín Ó Direáin|Mháirtín Uí Dhireáin]] roghnaithe agus aistrithe go Béarla i gcomhar le Douglas Sealy. * ''Mo Chroí san Afraic'' ([[An Gúm]], 2002), aistriúcháin ''El meu cor es diu Africa'', (Victor Mora <small>[<nowiki/>[[:es:Víctor_Manuel_Mora|es]]]</small>), in éineacht le Carl Mac Gabhann Aistríodh saothair le Mac Síomóin féin go teangacha éagsúla, ina measc an Béarla, an Spáinnis agus an [[An Chatalóinis|Chatalóinis]]. === Saothair i dteangacha eile === * Dánta i ''An Crann Faoi Bhláth-The Flowering Tree'' (Eag: Declan Kiberd agus Gabriel Fitzmaurice), Wolfhound, B.Á.C. 1991. * ''Das zweimaleins des Steins-Poesie aus Irland''. Die horen. [[Bremerhaven]]. 1998 (filíocht) * Einsamkeit in Erkundungen-30 irische Erzähler. Verlag Volk und Welt. [[Beirlín]]. 1979. (gearrscéal) == Naisc Sheachtracha == *Tomás Mac Síomóin (1938-2022) ''Socialist Voice''. [https://socialistvoice.ie/2022/03/tomas-mac-siomoin-1938-2022/] * [http://www.youtube.com/watch?v=p1sRwQUdNPM Agallamh le Tomás Mac Síomóin, 2010] ar [[Youtube]] * [http://www.revistadegirona.cat/rdg/recursos/2015/0290_054.pdf Agallamh] Tomás Mac Síomóin, un "patrici" irlandès a Sant Feliu. ''Revista de Girona'' 290/2015 (sa Chatalóinis) == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Siomoin, Tomas Mac}} [[Catagóir:Bitheolaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Léachtóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Gearrscéalaithe]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairimigh]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] [[Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge]] [[Catagóir:Ficsean stairiúil]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1938]] [[Catagóir:Daoine Catalónacha]] [[Catagóir:An Chatalóin]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha]] [[Catagóir:20ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:iar-eagarthóirí ar iar-nuachtáin Ghaeilge]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Iriseoirí Gaeilge]] anidbjdfxqf6jsa88glnay4k4zt11ar 0 14224 1322466 1315012 2026-08-02T16:45:00Z Saighneánach 72809 Fix 1322466 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}'''Naomh Breandán Chluain Fearta''' (circa [[484]]/489 - circa [[578]]) nó ''An Loingseoir'' mar a bhí aithne air, is duine é de naoimh luath-mhainistreacha na [[Éire|hÉireann]] a bhfuil a chuid finscéalta tar éis áit na staire a thógáil. Is ceann de na [[Dhá Aspal Déag na hÉireann]] é.[[Íomhá:Faroe stamps 252-253 Europe and the Discoveries.jpg|thumb|Bréanainn ar stampa phoist ó [[Oileáin Fharó|na hOileáin Fharó]]|clé]]Tá cáil air mar gheall ar an iomramh go Tír na nAoibhneas. Is é an [[16 Bealtaine]] a fhéile. Is naomh pátrún do mhairnéalaigh agus dóibh siúd a bhíonn ag taisteal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://naomhmuire.wordpress.com/2015/05/09/fograi-newsletter-may-10th-2015/|teideal=Fógraí / Newsletter 10 Bealtaine 2015|údar=|dáta=2015-05-09|language=ga|work=Paróiste Naomh Muire - Dingle Parish Online|dátarochtana=2020-05-16}}</ref>[[Íomhá:Loughrea St. Brendan's Cathedral Window “Breandán Naoṁṫa ar an Muir” by Sarah Purser 2019 09 05.jpg|mion|1903; “Breandán Naoṁṫa ar an Muir” le Sarah Purser i Baile Locha Riach<ref>Baisteadh Naomh Erc i dTiobraid in aice le h[[Ard Fhearta]].</ref>|clé]] == Saol == Rugadh Breandán thart faoin mbliain 484-489 A.D., b'fhéidir gar don [[An Fhianait|Fhianait]] i g[[Contae Chiarraí]] i iardheisceart na h[[Éire]]ann. "Ciarraíght Luachra" a tugadh ar an gceantar sna seanlaethanta. Sa [[Béaloideas|seanchas]], tá dlúthbhaint ag a ainm lena lán áiteanna i gContae Chiarraí, mar atá [[Ard Fhearta]], [[Cnoc Bhreandáin|Cnoc Bréanainn]], Tobar Bhréanainn, na [[Na Blascaodaí|Blascaodaí]] agus [[Oileán Dairbhre]]. Ar feadh cúig bliana, chuir Naomh Íde léann air<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4706346/4704536/4779226|teideal="B'í Naomh Íde a mháthair oileamhna ó aois bliadhna dhó go haois 6 mblian"|údar=O'Brennan, Baile Mhic Ealgóid, Tráighlí {{!}} The Schools’ Collection|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-05-16}}</ref> agus lean sé a chuid léinn faoi stiúir Naomh Erc.<ref>Baisteadh Naomh Erc i dTiobraid in aice le h[[Ard Fhearta]].</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4706346/4704536/4779226|teideal="B'é an duine ba mhó cáil de dhaltaí Noimh Eirc, ná Bréanann Naomhtha"|údar=O'Brennan, Baile Mhic Ealgóid, Tráighlí {{!}} The Schools’ Collection|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-05-16}}</ref> Rinne sé staidéar ansin i mainistir [[Cluain Ioraird|Chluain Ioraird]] faoi Naomh Finnian, is cosúil. Oirníodh é mar [[Sagart|shagart]] i 512. Idir 512 agus 530, thóg sé cillín [[Mainistir|mainistreach]] i [[Seanchill]] ag bun [[Cnoc Bhréanainn|Chnoc Bhréanainn]]. === Taisteal === Ba ón áit seo a d’fhág sé ar an iomramh clúiteach a mhair seacht mbliana (ar na seanfhéilirí Éireannacha, tá féile i gcomhair “Egressio familiae S. Brendani” ar an [[22 Márta]]). Thug sé cuairt ar [[Albain]] agus shroich sé [[Inse Ghall]], agus b’fhéidir áiteanna níos faide i gcéin. Níos deireanaí thaistil sé go dtí [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Í Cholm Cille|Oileán Í]], an t-oileán naofa ar chósta thiar na [[Alba|hAlban]]. D’fhág sé a rian ar Albain, go háirithe in [[Óban]], áit a bhfuil Cill Bréanainn. Tuairiscítear gur thug Breandán cuairt ar [[Inse Orc]], [[Inse Shealtainn]], agus ar an m[[An Bhriotáin|Briotáin]] fiú (sa Fhrainc). === Ar ais in Éirinn === Tar éis dó teacht ar ais go hÉirinn, bhunaigh sé mainistir i Eanach Dhúin i g[[Contae na Gaillimhe]]. Bhunaigh sé mainistir ag Inis dhá Dhroim i bparóiste Chill an Dísirt i g[[Contae an Chláir]] thart ar an mbliain 550. Chomh maith leis sin, bhunaigh sé mainistir in [[Inis Mhic Uí Chuinn]], Contae na Gaillimhe agus in [[Inis Gluaire]], [[Contae Mhaigh Eo]]. Ar ndóigh an mhainistir is cáiliúla a raibh baint aige léi ná [[Cluain Fearta]], a bhunaigh sé circa 557/568, áit ar cheap sé Naomh Moinenn, a nia, mar phrióir agus mar phríomhoide. D'éag sé ansin tráth éigin idir na blianta 570 agus 583, b'fhéidir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/bealtaine/naomh-breanainn-ab.html|teideal=Naomh Bréanainn, ab {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2020-05-16|archivedate=2020-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529071712/http://www.cumannnasagart.ie/bealtaine/naomh-breanainn-ab.html}}</ref> Tá Naomh Breandán curtha i gCluain Fearta. === Ar oilithreacht ar son Chríost === Mhair Breandán le linn tréimhse a mbíodh líon suntasach de mhanaigh Éireannacha a fágáil a dtíre dúchais le dul ar oilithreacht ar son Chríost agus chun an soiscéal a chraobhscaoileadh. D'fhág Columba Éire ag triail ar Oileán Í sa bhliain 563. Thug Columbanus aghaidh ar an bhFrainc - agus bhunaigh sraith de mhainistreacha idir Luxeuil agus Bobbio - thart faoin mbliain 590. Bhí oilithreachtaí den saghas sin i mbarr a maitheasa agus ní raibh cúrsaí ach ina thús. Faoin mbliain 891 thuairiscigh an Anglo-Saxon Chronicle gur 'tháinig triúr Scotach chun Rí Alfred as Éirinn, i mbád a bhí ar díth rámh a d'éalaíodar leo, óir do theastaigh uathu tabhairt faoi oilithreacht ar mhaithe ghrá Dé, agus ba chuma leo a gceannscríbe.' Dhírigh go leor de na hoilithreachtaí seo ar na hoileáin a bhí ar an taobh thiar, ó thuaidh agus ar an taobh soir ó dheas ó Éirinn. In am trátha, thugtaí an taistealaí farraige ba mhó tábhacht ar Bhreandán, a sheol anonn is anall trasna an aigéin, gan oileáin uaigneacha a bhfaigheadh sé suaimhneas orthu mar sprioc aige a thuilleadh. == Iomramh finscéalach == Tá cáil air mar gheall ar an iomramh finscéalach go Tír na nAoibhneas a raibh cur síos déanta air sa naoú haois sa lámhscríbhinn Iomramh de Naomh Breandán an Loingseoir. Tá a lán leaganacha den scéal seo faoin gcaoi a ndeachaigh sé féin agus seasca oilithreach ar thóir Tír na nAoibhneas. Má tharla sé seo, tharla sé thart ar 530, sular dtaistil sé go dtí an Bhreatain. Ar an iomramh seo tá sé ráite go bhfaca sé oileáin bheannaithe agus brat fásra air. Tháinig sé ar [[ollphéist]] mara, eachtra a roinn sé le duine de lucht a chomhaimsire, Naomh [[Colm Cille]]. An scéal is coitianta as an gcur síos seo ná nuair a shíl siad go raibh siad tar éis teacht i dtír ar oileán ach ní oileán a bhí ann ach ollphéist mór mara, Jasconius. Faigheann siad amach é seo nuair a lasann siad tine chun [[Cáisc|an Cháisc]] a cheiliúradh agus dúisíonn Jasconius. Tá leaganacha eile den scéal seo i [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na hÉireann chomh maith le traidisiúin eile [[An Eoraip|na hEorpa]].[[Íomhá:St Brendan the Navigator - geograph.org.uk - 332894.jpg|thumb|Dealbh ar [[Oileán Samphire]] ([[An Tasmáin]])|clé]] == An chéad duine ón Eoraip a bhain Meiriceá amach? == Tá an-phlé déanta thar na blianta faoi Naomh Breandán agus [[Críostóir Colambas]] agus an chéad duine a bhain [[Meiriceá]] amach. [[Íomhá:Saint brendan german manuscript.jpg|thumb|Bréanainn agus an mhíol mór - ''Manuscriptum translationis germanicae'' (c.[[1460]])|clé]]Sa bhliain 1976, tóg an taiscéalaí Éireannach [[Tim Severin]] [[curach]] déanta as [[leathar]] daimh agus seol sé thar dhá [[Samhradh|shamhradh]] go dtí [[Talamh an Éisc]] trí [[Inse Ghall]], [[Na Scigirí]] agus [[an Íoslainn]] le "taispeáint go raibh tú in ann tabhairt faoi iomramh mar seo ag úsáid an chineáil seo curaí". Ar an iomramh, chonaic Tim Severin a lán rudaí, [[Cnoc oighir|cnoic oighir]] agus [[Míol mór|míolta móra]] ina measc. Léiríonn na tagairtí a bhí déanta de na radhairc seo i scríbhinní Naomh Breandán gur sheol sé sa cheantar céanna inar sheol Severin. Nuair a scaip an scéal faoin iomramh, thosaigh [[Oilithreacht|oilithrigh]] agus daltaí ag teacht go hArd Fhearta le teagasc agus treoir a fháil ó Naomh Breandán. Dá bharr seo, bhunaigh pobail mainistreacha nua in áiteanna mar Ghallarais, Chill Maoilchéadar, Chnoc Bréanainn agus [[Na Blascaodaí|na Blascaoid]]. == Tionchar == Tá a ainm nasctha le scata lonnaíochtaí manach i g[[Contae Chiarraí]], [[Contae an Chláir]], [[Contae na Gaillimhe]] agus ar [[Oileán|oileáin]] [[An tSionainn|abhainn na Sionainne]]. Bhí Cluain Fearta ar na mainistreacha ba cháiliúla acu seo, é lonnaithe in Oirthear na Gaillimhe, áit a dtosaíonn scéal Thuras Naomh Breandán, is cosúil. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Breandán Naomh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 484]] [[Catagóir:Básanna i 578]] [[Catagóir:Abaí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Dhá Aspal Déag na hÉireann]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Sagairt Éireannacha]] [[Catagóir:Taiscéalaithe Éireannacha]] 0d444z4lara17wstmbvvbxd8crfxxri 0 14331 1322468 1307174 2026-08-02T16:46:27Z Saighneánach 72809 Gix 1322468 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ceiliúrtar '''Lá Fhéile Bríde''' ''agus'' an fhéile réamh-Chríostaí '''Imbolc'''<ref>Imbolc i mBéarla</ref> ar an chéad lá de mhí Feabhra.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/01/leamhthuiscint-la-fheile-bride/|teideal=Léamhthuiscint: Lá Fhéile Bríde|údar=Domhnall Mac Concharraige|dáta=2026-01-23|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-01-25}}</ref> Is é an 1 Feabhra tús an [[Earrach|earraigh]] san [[Féilire|fhéilire]] Éireannach. Téann an fhéile Earraigh siar na mílte bliain agus is ceann de phríomhfhéile na nGael. Is léir ón meascán de thraidisiúin atá ceangailte leis an lá go mbaineann cuid acu leis an aimsir réamh-Chríostaí agus cuid eile leis an aimsir Chríostaí. Ach díríonn siad araon ar theacht an earraigh agus ar an bhfás úrnua sa dúlra.<ref>{{Lua idirlín|url=https://peig.ie/en/2023/01/la-fheile-bride-failte-roimh-an-earrach/|teideal=Lá Fhéile Bríde - fáilte roimh an earrach!|údar=fionnuala|dáta=2023-01-27|language=en-US|work=PEIG|dátarochtana=2023-02-01}}</ref> [[Íomhá:Brigitte déesse du Ménez-Hom.jpg|mion|Bríd na [[An Bhriotáin|Briotáine]], timpeall 100 AD<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Brigitte du Ménez Hom|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Brigitte_du_M%C3%A9nez_Hom&oldid=179446769|journal=Wikipédia|date=2021-02-01|language=fr}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.collections.musee-bretagne.fr/ark:/83011/FLMjo135424|teideal=Déesse du Menez-Hom|language=fr|work=www.collections.musee-bretagne.fr|dátarochtana=2021-02-02}}</ref>|clé|338x338px]] [[Íomhá:Imbolc battle Frost Green.jpg|mion|Féile Imbolc sa bhliain 2008 i Stendedge,Marsden, [[Huddersfield]].|220x220px]][[Íomhá:Imbolc smoke and fire.jpg|mion|Féile Imbolc sa bhliain 2008 i Stendedge, Marsden, [[Huddersfield]].|220x220px]] == Miotaseolaíocht na gCeilteach == Ba [[Bandia|bhandia]] ag [[na Ceiltigh]] í Bríd nó [[Brigit]]. Bhí bandia tábhachtach ag na Ceiltigh fadó darbh ainm Brigantia (An Té Ceannasach). Breathnaíodh ar an mbandia Bríd mar mháthair ar gach rud agus bhí baint aici leis an [[talamh]], leis an [[Atmaisféar an Domhain|aer]], le [[tine]] agus le h[[uisce]]. Bhí torthúlacht, breith clainne agus bainne ag baint léi freisin. Is dócha gur in ómós don bhandia sin a bhíodh Imbolg á cheiliúradh. {{Main|Brigit}}{{Main|Bríd na Briotáine}} Féile an bhleachtanais, féile thús an earraigh agus féile an dóchais atá ann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-tsuil-nimhe-48.aspx|teideal=An tSúil Nimhe|údar=Balor|dáta=Feabhra 2013|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-02-01}}</ref> Thugtaí aitheantas don bheatha nua i lusanna agus sna ainmhithe agus a braitheadh i ngach neach beo. Ba chomhartha dóchais an fás nua san Earrach tar éis do gach rud a bheith sioctha síos go dorcha rúnda faoi smúit an gheimhridh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-idir-imbolc-agus-bealtaine.aspx|teideal=Idir Imbolc agus Bealtaine|údar=Laoise Ní Chléirigh|dáta=Márta 2011|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-02-01}}</ref> === Imbolc === Níl na saineolaithe cinnte faoi bhunús na féile seo ná faoin ainm Imbolc (ach b'fhéidir go bhfuil baint aige le focal ársa a chiallaíonn ‘bainne’).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref> [[Íomhá:St Brigid.png|mion|alt=|224x224px]] == Críostaíocht == Rinne na Críostaithe naomh de Brigantia, Naomh Bríd nó Brighid agus choinnigh an naomh sin a lán de na tréithe a bhí aici mar bhandia roimhe sin. Tugtar Lá Fhéile Bríde ar an fhéile s’aici atá ar an chéad lá de Mhí Feabhra – Féile Imbolg na SeanCheilteach.[[Íomhá:St Brigids Cross.JPG|mion|220x220px]][[Íomhá:Brigid's-cross-on-a-headstone-in-Tipperary.jpg|mion|220x220px]]Ceaptar gur ar an 1 Feabhra a fuair [[Naomh Bríd]] bás agus mar sin déantar ceiliúradh uirthi ar an lá seo inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchasag-gabhail-thart-leis-an-mbrideog-la-fheile-bride/|teideal=Ó DHÚCHAS…Ag gabháil thart leis an mBrídeog Lá Fhéile Bríde|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-02-01}}</ref> Is í [[Naomh Bríd|Bríd]] éarlamh [[Bean|baineann]] na h[[Éire]]ann. Tugtar ''Bríd Naofa'' agus ''Banríon na nGael'' uirthi i measc [[An Chríostaíocht|Críostaithe]] na hÉireann. Ach is sine Bríd ná an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] féin. {{Main|Naomh Bríd}} == Nósanna<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anceathrupoili.com/en/shop/o-cheann-ceann-na-bliana-nosanna-an-fheilire-in-eirinn/|teideal=Ó Cheann Ceann na Bliana: Nósanna an Fhéilire in Éirinn|údar=Conchúr Mag Eacháin|language=ga-IE|work=An Ceathrú Póilí, ISBN 9781784442408|dátarochtana=2023-02-01|archivedate=2023-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230201220046/https://www.anceathrupoili.com/en/shop/o-cheann-ceann-na-bliana-nosanna-an-fheilire-in-eirinn/}}</ref> == === Oíche Bhríde === Téann na paistí thart ó theach go teach, ag casadh [[Ceol|ceoil]] & faigheann siad [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] ó fhear an tí,<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-seanchas-na-feile-bride-as-inis-meain-maigh-eo-agus-ciarrai/|teideal=Ó DHÚCHAS: Seanchas na Féile Bríde as Inis Meáin, Maigh Eo agus Ciarraí…|údar=Brighid Ní Choinceanainn, Ceathrú an Teampaill, Inis Meáin|dáta=2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-02-01}}</ref> agus bíonn na cailíní ag imeacht le Brídeog in onóir do Bhríd.<ref>procession from door to door with St Bridget doll</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4613682/4608142/4623298|teideal=Oíche Bhríde|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2019-01-31}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Traidisiún ársa na Brídeoige beo fós i gCill Ghobnait|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0201/1353168-traidisiun-arsa-na-brideoige-beo-fos-i-gcill-ghobnait/|date=2023-02-01|language=ga-IE|author=Seán Mac an tSíthigh / Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.scribd.com/document/278770944/O-Coigligh-Ciaran-Seanchas-Inis-Meain-Coisceim-1990-Aran-Island-Inishmaan-Folklore|teideal=Ó Coigligh, Ciarán - Seanchas Inis Meáin (Coiscéim 1990) Aran Island Inishmaan Folklore|language=en|work=Scribd|dátarochtana=2019-01-31}}</ref> === Lá fhéile Bríde === Is beag duine in Éirinn nach bhfaca ceann de na crosa beaga gleoite a dhéantar as giolcacha (luachair), ar a dtugtar [[Cros Bhríde]] nó crosóg Bhríde.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2014/12/09-La-Fheile-Br%c3%adde-FT-R4.pptx|teideal=Conas cros a dhéanamh (pptx do leanaí)|údar=forasnagaeilge.ie|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref> Is ar Lá Fhéile Bríde a dhéantar iad de ghnáth agus loisctar na cinn a rinneadh anuraidh. Crochtar sa teach iad chun muintir an tí a chosaint ó thinte agus ó olc. Creidtear go gcosnóidh an chros seo muintir an tí go ceann bliana má chrochtar os cionn an dorais í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-deir-siad-go-mbionn-beannacht-bhride-ar-an-teach-ina-gcoimeadtar-an-chros-duchas-ie/|teideal=Ó DHÚCHAS… ‘Deir siad go mbíonn beannacht Bhríde ar an teach ina gcoimeádtar an chros’ – Dúchas.ie|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-02-01}}</ref> {{Main|Crosóg Bhríde}} === Lá saoire bainc === Reáchtálann lá saoire bainc in ómós do Naomh Bríd ar an gcéad Luan de mhí Feabhra (ó 2023 ar aghaidh). Is é an t-aon lá saoire bainc amháin atá ann in Éirinn chun comóradh a dhéanamh ar bhean, agus seans ann ról na mban i stair na hÉireann a chéiliúradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/4-feabhra-2023-an-clár-B_uIEVajRhz/|teideal=Nuacht Mhall (podcast) (An Clár)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=4 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2023-02-06}}</ref> == Rannta == Tá rannta agus paidreacha ann go bhfuil bainteach le Naomh Bríd. ==== Rann:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/ga/cbes/4678385/4674618|teideal=Baile 'n Fhirtéaraigh (B.) {{!}} Bailiúchán na Scol|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2021-02-01}}</ref> ==== Ó lá le Bríde amach bíonn na héin ag déanamh nead, bíonn na caoire ag breith na n-uan, is an lá ag dul i bhfad. == Lá saoire poiblí == Ó 2023 ar aghaidh, is [[lá saoire poiblí]] é Lá Fhéile Bríde in Éirinn, ar an Luan is gaire don fhéile. == Féach freisin == * [[Naomh Bríd]] * [[Cros Bhríde]] * [[Earrach|An tEarrach]] * [[An Bhealtaine|Féile na]] [[Bealtaine]], [[Lá Lúnasa]] agus [[Oíche Shamhna]] * [[Brigit]] (bandia págánach) * [[Bríd na Briotáine]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Féilte Críostaí]] [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] [[Catagóir:Earrach]] [[Catagóir:Feabhra]] [[Catagóir:Féilte Ceilteacha]] [[Catagóir:Laethanta saoire poiblí in Éirinn]] [[Catagóir:Imbolc]] [[Catagóir:Saoirí poiblí]] sngojrjttm59ezznr3rpar8agqiaj23 0 14750 1322444 1320277 2026-08-02T14:48:57Z Saighneánach 72809 Typo 1322444 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Bhí '''Séamas II''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1633]] - [[16 Meán Fómhair]] [[1701]]) ina [[rí]] ar [[Sasana|Shasana]] agus [[Éire|Éirinn]] ó [[6 Feabhra]] [[1685]] go [[11 Nollaig]] [[1688]]. Mar '''Séamas VII''', bhí sé ina rí ar [[Albain]] == Beatha == === Geopholaitíocht === Sa bhliain 1669, chuir Séamas an pharlaimint agus na huaisle ina aghaidh nuair a thiontaigh sé ina Chaitliceach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.royal.uk/james-ii|teideal=James II (r.1685-1688)|údar=connie.fisher|dáta=2016-02-26|language=en|work=The Royal Family|dátarochtana=2022-09-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga|teideal=Lámhainní Fada an Rí Liam|údar=100|dáta=2019-05-27|language=en|work=100 Objects|dátarochtana=2022-09-16|archivedate=2021-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210616013213/https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga}}</ref> [[Íomhá:King James II from NPG.jpg|clé|mion|National Portrait Gallery (Londain), timpeall 1690 ?]] Sa bhliain 1672, rinne [[Louis XIV na Fraince|Rí Louis na Fraince]] ionradh ar [[Dúiche na Réine|Phalaitíneacht na Réine]] agus ar an [[An Ísiltír|Ísiltír]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/event/Dutch-War|teideal=Dutch War {{!}} 1672–1678 {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2022-09-16}}</ref> Tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] chun cinn mar phearsa thábhachtach sa chomhghuaillíocht leathan a tháinig chun cinn in aghaidh na Fraince mar thoradh ar an ionradh sin. Dhearbhaigh Séamas II cearta iomlánacha na monarcachta ach cuireadh as cumhacht é i Sasana.<ref name=":0" /> Snaidhmeadh an dá shaincheist sin le chéile mar aon ábhar amháin nuair a tháinig Liam, ar nia agus cliamhain Shéamais é, go Sasana i mí na Samhna 1688 agus 15,000 saighdiúir in éineacht leis. Corónaíodh é féin agus a bhean chéile, Máire, iníon Shéamais, mar rí agus mar bhanríon.[[Íomhá:De slag aan de Boyne (Ierland) tussen Jacobus II en Willem III, 12 juli 1690 Rijksmuseum SK-A-605.jpeg|clé|mion|Cath na Bóinne, le Jan van Huchtenburgh, 1700idí]] === Feachtas in Éirinn === Tháinig Rí Séamas i dtír in Éirinn i mí an Mhárta 1689 agus 6,000 saighdiúir Francach in éineacht leis mar iarracht a choróin a fháil ar ais arís.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pleanala.ie/publicaccess/PCI/PCI1/PCI0001/03%20-%20EirGrid%20North%20South%20Interconnector%20Project%20Application%20File%20June%202015/AppPartTwo/Gaeilge/3C/Imleabhar_3C_Caibidil_014_Oidhreacht_Chult%C3%BArtha.pdf|teideal=Cath na Bóinne|údar=pleanala.ie|dátarochtana=2022}}</ref> I ndiaidh an ratha i dtosach báire i nDroim Mór, thig leis na Seacaibítigh gabháil leo ó thuaidh agus Béal Feirste a chur faoina smacht. Ba ag Caisleán na Croma an 28 Iúil 1689, i ngar d‘Inis Ceithleann, a fuarthas an tréanlámh in uachtar ar na Seacaibítigh den chéad uair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pleanala.ie/publicaccess/PCI/PCI1/PCI0001/03%20-%20EirGrid%20North%20South%20Interconnector%20Project%20Application%20File%20June%202015/AppPartTwo/Gaeilge/3C/Imleabhar_3C_Caibidil_014_Oidhreacht_Chult%C3%BArtha.pdf|teideal=Cath na Bóinne|údar=pleanala.ie|dátarochtana=2022}}</ref> [[Íomhá:Andrew Carrick Gow (1848-1920) - A Lost Cause, Flight of King James II after the Battle of the Boyne - N01530 - National Gallery.jpg|clé|mion|Teitheadh: le Andrew Carrick Gow, sa National Gallery, Londain ; bolscaireacht atá ann ?]] ==== Cath na Bóinne ==== D’fhéadfadh sé gurb é [[Cath na Bóinne]] an cath is cáiliúla i stair na hÉireann. {{Main|Cath na Bóinne}}{{Main|Cath Eachroma}} [[Íomhá:Saint-Germain-En-Laye Eglise Madeleine Mausolée Roi Angleterre Jacques II (Stuart) - panoramio.jpg|clé|mion|Saint-Germain-En-Laye Eglise Madeleine]] === Teitheadh === Is go St Germain-en-Laye sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] a theith Séamas tar éis dó [[Cath na Bóinne]] a chailleadh in 1690<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-aitheantas-go-haontios.aspx|teideal=Ní Aitheantas go hAontíos|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-09-16}}</ref>. Thug col ceathrair Shéamais, [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]], rí na Fraince, dídean dó. Is sa Château-Vieux de [[St Germain-en-Laye]] a chaith sé an chuid eile dá shaol. Is ann a fuair sé [[bás]] chomh maith in 1701. Tuigtear gur sa [[séipéal]] áitiúil atá sé curtha. [[Íomhá:Tomb of King James II.jpg|clé|mion|an tuama sa Fhrainc inniu ; níl mórán fághta ǃ]] Bhuail  stróc Séamas i St Germain agus d'éag [[16 Meán Fómhair]] [[1701]]. Seoladh a inchinn chuig an Coláiste Albanach i bPáras codanna éagsúla den chorp in áiteanna eile. Cailleadh an inchinn le linn [[Réabhlóid na Fraince]] truaillíodh cuid eile den chorp.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.jacobite.ca/gazetteer/France/ParisScotsCollege.htm|teideal=A Jacobite Gazetteer - France - Paris - Scots College|work=www.jacobite.ca|dátarochtana=2022-09-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://nonfictioness.com/famous-last-words/the-curious-fate-of-king-james-ii/|teideal=The curious fate of King James II|dáta=2015-09-24|language=en-GB|work=Nonfictioness|dátarochtana=2022-09-16}}</ref> === Léirmhíniú === Ghlaoití '<nowiki/>''Séamas an Chaca a chaill Éire''' ar Shéamas II a chaill [[Cath na Bóinne]], [[leasainm]] agus [[masla]] sa traidisiún Gaelach<ref>Ó Duinnín, Foclóir Gaedhilge Béarla, (Baile Átha Cliath 1996 (athchló), lth. 145)</ref> == Féach freisin == * [[Cath na Bóinne]] * [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] * [[St Germain-en-Laye]] ==Naisc sheachtracha== *[https://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/monarchs/jamesvii.html UNDISCOVERED SCOTLAND ] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Séamas 2}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1633]] [[Catagóir:Básanna i 1701]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Na Stiúbhartaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Seacaibínigh]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] o33igti8ncpe3n3fikglnv7hte9ngiy 1322445 1322444 2026-08-02T14:49:18Z Saighneánach 72809 /* */ Typo 1322445 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Bhí '''Séamas II''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1633]] - [[16 Meán Fómhair]] [[1701]]) ina [[rí]] ar [[Sasana|Shasana]] agus [[Éire|Éirinn]] ó [[6 Feabhra]] [[1685]] go [[11 Nollaig]] [[1688]]. Mar '''Séamas VII''', bhí sé ina rí ar [[Albain]]. == Beatha == === Geopholaitíocht === Sa bhliain 1669, chuir Séamas an pharlaimint agus na huaisle ina aghaidh nuair a thiontaigh sé ina Chaitliceach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.royal.uk/james-ii|teideal=James II (r.1685-1688)|údar=connie.fisher|dáta=2016-02-26|language=en|work=The Royal Family|dátarochtana=2022-09-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga|teideal=Lámhainní Fada an Rí Liam|údar=100|dáta=2019-05-27|language=en|work=100 Objects|dátarochtana=2022-09-16|archivedate=2021-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210616013213/https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga}}</ref> [[Íomhá:King James II from NPG.jpg|clé|mion|National Portrait Gallery (Londain), timpeall 1690 ?]] Sa bhliain 1672, rinne [[Louis XIV na Fraince|Rí Louis na Fraince]] ionradh ar [[Dúiche na Réine|Phalaitíneacht na Réine]] agus ar an [[An Ísiltír|Ísiltír]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/event/Dutch-War|teideal=Dutch War {{!}} 1672–1678 {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2022-09-16}}</ref> Tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] chun cinn mar phearsa thábhachtach sa chomhghuaillíocht leathan a tháinig chun cinn in aghaidh na Fraince mar thoradh ar an ionradh sin. Dhearbhaigh Séamas II cearta iomlánacha na monarcachta ach cuireadh as cumhacht é i Sasana.<ref name=":0" /> Snaidhmeadh an dá shaincheist sin le chéile mar aon ábhar amháin nuair a tháinig Liam, ar nia agus cliamhain Shéamais é, go Sasana i mí na Samhna 1688 agus 15,000 saighdiúir in éineacht leis. Corónaíodh é féin agus a bhean chéile, Máire, iníon Shéamais, mar rí agus mar bhanríon.[[Íomhá:De slag aan de Boyne (Ierland) tussen Jacobus II en Willem III, 12 juli 1690 Rijksmuseum SK-A-605.jpeg|clé|mion|Cath na Bóinne, le Jan van Huchtenburgh, 1700idí]] === Feachtas in Éirinn === Tháinig Rí Séamas i dtír in Éirinn i mí an Mhárta 1689 agus 6,000 saighdiúir Francach in éineacht leis mar iarracht a choróin a fháil ar ais arís.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pleanala.ie/publicaccess/PCI/PCI1/PCI0001/03%20-%20EirGrid%20North%20South%20Interconnector%20Project%20Application%20File%20June%202015/AppPartTwo/Gaeilge/3C/Imleabhar_3C_Caibidil_014_Oidhreacht_Chult%C3%BArtha.pdf|teideal=Cath na Bóinne|údar=pleanala.ie|dátarochtana=2022}}</ref> I ndiaidh an ratha i dtosach báire i nDroim Mór, thig leis na Seacaibítigh gabháil leo ó thuaidh agus Béal Feirste a chur faoina smacht. Ba ag Caisleán na Croma an 28 Iúil 1689, i ngar d‘Inis Ceithleann, a fuarthas an tréanlámh in uachtar ar na Seacaibítigh den chéad uair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pleanala.ie/publicaccess/PCI/PCI1/PCI0001/03%20-%20EirGrid%20North%20South%20Interconnector%20Project%20Application%20File%20June%202015/AppPartTwo/Gaeilge/3C/Imleabhar_3C_Caibidil_014_Oidhreacht_Chult%C3%BArtha.pdf|teideal=Cath na Bóinne|údar=pleanala.ie|dátarochtana=2022}}</ref> [[Íomhá:Andrew Carrick Gow (1848-1920) - A Lost Cause, Flight of King James II after the Battle of the Boyne - N01530 - National Gallery.jpg|clé|mion|Teitheadh: le Andrew Carrick Gow, sa National Gallery, Londain ; bolscaireacht atá ann ?]] ==== Cath na Bóinne ==== D’fhéadfadh sé gurb é [[Cath na Bóinne]] an cath is cáiliúla i stair na hÉireann. {{Main|Cath na Bóinne}}{{Main|Cath Eachroma}} [[Íomhá:Saint-Germain-En-Laye Eglise Madeleine Mausolée Roi Angleterre Jacques II (Stuart) - panoramio.jpg|clé|mion|Saint-Germain-En-Laye Eglise Madeleine]] === Teitheadh === Is go St Germain-en-Laye sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] a theith Séamas tar éis dó [[Cath na Bóinne]] a chailleadh in 1690<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-aitheantas-go-haontios.aspx|teideal=Ní Aitheantas go hAontíos|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-09-16}}</ref>. Thug col ceathrair Shéamais, [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]], rí na Fraince, dídean dó. Is sa Château-Vieux de [[St Germain-en-Laye]] a chaith sé an chuid eile dá shaol. Is ann a fuair sé [[bás]] chomh maith in 1701. Tuigtear gur sa [[séipéal]] áitiúil atá sé curtha. [[Íomhá:Tomb of King James II.jpg|clé|mion|an tuama sa Fhrainc inniu ; níl mórán fághta ǃ]] Bhuail  stróc Séamas i St Germain agus d'éag [[16 Meán Fómhair]] [[1701]]. Seoladh a inchinn chuig an Coláiste Albanach i bPáras codanna éagsúla den chorp in áiteanna eile. Cailleadh an inchinn le linn [[Réabhlóid na Fraince]] truaillíodh cuid eile den chorp.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.jacobite.ca/gazetteer/France/ParisScotsCollege.htm|teideal=A Jacobite Gazetteer - France - Paris - Scots College|work=www.jacobite.ca|dátarochtana=2022-09-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://nonfictioness.com/famous-last-words/the-curious-fate-of-king-james-ii/|teideal=The curious fate of King James II|dáta=2015-09-24|language=en-GB|work=Nonfictioness|dátarochtana=2022-09-16}}</ref> === Léirmhíniú === Ghlaoití '<nowiki/>''Séamas an Chaca a chaill Éire''' ar Shéamas II a chaill [[Cath na Bóinne]], [[leasainm]] agus [[masla]] sa traidisiún Gaelach<ref>Ó Duinnín, Foclóir Gaedhilge Béarla, (Baile Átha Cliath 1996 (athchló), lth. 145)</ref> == Féach freisin == * [[Cath na Bóinne]] * [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] * [[St Germain-en-Laye]] ==Naisc sheachtracha== *[https://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/monarchs/jamesvii.html UNDISCOVERED SCOTLAND ] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Séamas 2}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1633]] [[Catagóir:Básanna i 1701]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Na Stiúbhartaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Seacaibínigh]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] rvwqhbdrhnjg2gdt9qhcerymk22c1jz 0 15372 1322469 1219149 2026-08-02T16:47:42Z Saighneánach 72809 Fix 1322469 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire clasaiceach, ollamh agus [[Gaeilgeoir]] mór le rá ó [[Sasana|Shasana]] ab ea '''Seoirse Mac Thomáis''', nó '''George Derwent Thomson''' ([[19 Lúnasa]] [[1903]]- [[3 Feabhra]] [[1987]]). Bhí páirt nár bheag ag Mac Thomáis i saol na Gaeilge ar feadh i bhfad. == Scoláire == Rugadh George Thomson ar 19 Lúnasa 1903. Bhí a mháthair, Minnie Clements, agus a hathair roimpi, arbh Ultach de bhunadh na n[[Ord Oráisteach|Oráisteach]] é, ar son Éire a bheith saor agus is iad sin a d’adhain spéis an bhuachalla óig in Éirinn. Fiú agus é ar scoil i gColáiste [[Dulwich]] i Londain, théadh Thomson go dtí rang de chuid Chonradh na Gaeilge is cosúil<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1607|teideal=THOMSON, George Derwent (1903–1987)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2020-11-02}}</ref>. Rinne Mac Thomáis staidéar ar an n[[Gréigis]] ó bhí sé ina leathstócach chomh maith. [[Íomhá:20130808 Kings College Entrance Hi-res.jpg|mion|Coláiste an Rí in [[Ollscoil Cambridge]]]] Tugadh scoláireacht dó go dtí Coláiste an Rí in [[Ollscoil Cambridge]]. Roghnaigh Thomson na clasaicigh mar ábhar léinn. Cé gurbh í an Ghréigis Chlasaiceach a d'fhoghlaim Thomson ar dtús, bhí suim aige i nGréigis na ndaoine freisin. Bhí sé ina chomhalta in [[Ollscoil Cambridge]] ó1927 go dtí 1931. Ach chaith sé tamall de 1929 i mBaile Átha Cliath chun a leabhar, ''Prometheus Bound Aeschylus''. a ullmhú. Níos déanaí ina shaol, ba mhinic a théadh Thomson go dtí [[an Ghréig]], agus fuair sé aithne ar uasal agus íseal sa tír sin. == Gaeilge == [[Íomhá:Regent House from Parliament Square - geograph.org.uk - 1741395.jpg|clé|mion|[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]]] Sa bhliain 1923, agus Thomson fiche bliain d'aois, thug scoláireacht go dtí [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] é, i m[[Baile Átha Cliath]]. Bhí fonn ar Thomson tamall a chaitheamh sa [[An Ghaeltacht|Ghaeltacht]] agus thug sé cuairt ar [[Robin Flower]]. An chomhairle a chuir seisean air dul go dtí an Blascaod. Bhain sé an t-oileán amach ar an [[23 Lúnasa]] [[1923]]. Sé sheachtain a chaith sé ann agus Gaeilge ar a thoil aige, is cosúil, nuair a d'fhill sé go Coláiste na Tríonóide. Bhí Thomson mór le [[Muiris Ó Súilleabháin]] agus le daoine eile sa [[An Blascaod Mór|Bhlascaod Mór]]. Chabhraigh sé le Muiris a mhórshaothar dírbheathaisnéise ''Fiche Bliain ag Fás'' a réiteach don chló. [[Íomhá:Great blasket island from sibyl head.png|mion|299x299px]] Bhí Thomson ar dhuine de na chéad daoine a cheangail caint na ndaoine in Éirinn, agus tréithe na béalaireachta sa Ghréig le chéile. Scríobh Thomson "Sa Bhlascaod a fuaireas an eochair don gCeist [[Hóiméar|Hoimear]]<nowiki/>ach".<ref>The Prehistoric Aegean, 1949</ref><ref>''The Thought of W.B. Yeats'', le Brian Arkins, lch 112</ref> Sa leabhar a scríobh sé ar an Bhlascaod, mhínigh Thomson gur "tréigeadh an Bhlascaod (sa bhliain 1953) mar nach raibh sé chomh hiargúlta sin nó bhí na daoine ábalta buntáistí an tsaoil istigh ar tír mór a fheiceáil lena dhá súil"<ref>''Cad é atá i ndán do Oileán Thoraí''? le Anton Mac Cába (2007); An tUltach 83 (9), lch 8-9. <nowiki>https://antultach.wordpress.com/</nowiki></ref>. [[Íomhá:National University of Galway, Ireland.jpg|mion| [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Coláiste Ollscoile na Gaillimhe]] ]] Ghlac Thomson le post léachtóra le Gréigis i g[[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Coláiste Ollscoile na Gaillimhe]] sa bhliain 1931. D'fhill sé go Cambridge i 1934, agus bhí sé bhí sé ina ollamh le Gréigis in [[Birmingham]] ó 1936, agus d'fhan sé sa [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] sin go dtí lá a bháis sa bhliain 1987. == Cumannachas == I gcúrsaí [[polaitíocht]]<nowiki/>a, ba [[Cumannachas|chumannach]] é Thomson. Bhí grá ionraic aige don chosmhuintir, agus tuiscint phraiticiúil aige dá gcás: in [[Éire|Éirinn]] dó, mar shampla, bhí sé go tréan ag éileamh go gcuirfí [[oideachas]] ceart ar fáil do mhuintir na [[Gaeltacht]]a ina dteanga féin. Maidir leis an [[Aontas Sóivéadach]], áfach, bhí Thomson neamh-chriticiúil ar fad i dtaobh [[Stailín]]. Bhí sé barúlach, má bhí an saol ag dul chun donais san Aontas Sóivéadach ar aon nós, gurbh é tréigean an Stailíneachais sa bhliain [[1956]] ba chúis leis. [[Íomhá:Birmingham University of Birmingham - panoramio (3).jpg|clé|mion| university of Birmingham ]] == Féach freisin == * ''An Blascaod a Bhí'', An Sagart (1977) ASIN B008LV62XO<ref>https://www.amazon.co.uk/Blascaod-Bhi-Seoirse-Mac-Thomais/dp/B008LV62XO</ref> * Muiris Mac Conghail - ''Aghaidheanna Fidil agus Púicíní agus Púicíní:'' S''eoirse Mac Thomáis'' ''in Éirinn''. 1923-1934 (2009) 240 lch. ISBN 978-0-86289-081-0<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/product/aghaidheanna-fidil-agus-puicini/?lang=en|teideal=Aghaidheanna Fidil agus Púicíní|dáta=2009-07-30|language=en-US|work=Litríocht|dátarochtana=2020-11-02}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Thomais, Seoirse}} [[Catagóir:Fealsúna Sasanacha]] [[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]] [[Catagóir:Básanna i 1987]] [[Catagóir:Na Blascaodaí]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] gmvfwodo4cn7rzl0pq8ap7zgswjm8z3 0 17962 1322470 1196560 2026-08-02T16:50:07Z Saighneánach 72809 Fix 1322470 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Main Street, Naas.jpg|mion|[[Nás na Rí]] i g[[Contae Chill Dara]]]] Gaelscoil Chaitliceach is ea '''Gaelcholáiste Chill Dara''', atá suite i [[Nás na Rí]] i g[[Contae Chill Dara]]. Bunaíodh Gaelcholáiste Chill Dara sa bhliain 2003. D'fhág an chéad rang an scoil sa bhliain 2008. Bhuaigh an scoil comórtas ''Scléip!'' (comórtas tallainne na n-[[Meánscoil|iarbhunscoil]]<nowiki/>eanna lán-Ghaeilge) sa bhliain 2007.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.kildare.ie/community/notices/education/gaelcholaiste_chill_dara_overa.asp|teideal=Gael-Choláiste Chill Dara Overall Winners of Scléip! 2007|work=www.kildare.ie|dátarochtana=2020-10-12}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaelscoileanna.ie/|teideal=Gaelscoileanna – Irish Medium Education|dátarochtana=2020-10-12}}</ref> Thosaigh siad sa bhliain dhá mhíle is a cúig le "Siamsa Cois Life". Is seó in ionad ealaíne a Riverbank i n[[Droichead Nua]] é, eagraithe ag na daltaí chun a dtallanna a thaispeáint, ina measc damhsa, drámaíocht, canadh agus ceol. == Naisc Sheachtracha == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-scoil}} [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Contae Chill Dara]] [[Catagóir:Nás na Rí]] 4bpyo1uwznfgosngy6tt2wow5ydi24y 0 18144 1322435 1321181 2026-08-02T14:41:44Z Saighneánach 72809 Typo 1322435 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar-shnámhaí [[Poblacht na hÉireann|Éireannach]] í '''Michelle Smith''' nó '''Michelle de Bruin''' mar a thugtar uirthi anois. Rugadh í ar an [[16 Nollaig]], [[1969]] i [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Ráth Cúil]], [[Contae Bhaile Átha Cliath|Co. Bhaile Átha Cliath]]. Bhain sí cáil amach ag na [[Cluichí Oilimpeacha]] in Atlanta i 1996 nuair a bhuaigh sí trí bhonn óir agus bonn cré-umha amháin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.usaswimming.org/docs/default-source/eventsdocuments/meet-results/international-event-results/olympic-games/1996-olympic-games.pdf|teideal=Results|údar=.usaswimming.org|dáta=Iúil 1996|dátarochtana=2022|archivedate=2022-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220806221141/https://www.usaswimming.org/docs/default-source/eventsdocuments/meet-results/international-event-results/olympic-games/1996-olympic-games.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rsvplive.ie/news/celebs/michelle-smith-de-bruin-issues-24647512|teideal=Michelle Smith De Bruin responds to being 'written out' of Olympic history|údar=Erica Carter|dáta=2021-07-29|language=en|work=RSVP Live|dátarochtana=2022-08-06}}</ref> Ach tharraing sí conspóid uirthi féin sa bhliain 1998 as cur isteach ar shampla fuail, a thug sí i dtástáil drugaí.<ref>chun a dhearbhú nach bhfuil stéaróideach ar bith á ghlacadh aici</ref><ref>Níor chlis uirthi i dtástáil drugaí riamh ... Bhí scannal ann cinnte, ach éilimh bhréagacha chomh maith, mar shampla sa leabhar, Súil Eile Seán Tadhg Ó Gairbhí. Cois Life 2017.. Leathanach: 151, agus 'Beatha le Bua' de chuid an CCEA ar Sonia O'Sullivan https://ccea.org.uk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305135914/http://ccea.org.uk/ |date=2018-03-05 }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2000-08-06-0008060427-story.html|teideal=TARNISHED GOLDEN GIRL|údar=Rick Morrissey|dáta=6 Lúnasa 2000|work=Chicago Tribune|dátarochtana=2022-08-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/de-bruin-should-be-stripped-of-atlanta-medals-1.180727|teideal=De Bruin should be stripped of Atlanta medals|údar=Philip Whitten, editor-in-chief of the US-published Swimming World magazine|dáta=7 Lúnasa 1998|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-08-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/irish-re-evaluation-26415151.html|teideal=Irish re-evaluation|language=en|work=independent|dátarochtana=2022-08-06}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Below the Surface: The History of Competitive Swimming|url=https://books.google.fr/books?id=yLIlEAAAQBAJ&pg=PA207&lpg=PA207&dq=%22others+have+to+work+very+hard.+Some+people+are+not+going+to+make+it+without+extra+help.%E2%80%9D&source=bl&ots=t9CQOGPtqu&sig=ACfU3U11442fe8QiwdMu2Ju-tDeI5pf7kg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiu1NWi7rL5AhUY0YUKHc_KCVkQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=%22others%20have%20to%20work%20very%20hard.%20Some%20people%20are%20not%20going%20to%20make%20it%20without%20extra%20help.%E2%80%9D&f=false|publisher=Rowman & Littlefield|date=2021-06-09|language=en|author=John Lohn}}</ref> [[Íomhá:Olympic gold medal, Nova Peris, 1996, obverse.jpg|mion|Atlanta 1996]] == Gairmréim == Bhí an-suim ag Michelle Smith sa snámh agus í trí bliana déag. Bhíodh sí ag éirí ag a cúig ar maidin chun a cuid snámha a chleachtadh agus ag glacadh páirt i gcomórtais shnámha. In 1988, agus 19 bliain in aois di, ghlac sí páirt sna Cluichí Oilimpeacha in [[Seoul]]. ach theip uirthi dul níos faide ná na staideanna cáilíochta. Go gairid ina dhiaidh sin bhog sí go [[SAM|Meiriceá]], áit ar fhreastail sí ar Ollscoil [[Houston, Texas|Houston]] in [[Texas]] agus bhí sí ina ball den fhoireann shnámha. De réir a chéile, tháinig feabhas ag teacht ar a meán-am cuarda snámha. In 1992 d'fhág sí Ollscoil Houston le céim sa [[Cumarsáid|chumarsáid]]. I samhradh na bliana sin, ghlac sí páirt sna Cluichí Oilimpeacha in [[Barcelona]]. Ach arís níor éirigh go rómhaith léi sna cluichí sin. === 1993-1995: traenáilí nua === In 1993 thosaigh an t-iariomaitheoir Oilimpeach Erik de Bruin<ref>Bhí conspóid ag baint lena [[traenálaí]] (agus a fear céile níos déanaí) [[:en:Erik_de_Bruin|Erik de Bruin]], a bhí ina iomaitheoir ([[caitheamh na teisce]]) é féin sna Cluichí Oilimpeacha sna blianta 1984 agus 1988. Bhí tástáil dhearfach aige maidir le drugaí mídhleathacha in 1993. Cuireadh cosc air páirt a ghlacadh i gcomórtais ar feadh ceithre bliana. </ref> á traenáil. Leis na teicnicí nua a mhúin sé di, d’éirigh léi an cúigiú háit a bhaint amach sa rás féileacáin 200m sna Craobhchomórtais Dhomhanda i 1994. I 1995 chruthaigh Michelle curiarrachtaí nua Éireannacha sna rásaí saorstíle 50m, 100m, 400m agus 800m i gCraobh na Eorpa i [[Vín]]. Chruthaigh sí curiarrachtaí nua freisin sa snámh droma 200m, sa snámh féileacáin 100 agus 200m agus sa mheascra 200m agus 400m. Ócáid stairiúil í mar gurbh í an chéad Éireannach mná chun dhá theideal Eorpacha a bhaint amach sa snámh. === 1996: trí bhonn óir sna Cluichí Oilimpeacha === Idir 20-26 Iíol 1996 rinne Michelle éacht nuair a bhuaigh sí ceithre bhonn in [[Atlanta, Georgia]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mna100.ie/ga/exhibitions/1990s/|teideal=1990s|language=ga-IE|work=Mná 100|dátarochtana=2022-08-06|archivedate=2022-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627075840/https://www.mna100.ie/ga/exhibitions/1990s/}}</ref><ref name=":0" /> * bonn óir sa saorstíl 400m na mban * boinn óir sa mheascra aonarach 200m agus 400m agus * bonn cré-umha sa snámh féileacáin 200m, an chéad bhean as Éirinn a bhuaigh bonn óir riamh. I ndiaidh di na boinn a bhuachan, cuireadh dópáil ina leith, rud nár dearbhaíodh ag an am. Bhí conspóid ann díreach roimh na Cluichí Oilimpeacha nuair a tháinig an [[Snámh|snámhóir]] Meiriceánach [[Janet Evans]], curiarracht dhomhanda 400 méadar sa saorstíl ag an am, sa naoú háit sna babhtaí cáilithe. Ar mire, mhaígh sí go raibh Smith ró-dhéanach ag cur iarratas isteach don rás. Bhíodh sé ina ruaille buaille sa Chumann na gCoistí Náisiúnta Oilimpeacha. Ansin nuair a theip ar Evans dul ar aghaidh, chuir sí dópáil i leith Michelle Smith. Ghabh sí a leithscéal le Smith as é a dhéanamh nuair a bhí na cluichí thart.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-2814815.html|teideal=Michelle: I Forgive Evans; Smith Receives Apology From Fallen U.S. - Irish Voice {{!}} HighBeam Research|dáta=2013-11-05|work=web.archive.org|dátarochtana=2022-08-06|archivedate=2013-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105233630/http://www.highbeam.com/doc/1P1-2814815.html}}</ref><ref>Chuir an pobalóir Meiriceánach, [[:en:David_Wallechinsky|David Wallechinsky]], leis an gconspóid nuair a scríobh sé ina leabhar "''Complete Book of Summer Olympics''" nár bhuaigh Éireannach bonn riamh sa snámh agus nach raibh an churiarracht a bhí ag Smith sna Cluichí Oilimpeacha eile thar mholadh beirte.  </ref> Phós Erik de Bruin agus Michelle Smith níos déanaí sa bhliain 1996. === 1997-1998: conspóid agus cosc === [[Íomhá:Blood donation (test tubes).JPG|mion|fuarthas Smith ciontach as cur isteach ar shampla fuail, a thug sí]] In 1997 ghlac Smith páirt i gCraobh na hEorpa in [[Sevilla|Seville]], áit ar éirigh léi dhá bhonn óir agus dhá bhonn airgid a thabhairt léi. I Lúnasa 1998, dhá bhliain i ndiaidh na gcluichí in [[Atlanta, Georgia|Atlanta]], cuireadh cosc ceithre bliana ar Smith páirt a ghlacadh i gcomórtais. Fuarthas ciontach í as cur isteach ar shampla fuail, a thug sí i dtástáil drugaí i mí Eanáir 1998,<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bonn-airgid-dannalise-agus-a-cuid-seolta-ardaithe-aici-isteach-sna-leabhair-staire/|teideal=Bonn airgid d’Annalise agus a cuid seolta ardaithe aici isteach sna leabhair staire|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=16 Lúnasa 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-08-06}}</ref> trí alcól ([[Uisce beatha|fuisce]]) a mheascadh tríd.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.swimmingworldmagazine.com/news/the-con-of-michelle-smith-how-the-irish-lass-cheated-the-swimming-world/|teideal=The Con of Michelle Smith: How the Irish Lass Cheated the Swimming World|dáta=2022-04-15|language=en-US|work=Swimming World News|dátarochtana=2022-08-06}}</ref> Ansin i Lúnasa 1998. thug an t-anailísí snámha Gary O'Toole le fios go n-éireodh go maith le Smith sna comórtais sna blianta 1994-96, ach bhí sé deacair le creidiúint gur tháinig an feabhas mór uirthi mar gheall ar chúiseanna nádúrtha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/sport/courage-of-an-honest-athlete-1.181775|teideal=Courage of an honest athlete|údar=TOM HUMPHRIES|dáta=10 Lúnasa 1998|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-08-06}}</ref> Chuir De Bruin i gcoinne an chinnidh sin sa Chúirt Eadráin le haghaidh Spóirt (CAS). D'éist painéal de thriúr dlíodóirí spóirt lena cás, an Briotanach Michael Belcoff QC ina measc. Éistíodh leis an gcás go poiblí ar iarratas a dlíodóra. Mar gheall air sin tugadh le fios don phobal go raibh rian den druga corpfhorbartha Androstenedione sna trí shampla a tógadh idir mí na Samhna 1997 agus mí an Mhárta 1998. Cé gur bhain conspóid leis na gaiscí a rinne sí, níor tógadh na boinn Oilimpeacha uaithi. Go dtí an lá atá inniu ann, is í Michelle De Bruin an tOilimpeach Éireannach is rathúla a ghlac páirt sna cluichí riamh. == Gairm an dlí == Sa bhliain 1999, tháinig deireadh oifigiúil le gairmréim Michelle Smith de Bruin mar shnámhóir iomaíoch. Ach bhí tionchar ag gach a tharla di sa Chúirt Eadráin agus mhúscail an t-eispéireas sin a suim i gcúrsaí dlí. D'fhill sí ar [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Ollscoil na hÉireann, Baile Átha Cliath]], áit ar bhain sí céim amach sa dlí. Ina dhiaidh sin d’fhreastail sí ar [[Óstaí an Rí]] i mBaile Átha Cliath, áit ar bronnadh céim mar [[abhcóide]] uirthi i mí Iúil 2005. Is ansin a bhuaigh sí an comórtas inmhéanach ardcháilithe, Brian Walsh Moot Court. D'fhoilsigh Thomson Round Hall, a céad leabhar, "''Transnational Litigation: Juisdiction and Procedure"'' i 2008. In 2007 ghlac Michelle páirt sa chlár ''Celebrities go Wild'' don eagraíocht charthanachta ''People in Need''. Chríochnaigh sí sa dara háit sa tsraith sin (dhiúltaigh sí dul ar an gclár ''[[The Late Late Show]]'' leis na hiomaitheoirí eile ar fhaitíos go gcuirfí ceisteanna uirthi maidir lena gairmréim snámha). Tá Michelle Smith de Bruin ag obair anois mar abhcóide s[[na Ceithre Cúirteanna]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Féach freisin == * [[Scannal IASA]] (Irish Amateur Swimming Association)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish Amateur Swimming Association|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Irish_Amateur_Swimming_Association&oldid=1084512127|journal=Wikipedia|date=2022-04-24|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{DEFAULTSORT:Smith, Michelle}} [[Catagóir:Snámhóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Scannail]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha]] cdux0x6dmq7lnbt87zhn1w9mdyzohov 0 21818 1322471 1316134 2026-08-02T16:50:51Z Saighneánach 72809 Fix 1322471 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}[[Páirc]] mhór phoiblí i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] is ea '''Faiche Stiabhna'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1381917|title=Faiche Stiabhna/Saint Stephen's Green {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1381917|teideal=Faiche Stiabhna/Saint Stephen's Green|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-03-06}}</ref> agus í timpeallaithe ag ceithre shráid atá ainmnithe aisti - Faiche Stiabhna Thuaidh, Faiche Stiabhna Theas, Faiche Stiabhna Thoir agus Faiche Stiabhna Thiar. Bhí an-trácht ar na sráideanna seo go dtí le déanaí, ach sa bhliain 2004, tháinig athruithe móra ar phleanáil tráchta na cathrach, rud a mhaolaigh go mór ar an trácht timpeall na Faiche.[[Íomhá:St stephens green.jpg|thumb|Faiche Stiabhna|clé|220x220px]] [[Íomhá:Lisney's, St Stephen's Green.jpg|clé|mion|220x220px|Ceanncheathrú domhanda PDD agus [[Temu]] ag 25 Faiche Stiabhna, BÁC 2]] == Stair == [[Íomhá:Stephensgreenmap.png|thumb|220px|Léarscáil: (A) Áirse (B) [[Diarmaid Ó Donnabháin Rosa|Ó Donnabháin Rosa]] (C) Droichead Uí Chonaill (D) WolfeTone + Dealbh cuimhneacháin don Gorta Mór (E) Ardilaun (F) Markievicz (G) Áit súgartha (H) Ardán (I) Bandéithe na Cinniúna|clé]][[Íomhá:Equestrian statue of George II; St Stephens Green, Dublin, Ireland.jpg|clé|mion|[[Dealbhóireacht|Dealbh]], Seoirse II. Scriosadh í sa bhliain 1937|220x220px]]Ní raibh san Fhaiche, go dtí an bhliain [[1663]], ach coimín bogach ar imeall na cathrach a mbíodh na ba ag iníor air. Sa bhliain sin, áfach, chinn [[Bardas Átha Cliath]] ballaí a thógáil timpeall ar lár na faiche agus na tailte imeallacha a dhíol le haghaidh tógála agus tithíochta. Na chéad tithe a tógadh, tháinig foirgnimh mhóra Sheoirseacha ina n-áit go sciobtha, agus faoi dheireadh na [[18ú haois|hochtú haoise déag]], bhí an Fhaiche ina háit scíthe ag lucht na toice. Na tithe atá timpeall na faiche inniu, áfach, is foirgnimh nua-aimseartha an chuid is mó acu, agus ní mhaireann ach corr-theach ón ochtú agus ón naoú haois déag. Scéal eile go bhfuil cuma bhréag-Sheoirseach ar a lán de na tithe nua-aimseartha.[[Íomhá:St. Stephens Green - Dublin (2874399334).jpg|clé|mion|220x220px]]Sa bhliain 1814, fuair na húinéirí áitiúla seilbh ar an bpáirc. Chuir siad raillí in áit na mballaí, agus d'athraigh siad dearadh na páirce. Ní raibh cead isteach sa pháirc ach ag muintir an cheantair ina timpeall, ach sa bhliain 1877, reachtaigh an Pharlaimint i [[Londain]] go gcaithfí an Fhaiche a oscailt don tsaol mhór. Ba é Sior [[Arthur Guinness]], fear de mhuintir na [[Guinness|grúdlainne]], a chuir tús leis an reacht seo, agus ina dhiaidh sin, thug sé síntiús airgid leis an bpáirc a fhorbairt is a fheabhsú. Ansin, bhronn sé an pháirc ar ais ar an mBardas. Le buíochas mhuintir na cathrach a chur in iúl, d'ordaigh an Bardas dealbh d'Arthur Guinness agus í ina seasamh os comhair Choláiste Ríoga na Máinlianna. [[Íomhá:Unitarian_Church,_St_Stephens_Green,_Dublin_(2683674018).jpg|clé|mion|[[Amharclann an Damer|An Damer]]|220x220px]] === 20ú haois === Le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain 1916, shealbhaigh [[Arm Cathartha na hÉireann]] an fhaiche faoi cheannas [[Mícheál Ó Mulláin|Mhíchíl Uí Mhulláin]] agus na [[Constance Gore-Booth Markiewicz|Cúntaoise Markievicz]]. Choigistigh siad mótarfheithiclí agus thosaigh siad ag tochailt trinsí le bheith in ann an bhunáit seo a chosaint nuair a thiocfadh na saighdiúirí. Beart a bhí ann a bhí bun os cionn le modh oibre na [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|nÓglach]] sa chuid eile den chathair le linn an Éirí Amach, agus iad ag sealbhú foirgnimh. Mar a d'iompaigh na cúrsaí amach, níor den chríonnacht é an pháirc a shealbhú, nó nuair a chuaigh na saighdiúirí Sasanacha i seilbh Óstán Shelbourne, bhí radharc anuas acu ar na trinsí. Fuair na hÓglaigh iad féin faoi thine ó fhuinneoga thuas an óstáin, agus b'éigean dóibh an fhaiche a thréigean agus dul ar foscadh i gColáiste na Máinlianna. [[Amharclann]] Ghaeilge ab ea [[Amharclann an Damer|An Damer]] a bhí suite sa Halla Damer, ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] idir 1955-1981.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/archives/2014/1006/650380-inside-the-damer-theatre-1969/|teideal=Cuairt ar Amharclann an Damer|údar=RTÉ, clár "Féach"|dáta=|dátarochtana=2018}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide|teideal=An Damer: Stair Amharclainne le|údar=Mairéad Ní Chinnéide|dáta=2008|language=ga|work=Gael Linn|dátarochtana=2021-10-06}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.flickr.com/photos/o6scura/albums/72057594079227969 Turas na páirce ar líne, arna rochtain ar 3 Márta 2018] Féach freisin [[Naomh Stiofán|Naomh Stiofán / San Stiofán]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Páirceanna i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Cearnóga i mBaile Átha Cliath]] {{Páirceanna BÁC}} [[Catagóir:Faiche Stiabhna]] btto3msruo3wu6kz09fef0i3zeymntv 0 23512 1322473 1307316 2026-08-02T16:53:13Z Saighneánach 72809 Fill in table 1322473 wikitext text/x-wiki Is díol mór spéise iad '''mainistreacha Thiobraid Árann''' de bharr a bhfuil d'fhothraigh ann agus mainistir amháin ann ar cuireadh caoi iomlán arís uirthi, rud an-neamhchoitianta. {| width=99% class="wikitable" !width = 15%|Fundúireacht !width = 5%|Íomhá !width = 30%|Ord !width = 10%|Ainm Eile !width = 20%|Príomh-Ainm/tíolacadh !width = 5%|Tagairtí !width = 5%|Áit |- valign=top |[[Clochar Ard Fhíonáin]] | |<small>'''Mná rialta den Ord Cairmilíteach'''</small> |<small>Mainistir Mhuire</small> | | | |- valign=top |[[Mainistir Átha Iseal]] |[[Íomhá:AthasselPriory.JPG|100px]] |<small>'''Canónaigh Rialta Agaistíneacha''' 1192; (Séadchomhartha Náisiúnta)</small> | | | |<small>{{coord|52.479040|-7.983218|type:landmark_scale:5000_region:IE_source:wikimapia}}</small> |- valign=top |[[Mainistir na Cathrach]] | |<small>'''Canónaigh Rialta Agaistíneacha''': (Séadchomhartha Náisiúnta)</small> |<small></small> | | | |- valign=top |[[Mainistir Thigh an Chalaidh]]⁺,<br /><small>Carraig na Siúire</small> | |<small>'''Proinsiasaigh''':<br />baint aici fós leis an Eaglais Chaitliceach</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir na Cathrach]] | |<small>'''Cistéirsigh''' (Séadchomhartha Náisiúnta)</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir Dhoiminiceach Chaisil]] |[[Íomhá:CashelDominicanFriary.JPG|100px]] |<small>'''Doiminicigh''' (Séadchomhartha Náisiúnta): bhunaigh an tArd-Easpag Dáibhí Ó Ceallaigh í in 1243</small> | | | |<small>{{coord|52.518015|-7.887727|type:landmark_scale:5000_region:IE_source:wikimapia}}</small> |- valign=top |[[Mainistir Proinsiasach Chaisil]]^# | |<small>'''Proinsiasaigh''':<br />bunaíodh i 1265;<br />Séipéal Eoin Baiste san áit anois</small> |<small>Mainistir an Haicéadaigh</small> | | | |- valign=top |[[Mainistir Chluain Meala]] | |<small>'''Proinsiasaigh'''</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir Naomh Aibhe, Imleach]] | |<small>tógadh Ardeaglais Imligh san áit; teampall Protastúnach ann anois</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir na Croise Naofa]]⁺ |[[Íomhá:HolyCrossAbbey.JPG|100px]] |<small>'''Cistéirsigh''': í tógtha ar láithreán mainistreach Beinidictí (Séadchomhartha Náisiúnta) | | | |<small>{{coord|52.639253|-7.868003|type:landmark_scale:5000_region:IE_source:wikimapia}} |- valign=top |[[An Mhainistir Liath]] |[[Íomhá:Hore Abbey 8.jpg|100px]] |<small>'''Cistéirsigh'''</small> | | | |<small>{{coord|52.518546|-7.898054|type:landmark_scale:5000_region:IE_source:wikimapia}}</small> |- valign=top |[[Mainistir Inis Leamhnachta]] | |<small>'''Cistéirsigh'''</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir Cill Chúile]] |[[Íomhá:KilcooleyTower2.jpg|100px]] |<small>'''Cistéirsigh''' (Séadchomhartha Náisiúnta)</small> | | | | |- valign=top |Mainistir ''Liathmore'' | | | | | | |- valign=top |[[Mainistir Lothra]] | |<small>'''Doiminicigh''': siar ó dheas ó Lothra. Síltear gur teampall Protastúnach atá san áit anois.</small> | | | |<small>{{coord|53.091034|-8.126045|type:landmark_scale:5000_region:IE_source:wikimapia}}</small> |- valign=top |[[Mainistir Naomh Ruán]], Lothra | |<small>siar ó thuaidh ó Mainistir Lothra</small> | | | |<small>{{coord|53.091946|-8.121241|type:landmark_scale:5000_region:IE_source:wikimapia}}</small> |- valign=top |Mainistir ''Mona Incha'' | | | | | | |- valign=top |[[An Múr]], <br /><small>An Gallbhaile</small> | |<small>(Séadchomhartha Náisiúnta)</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir Ros Cré]] | |<small>'''Proinsiasaigh''': í tógtha sa 12ú haois</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir Ros Cré]] | |<small>an 6ú haois</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir Naomh Crónán, Ros Cré]] | | | | | | |- valign=top |[[Mainistir an Teampaill Mhóir]] | |<small>'''Ridirí an Teampaill'''</small> | | | | |- valign=top |[[Mainistir Tír Dhá Ghlas]] | | | | | | |- valign=top |[[Mainistir an Tuairín]] | | | | | | |- valign=top |Mainistir ''Tyrone'', An tAonach | | | | | | |} [[Catagóir:Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Mainistreacha na hÉireann]] nkig5y01jf3auw7iortcj1s8kaq2weo 0 26171 1322412 1322401 2026-08-02T13:12:49Z An Sionnach Rua 29036 /* Caidreamh le daoine */ Tús curtha le haistriúchán na coda deireanaí! 1322412 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarbans|bPáirc Náisiúnta Sundarbans]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar seilge a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia deise, bagraíonn [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú seilge ard an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Painting of people hunting tigers on elephant-back]] === Seilg === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Tá daoine ag seilg tíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn dearadh ar na [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raon iad san Áise, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tiger standing along the banks of a mangrove swamp]] === Géibheann === === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] 9v64lxf7hqimoxqm42q7duf9np6pzfl 1322413 1322412 2026-08-02T13:31:52Z An Sionnach Rua 29036 1322413 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Painting of people hunting tigers on elephant-back]] === Sealgaireacht === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Bhí sé de nós ag an duine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tiger standing along the banks of a mangrove swamp]]Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá an baol ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo. === Géibheann === Coimeádadh tíogair i ngéibheann ón bhí an chianaois ann. Léiríodh tíogair in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus úsáideadh chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]] iad.<ref>Manfredi, P. "The Tiger in the Ancient World" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173</ref> === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] pxt2lul5lzyztzzxh4mq53lwoobnl1o 1322456 1322413 2026-08-02T16:04:25Z An Sionnach Rua 29036 /* Caidreamh le daoine */ Ionsaithe aistrithe ina iomlán 1322456 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Dearadh de dhaoine ag fiach tíogar ar muin eilifinte]] === Sealgaireacht === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Bhí sé de nós ag daoine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tíogar ina sheasamh ar bhruach corcach mhangróbh]] Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá baol ionsaithe ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo.<ref name=":32">Nyhus, P. J. & Tilson, R. (2010). "Panthera tigris vs Homo sapiens: Conflict, coexistence, or extinction?" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010}}, lgh. 125–142.</ref><ref name=":33">{{Luaigh foilseachán|title=Human–tiger conflict: A review and call for comprehensive plans|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|journal=Integrative Zoology|date=2010|issn=1749-4877|pages=300–312|volume=5|issue=4|doi=10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|language=en|author=Goodrich, J. M.|pmid=21392348}}</ref> Casann daoine agus tíogair ar a chéile go contúirteach níos minice i ngnáthóga [[éifeachtaí imill|imill]] idir ceantair fhiáine agus ceantair thalmhaíochta.<ref name=":32" /> Is cosantach a bhíonn na hionsaithe, cosaint na n-óg san áireamh, ar dhaoine den chuid is mó; feictear daoine mar fhoinse chreiche uaireanta, áfach.<ref name=":33" /> Bíonn tíogair [[Ainmhí daoiniteach#Tíogair|dhaoiniteacha]] sean agus faoi mhíchumas de ghnáth.<ref name=":7" /> Má ruaigtear tíogair dá raonta baile, tá an baol ann go mbeidh orthu daoine a ithe fosta.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 108–110.</ref> Bhí an [[Tíogar Champawat]] freagrach as báis níos mó ná 430 duine sa Neipeal agus san India sular scaoil [[Jim Corbett]] í.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 276.</ref> D'fhulaing an tíogar baineann seo le fiacla briste agus ní raibh sé ar a cumas a gnáthchreach a mharú. Measann údair nua-aimseartha gur chuir a chothú ar fheoil dhaonna ghann iachall uirthi níos mó agus níos mó daoine a mharú.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh.&#x20;73–74.</ref> Bhí líon na n-ionsaithe tíogar i Singeapór sách ard i lár na 19ú hAois nuair a leath plandálacha isteach i ngnáthóg an tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=People in Peril, Environments at Risk: Coolies, Tigers, and Colonial Singapore's Ecology of Poverty|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3197/096734016X14661540219393|journal=Environment and History|date=2016|issn=0967-3407|pages=455–482|volume=22|issue=3|doi=10.3197/096734016X14661540219393|language=en|author=Powell, M. A.|bibcode=2016EnHis..22..455P|jstor=24810674}}</ref> Le linn na 1840idí, bhí líon na mbás sa cheantar idir 200 go 300 go bliantúil.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 274.</ref> [[Ionsaithe tíogar sna Sundarbans]] ba chúis le bás 1,396 duine sa tréimhse idir 1935–2006 dar le taifid oifigiúla [[Roinn Foraoise (An Bhanglaidéis)|Roinn Foraoise na Banglaidéise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Profiling tigers (Panthera tigris) to formulate management responses to human-killing in the Bangladesh Sundarbans|url=http://www.socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6|journal=Wildlife Biology in Practice|date=2013-09-30|issn=1646-2742|volume=9|issue=2|doi=10.2461/wbp.2013.9.6|language=en|author=Barlow, A. C.; Ahmad, I. & Smith, J. L.|pages=30-39}}</ref> Ba mhuintir na sráidbhailte áitiúla iad na híobartaigh seo a chuaigh isteach i ndúiche an tíogair chun acmhainní ar nós meala nó adhmad a bhailiú. Gnáthíobartach ab ea an t-iascaire. Bhí go leor bealaí ag daoine chun dul i ngleic le hionsaithe na dtíogar i gcaitheamh na mblianta, ina measc siúd mascanna aghaidh a caitheadh droim ar ais, éadaigh chosanta, bataí agus dumaí leictreacha a lonnaíodh go cúramach.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 111–113.</ref> === Géibheann === Coimeádadh tíogair i ngéibheann ó bhí an chianaois ann. Léiríodh tíogair in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus úsáideadh chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]] iad.<ref>Manfredi, P. "The Tiger in the Ancient World" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173</ref> === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] iwaili4n9zdu10s4ynetnxaiu5l3saf 1322457 1322456 2026-08-02T16:26:28Z An Sionnach Rua 29036 /* Géibheann */ grianghraif curtha leis 1322457 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Dearadh de dhaoine ag fiach tíogar ar muin eilifinte]] === Sealgaireacht === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Bhí sé de nós ag daoine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tíogar ina sheasamh ar bhruach corcach mhangróbh]] Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá baol ionsaithe ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo.<ref name=":32">Nyhus, P. J. & Tilson, R. (2010). "Panthera tigris vs Homo sapiens: Conflict, coexistence, or extinction?" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010}}, lgh. 125–142.</ref><ref name=":33">{{Luaigh foilseachán|title=Human–tiger conflict: A review and call for comprehensive plans|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|journal=Integrative Zoology|date=2010|issn=1749-4877|pages=300–312|volume=5|issue=4|doi=10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|language=en|author=Goodrich, J. M.|pmid=21392348}}</ref> Casann daoine agus tíogair ar a chéile go contúirteach níos minice i ngnáthóga [[éifeachtaí imill|imill]] idir ceantair fhiáine agus ceantair thalmhaíochta.<ref name=":32" /> Is cosantach a bhíonn na hionsaithe, cosaint na n-óg san áireamh, ar dhaoine den chuid is mó; feictear daoine mar fhoinse chreiche uaireanta, áfach.<ref name=":33" /> Bíonn tíogair [[Ainmhí daoiniteach#Tíogair|dhaoiniteacha]] sean agus faoi mhíchumas de ghnáth.<ref name=":7" /> Má ruaigtear tíogair dá raonta baile, tá an baol ann go mbeidh orthu daoine a ithe fosta.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 108–110.</ref> Bhí an [[Tíogar Champawat]] freagrach as báis níos mó ná 430 duine sa Neipeal agus san India sular scaoil [[Jim Corbett]] í.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 276.</ref> D'fhulaing an tíogar baineann seo le fiacla briste agus ní raibh sé ar a cumas a gnáthchreach a mharú. Measann údair nua-aimseartha gur chuir a chothú ar fheoil dhaonna ghann iachall uirthi níos mó agus níos mó daoine a mharú.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh.&#x20;73–74.</ref> Bhí líon na n-ionsaithe tíogar i Singeapór sách ard i lár na 19ú hAois nuair a leath plandálacha isteach i ngnáthóg an tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=People in Peril, Environments at Risk: Coolies, Tigers, and Colonial Singapore's Ecology of Poverty|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3197/096734016X14661540219393|journal=Environment and History|date=2016|issn=0967-3407|pages=455–482|volume=22|issue=3|doi=10.3197/096734016X14661540219393|language=en|author=Powell, M. A.|bibcode=2016EnHis..22..455P|jstor=24810674}}</ref> Le linn na 1840idí, bhí líon na mbás sa cheantar idir 200 go 300 go bliantúil.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 274.</ref> [[Ionsaithe tíogar sna Sundarbans]] ba chúis le bás 1,396 duine sa tréimhse idir 1935–2006 dar le taifid oifigiúla [[Roinn Foraoise (An Bhanglaidéis)|Roinn Foraoise na Banglaidéise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Profiling tigers (Panthera tigris) to formulate management responses to human-killing in the Bangladesh Sundarbans|url=http://www.socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6|journal=Wildlife Biology in Practice|date=2013-09-30|issn=1646-2742|volume=9|issue=2|doi=10.2461/wbp.2013.9.6|language=en|author=Barlow, A. C.; Ahmad, I. & Smith, J. L.|pages=30-39}}</ref> Ba mhuintir na sráidbhailte áitiúla iad na híobartaigh seo a chuaigh isteach i ndúiche an tíogair chun acmhainní ar nós meala nó adhmad a bhailiú. Gnáthíobartach ab ea an t-iascaire. Bhí go leor bealaí ag daoine chun dul i ngleic le hionsaithe na dtíogar i gcaitheamh na mblianta, ina measc siúd mascanna aghaidh a caitheadh droim ar ais, éadaigh chosanta, bataí agus dumaí leictreacha a lonnaíodh go cúramach.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 111–113.</ref> === Géibheann === {{Il-íomhánna |align= right |direction=vertical |image1=Clean Toes are a Tiger's Friend (15588882074).jpg |caption1=Tíogar ag [[Big Cat Rescue]] in 2014 |image2=Ringling Bros and Barnum & Bailey Circus Gunther Gebel-Williams 1969.jpg |caption2=Grianghraf poiblíochta den traenálaí ainmhí [[Gunther Gebel-Williams]] le roinnt dá thíogar traenáilte, {{circa}} 1969. |alt=Tíogar taobh thiar d'fhál (ar barr) agus grianghraf dubh-agus-bán d'fhear ar a ghlúine os comhair sé thíogar atá ina luí le lucht féachana sorcais sa chúlra}} Coimeádadh tíogair i ngéibheann ó bhí an chianaois ann. Léiríodh tíogair in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus úsáideadh chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]] iad.<ref>Manfredi, P. "The Tiger in the Ancient World" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173</ref> === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] dlqhd3owdtkjpt5u1v3pd1y87fzlftj 1322511 1322457 2026-08-02T21:46:20Z An Sionnach Rua 29036 /* Géibheann */ 1322511 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Dearadh de dhaoine ag fiach tíogar ar muin eilifinte]] === Sealgaireacht === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Bhí sé de nós ag daoine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tíogar ina sheasamh ar bhruach corcach mhangróbh]] Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá baol ionsaithe ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo.<ref name=":32">Nyhus, P. J. & Tilson, R. (2010). "Panthera tigris vs Homo sapiens: Conflict, coexistence, or extinction?" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010}}, lgh. 125–142.</ref><ref name=":33">{{Luaigh foilseachán|title=Human–tiger conflict: A review and call for comprehensive plans|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|journal=Integrative Zoology|date=2010|issn=1749-4877|pages=300–312|volume=5|issue=4|doi=10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|language=en|author=Goodrich, J. M.|pmid=21392348}}</ref> Casann daoine agus tíogair ar a chéile go contúirteach níos minice i ngnáthóga [[éifeachtaí imill|imill]] idir ceantair fhiáine agus ceantair thalmhaíochta.<ref name=":32" /> Is cosantach a bhíonn na hionsaithe, cosaint na n-óg san áireamh, ar dhaoine den chuid is mó; feictear daoine mar fhoinse chreiche uaireanta, áfach.<ref name=":33" /> Bíonn tíogair [[Ainmhí daoiniteach#Tíogair|dhaoiniteacha]] sean agus faoi mhíchumas de ghnáth.<ref name=":7" /> Má ruaigtear tíogair dá raonta baile, tá an baol ann go mbeidh orthu daoine a ithe fosta.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 108–110.</ref> Bhí an [[Tíogar Champawat]] freagrach as báis níos mó ná 430 duine sa Neipeal agus san India sular scaoil [[Jim Corbett]] í.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 276.</ref> D'fhulaing an tíogar baineann seo le fiacla briste agus ní raibh sé ar a cumas a gnáthchreach a mharú. Measann údair nua-aimseartha gur chuir a chothú ar fheoil dhaonna ghann iachall uirthi níos mó agus níos mó daoine a mharú.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh.&#x20;73–74.</ref> Bhí líon na n-ionsaithe tíogar i Singeapór sách ard i lár na 19ú hAois nuair a leath plandálacha isteach i ngnáthóg an tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=People in Peril, Environments at Risk: Coolies, Tigers, and Colonial Singapore's Ecology of Poverty|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3197/096734016X14661540219393|journal=Environment and History|date=2016|issn=0967-3407|pages=455–482|volume=22|issue=3|doi=10.3197/096734016X14661540219393|language=en|author=Powell, M. A.|bibcode=2016EnHis..22..455P|jstor=24810674}}</ref> Le linn na 1840idí, bhí líon na mbás sa cheantar idir 200 go 300 go bliantúil.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 274.</ref> [[Ionsaithe tíogar sna Sundarbans]] ba chúis le bás 1,396 duine sa tréimhse idir 1935–2006 dar le taifid oifigiúla [[Roinn Foraoise (An Bhanglaidéis)|Roinn Foraoise na Banglaidéise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Profiling tigers (Panthera tigris) to formulate management responses to human-killing in the Bangladesh Sundarbans|url=http://www.socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6|journal=Wildlife Biology in Practice|date=2013-09-30|issn=1646-2742|volume=9|issue=2|doi=10.2461/wbp.2013.9.6|language=en|author=Barlow, A. C.; Ahmad, I. & Smith, J. L.|pages=30-39}}</ref> Ba mhuintir na sráidbhailte áitiúla iad na híobartaigh seo a chuaigh isteach i ndúiche an tíogair chun acmhainní ar nós meala nó adhmad a bhailiú. Gnáthíobartach ab ea an t-iascaire. Bhí go leor bealaí ag daoine chun dul i ngleic le hionsaithe na dtíogar i gcaitheamh na mblianta, ina measc siúd mascanna aghaidh a caitheadh droim ar ais, éadaigh chosanta, bataí agus dumaí leictreacha a lonnaíodh go cúramach.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 111–113.</ref> === Géibheann === {{Il-íomhánna |align= right |direction=vertical |image1=Clean Toes are a Tiger's Friend (15588882074).jpg |caption1=Tíogar ag [[Big Cat Rescue]] in 2014 |image2=Ringling Bros and Barnum & Bailey Circus Gunther Gebel-Williams 1969.jpg |caption2=Grianghraf poiblíochta den traenálaí ainmhí [[Gunther Gebel-Williams]] le roinnt dá thíogar traenáilte, {{circa}} 1969. |alt=Tíogar taobh thiar d'fhál (ar barr) agus grianghraf dubh-agus-bán d'fhear ar a ghlúine os comhair sé thíogar atá ina luí le lucht féachana sorcais sa chúlra}} Coimeádadh tíogair i ngéibheann ó bhí an chianaois ann. Cuireadh tíogair ar taispeáint in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus baineadh úsáid astu chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]].<ref>Manfredi, P. "The Tiger in the Ancient World" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173</ref> Tuairiscítear gur choimeád an rialtóir Mongólach [[Kublai Khan]] tíogair sa 13ú hAois. Coimeádadh tíogair i [[Cuibhreann ainmhithe fiáine|gcuibhrinn ainmhithe fiáine]] Eorpacha ag tosú sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Baineadh feidhm as tíogair agus ainmhithe coimhthíocha eile chun aíocht a chur ar fáil don scothaicme go príomha agus ansin ón 19ú hAois ar aghaidh, is mó a cuireadh ar taispeáint don phobal iad. Tá tíogair an-tarraingteach mar thaispeántais agus chuaigh a bpobail i ngéibhinn in airde go mór. Bhí níos mó ná 8,000 tíogar ghafa san Áise, thart ar 5,000 sna SAM agus ar a laghad 850 san Eoraip sa bhliain 2020. Tá níos mó tíogar i ngéibheann ná mar atá san fhiántas. Is féidir go dtaispeánfaidh tíogair i ngéibheann [[Steiréitíopacht (neamhdhaonna)|iompar neamhghnách]] cosúil le siúl síos suas agus neamhghníomhaíocht. Is féidir le zúanna nua-aimseartha na hiompair seo a laghdú le taispeántáin a dearadh le gur féidir leis na hainmhithe bogadh idir imfháluithe atá scartha ach nasctha. Tá earraí cothaithe tábhachtach d’fholláine an na gcat fosta agus chun spreagtha a n-iompar nádúrtha. === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] hohnymtgsj18q67948lhh3tc30yduxf 1322525 1322511 2026-08-03T07:59:42Z An Sionnach Rua 29036 /* Géibheann */ Aistriúchán ar lean 1322525 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Dearadh de dhaoine ag fiach tíogar ar muin eilifinte]] === Sealgaireacht === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Bhí sé de nós ag daoine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tíogar ina sheasamh ar bhruach corcach mhangróbh]] Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá baol ionsaithe ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo.<ref name=":32">Nyhus, P. J. & Tilson, R. (2010). "Panthera tigris vs Homo sapiens: Conflict, coexistence, or extinction?" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010}}, lgh. 125–142.</ref><ref name=":33">{{Luaigh foilseachán|title=Human–tiger conflict: A review and call for comprehensive plans|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|journal=Integrative Zoology|date=2010|issn=1749-4877|pages=300–312|volume=5|issue=4|doi=10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|language=en|author=Goodrich, J. M.|pmid=21392348}}</ref> Casann daoine agus tíogair ar a chéile go contúirteach níos minice i ngnáthóga [[éifeachtaí imill|imill]] idir ceantair fhiáine agus ceantair thalmhaíochta.<ref name=":32" /> Is cosantach a bhíonn na hionsaithe, cosaint na n-óg san áireamh, ar dhaoine den chuid is mó; feictear daoine mar fhoinse chreiche uaireanta, áfach.<ref name=":33" /> Bíonn tíogair [[Ainmhí daoiniteach#Tíogair|dhaoiniteacha]] sean agus faoi mhíchumas de ghnáth.<ref name=":7" /> Má ruaigtear tíogair dá raonta baile, tá an baol ann go mbeidh orthu daoine a ithe fosta.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 108–110.</ref> Bhí an [[Tíogar Champawat]] freagrach as báis níos mó ná 430 duine sa Neipeal agus san India sular scaoil [[Jim Corbett]] í.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 276.</ref> D'fhulaing an tíogar baineann seo le fiacla briste agus ní raibh sé ar a cumas a gnáthchreach a mharú. Measann údair nua-aimseartha gur chuir a chothú ar fheoil dhaonna ghann iachall uirthi níos mó agus níos mó daoine a mharú.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh.&#x20;73–74.</ref> Bhí líon na n-ionsaithe tíogar i Singeapór sách ard i lár na 19ú hAois nuair a leath plandálacha isteach i ngnáthóg an tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=People in Peril, Environments at Risk: Coolies, Tigers, and Colonial Singapore's Ecology of Poverty|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3197/096734016X14661540219393|journal=Environment and History|date=2016|issn=0967-3407|pages=455–482|volume=22|issue=3|doi=10.3197/096734016X14661540219393|language=en|author=Powell, M. A.|bibcode=2016EnHis..22..455P|jstor=24810674}}</ref> Le linn na 1840idí, bhí líon na mbás sa cheantar idir 200 go 300 go bliantúil.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 274.</ref> [[Ionsaithe tíogar sna Sundarbans]] ba chúis le bás 1,396 duine sa tréimhse idir 1935–2006 dar le taifid oifigiúla [[Roinn Foraoise (An Bhanglaidéis)|Roinn Foraoise na Banglaidéise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Profiling tigers (Panthera tigris) to formulate management responses to human-killing in the Bangladesh Sundarbans|url=http://www.socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6|journal=Wildlife Biology in Practice|date=2013-09-30|issn=1646-2742|volume=9|issue=2|doi=10.2461/wbp.2013.9.6|language=en|author=Barlow, A. C.; Ahmad, I. & Smith, J. L.|pages=30-39}}</ref> Ba mhuintir na sráidbhailte áitiúla iad na híobartaigh seo a chuaigh isteach i ndúiche an tíogair chun acmhainní ar nós meala nó adhmad a bhailiú. Gnáthíobartach ab ea an t-iascaire. Bhí go leor bealaí ag daoine chun dul i ngleic le hionsaithe na dtíogar i gcaitheamh na mblianta, ina measc siúd mascanna aghaidh a caitheadh droim ar ais, éadaigh chosanta, bataí agus dumaí leictreacha a lonnaíodh go cúramach.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 111–113.</ref> === Géibheann === {{Il-íomhánna |align= right |direction=vertical |image1=Clean Toes are a Tiger's Friend (15588882074).jpg |caption1=Tíogar ag [[Big Cat Rescue]] in 2014 |image2=Ringling Bros and Barnum & Bailey Circus Gunther Gebel-Williams 1969.jpg |caption2=Grianghraf poiblíochta den traenálaí ainmhí [[Gunther Gebel-Williams]] le roinnt dá thíogar traenáilte, {{circa}} 1969. |alt=Tíogar taobh thiar d'fhál (ar barr) agus grianghraf dubh-agus-bán d'fhear ar a ghlúine os comhair sé thíogar atá ina luí le lucht féachana sorcais sa chúlra}} Coimeádadh tíogair i ngéibheann ó bhí an chianaois ann. Cuireadh tíogair ar taispeáint in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus baineadh úsáid astu chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]].<ref>Manfredi, P. "The Tiger in the Ancient World" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173</ref> Tuairiscítear gur choimeád an rialtóir Mongólach [[Kublai Khan]] tíogair sa 13ú hAois. Coimeádadh tíogair i [[Cuibhreann ainmhithe fiáine|gcuibhrinn ainmhithe fiáine]] Eorpacha ag tosú sa [[An Mheánaois|Mheánaois]].<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 179-180.</ref> Baineadh feidhm as tíogair agus ainmhithe coimhthíocha eile chun aíocht a chur ar fáil don scothaicme go príomha agus ansin ón 19ú hAois ar aghaidh, is mó a cuireadh ar taispeáint don phobal iad. Tá tíogair an-tarraingteach mar thaispeántais agus chuaigh a bpobail i ngéibhinn in airde go mór.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 126–130.</ref> Bhí níos mó ná 8,000 tíogar ghafa san Áise, thart ar 5,000 sna SAM agus ar a laghad 850 san Eoraip sa bhliain 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|teideal=EU’s ‘unlikely’ role in global tiger trade revealed in new WWF, TRAFFIC report|údar=Ciste Domhanda an Fhiadhúlra (WWF)|dáta=2020|language=en|work=tigers.panda.org|dátarochtana=6 Meitheamh 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119155811/https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|archivedate=19 Eanáir 2025}}</ref> Tá níos mó tíogar i ngéibheann ná mar atá san fhiántas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> Is féidir go dtaispeánfaidh tíogair i ngéibheann [[Steiréitíopacht (neamhdhaonna)|iompar neamhghnách]] cosúil le siúl síos suas agus neamhghníomhaíocht. Is féidir le zúanna nua-aimseartha na hiompair seo a laghdú le taispeántáin a dearadh le gur féidir leis na hainmhithe bogadh idir imfháluithe atá scartha ach nasctha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Effects of a modern exhibit design on captive tiger welfare|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21746|journal=Zoo Biology|date=2023|issn=0733-3188|pages=371–382|volume=42|issue=3|doi=10.1002/zoo.21746|language=en|author=Smith, K. D.; Snider, R. J.; Dembiec, D. P.; Siegford, J. M. & Ali, A. B.|pmid=36478300}}</ref> Tá earraí cothaithe tábhachtach d’fholláine an na gcat fosta agus chun spreagtha a n-iompar nádúrtha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The effects of intrinsic enrichment on captive felids|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21361|journal=Zoo Biology|date=2017|issn=0733-3188|pages=186–192|volume=36|issue=3|doi=10.1002/zoo.21361|language=en|author=Damasceno, J.; Genaro, G.; Quirke, T.; McCarthy, S.; McKeown, S. & O'Riordan, R.|pmid=29165868}}</ref> D’imir tíogair ról faoi leith i [[Sorcas|sorcais]] agus taispeántais bheo eile. Bhí iliomad ceansaitheoir tíogar le feicieáil i dtaispeántais [[Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus|Ringling Bros]] sa 20 hAois, ina measc [[Mabel Stark]] a raibh tarraingt mhór agus gairm fhada aici. Bhí clú uirthi as a bheith in ann smacht a chur ar na tíogair cé gur bhean bheag a bhí inti; a bhain úsaid as uirlisí “na bhfear” cosúil le fuipeanna agus gunnaí. Ceansaitheoir eile ab ea [[Clyde Beatty]] a d’úsáid cathaoireacha, fuipeanna agus gunnaí chun tíogair agus ainmhithe eile a spreagadh chun iompair fhiáin a lig dó cuma na crógachta a bheith air. Bheadh sé ar an ardán le suas le 40 tíogar agus leon in aon thaispeántas amháin. Bhainfeadh traenálaithe cosúil le [[Gunther Gebel-Williams]] úsáid as modhanna níos séimhe chun smacht a chur ar na hainmhithe ó na 1960idí ar aghaidh. Baisteadh “Cogarnach na dTíogar” ar [[Sara Houcke]] mar thraenáil sí na cait chun éisteachta léi agus í ag cogarnaíl dóibh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 202–204.</ref> Bhain [[Siegfried & Roy]] clú amach in [[Las Vegas]] as taispeántais a chur ar siúl le tíogair bhána. Tháinig deireadh lena dtaispeántais in 2003 nuair a d’ionsaigh tíogar Roy le linn léirithe.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 140–141.</ref> Ba iad tíogair an t-ainmhí is mó trádála I measc na n-ainmhithe sorcais.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Are wild animals suited to a travelling circus life?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0962728600000270/type/journal_article|journal=Animal Welfare|date=2009|issn=0962-7286|pages=129–140|volume=18|issue=2|doi=10.1017/S0962728600000270|language=en|author=Iossa, G.; Soulsbury, C. D. & Harris, S.}}</ref> Chuaigh úsáid na dtíogar agus ainmhithe eile in éag in go leor tíortha mar gheall ar bhrú ó ghrúpaí [[cearta ainmhithe]] agus toil an phobail iad a fheiceáil laistigh de shuíomhanna níos nádúrtha. Chuir roinnt tíortha [[Cosc ar ainmhithe sorcais|cosc nó srian]] ar thaispeántais den chineál seo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 204–205.</ref> === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] rzxroikh7ocepe5ve5wfb3gcnnzb736 1322536 1322525 2026-08-03T10:15:19Z An Sionnach Rua 29036 /* Géibheann */ Aistrithe ina iomlán, cuid amháin fágtha anois 1322536 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref name=":34">{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Dearadh de dhaoine ag fiach tíogar ar muin eilifinte]] === Sealgaireacht === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Bhí sé de nós ag daoine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tíogar ina sheasamh ar bhruach corcach mhangróbh]] Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá baol ionsaithe ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo.<ref name=":32">Nyhus, P. J. & Tilson, R. (2010). "Panthera tigris vs Homo sapiens: Conflict, coexistence, or extinction?" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010}}, lgh. 125–142.</ref><ref name=":33">{{Luaigh foilseachán|title=Human–tiger conflict: A review and call for comprehensive plans|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|journal=Integrative Zoology|date=2010|issn=1749-4877|pages=300–312|volume=5|issue=4|doi=10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|language=en|author=Goodrich, J. M.|pmid=21392348}}</ref> Casann daoine agus tíogair ar a chéile go contúirteach níos minice i ngnáthóga [[éifeachtaí imill|imill]] idir ceantair fhiáine agus ceantair thalmhaíochta.<ref name=":32" /> Is cosantach a bhíonn na hionsaithe, cosaint na n-óg san áireamh, ar dhaoine den chuid is mó; feictear daoine mar fhoinse chreiche uaireanta, áfach.<ref name=":33" /> Bíonn tíogair [[Ainmhí daoiniteach#Tíogair|dhaoiniteacha]] sean agus faoi mhíchumas de ghnáth.<ref name=":7" /> Má ruaigtear tíogair dá raonta baile, tá an baol ann go mbeidh orthu daoine a ithe fosta.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 108–110.</ref> Bhí an [[Tíogar Champawat]] freagrach as báis níos mó ná 430 duine sa Neipeal agus san India sular scaoil [[Jim Corbett]] í.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 276.</ref> D'fhulaing an tíogar baineann seo le fiacla briste agus ní raibh sé ar a cumas a gnáthchreach a mharú. Measann údair nua-aimseartha gur chuir a chothú ar fheoil dhaonna ghann iachall uirthi níos mó agus níos mó daoine a mharú.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh.&#x20;73–74.</ref> Bhí líon na n-ionsaithe tíogar i Singeapór sách ard i lár na 19ú hAois nuair a leath plandálacha isteach i ngnáthóg an tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=People in Peril, Environments at Risk: Coolies, Tigers, and Colonial Singapore's Ecology of Poverty|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3197/096734016X14661540219393|journal=Environment and History|date=2016|issn=0967-3407|pages=455–482|volume=22|issue=3|doi=10.3197/096734016X14661540219393|language=en|author=Powell, M. A.|bibcode=2016EnHis..22..455P|jstor=24810674}}</ref> Le linn na 1840idí, bhí líon na mbás sa cheantar idir 200 go 300 go bliantúil.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 274.</ref> [[Ionsaithe tíogar sna Sundarbans]] ba chúis le bás 1,396 duine sa tréimhse idir 1935–2006 dar le taifid oifigiúla [[Roinn Foraoise (An Bhanglaidéis)|Roinn Foraoise na Banglaidéise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Profiling tigers (Panthera tigris) to formulate management responses to human-killing in the Bangladesh Sundarbans|url=http://www.socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6|journal=Wildlife Biology in Practice|date=2013-09-30|issn=1646-2742|volume=9|issue=2|doi=10.2461/wbp.2013.9.6|language=en|author=Barlow, A. C.; Ahmad, I. & Smith, J. L.|pages=30-39}}</ref> Ba mhuintir na sráidbhailte áitiúla iad na híobartaigh seo a chuaigh isteach i ndúiche an tíogair chun acmhainní ar nós meala nó adhmad a bhailiú. Gnáthíobartach ab ea an t-iascaire. Bhí go leor bealaí ag daoine chun dul i ngleic le hionsaithe na dtíogar i gcaitheamh na mblianta, ina measc siúd mascanna aghaidh a caitheadh droim ar ais, éadaigh chosanta, bataí agus dumaí leictreacha a lonnaíodh go cúramach.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 111–113.</ref> === Géibheann === {{Il-íomhánna |align= right |direction=vertical |image1=Clean Toes are a Tiger's Friend (15588882074).jpg |caption1=Tíogar ag [[Big Cat Rescue]] in 2014 |image2=Ringling Bros and Barnum & Bailey Circus Gunther Gebel-Williams 1969.jpg |caption2=Grianghraf poiblíochta den traenálaí ainmhí [[Gunther Gebel-Williams]] le roinnt dá thíogar traenáilte, {{circa}} 1969. |alt=Tíogar taobh thiar d'fhál (ar barr) agus grianghraf dubh-agus-bán d'fhear ar a ghlúine os comhair sé thíogar atá ina luí le lucht féachana sorcais sa chúlra}} Coimeádadh tíogair i ngéibheann ó bhí an chianaois ann. Cuireadh tíogair ar taispeáint in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus baineadh úsáid astu chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]].<ref>Manfredi, P. "The Tiger in the Ancient World" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173</ref> Tuairiscítear gur choimeád an rialtóir Mongólach [[Kublai Khan]] tíogair sa 13ú hAois. Coimeádadh tíogair i [[Cuibhreann ainmhithe fiáine|gcuibhrinn ainmhithe fiáine]] Eorpacha ag tosú sa [[An Mheánaois|Mheánaois]].<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 179-180.</ref> Baineadh feidhm as tíogair agus ainmhithe coimhthíocha eile chun aíocht a chur ar fáil don scothaicme go príomha agus ansin ón 19ú hAois ar aghaidh, is mó a cuireadh ar taispeáint don phobal iad. Tá tíogair an-tarraingteach mar thaispeántais agus chuaigh a bpobail i ngéibhinn in airde go mór.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 126–130.</ref> Bhí níos mó ná 8,000 tíogar ghafa san Áise, thart ar 5,000 sna SAM agus ar a laghad 850 san Eoraip sa bhliain 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|teideal=EU’s ‘unlikely’ role in global tiger trade revealed in new WWF, TRAFFIC report|údar=Ciste Domhanda an Fhiadhúlra (WWF)|dáta=2020|language=en|work=tigers.panda.org|dátarochtana=6 Meitheamh 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119155811/https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|archivedate=19 Eanáir 2025}}</ref> Tá níos mó tíogar i ngéibheann ná mar atá san fhiántas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> Is féidir go dtaispeánfaidh tíogair i ngéibheann [[Steiréitíopacht (neamhdhaonna)|iompar neamhghnách]] cosúil le siúl síos suas agus neamhghníomhaíocht. Is féidir le zúanna nua-aimseartha na hiompair seo a laghdú le taispeántáin a dearadh le gur féidir leis na hainmhithe bogadh idir imfháluithe atá scartha ach nasctha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Effects of a modern exhibit design on captive tiger welfare|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21746|journal=Zoo Biology|date=2023|issn=0733-3188|pages=371–382|volume=42|issue=3|doi=10.1002/zoo.21746|language=en|author=Smith, K. D.; Snider, R. J.; Dembiec, D. P.; Siegford, J. M. & Ali, A. B.|pmid=36478300}}</ref> Tá earraí cothaithe tábhachtach chun leasa na gcat fosta agus chun spreagtha a n-iompar nádúrtha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The effects of intrinsic enrichment on captive felids|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21361|journal=Zoo Biology|date=2017|issn=0733-3188|pages=186–192|volume=36|issue=3|doi=10.1002/zoo.21361|language=en|author=Damasceno, J.; Genaro, G.; Quirke, T.; McCarthy, S.; McKeown, S. & O'Riordan, R.|pmid=29165868}}</ref> D’imir tíogair ról faoi leith i [[Sorcas|sorcais]] agus taispeántais bheo eile. Bhí iliomad ceansaitheoir tíogair le feicieáil i dtaispeántais na [[Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus|Ringling Bros]] sa 20ú hAois, ina measc [[Mabel Stark]] a raibh tarraingt mhór agus gairm fhada aici. Bhí clú uirthi as a bheith in ann smacht a chur ar na tíogair cé gur bhean bheag a bhí inti; a bhain úsaid as uirlisí “na bhfear” cosúil le fuipeanna agus gunnaí. Ceansaitheoir eile ab ea [[Clyde Beatty]] a d’úsáid cathaoireacha, fuipeanna agus gunnaí chun tíogair agus ainmhithe eile a spreagadh chun iompair fhiáin a lig dó cuma na crógachta a bheith air. Bheadh sé ar an ardán le suas le 40 tíogar agus leon in aon thaispeántas amháin. Bhainfeadh traenálaithe cosúil le [[Gunther Gebel-Williams]] úsáid as modhanna níos séimhe chun smacht a chur ar na hainmhithe ó na 1960idí ar aghaidh. Baisteadh “Cogarnach na dTíogar” ar [[Sara Houcke]] mar thraenáil sí na cait chun éisteachta léi agus í ag cogarnaíl dóibh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 202–204.</ref> Bhain [[Siegfried & Roy]] clú amach in [[Las Vegas]] as taispeántais a chur ar siúl le tíogair bhána. Tháinig deireadh lena dtaispeántais in 2003 nuair a d’ionsaigh tíogar Roy le linn léirithe.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 140–141.</ref> Ba iad tíogair an t-ainmhí is mó trádála i measc na n-ainmhithe sorcais.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Are wild animals suited to a travelling circus life?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0962728600000270/type/journal_article|journal=Animal Welfare|date=2009|issn=0962-7286|pages=129–140|volume=18|issue=2|doi=10.1017/S0962728600000270|language=en|author=Iossa, G.; Soulsbury, C. D. & Harris, S.}}</ref> Chuaigh úsáid na dtíogar agus ainmhithe eile in éag in go leor tíortha mar gheall ar bhrú ó ghrúpaí [[cearta ainmhithe]] agus toil an phobail iad a fheiceáil laistigh de shuíomhanna níos nádúrtha. Chuir roinnt tíortha [[Cosc ar ainmhithe sorcais|cosc nó srian]] ar thaispeántais den chineál seo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 204–205.</ref> Tá an-tóir ar thíogair i ngnó na [[Peata coimhthíoch|bpeataí coimhthíocha]] go háirithe sna Stáit Aontaithe,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 214.</ref> áit nach bhfuil ach 6% de phobal na dtíogar i ngéibheann i zúanna agus in ionaid fhaofa eile an [[An Cumann um Zúanna agus Uisceadáin|Chumainn um Zúanna agus Uisceadáin]].<ref name=":34" /> Glactar leis go bhfuil bailitheoirí príobháideacha droch-fheistithe chun an aire cheart a thabhairt do thíogair, rud a chuireann as dá leas. Is féidir leo sábháilteacht an phobail a chur i mbaol fosta má ligeann siad do dhaoine caidreamh a dhéanamh leo..<ref name=":34" /> Cuireadh cosc air tíogair agus cait mhóra eile a bheith ag daoine príobháideacha sna SAM sa bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.fws.gov/press-release/2023-04/big-cat-owners-must-register-june-18|title=June 18 Deadline for Compliance With Big Cat Public Safety Act|author=U.S. Fish & Wildlife Service|date=2023|publisher=U.S. Fish & Wildlife Service|access-date=20 Feabhra 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220231426/https://www.fws.gov/press-release/2023-04/big-cat-owners-must-register-june-18|archive-date=20 Feabhra 2024}}</ref> Chuir formhór thíortha an Aontais Eorpaigh cosc ar phórú tíogair agus ar thíogair a bheith ag daoine lasmuigh de zúanna agus ionaid tharrthála ceadúnaithe ach ceadaíonn roinnt acu bailiúcháin phríobháideacha fós.<ref>{{Cite web-en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023XC0418(01)|title=Guidance Document on the export, re-export and intra-EU trade of captive-born and bred live tigers and their parts and derivatives (Tuairisc)|author=European Commission|date=2023|access-date=6 Meitheamh 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217230241/http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023XC0418(01)|archive-date=17 Nollaig 2023}}</ref> === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] jrpvgy4ru9adp3u8dxfbqrslwz2tv3a 0 29386 1322474 1244730 2026-08-02T16:53:56Z Saighneánach 72809 Fix 1322474 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Christian Science Publishing Society, Boston MA.jpg|mion|clé|250px|CSPS,[[Boston, Massachusetts|Bostún]]]] [[Íomhá:Mary Baker Eddy.jpg|clé|mion|260x260px|Mary Baker Eddy]] Is [[Creideamh|reiligiún]] [[An Chríostaíocht|Críostaí]] é an '''Eolaíocht Chríostaí.''' Bhunaigh Mary Baker Eddy an seict [[Creideamh|chreidimh]] sa bhliain 1866. Is iad príomhthéacsanna an reiligiúin [[An Bíobla|An Bíobla Naomha]] agus téacsleabhar na hEolaíochta Críostaí, ''Eolaíocht & Sláinte'', le Mary Baker Eddy. Ceapann an lucht leanúna gur féidir [[tinneas]] a leigheas leis an nguí, tuairim a thagann go hiomlán salach ar an [[eolaíocht]]. Mar sin breathnaítear ar an eolaíocht taobh thiar den reiligiún seo mar chineál bréag-eolaíochta. == Lucht leanúna<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ranker.com/list/famous-christian-scientists/celebrity-lists?page=2|teideal=27 Famous Christian Scientists|language=en|work=Ranker|dátarochtana=2019-05-13|archivedate=2017-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171224220651/https://www.ranker.com/list/famous-christian-scientists/celebrity-lists?page=2}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=List of Christian Scientists (religious denomination)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_Christian_Scientists_(religious_denomination)&oldid=878621908|journal=Wikipedia|date=2019-01-15|language=en}}</ref> == * [[Doris Day]] * [[Sergei Prokofiev]] * [[Joan Crawford]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-creid}} {{DEFAULTSORT:Eolaíocht Chríostaí, An}} [[Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí]] tgy8crsstgjijh44oky4tp92u9ouscv 0 29794 1322519 1237857 2026-08-03T07:34:25Z TGcoa 21229 1322519 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is [[Eaglais (foirgneamh)|eaglais]] [[An Chríostaíocht|Chríostaí]] atá suite i g[[Corca Dhuibhne]], [[Contae Chiarraí]] é '''Aireagal Ghallarais'''. == Tagairtí == {{Reflist}}{{síol-creid}}{{síol-tír-ie}} [[Catagóir:Eaglaisí in Éirinn]] [[Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí]] [[Catagóir:Aireagail]] gh4qbqzscej0bq0g5q89g85fzlugun5 0 33845 1322436 1321119 2026-08-02T14:42:14Z Saighneánach 72809 Typo 1322436 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Íomhá:Iona Abbey.jpg|deas|thumb|Abtheach an [[Í Cholm Cille]]]] [[Ab]] [[Mainistir|mhainistir]] [[Í Cholm Cille]], i réim 679 &ndash; 704, ba ea '''Adhamhnán'''<ref>As Béarla, Eunan, féach https://www.johngrenham.com/findasurname.php?surname=Mac%20Giolla%20Adhnamhn%C3%A1in</ref> ({{lang-sga|'Adomnán'}}), [[naomhsheanchaí]], státaire, dlí-eolaí canónta agus [[naomh]]. Údar na [[Beathaisnéis|beathaisnéise]] is tábhachtaí ba ea é ar a [[Col ceathrar|chol ceathrar]], [[Colm Cille]], agus b'é a chuir [[Cáin Adhamhnáin]], nó ''Lex Innocentium'', chun cinn. == Saol == Rugadh Adhamhnán i g[[Contae Dhún na nGall]], timpeall na bliana 624, nó roimh 629. Rinneadh manach de i mainistir [[Í Cholm Cille]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/mean-fomhair/naomh-adhamhnan-ab-mean.html|teideal=Naomh Adhamhnán, ab: Meán Fómhair 23 {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2020-09-23|archivedate=2021-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226015241/http://www.cumannnasagart.ie/mean-fomhair/naomh-adhamhnan-ab-mean.html}}</ref> Ceapadh ina ab ansiúd é sa bhliain 679, agus d'fhan sé ann go dtí lá a bháis i 704. Ba fhear fónta [[An Eagnaíocht|eagnaí]] é a bhí an-fhoghlamtha sa [[An Bíobla as Gaeilge|Scrioptúr Naofa]]. Bhí Adhamhnán ar feadh tamaill ina cheann ar na mainistreacha uilig a bhain le paruchia Cholm Cille. Lena chois sin, d’fhág sé ina dhiaidh scríbhinní tábhachtacha agus ina measc an saothar clúiteach Beatha Cholm Cille (Vita Columbae) – an cuntas iomlán is luaithe dá bhfuil fós againn ar shaol an naoimh<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins|teideal=Sliabh Speirín Thuaidh agus An Bhanna - Slí Cholmcille|work=www.gaeilge.colmcille.org|dátarochtana=2020-09-23|archivedate=2021-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512194156/http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins}}</ref>. Bhí Adhamhnán ina shaineolaí ar [[Dlí|dhlí]] canónta (Cáin Adomnáin nó ''Lex Innocentium''). Fuair Adhamhnán [[bás]] in [[Í Cholm Cille]]. == Béaloideas == Céad bliain tar éis bháis Cholm Cille i 597, ‘sea chuir Adhamhnán scéal Ollphéist [[Loch Nis]] ar pár ina ‘Vita Columb’ den chéad uair<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishecho.com/2011/02/irish-column-ness-agus-cama-2/|teideal=Irish Column: Nessí agus Cama|dáta=2011-02-16|work=Irish Echo|dátarochtana=2020-09-23}}</ref>. De réir [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúin]], ba mhian le hAdhamhnán a theampall a thógáil dhá mhíle ar shiúl ag Lios na Scréachóg<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins/5-05|teideal=5.5 Baile an Teampaill - Slí Cholmcille|work=www.gaeilge.colmcille.org|dátarochtana=2020-09-23|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927015103/http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins/5-05}}</ref>. Ach gach uair a tógadh na ballaí, thit siad. Ghuigh Adhamhnán faoin deacracht seo ach thit a [[Codladh|chodladh]] air agus é i mbun urnaí. Mhúscail sé agus chonaic sé [[iolar]] ag [[Eitil|eitilt]] ar shiúl lena [[leabhar]] urnaí. Lig an t-iolar don leabhar titim ar an suíomh seo agus, dá bhrí sin, ba anseo i n[[Gleann an Iolar|Gleann an Iolair]] a thóg Adhamhnán a theampall. == Oidhreacht == I mbliain 1621 rinne Stephen White cóip in Dillingen de bheatha Cholm Cille le Naomh Adhamhnán. Bhí sin ar an lámhscríbhinn ba thábhachtaí le William Reeves agus é ag scríobh ''The life of St Columba'', ''Founder of Hy''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1395|teideal=WHITE, Stephen (1574–?1647)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2020-09-23}}</ref>. ==Foinsí== * {{ cite book | last = Smyth | first = Alfred P. | author-link = Alfred P. Smyth | title = Warlords and Holy Men: Scotland AD 80–1000 | url = https://archive.org/details/warlordsholymens0000alfr | year=1984 | publisher = Edinburgh University Press | location = Dún Éadain | isbn = 0-7486-0100-7 }} * Adomnán, ''[[Vita Columbae]]'': ** Anderson, A.O. agus M.O. Anderson (eag. agus aistr.). ''Adomnán's Life of Columba''. 2a heagrán: Oxford, 1991. 1d eagrán: Dún Éadain, 1961. ** Sharpe, Richard (austr.). ''Adomnán of Iona: Life of St. Columba''. Londain, 1995, ll. 43-65 ** [[William Reeves (bishop)|Reeves, William]] agus [[James Henthorn Todd]] (eag.). ''Vita Sancta Columbae: The life of St Columba founder of Hy, written by Adamnan, ninth Abbot of Iona''. Baile Átha Cliath: Dublin University Press ar son Irish Archaeological and Celtic Association, 1857. Le fáil ar [http://www.ucc.ie/celt/published/L201040 CELT] * ''[[Cáin Adamnáin]]'' nó ''Lex Innocentium'' ** Márkus, Gilbert (aistr.), ''Adomnán's Law of the Innocents - Cáin Adomnáin: A seventh-century law for the protection of non-combatants''. Kilmartin, Argyll: Kilmartin House Museum, 2008. {{ISBN|978-0-9533674-3-6}}[[Íomhá:Iona Cathedral ruins about 1860.jpg|mion|1860: ní raibh sa mhainistir ach fothrach anois]] ** Meyer, Kuno (eag.). ''Cain Adamnain: An Old Irish Treatise on the Law of Adamnan''. Oxford: Clarendon Press, 1905. ** Ní Dhonnchadha, Máirín (aistr.). "The Law of Adomnán: A Translation." ''Adomnan at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of the Law of the Innocents'', eag. Thomas O’Louglin. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2001. 53-68. * [[Íomhá:Jetty and Sound of Iona at Fionnphort - geograph.org.uk - 1373.jpg|mion|Fionnphort, [[Í Cholm Cille|Oileán Í]]]]Adomnán, ''[[De Locis Sanctis]]'' ** Meehan, D. (eag.). ''Adomnan's 'De Locis Sanctis'.'' Scriptores Latini Hiberniae 3. Baile Átha Cliath, 1958. 1–34. * Anonymous, ''[[Betha Adamnáin]]'' ** Herbert, Maire agus Pádraig Ó Riain (eag. agus aistr.). ''Betha Adamnáin: The Irish Life of Adamnán''. Irish Texts Society 54. 1988. 1-44. * Anonymous, ''[[Fís Adomnáin]]'', 10-11ú haois. ** Windisch, Ernst (eag.). "Fís Adamnáin." ''Irische Texte'' 1, 1880, ll. 165-96. ** Stokes, W. (eag. agus aistr.). ''Fis Adomnáin''. Simla, 1870. ** Carey, John (aistr.). ''King of Mysteries: Early Irish Religious Writings''. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 1998, ll. 263-74. ===Foinsí tánaisteacha=== * Herbert, M. ''Iona, Kells agus Derry: the history and hagiography of the monastic familia of Columba''. 1988. * O'Loughlin, T. "The Exegetical Purpose of Adomnán’s De Locis Sanctis", Cambridge Medieval Celtic Studies 24 (1992), ll. 37-53. * &mdash; "The Library of Iona in the Late Seventh Century: The Evidence from Adomnán’s De locis sanctis", [[Ériu (iriseán)|Ériu]]45, 1994, ll. 33-52 * &mdash; "The View from Iona: Adomnán’s mental maps", Peritia 10, 1996, ll. 98-122 * &mdash; "Res, tempus, locus, persona: Adomnán’s Exegetical Method", ''Innes Review'' 48, 1997, ll. 95-111; athchló i: D. Broun agus T.O. Clancy eag., ''Spes Scotorum: Hope of the Scots: Saint Columba, Iona and Scotland'' (T. and T. Clark, Dún Éadain 1999), ll.&nbsp;139–158. * &mdash; "Adomnán and Arculf: The Case of an Expert Witness", Journal of Medieval Latin 7, 1997, ll. 127-146 * &mdash; "Adomnán: A Man of Many Parts" in T. O’Loughlin eag., ''Adomnán at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of the Law of the Innocents'', Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2001, ll.&nbsp;41–51. * &mdash; "The Tombs of the Saints: their significance for Adomnán", i J. Carey, M. Herbert agus P. Ó Riain eag., ''Studies in Irish Hagiography: Saints and Scholars'', Four Courts Press, Baile Átha Cliath 2001, ll.&nbsp;1–14. * &mdash; (eag.) ''Adomnán at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of these Law of the Innocents''. (Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2001) ==Naisc sheachtracha== * {{ cite book | last = Adamnan | author-link = Adomnán | date = c. 700 | editor-last = Reeves | editor-first = William | title = The Life of Saint Columba | publisher = Edmonston and Douglas | publication-date = 1874 | publication-place = Dún Éadain | url = https://books.google.com/?id=8VULAAAAYAAJ | accessdate = 2008-08-09 }} * {{ cite book | last = St. Adamnan | author-link = Adomnán | date = c. 700 | editor-last = Fowler | editor-first = Joseph Thomas | title = Prophecies Miracles and Visions of St. Columba | publisher = Henry Frowde | publication-date = 1895 | publication-place = Londaon | url = https://books.google.com/?id=rJpjAAAAMAAJ | accessdate = 2008-08-09 }} *[https://hefenfelth.wordpress.com/?s=Adomnán Leabharliosta] le haghaidh ''Adomnán'' * [https://bill.celt.dias.ie/vol4/index.php?letter=A&typeID=1#ATS103 Adomnán], ''Sources'', CELT * [http://foundationsirishculture.ie/record/?id=52 Adamnanus, Vita S. Columbae], Foundations of Irish Culture. ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Failbe Í|Failbhe]] | teideal = [[Abb Í]] | bliain = 679–704 | tar éis = [[Conamail Í|Conamhail]] }} {{s-end}} {{síol-beath-ie}} {{síol-beath-gd}} {{síol-creid}} {{síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Adhamhnán Naomh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Abaí]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Cléir Éireannach]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Manaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] [[Catagóir:Saineolaithe dlí]] 0df1va5wvahxt6q2py48q3psm1o1utg 0 35237 1322449 1319905 2026-08-02T14:51:53Z Saighneánach 72809 Typo 1322449 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Naomh]] [[Éireannach]] ba ea '''Cilian''' (nó '''Cillian''' nó '''Chillenus'''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=PLUSIEURS SAVANTS DES ILES BRITANNIQUES ET DU CONTINENT|url=http://archive.org/details/revueceltique23pari|publisher=Paris|date=1870|coauthors=|author=Revue Celtique 23|journal=|volume=|issue="l'orthographe Chillenus est la plus ancienne; les notations CiUiamis et Killianits sont plus récentes"}}</ref>), a rugadh sa [[An Mullach, Contae an Chabháin|Mhullach]] i g[[Contae an Chabháin]] tuairim is [[640]] agus cuireadh chun báis é i [[Würzburg]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=St. Kilian|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/St._Kilian|journal=Catholic Encyclopedia|volume=Volume 8}}</ref> na [[Gearmáine]] ar [[8 Iúil]] [[689]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/iuil/naomh-cillian-easpag-agus.html|teideal=Naomh Cillian, easpag agus mairtíreach: Iúil 8 {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2020-07-08|archivedate=2020-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710235725/http://www.cumannnasagart.ie/iuil/naomh-cillian-easpag-agus.html}}</ref> [[Íomhá:Kilian und Gosbert 1418 cropped.jpg|clé|mion|Cilian agus Herzog Gosbert: [[Strasbourg|Straßburger]] Codex, timpeall 1418|220x220px]][[Íomhá:Kilian kolonat totnan.jpg|clé|mion|Cilian, Colmán agus Totnán, Neumünster-Kirche, Würzburg|220x220px]][[Íomhá:Relics of Saints Kilian, Kolonat and Totnan - St. Kilian's Cathedral - Würzburg - Germany 2017 (3).jpg|clé|mion|Taisí naoimh in Würzburg inniu|220x220px]] == Saol == I bparóiste an Mhullaigh i g[[Contae an Chabháin]] i ndeoise Chille Móire a rugadh Naomh Cillian, de réir dealraimh. Oileadh Cilian ina mhanach agus oirníodh é ina easpag i lár na seachtú haoise. In éineacht le haon chompánach déag, d’fhág sé Éire (mar aon leis [[An Dá Aspal Déag]]) agus chas sé leis [[Pápa|an bpápa]] sa [[An Róimh|Róimh]]. Le himeacht aimsire shroich sé Würzburg sa Ghearmáin, áit ar chuir an Diúc Gosbert (nó Gozbert) fáilte chroíúil roimhe. Rinne sé soiscéalaíocht fud fad an cheantair tuairim is 686. Thugtaí aspal Thuringia agus Franconia Thoir air (i dtuaisceart na Baváire anois). === Finscéal === Thiontaigh taoiseach na Francóine, Gosbert, ina Chríostaí agus lean a lán dá mhuintir é trí bhaisteadh a ghlacadh. Dá ainneoin sin, bhí Cilian míshásta le caighdeán moráltachta chúirt an Diúic,<ref name=":0" /> rud a chuir sé in iúl go poiblí. Ach bhí Gosbert pósta le baintreach a dhearthár, Gailana. Bhí Gailana i gcoinne [[dlí]] na h[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|eaglais]]e agus d'ordaigh Cilian do Gosbert scaradh uaithi. Ach mar gheall air seo, shocraigh Gailana ar Chilian agus ar a chomhoibrithe Colmán (nó Colonan nó Kolonat) agus Totnán a chur chun báis. Dícheannaíodh na fir (b'fhéidir),<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Kilian|teideal=Saint Kilian {{!}} Irish missionary|údar=britannica.com|dáta=|language=en|work=Encyclopedia Britannica -|dátarochtana=2020-07-08 ach níl foinsí ann agus níl muid cinnte gur baineadh an cloigeann de na fir}}</ref> timpeall 689.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/|teideal=An bhliain 688 ar Cumann na Sagart|údar=cumannnasagart.ie|language=ga-IE|dátarochtana=2026-07-08}}</ref> === Tionchar === Tá deabhóid mhór do Naomh Cilian go fóill i Würzburg, áit ina bhfuil a chorp adhlactha, agus ar fud cheantair na Baváire chomh maith. Déantar comóradh ar Naomh Cilian, Colmán agus Totnán ar 8 Iúil agus tugtar onóir dóibh mar aspail na Francóine. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cilian Naomh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Diaspóra Éireannach]] [[Catagóir:Easpaig]] [[Catagóir:Mairtírigh Éireannacha]] [[Catagóir:Misinéirí]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Sagairt Éireannacha]] [[Catagóir:Stair na Gearmáine]] r9m57btohn69epk5iw9ukycym76qdpe 0 44628 1322475 1308234 2026-08-02T16:54:40Z Saighneánach 72809 Fix 1322475 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Summertime lobby card 1935.jpg|mion|[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]], 1935: stocaireacht ar son [[Reachtaíocht|reachtaíochta]] chun Am Samhraidh a chur i bhfeidhm|220x220px]] Is bealach é '''am samhraidh'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/eid/samhraidh|teideal=English–Irish Dictionary (de Bhaldraithe): samhraidh.|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2020-04-20}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/am%20samhraidh%20L%C3%A1r%20na%20hEorpa/ga/|teideal="am samhraidh Lár na hEorpa"|work=téarma.ie|dátarochtana=2024-04-19}}</ref><ref> I mBéarla, ''Daylight Savings Time,  Winter Time, Summer Time''</ref> nó '''am an tsamhraidh'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/summertime|teideal=summertime - Translation to Irish Gaelic with audio pronunciation of translations for summertime by New English-Irish Dictionary|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2020-04-20}}</ref> (nó '''am geimhridh''' nó '''athrú séasúrach ama''') chun sochar níos mó a bhaint as na huaireanta de [[Solas|sholas]] an [[Lá|lae]] le linn [[mí]]onna an [[Samhradh|tsamhraidh]], de ghnáth trí na cloig a chur chun tosaigh d'[[uair]] ionas go maireann solas an lae isteach san [[oíche]]. ''Am coigilte sholas an lae'' a thugtar air seo i Meiriceá. San [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], tagann athrú ar an am ar an gclog faoi dhó gach bliain. San [[earrach]], ag 2 a.m. bogann an t-am ar aghaidh go 3 a.m. ar an gclog. Ansin san [[Fómhar|fhómhar]], bogann an t-am siar arís. Bogann Ballstáit na cloganna chun tosaigh uair an chloig ar an Domhnach deiridh i Márta agus ar ais uair an chloig ar an Domhnach deiridh i mí Dheireadh Fómhair gach bliain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/10/sean-kelly-fpe-ag-eileamh-deireadh-a-chur-leis-an-athru-seasurach-ama-san-aontas-eorpach/|teideal=Seán Kelly FPE ag éileamh deireadh a chur leis an athrú séasúrach ama san Aontas Eorpach|údar=Cóilín Duffy|dáta=2025-10-24|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2025-10-26}}</ref> [[Íomhá:Begin CEST Transparent.png|clé|mion|Am samhraidh|110x110px]] ==Stair== [[Íomhá:End CEST Transparent.png|clé|mion|110x110px|Am geimhridh]] Mhol [[Benjamin Franklin]] an beart ar dtús. Sa bhliain 1784, scríobh sé chuig [[nuachtán]] agus mhol sé athrú ar an am chun coinnle a shábháil mar nach mbeadh sé dorcha chomh luath sin sa samhradh. Chuir [[an Ghearmáin]] i bhfeidhm é ar an [[30 Aibreán|30 Aibréain]] [[1916]] don chéad uair<ref>[http://www.timeanddate.com/time/dst/history.html timeanddate.com]</ref>, chun [[breosla]] agus [[fuinneamh]] a spáráil. Rinne [[an Bhreatain]] amhlaidh. Thosaigh an cleachtas seo sa Ríocht Aontaithe (in Éirinn chomh maith) i mí Bealtaine sa bhliain 1916. Nuair a thosaigh an t-athrú ar an am, thaitin sé le daoine áirithe agus níor thaitin sé le daoine eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document//Eleathanach%20346.pdf|teideal=Eleathanach 346|údar=maynoothuniversity.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200607075348/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document//Eleathanach%20346.pdf}}</ref> Bhí sé go maith do na feirmeoirí, mar bhí lá níos faide acu don obair ar an bhfeirm i rith an tsamhraidh. Sa bhliain 1922, ritheadh an "Summer Time Act, 1922 (12 & 13 Geo. 5. c. 22)" sa Ríocht Aontaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.polyomino.org.uk/british-time/|teideal=British Summer Time: historical information|work=www.polyomino.org.uk|dátarochtana=2024-04-19}}</ref> Fágadh an reachtaíocht in Éirinn go dtí an bhliain dár gcionn; ar 19 Aibreán 1923 in Éirinn, ritheadh an t-Acht um Am Samhraidh<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.act.1923.0013.1.html|teideal=ACHT UM AM SAMHRAIDH, 1923|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-04-20|archivedate=2021-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419120537/http://achtanna.ie/ga.act.1923.0013.1.html}}</ref> (tháinig an t-athrú bliantúil ar bhonn buan sa Chreat Reachtaíochta na hÉireann ó 1925 ar aghaidh). Bhí an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] ar "Am samhraidh dúbailte" le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/education/just-what-is-summertime-31303834.html|teideal=Just what is summertime?|language=en|work=independent|dátarochtana=2020-04-20}}</ref> Mar sin bhí [[Béal Feirste]] uair an chloig chun cinn ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]]. Cuireadh an clog ar aghaidh gach bliain ó shin in Éirinn, seachas Deireadh Fómhair 1968 go Deireadh Fómhair 1971, nuair a d'fhan am an tsamhraidh i bhfeidhm an bhliain ar fad (sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] chomh maith).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.polyomino.org.uk/british-time/|teideal=British Summer Time: historical information|work=www.polyomino.org.uk|dátarochtana=2020-04-20}}</ref> [[Íomhá:DST Countries Map.png|mion|Am samhraidh i bhfeidhm - gorm nó oráiste|220x220px]] Sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] i [[1966]], achtaíodh rialachán feidearálach le "''Am coigilte sholas an lae"'' a chur i bhfeidhm (bíodh is gur dhiúltaigh stáit áirithe é a chur i bhfeidhm).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=|issue=|publisher=Coiscéim}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Standard time in the United States|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Standard_time_in_the_United_States&oldid=949992648|journal=Wikipedia|date=2020-04-09|language=en}}</ref> Mar shampla ní raibh Am samhraidh riamh i bhfeidhm in [[Arizona]] (seachas na plandálacha Navajo).<ref>{{Lua idirlín|url=https://asunow.asu.edu/20180305-discoveries-why-arizona-has-opted-out-daylight-saving-time|teideal=Why Arizona opts out of daylight saving time|dáta=2018-03-08|language=en|work=ASU Now: Access, Excellence, Impact|dátarochtana=2020-04-20}}</ref> == Conspóid == [[Íomhá:Victory! Congress passes daylight saving bill LCCN2002722591.jpg|mion|383x383px|1918, [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]]]] Sna 2010idí, thosaigh tíortha éagsúla ag caint faoin gcleachtas. Stop [[Maracó]] an cleachtas go tobann sa bhliain 2019. Tá daoine ann a chreideann go gcuireann an uair an chloig d’athrú ar an gclog isteach ar [[Sláinte mheabhrach|shláinte intinne]] agus [[Corp an duine|choirp an duine]] agus nach bhfuil aon chúis mhaith lena leithéid níos mó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-ag-feisiri-eorpacha-ar-an-gclog-agus-am-de-seachas-am-an-diabhail-ata-uathu/|teideal=Súil ag Feisirí Eorpacha ar an gclog agus Am Dé seachas Am an Diabhail atá uathu|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-04-20}}</ref> Mar shampla,nuair a rinneadh cinneadh gan an clog a athrú sna blianta 1968-1971, mheas an Roinn Iompair sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] ag an am gur ardaigh líon na dtimpistí ar maidin. Mar sin chuidigh an t-athrú le timpistí bóthair a laghdú mar gurb é an clapsholas is contúirtí ar na bóithre. I mí Deireadh Fómhair 2017, d’fhoilsigh Seirbhís [[Taighde]] [[Parlaimint na hEorpa|Pharlaimint na hEorpa]] staidéar ar am samhraidh an [[An tAontas Eorpach|AE]] inar maíodh go raibh impleachtaí [[sláinte]] an athraithe níos tromchúisí ná mar a ceapadh. D’aontaigh coiste san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] i 2018 go mbeadh deireadh leis.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Am samhraidh|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=34}}</ref> Ach ina dhiaidh sin níor aontaigh Ballstáit ar chur chuige comhchoiteann. In 20205, d'fhill an athrú séasúrach ama ar chlár oibre Pharlaimint na hEorpa in Strasbourg. “Is nós imeachta as dáta é an t-athrú séasúrach ama nach dtugann aon tairbhe fhíor do shaoránaigh ná don gheilleagar sa bhliain 2025,” a dúirt an FPE Seán Kelly. “Léiríonn fianaise eolaíoch go gcuireann an t-athrú ama isteach ar chodladh, go méadaíonn sé rioscaí sláinte mar taomanna croí, agus go gcruthaíonn sé níos mó timpistí bóthair."<ref name=":0" /> ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Am]] [[Catagóir:Leictreachas]] [[Catagóir:Fuinneamh]] [[Catagóir:Samhradh]] 7srhuxxjo7r1qltglu5k357cmagg404 0 44752 1322402 1147802 2026-08-02T12:07:54Z Wikipidéanach 68935 1322402 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Cheap_carabiners.JPG|deas|200px|thumb|Crúcaí cairbíneacha anóidithe. Úsáidtear i ndreapadóireacht iad.]] Próiseas cosanta [[Miotal|miotail]] is ea an '''anóidiú''' a chuirtear i bhfeidhm ar [[alúmanam]] nó [[maignéisiam]], de ghnáth.<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/an%F3idi%FA/|title=“anóidiú” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-05-27}}</ref> Déantar [[anóid]] san umar leictrealaithe den réad atá le clúdú, agus táirgeann an leictrealú ciseal tanaí dlúth ocsaíde cosanta. Is féidir an ciseal seo a ruaimniú, agus mar sin déantar é seo mar mhaisiúchán freisin.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Anóidiú|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=40}}</ref> === Modhanna anóidithe === ==== Leictrealú ==== Cruthaítear an ciseal ocsaíde trí shruth díreach a chur trí thuaslagán aigéadach agus an t-earra alúmanaim ina anóid. Fágann an t-aigéad nanaphóir sa chiseal, rud a ligeann dó fás níos tibhe agus ruaim a shú isteach, ach caithfear é a shéalú nó ní fhanfaidh an dath. Le ciseal cothrom a fháil ní mór an teocht, an t-aigéadacht agus an sruth a rialú, agus bíonn a thiús idir leath mhicriméadar agus 150 micriméadar. = Stair = I 1923 a tosaíodh ag anóidiú ar bhonn tionsclaíoch chun páirteanna Duralumin d'eitleáin farraige a chosaint ar chreimeadh. Próiseas bunaithe ar aigéad crómach a bhí ann. Tugadh próiseas Bengough–Stuart air agus rinneadh cur síos air i sonraíocht chosanta na Breataine DEF STAN 03-24/3. Tá sé in úsáid fós sa lá atá inniu ann, cé gur léir anois nach bhfuil gá leis an timthriall casta voltais a éilítear ann ó thús. Ba ghearr gur tháinig leaganacha éagsúla den phróiseas chun cinn agus fuair Gower agus O'Brien paitinn ar an gcéad phróiseas anóidithe le haigéad sulfarach i 1927. Níorbh fhada go raibh aigéad sulfarach ar an tuaslagán anóidithe ba choitianta agus is é fós é.<ref name="sheasby ch7">{{harvnb|Sheasby|Pinner|2001|pp=427–596}}.</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Anoidiu}} 200h6qhb3szrhgfumk8uaejo3ys627f 0 46620 1322427 1319631 2026-08-02T14:35:59Z Saighneánach 72809 Typo 1322427 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tionóladh '''Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt''', nó '''Cruinniú Mullaigh na Cruinne''' ('''Earth Summit''' nó '''ECO-92'''), i [[Rio de Janeiro]] na [[An Bhrasaíl|Brasaíle]] ar 3-14 Meitheamh 1992, an chéad Cruinniú fMullaigh na Cruinne riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.indiatoday.in/world/story/cop26-climate-change-scotland-glasgow-1992-rio-de-janeiro-earth-summit-1871975-2021-11-01|teideal=COP26 and climate change: A journey that began in 1992 with Rio Earth Summit|údar=Prabhash K. Dutta New DelhiNovember 1, 2021UPDATED: November 1, 2021 16:02 Ist|language=en|work=India Today|dátarochtana=2022-08-26}}</ref> Bhí beagnach gach ceann rialtais ar [[An Domhan|Domhan]] i láthair, ina measc [[Taoiseach]] na hÉireann, [[Seán de Briotún|John Bruton]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1992-06-23/2|teideal=Ceisteanna — Questions. Oral Answers. - Earth Summit. – Dáil Éireann (26th Dáil) – Tuesday, 23 Jun 1992 – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=1992-06-23|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-08-26|archivedate=2022-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220826171016/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1992-06-23/2/}}</ref>[[Íomhá:Pavilhão 9 do Riocentro.jpg|mion|Centro de convenções Riocentro ]] Pléadh gnéithe éagsúla de na fadhbanna bagracha comhshaoil. I measc na n-ábhar a pléadh bhí an [[iarmhairt cheaptha teasa]] san [[Atmaisféar an Domhain|atmaisféar]] is an [[Téamh domhanda|forthéamh domhanda]], an [[poll sa chiseal ózóin]] san atmaisféar, astitim radaighníomhach, [[truailliú]] aeir is uisce le ceimiceáin thocsaineacha, leathadh na bhfásach de bharr an iomarca feirmeoireachta, [[dífhoraoisiú]], díothú gnéithe [[Planda|plandaí]] is [[Ainmhí|ainmhithe]], an fás géaraithe i ndaonra an Domhain, agus a lán eile. Rinneadh comhaontuithe is fógraí go ndéanfaí bearta chun deireadh a chur le han-chuid de na míchleachtaí tionsclaíochta is iompair is bun leis na saghsanna truaillithe uile. Chomh maith leis na cruinnithe oifigiúla, tharla i bhfad níos mó taobhchruinnithe neamhoifigiúla ag eagrais dheonacha as tíortha ar fud an Domhain. Imeacht ollmhór ab ea é, aitheantas gur ceisteanna polaitiúla, eacnamaíochta, teicniúla iad na fadhbanna comhshaoil, ceisteanna uiledhomhanda, go deimhin, nach féidir tabhairt fúthu i gceart ach ar bhonn uiledhomhanda. Cinneadh go laghdófaí [[tiúchan]] na n[[gás]] san atmaisféar a chuireann leis an iarmhairt cheaptha teasa go dtí leibhéal na bliana 1990 faoin mbliain 2000. Rinneadh an t-uafás poiblíochta nuair a seoladh an [[Creat-Choinbhinsiún na Naisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide|Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide]] (an CCNAAA nó United Nations Framework Convention on Climate Change nó UNFCCC). Maidir leis an smaoineamh ar "Lá Uisce" a cheiliúradh ar fud an domhain, pléadh é den chéad uair le linn Chomhdháil Rio sa bhliain 1992. Ghlac [[Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe]] rún ansin lenar dearbhaíodh gurbh é an 22 Márta [[Lá Domhanda an Uisce]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cruinnithe Mullaigh an Domhain|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=188}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ucc.ie/ga/brainwaves/fiseain/|teideal=Lá Domhanda an Uisce 2022, á Cheiliúradh: Físeáin|údar=ucc.ie|dáta=2022|language=ga-IE|work=University College Cork|dátarochtana=2022-08-26}}</ref> === Agóid === Tháinig [[Severn Cullis-Suzuki]], an "[[Greta Thunberg]] roimh am", ar an bhfód mar ghníomhaí [[timpeallacht]]a in 1992 agus í 12 bliain d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Girl Who Silenced the World for 5 Minutes! English Subs|url=https://www.youtube.com/watch?v=XdK0uYjy85o|language=en|author=Severn Cullis-Suzuki (12 ag an am)|date=1992}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Severn Cullis-Suzuki: The 12-year-old who tried to save the world {{!}} BBC Ideas|url=https://www.youtube.com/watch?v=DAyXeXVFSbw|language=en|author=BBC|date=2019}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://developmenteducation.ie/wp-content/uploads/2020/06/GAP-IRISH-Global-Citizenship-as-Gaeilge.pdf|teideal=SRAITH STRAITÉISÍ DO MHÚINTEOIRÍ - GNÍOMHAÍOCHT AR MHAITHE LEIS AN tSAORÁNACHT DHOMHANDA|údar=/developmenteducation.ie|dátarochtana=2023}}</ref> == Féach freisin == * [[Severn Cullis-Suzuki]] * [[Creat-Choinbhinsiún na Naisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide]] (CCNAAA) * [[Prótacal Kyoto, 1997|Prótacal Kiótó, 1997]] * [[Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009 i gCóbanhávan|Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009]] i g[[Cóbanhávan|Cobanhávan]] * [[Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26)]], [[Glaschú]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:1992]] [[Catagóir:An Bhrasaíl]] [[Catagóir:Rio de Janeiro (cathair)]] [[Catagóir:Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Téamh domhanda]] at1gy3r84059zpd9xl46j5j2fpms34i 3 47496 1322419 1322367 2026-08-02T14:21:19Z Pathoschild 736 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 1322419 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 0 48125 1322415 1322193 2026-08-02T14:09:15Z Saighneánach 72809 Fix 1322415 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Lainseáladh an '''Feachtas Idirnáisiúnta chun Mianaigh Talún a Chosc''' (ICBL) sa bhliain [[1991]]. Meastar go bhfuil níos mó ná 100 milliún [[Mianach (pléascán)|mianach]] mar seo suncáilte thar fhairsingí leathana den [[An Domhan|domhan]] mar iarmhair de [[Cogadh|chogaí]] searbha i [[Vítneam]], Laos, [[an Chambóid]], [[Angóla]], an iar-[[An Iúgslaiv|Iugslaiv]], agus réigiúin leathana den [[An Afraic|Afraic]]. Maraítear nó gortaítear go dona suas le 20,000 duine ag na mianaigh seo gach bliain, páistí den chuid is mó. Bíonn ar [[Feirmeoir|fheirmeoirí]] an [[talamh]] a ghlanadh de mhianaigh chun gur féidir í a shaothrú arís. Obair fhíorbhaolach é mianaigh a ghlanadh, cinnte. [[Íomhá:Día Internacional para la Sensibilización sobre las Minas Antipersonal. (5589646588).jpg|clé|mion|2011: an Cholóim]] == Struchtúr eagraíochtúil == Coiste stiúrtha ó 16 eagraíocht atá ag an bhfeachtas, a chomhordaíonn obair 1,300 eagraíocht i 75 tír. Cabhraíonn sé le glanadh mianach agus soláthar [[míochaine]] d'íobartaigh. Bhuaigh an feachtas, lena chomhordaitheoir Jody Williams, [[Duais Nobel]] don [[Síocháin|tsíocháin]] i [[1997]]. [[Íomhá:Día Internacional para la Sensibilización sobre las Minas Antipersonal. (5588337941).jpg|mion|clé|2011: an Cholóim]] Cuireadh cosc ar mhianaigh féinscriosta sa bhliain 1997.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ottawa Treaty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ottawa_Treaty&oldid=947203003|journal=Wikipedia|date=2020-03-24|language=en}}</ref> Shínigh 133 [[tír]] conradh, is d'aontaigh 58 tír eile leis, chun cosc a chur ar úsáid, táirgeadh, stóráil nó iompar na mianach seo, agus rinneadh dlí idirnáisinta de i [[1999]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Feachtas Idirnáisiúnta chun Mianaigh Talún a Chosc|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=256}}</ref> == Féach freisin == * [[Mianach (pléascán)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Cogadh]] [[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Carthanais]] egsu3q81ha6ymki6jzs0cz6kwkbpgfe 0 48441 1322476 1289472 2026-08-02T16:57:07Z Saighneánach 72809 Fix 1322476 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blausen 0585 IUD.png|mion|Ionútarach frithghiniúnach (IUD)|220x220px]] Is éard is '''breithrialú'''<ref>i mBéarla, ''birth control''</ref> ann ná modh nó feiste a úsáidtear chun toirchis a chosc. Tugtar '''frithghiniúint'''<ref>i mBéarla, ''contraception''</ref> air freisin, bainte ''l''e [[pleanáil clainne]] . [[Íomhá:Pilule contraceptive.jpg|mion|An piollaire frithghiniúnach|220x220px]][[Íomhá:Spermicides.jpg|mion|Caidhp faoi speirmicíd|220x220px]] == Modhanna == [[Íomhá:Geburtenkontrollkette.jpg|mion|An modh rithime: CycleBeads|220x220px]]'''Fearas ionútarach''' Baineann an fearas frithghiniúnach ionútarach<ref>i mBéarla, ''intrauterine contraceptive device'' nó ''IUD''</ref> feidhm as cornaí is crúcaí [[Plaisteach|plaistigh]] nó miotail. Is gá go gcuirfidh duine oilte i mbroinn na mná é. Is éifeachtach an modh é seo inniu,<ref>uaireanta fadó, chuir an fearas tús le [[Ionfhabhtú|hionfhabhtú]], [[rith fola]], agus b'fhéidir damáiste don bhroinn agus [[Aimridiú|aimride]]</ref> '''An piollaire''' Cuimsíonn an piollaire stéaróidigh cosúil leis na [[gnéashormóin]] bhaineanna, [[éastraigin]] is [[prógaistéarón]] le chéile, nó prógaistéarón amháin. Coisceann sé ubhsceitheadh agus cuireann tús le hathruithe i líneáil is táil an cheirbhics, na broinne is na bhfeadán útarach a dhéanann naimhdeach don speirm iad. {{Príomhalt|Piollaire frithghiniúnach}} Is éifeachtaí an comhphiollaire éastraigine is prógaistéaróin ná an piollaire prógaistéaróin amháin (an mionphiollaire). [[Íomhá:BirthControlReview1923.gif|mion|''Birth Control Review'' 1923 sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], le Margaret Sanger|278x278px]] '''Caipíní''' Tá gairis mheicniúla eile in úsáid — sciatha, scairteacha, is caipíní — a chuireann an bhean isteach ina [[faighin]] agus is gá a choinneáil ina ionad ar feadh 6-8 uair i ndiaidh comhriachtana. Feabhsaíonn speirmicíd éifeacht na ngaireas seo. '''Coiscíní''' Clúdach a chuirtear ar an m[[bod]] sula dtosaíonn [[comhriachtain]] is ea [[coiscín]]. As [[laitéis]] is [[sileacón]] a dhéantar [[coiscín]]í. Bailítear seamhan (nó síol) an [[Fear|fhir]] i mealbhóg ag barr an choiscín, ionas nach mbeidh sé in ann dul isteach i g[[Corp an duine|corp]] [[Bean|mná]] chun [[toircheas]] a sheachaint. Cuireann coiscín bac ar scaipeadh galar, amhail [[SEIF]]. Is cosaint mheicniúil an-éifeachtach é i gcoinne giniúna, agus i gcoinne [[SEIF]] is [[galar]] eile a tharchuirtear trí [[Comhriachtain|ghnéas]]. Is annamh a theipeann coiscíní.<ref>Your guide to contraception, [[HSE]],</ref> Mar sin, úsáidtear coiscíní go forleathan san [[iarthar]]. {{Príomhalt|Coiscín}} '''Frithghiniúint éigeandála nó "piolla na maidine dar gcionn"''' Tá EllaOne (Ulipristal acetate)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ulipristal acetate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ulipristal_acetate&oldid=1323818791|journal=Wikipedia|date=2025-11-23|language=en}}</ref> le fáil san Aontas Eorpach gan oideas dochtúra, ó 2014. Tá go leor eile ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Emergency contraception|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Emergency_contraception&oldid=1325771871|journal=Wikipedia|date=2025-12-05|language=en}}</ref> '''An modh rithime''' Tá seachaint comhriachtana i dtréimhse shábháilte, an modh rithime, bunaithe ar an [[timthriall míosta]] a bheith go hiomlán tréimhsiúil agus an t-ubhsceitheadh a bhrath go cruinn, ach ní iontaofa an dá thairiscint seo agus mar sin ní iomlán éifeachtach an modh é seo. '''Aistarraingt an phéinis''' Moltar aistarraingt an phéinis roimh an agall freisin, ach sceitear speirmeacha roimhe sin go minic, agus braitheann sé ar fhéinrialú an fhir: ní féidir go mbeidh sé éifeachtach an t-am ar fad. '''Aimridiú''' {{Príomhalt|Aimridiú}} '''Modhanna Eile''' Tá ábhar frithghiniúnach iar-riachtana ann, a chuimsíonn an éistrigin shaorga stilbeistreól, a choisceann ionchlannú aon uibhe toirchithe. Ach níl sé seo iontaofa a dhóthain le húsáid go rialta, agus coinnítear i gcomhair éigeandála é (sracadh an choiscín nó [[comhriachtain]] neamhchosanta neamhphleanáilte).<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Frithghiniúint|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=289}}</ref> [[Íomhá:Constructive_Birth_Control_poster._Wellcome_L0022780.jpg|mion| Póstaer Dr [[Marie Stopes]] |334x334px]] ==Stair== Sna modhanna luatha, ní raibh aon cheimiceán ná gaireas meicniúil i gceist. Dhéantaí folcadh faighne le huisce i ndiaidh comhriachtana go forleathan, ach ní héifeachtach é sin mar fhrithghiniúint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-timeline/|teideal=A Timeline of Contraception {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Rinneadh cur síos ar an [[Coiscín|gcoiscín]] mar chosaint i gcoinne sifilise sa [[16ú haois|16ú céad]], nach raibh ann ach truaill lín. D'fhionn [[Charles Goodyear]] an [[bolcáiniú rubair]] sna [[1840idí]], bunús le tionsclaíocht an rubair, agus dhíol sé coiscíní.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The story of the condom|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3649591/|journal=Indian Journal of Urology : IJU : Journal of the Urological Society of India|date=2013|issn=0970-1591|pmc=3649591|pmid=23671357|pages=12–15|volume=29|issue=1|doi=10.4103/0970-1591.109976|author=Fahd Khan, Saheel Mukhtar, Ian K. Dickinson, Seshadri Sriprasad}}</ref> Rinne na Stáit Aontaithe coir as breithrialú ar bhonn [[graostacht]]<nowiki/>a sa bhliain 1873, nuair a ritheadh an [[Dlí Comstock]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comstock Act of 1873|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Comstock_Act_of_1873|journal=Wikipedia|date=2024-08-28|language=en}}</ref> D'éirigh ábhar frithghiniúnach aindleathach'''.''' Shínigh an tUachtarán [[Ulysses S. Grant]] an reachtaíocht ina dhlí ar an 2 Máirt 1873.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-anthony-comstocks-chastity-laws/|teideal=Anthony Comstock's "Chastity" Laws {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Ar an 16 Deireadh Fómhair 1916, d'oscail Margaret Sanger an chéad chlinic bhreithrialaithe sna Stáit Aontaithe, an Brownsville Clinic i m[[Brooklyn]]. Gabhadh í tamaill ina dhiaidh. Bhunaigh [[Marie Charlotte Carmichael Stopes|Marie Stopes]] a céad chlinic chun breithrialú a chuir ar fáil i [[Holloway, Londain|Holloway]] [[Londain]] ar an [[17 Márta]] [[1921]]. [[Íomhá:Paolovi.jpg|mion|[[Pápa Pól VI]]: Foilsíodh ''[[Humanae Vitae]]'' ar an 25 Iúil 1968|272x272px]][[Íomhá:Condom use.gif|mion|222x222px|[[Coiscín]]]]Tháinig eolaithe san [[An Ostair|Ostair]] agus sa [[An tSeapáin|Seapáin]] ar an an modh rithime sna 1920idí, agus tháinig eolaithe eile ar an faireog phiotútach timpeall an ama céanna. Ina [[Taighde|thaighde]] ar [[atáirgeadh]] daonna, léirigh an [[Fiseolaíocht|fiseolaí]] [[Gregory Pincus]] go rialaíonn cuid de na hormóin shaorga nua an torthúlacht go maith. As seo a saothraíodh an chéad phiollaire frithghiniúna sna 1950idí.<ref name="FreamhanEolais2">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gregory Goodwin Pincus|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=518}}</ref> Sa bhliain 1968, sheol an [[Pápa Pól VI]] an imlitir ''[[Humanae Vitae]]''<ref>Feasta Meitheamh 2013 https://issuu.com/cnag/docs/feasta_meitheamh_2013</ref>. Foilsíodh an imlitir seo de thoradh Dara Comhairle na Vatacáine. Chuir an eaglais cosc ar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] an [[piollaire frithghiniúnach]] a úsáid. Bhí mórchuid de Chaitlicigh [[Liobrálachas|liobrálach]]<nowiki/>a ina choinne. Níor ghlac siad ina iomláine le himlitir ''Humanae Vitae''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aran.library.nuigalway.ie/bitstream/handle/10379/4196/merged_document.pdf|teideal=Siocracha Peaca Téamaí an Chaidrimh agus an Ghnéis i Saothar Phádhraic Óig Uí Chonaire agus Mháirtín Uí Chadhain (lch 219)|údar=Ní Chualáin, Aingeal - NUI Galway|dáta=2013-09-30|dátarochtana=2020}}</ref> Sna 2020idí, chosain an [[Pápa Proinsias|Pápa Proinsias]] go láidir an cosc a chuir an Pápa Pól VI ar Chaitlicigh  i 1968 an fhrithghiniúint a úsáid. Dúirt sé go raibh leor bealaí a bhí ceadaithe ag an eaglais lena chinntiú nach mbeadh in aon [[teaghlach]] ach an líon páistí a bhí uathu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ná bíodh Caitlicigh mar a bheadh coiníní - An Pápa|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0120/674005-ni-biodh-caitlicigh-mar-a-bheadh-coinini-an-papa/|date=2015-01-20|language=ga|author=Pápa Proinsias|journal=|volume=|issue=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cbsnews.com/news/pope-francis-walks-back-remark-about-catholics-breeding-like-rabbits/|teideal=Pope changes his mind on breeding "like rabbits"?|údar=CBS news|dáta=2015|language=en-US|work=www.cbsnews.com|dátarochtana=2020-07-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Piollaire frithghiniúnach|Piollaire frithghiniúnach béil]] * [[Coiscín]] * [[Aimridiú]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Breithrialú]] [[Catagóir:Gnéasacht an duine]] 1fxwa8uwv8uxer9gbrr9u7imjmy5f1e 1322477 1322476 2026-08-02T16:57:18Z Saighneánach 72809 /* */ Fox 1322477 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blausen 0585 IUD.png|mion|Ionútarach frithghiniúnach (IUD)|220x220px]] Is éard is '''breithrialú'''<ref>i mBéarla, ''birth control''</ref> ann ná modh nó feiste a úsáidtear chun toirchis a chosc. Tugtar '''frithghiniúint'''<ref>i mBéarla, ''contraception''</ref> air freisin, bainte ''l''e [[pleanáil clainne]]. [[Íomhá:Pilule contraceptive.jpg|mion|An piollaire frithghiniúnach|220x220px]][[Íomhá:Spermicides.jpg|mion|Caidhp faoi speirmicíd|220x220px]] == Modhanna == [[Íomhá:Geburtenkontrollkette.jpg|mion|An modh rithime: CycleBeads|220x220px]]'''Fearas ionútarach''' Baineann an fearas frithghiniúnach ionútarach<ref>i mBéarla, ''intrauterine contraceptive device'' nó ''IUD''</ref> feidhm as cornaí is crúcaí [[Plaisteach|plaistigh]] nó miotail. Is gá go gcuirfidh duine oilte i mbroinn na mná é. Is éifeachtach an modh é seo inniu,<ref>uaireanta fadó, chuir an fearas tús le [[Ionfhabhtú|hionfhabhtú]], [[rith fola]], agus b'fhéidir damáiste don bhroinn agus [[Aimridiú|aimride]]</ref> '''An piollaire''' Cuimsíonn an piollaire stéaróidigh cosúil leis na [[gnéashormóin]] bhaineanna, [[éastraigin]] is [[prógaistéarón]] le chéile, nó prógaistéarón amháin. Coisceann sé ubhsceitheadh agus cuireann tús le hathruithe i líneáil is táil an cheirbhics, na broinne is na bhfeadán útarach a dhéanann naimhdeach don speirm iad. {{Príomhalt|Piollaire frithghiniúnach}} Is éifeachtaí an comhphiollaire éastraigine is prógaistéaróin ná an piollaire prógaistéaróin amháin (an mionphiollaire). [[Íomhá:BirthControlReview1923.gif|mion|''Birth Control Review'' 1923 sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], le Margaret Sanger|278x278px]] '''Caipíní''' Tá gairis mheicniúla eile in úsáid — sciatha, scairteacha, is caipíní — a chuireann an bhean isteach ina [[faighin]] agus is gá a choinneáil ina ionad ar feadh 6-8 uair i ndiaidh comhriachtana. Feabhsaíonn speirmicíd éifeacht na ngaireas seo. '''Coiscíní''' Clúdach a chuirtear ar an m[[bod]] sula dtosaíonn [[comhriachtain]] is ea [[coiscín]]. As [[laitéis]] is [[sileacón]] a dhéantar [[coiscín]]í. Bailítear seamhan (nó síol) an [[Fear|fhir]] i mealbhóg ag barr an choiscín, ionas nach mbeidh sé in ann dul isteach i g[[Corp an duine|corp]] [[Bean|mná]] chun [[toircheas]] a sheachaint. Cuireann coiscín bac ar scaipeadh galar, amhail [[SEIF]]. Is cosaint mheicniúil an-éifeachtach é i gcoinne giniúna, agus i gcoinne [[SEIF]] is [[galar]] eile a tharchuirtear trí [[Comhriachtain|ghnéas]]. Is annamh a theipeann coiscíní.<ref>Your guide to contraception, [[HSE]],</ref> Mar sin, úsáidtear coiscíní go forleathan san [[iarthar]]. {{Príomhalt|Coiscín}} '''Frithghiniúint éigeandála nó "piolla na maidine dar gcionn"''' Tá EllaOne (Ulipristal acetate)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ulipristal acetate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ulipristal_acetate&oldid=1323818791|journal=Wikipedia|date=2025-11-23|language=en}}</ref> le fáil san Aontas Eorpach gan oideas dochtúra, ó 2014. Tá go leor eile ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Emergency contraception|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Emergency_contraception&oldid=1325771871|journal=Wikipedia|date=2025-12-05|language=en}}</ref> '''An modh rithime''' Tá seachaint comhriachtana i dtréimhse shábháilte, an modh rithime, bunaithe ar an [[timthriall míosta]] a bheith go hiomlán tréimhsiúil agus an t-ubhsceitheadh a bhrath go cruinn, ach ní iontaofa an dá thairiscint seo agus mar sin ní iomlán éifeachtach an modh é seo. '''Aistarraingt an phéinis''' Moltar aistarraingt an phéinis roimh an agall freisin, ach sceitear speirmeacha roimhe sin go minic, agus braitheann sé ar fhéinrialú an fhir: ní féidir go mbeidh sé éifeachtach an t-am ar fad. '''Aimridiú''' {{Príomhalt|Aimridiú}} '''Modhanna Eile''' Tá ábhar frithghiniúnach iar-riachtana ann, a chuimsíonn an éistrigin shaorga stilbeistreól, a choisceann ionchlannú aon uibhe toirchithe. Ach níl sé seo iontaofa a dhóthain le húsáid go rialta, agus coinnítear i gcomhair éigeandála é (sracadh an choiscín nó [[comhriachtain]] neamhchosanta neamhphleanáilte).<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Frithghiniúint|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=289}}</ref> [[Íomhá:Constructive_Birth_Control_poster._Wellcome_L0022780.jpg|mion| Póstaer Dr [[Marie Stopes]] |334x334px]] ==Stair== Sna modhanna luatha, ní raibh aon cheimiceán ná gaireas meicniúil i gceist. Dhéantaí folcadh faighne le huisce i ndiaidh comhriachtana go forleathan, ach ní héifeachtach é sin mar fhrithghiniúint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-timeline/|teideal=A Timeline of Contraception {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Rinneadh cur síos ar an [[Coiscín|gcoiscín]] mar chosaint i gcoinne sifilise sa [[16ú haois|16ú céad]], nach raibh ann ach truaill lín. D'fhionn [[Charles Goodyear]] an [[bolcáiniú rubair]] sna [[1840idí]], bunús le tionsclaíocht an rubair, agus dhíol sé coiscíní.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The story of the condom|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3649591/|journal=Indian Journal of Urology : IJU : Journal of the Urological Society of India|date=2013|issn=0970-1591|pmc=3649591|pmid=23671357|pages=12–15|volume=29|issue=1|doi=10.4103/0970-1591.109976|author=Fahd Khan, Saheel Mukhtar, Ian K. Dickinson, Seshadri Sriprasad}}</ref> Rinne na Stáit Aontaithe coir as breithrialú ar bhonn [[graostacht]]<nowiki/>a sa bhliain 1873, nuair a ritheadh an [[Dlí Comstock]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comstock Act of 1873|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Comstock_Act_of_1873|journal=Wikipedia|date=2024-08-28|language=en}}</ref> D'éirigh ábhar frithghiniúnach aindleathach'''.''' Shínigh an tUachtarán [[Ulysses S. Grant]] an reachtaíocht ina dhlí ar an 2 Máirt 1873.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-anthony-comstocks-chastity-laws/|teideal=Anthony Comstock's "Chastity" Laws {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Ar an 16 Deireadh Fómhair 1916, d'oscail Margaret Sanger an chéad chlinic bhreithrialaithe sna Stáit Aontaithe, an Brownsville Clinic i m[[Brooklyn]]. Gabhadh í tamaill ina dhiaidh. Bhunaigh [[Marie Charlotte Carmichael Stopes|Marie Stopes]] a céad chlinic chun breithrialú a chuir ar fáil i [[Holloway, Londain|Holloway]] [[Londain]] ar an [[17 Márta]] [[1921]]. [[Íomhá:Paolovi.jpg|mion|[[Pápa Pól VI]]: Foilsíodh ''[[Humanae Vitae]]'' ar an 25 Iúil 1968|272x272px]][[Íomhá:Condom use.gif|mion|222x222px|[[Coiscín]]]]Tháinig eolaithe san [[An Ostair|Ostair]] agus sa [[An tSeapáin|Seapáin]] ar an an modh rithime sna 1920idí, agus tháinig eolaithe eile ar an faireog phiotútach timpeall an ama céanna. Ina [[Taighde|thaighde]] ar [[atáirgeadh]] daonna, léirigh an [[Fiseolaíocht|fiseolaí]] [[Gregory Pincus]] go rialaíonn cuid de na hormóin shaorga nua an torthúlacht go maith. As seo a saothraíodh an chéad phiollaire frithghiniúna sna 1950idí.<ref name="FreamhanEolais2">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gregory Goodwin Pincus|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=518}}</ref> Sa bhliain 1968, sheol an [[Pápa Pól VI]] an imlitir ''[[Humanae Vitae]]''<ref>Feasta Meitheamh 2013 https://issuu.com/cnag/docs/feasta_meitheamh_2013</ref>. Foilsíodh an imlitir seo de thoradh Dara Comhairle na Vatacáine. Chuir an eaglais cosc ar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] an [[piollaire frithghiniúnach]] a úsáid. Bhí mórchuid de Chaitlicigh [[Liobrálachas|liobrálach]]<nowiki/>a ina choinne. Níor ghlac siad ina iomláine le himlitir ''Humanae Vitae''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aran.library.nuigalway.ie/bitstream/handle/10379/4196/merged_document.pdf|teideal=Siocracha Peaca Téamaí an Chaidrimh agus an Ghnéis i Saothar Phádhraic Óig Uí Chonaire agus Mháirtín Uí Chadhain (lch 219)|údar=Ní Chualáin, Aingeal - NUI Galway|dáta=2013-09-30|dátarochtana=2020}}</ref> Sna 2020idí, chosain an [[Pápa Proinsias|Pápa Proinsias]] go láidir an cosc a chuir an Pápa Pól VI ar Chaitlicigh  i 1968 an fhrithghiniúint a úsáid. Dúirt sé go raibh leor bealaí a bhí ceadaithe ag an eaglais lena chinntiú nach mbeadh in aon [[teaghlach]] ach an líon páistí a bhí uathu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ná bíodh Caitlicigh mar a bheadh coiníní - An Pápa|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0120/674005-ni-biodh-caitlicigh-mar-a-bheadh-coinini-an-papa/|date=2015-01-20|language=ga|author=Pápa Proinsias|journal=|volume=|issue=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cbsnews.com/news/pope-francis-walks-back-remark-about-catholics-breeding-like-rabbits/|teideal=Pope changes his mind on breeding "like rabbits"?|údar=CBS news|dáta=2015|language=en-US|work=www.cbsnews.com|dátarochtana=2020-07-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Piollaire frithghiniúnach|Piollaire frithghiniúnach béil]] * [[Coiscín]] * [[Aimridiú]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Breithrialú]] [[Catagóir:Gnéasacht an duine]] 7n3tq5cxtv8jdj0yl9ezmr8tcdimvb9 1322478 1322477 2026-08-02T16:57:31Z Saighneánach 72809 /* */ Again 1322478 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blausen 0585 IUD.png|mion|Ionútarach frithghiniúnach (IUD)|220x220px]] Is éard is '''breithrialú'''<ref>i mBéarla, ''birth control''</ref> ann ná modh nó feiste a úsáidtear chun toirchis a chosc. Tugtar '''frithghiniúint'''<ref>i mBéarla, ''contraception''</ref> air freisin, bainte le [[pleanáil clainne]]. [[Íomhá:Pilule contraceptive.jpg|mion|An piollaire frithghiniúnach|220x220px]][[Íomhá:Spermicides.jpg|mion|Caidhp faoi speirmicíd|220x220px]] == Modhanna == [[Íomhá:Geburtenkontrollkette.jpg|mion|An modh rithime: CycleBeads|220x220px]]'''Fearas ionútarach''' Baineann an fearas frithghiniúnach ionútarach<ref>i mBéarla, ''intrauterine contraceptive device'' nó ''IUD''</ref> feidhm as cornaí is crúcaí [[Plaisteach|plaistigh]] nó miotail. Is gá go gcuirfidh duine oilte i mbroinn na mná é. Is éifeachtach an modh é seo inniu,<ref>uaireanta fadó, chuir an fearas tús le [[Ionfhabhtú|hionfhabhtú]], [[rith fola]], agus b'fhéidir damáiste don bhroinn agus [[Aimridiú|aimride]]</ref> '''An piollaire''' Cuimsíonn an piollaire stéaróidigh cosúil leis na [[gnéashormóin]] bhaineanna, [[éastraigin]] is [[prógaistéarón]] le chéile, nó prógaistéarón amháin. Coisceann sé ubhsceitheadh agus cuireann tús le hathruithe i líneáil is táil an cheirbhics, na broinne is na bhfeadán útarach a dhéanann naimhdeach don speirm iad. {{Príomhalt|Piollaire frithghiniúnach}} Is éifeachtaí an comhphiollaire éastraigine is prógaistéaróin ná an piollaire prógaistéaróin amháin (an mionphiollaire). [[Íomhá:BirthControlReview1923.gif|mion|''Birth Control Review'' 1923 sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], le Margaret Sanger|278x278px]] '''Caipíní''' Tá gairis mheicniúla eile in úsáid — sciatha, scairteacha, is caipíní — a chuireann an bhean isteach ina [[faighin]] agus is gá a choinneáil ina ionad ar feadh 6-8 uair i ndiaidh comhriachtana. Feabhsaíonn speirmicíd éifeacht na ngaireas seo. '''Coiscíní''' Clúdach a chuirtear ar an m[[bod]] sula dtosaíonn [[comhriachtain]] is ea [[coiscín]]. As [[laitéis]] is [[sileacón]] a dhéantar [[coiscín]]í. Bailítear seamhan (nó síol) an [[Fear|fhir]] i mealbhóg ag barr an choiscín, ionas nach mbeidh sé in ann dul isteach i g[[Corp an duine|corp]] [[Bean|mná]] chun [[toircheas]] a sheachaint. Cuireann coiscín bac ar scaipeadh galar, amhail [[SEIF]]. Is cosaint mheicniúil an-éifeachtach é i gcoinne giniúna, agus i gcoinne [[SEIF]] is [[galar]] eile a tharchuirtear trí [[Comhriachtain|ghnéas]]. Is annamh a theipeann coiscíní.<ref>Your guide to contraception, [[HSE]],</ref> Mar sin, úsáidtear coiscíní go forleathan san [[iarthar]]. {{Príomhalt|Coiscín}} '''Frithghiniúint éigeandála nó "piolla na maidine dar gcionn"''' Tá EllaOne (Ulipristal acetate)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ulipristal acetate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ulipristal_acetate&oldid=1323818791|journal=Wikipedia|date=2025-11-23|language=en}}</ref> le fáil san Aontas Eorpach gan oideas dochtúra, ó 2014. Tá go leor eile ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Emergency contraception|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Emergency_contraception&oldid=1325771871|journal=Wikipedia|date=2025-12-05|language=en}}</ref> '''An modh rithime''' Tá seachaint comhriachtana i dtréimhse shábháilte, an modh rithime, bunaithe ar an [[timthriall míosta]] a bheith go hiomlán tréimhsiúil agus an t-ubhsceitheadh a bhrath go cruinn, ach ní iontaofa an dá thairiscint seo agus mar sin ní iomlán éifeachtach an modh é seo. '''Aistarraingt an phéinis''' Moltar aistarraingt an phéinis roimh an agall freisin, ach sceitear speirmeacha roimhe sin go minic, agus braitheann sé ar fhéinrialú an fhir: ní féidir go mbeidh sé éifeachtach an t-am ar fad. '''Aimridiú''' {{Príomhalt|Aimridiú}} '''Modhanna Eile''' Tá ábhar frithghiniúnach iar-riachtana ann, a chuimsíonn an éistrigin shaorga stilbeistreól, a choisceann ionchlannú aon uibhe toirchithe. Ach níl sé seo iontaofa a dhóthain le húsáid go rialta, agus coinnítear i gcomhair éigeandála é (sracadh an choiscín nó [[comhriachtain]] neamhchosanta neamhphleanáilte).<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Frithghiniúint|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=289}}</ref> [[Íomhá:Constructive_Birth_Control_poster._Wellcome_L0022780.jpg|mion| Póstaer Dr [[Marie Stopes]] |334x334px]] ==Stair== Sna modhanna luatha, ní raibh aon cheimiceán ná gaireas meicniúil i gceist. Dhéantaí folcadh faighne le huisce i ndiaidh comhriachtana go forleathan, ach ní héifeachtach é sin mar fhrithghiniúint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-timeline/|teideal=A Timeline of Contraception {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Rinneadh cur síos ar an [[Coiscín|gcoiscín]] mar chosaint i gcoinne sifilise sa [[16ú haois|16ú céad]], nach raibh ann ach truaill lín. D'fhionn [[Charles Goodyear]] an [[bolcáiniú rubair]] sna [[1840idí]], bunús le tionsclaíocht an rubair, agus dhíol sé coiscíní.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The story of the condom|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3649591/|journal=Indian Journal of Urology : IJU : Journal of the Urological Society of India|date=2013|issn=0970-1591|pmc=3649591|pmid=23671357|pages=12–15|volume=29|issue=1|doi=10.4103/0970-1591.109976|author=Fahd Khan, Saheel Mukhtar, Ian K. Dickinson, Seshadri Sriprasad}}</ref> Rinne na Stáit Aontaithe coir as breithrialú ar bhonn [[graostacht]]<nowiki/>a sa bhliain 1873, nuair a ritheadh an [[Dlí Comstock]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comstock Act of 1873|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Comstock_Act_of_1873|journal=Wikipedia|date=2024-08-28|language=en}}</ref> D'éirigh ábhar frithghiniúnach aindleathach'''.''' Shínigh an tUachtarán [[Ulysses S. Grant]] an reachtaíocht ina dhlí ar an 2 Máirt 1873.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-anthony-comstocks-chastity-laws/|teideal=Anthony Comstock's "Chastity" Laws {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Ar an 16 Deireadh Fómhair 1916, d'oscail Margaret Sanger an chéad chlinic bhreithrialaithe sna Stáit Aontaithe, an Brownsville Clinic i m[[Brooklyn]]. Gabhadh í tamaill ina dhiaidh. Bhunaigh [[Marie Charlotte Carmichael Stopes|Marie Stopes]] a céad chlinic chun breithrialú a chuir ar fáil i [[Holloway, Londain|Holloway]] [[Londain]] ar an [[17 Márta]] [[1921]]. [[Íomhá:Paolovi.jpg|mion|[[Pápa Pól VI]]: Foilsíodh ''[[Humanae Vitae]]'' ar an 25 Iúil 1968|272x272px]][[Íomhá:Condom use.gif|mion|222x222px|[[Coiscín]]]]Tháinig eolaithe san [[An Ostair|Ostair]] agus sa [[An tSeapáin|Seapáin]] ar an an modh rithime sna 1920idí, agus tháinig eolaithe eile ar an faireog phiotútach timpeall an ama céanna. Ina [[Taighde|thaighde]] ar [[atáirgeadh]] daonna, léirigh an [[Fiseolaíocht|fiseolaí]] [[Gregory Pincus]] go rialaíonn cuid de na hormóin shaorga nua an torthúlacht go maith. As seo a saothraíodh an chéad phiollaire frithghiniúna sna 1950idí.<ref name="FreamhanEolais2">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gregory Goodwin Pincus|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=518}}</ref> Sa bhliain 1968, sheol an [[Pápa Pól VI]] an imlitir ''[[Humanae Vitae]]''<ref>Feasta Meitheamh 2013 https://issuu.com/cnag/docs/feasta_meitheamh_2013</ref>. Foilsíodh an imlitir seo de thoradh Dara Comhairle na Vatacáine. Chuir an eaglais cosc ar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] an [[piollaire frithghiniúnach]] a úsáid. Bhí mórchuid de Chaitlicigh [[Liobrálachas|liobrálach]]<nowiki/>a ina choinne. Níor ghlac siad ina iomláine le himlitir ''Humanae Vitae''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aran.library.nuigalway.ie/bitstream/handle/10379/4196/merged_document.pdf|teideal=Siocracha Peaca Téamaí an Chaidrimh agus an Ghnéis i Saothar Phádhraic Óig Uí Chonaire agus Mháirtín Uí Chadhain (lch 219)|údar=Ní Chualáin, Aingeal - NUI Galway|dáta=2013-09-30|dátarochtana=2020}}</ref> Sna 2020idí, chosain an [[Pápa Proinsias|Pápa Proinsias]] go láidir an cosc a chuir an Pápa Pól VI ar Chaitlicigh  i 1968 an fhrithghiniúint a úsáid. Dúirt sé go raibh leor bealaí a bhí ceadaithe ag an eaglais lena chinntiú nach mbeadh in aon [[teaghlach]] ach an líon páistí a bhí uathu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ná bíodh Caitlicigh mar a bheadh coiníní - An Pápa|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0120/674005-ni-biodh-caitlicigh-mar-a-bheadh-coinini-an-papa/|date=2015-01-20|language=ga|author=Pápa Proinsias|journal=|volume=|issue=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cbsnews.com/news/pope-francis-walks-back-remark-about-catholics-breeding-like-rabbits/|teideal=Pope changes his mind on breeding "like rabbits"?|údar=CBS news|dáta=2015|language=en-US|work=www.cbsnews.com|dátarochtana=2020-07-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Piollaire frithghiniúnach|Piollaire frithghiniúnach béil]] * [[Coiscín]] * [[Aimridiú]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Breithrialú]] [[Catagóir:Gnéasacht an duine]] ebx25danvei35h8gmxfn0ta3t7lnt2n 1322479 1322478 2026-08-02T16:59:26Z Saighneánach 72809 /* Modhanna */ Ceann amháin eile. 1322479 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blausen 0585 IUD.png|mion|Ionútarach frithghiniúnach (IUD)|220x220px]] Is éard is '''breithrialú'''<ref>i mBéarla, ''birth control''</ref> ann ná modh nó feiste a úsáidtear chun toirchis a chosc. Tugtar '''frithghiniúint'''<ref>i mBéarla, ''contraception''</ref> air freisin, bainte le [[pleanáil clainne]]. [[Íomhá:Pilule contraceptive.jpg|mion|An piollaire frithghiniúnach|220x220px]][[Íomhá:Spermicides.jpg|mion|Caidhp faoi speirmicíd|220x220px]] == Modhanna == [[Íomhá:Geburtenkontrollkette.jpg|mion|An modh rithime: CycleBeads|220x220px]]'''Fearas ionútarach''' Baineann an fearas frithghiniúnach ionútarach<ref>i mBéarla, ''intrauterine contraceptive device'' nó ''IUD''</ref> feidhm as cornaí is crúcaí [[Plaisteach|plaistigh]] nó miotail. Is gá go gcuirfidh duine oilte i mbroinn na mná é. Is éifeachtach an modh é seo inniu.<ref>uaireanta fadó, chuir an fearas tús le [[Ionfhabhtú|hionfhabhtú]], [[rith fola]], agus b'fhéidir damáiste don bhroinn agus [[Aimridiú|aimride]]</ref> '''An piollaire''' Cuimsíonn an piollaire stéaróidigh cosúil leis na [[gnéashormóin]] bhaineanna, [[éastraigin]] is [[prógaistéarón]] le chéile, nó prógaistéarón amháin. Coisceann sé ubhsceitheadh agus cuireann tús le hathruithe i líneáil is táil an cheirbhics, na broinne is na bhfeadán útarach a dhéanann naimhdeach don speirm iad. {{Príomhalt|Piollaire frithghiniúnach}} Is éifeachtaí an comhphiollaire éastraigine is prógaistéaróin ná an piollaire prógaistéaróin amháin (an mionphiollaire). [[Íomhá:BirthControlReview1923.gif|mion|''Birth Control Review'' 1923 sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], le Margaret Sanger|278x278px]] '''Caipíní''' Tá gairis mheicniúla eile in úsáid — sciatha, scairteacha, is caipíní — a chuireann an bhean isteach ina [[faighin]] agus is gá a choinneáil ina ionad ar feadh 6-8 uair i ndiaidh comhriachtana. Feabhsaíonn speirmicíd éifeacht na ngaireas seo. '''Coiscíní''' Clúdach a chuirtear ar an m[[bod]] sula dtosaíonn [[comhriachtain]] is ea [[coiscín]]. As [[laitéis]] is [[sileacón]] a dhéantar [[coiscín]]í. Bailítear seamhan (nó síol) an [[Fear|fhir]] i mealbhóg ag barr an choiscín, ionas nach mbeidh sé in ann dul isteach i g[[Corp an duine|corp]] [[Bean|mná]] chun [[toircheas]] a sheachaint. Cuireann coiscín bac ar scaipeadh galar, amhail [[SEIF]]. Is cosaint mheicniúil an-éifeachtach é i gcoinne giniúna, agus i gcoinne [[SEIF]] is [[galar]] eile a tharchuirtear trí [[Comhriachtain|ghnéas]]. Is annamh a theipeann coiscíní.<ref>Your guide to contraception, [[HSE]],</ref> Mar sin, úsáidtear coiscíní go forleathan san [[iarthar]]. {{Príomhalt|Coiscín}} '''Frithghiniúint éigeandála nó "piolla na maidine dar gcionn"''' Tá EllaOne (Ulipristal acetate)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ulipristal acetate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ulipristal_acetate&oldid=1323818791|journal=Wikipedia|date=2025-11-23|language=en}}</ref> le fáil san Aontas Eorpach gan oideas dochtúra, ó 2014. Tá go leor eile ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Emergency contraception|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Emergency_contraception&oldid=1325771871|journal=Wikipedia|date=2025-12-05|language=en}}</ref> '''An modh rithime''' Tá seachaint comhriachtana i dtréimhse shábháilte, an modh rithime, bunaithe ar an [[timthriall míosta]] a bheith go hiomlán tréimhsiúil agus an t-ubhsceitheadh a bhrath go cruinn, ach ní iontaofa an dá thairiscint seo agus mar sin ní iomlán éifeachtach an modh é seo. '''Aistarraingt an phéinis''' Moltar aistarraingt an phéinis roimh an agall freisin, ach sceitear speirmeacha roimhe sin go minic, agus braitheann sé ar fhéinrialú an fhir: ní féidir go mbeidh sé éifeachtach an t-am ar fad. '''Aimridiú''' {{Príomhalt|Aimridiú}} '''Modhanna Eile''' Tá ábhar frithghiniúnach iar-riachtana ann, a chuimsíonn an éistrigin shaorga stilbeistreól, a choisceann ionchlannú aon uibhe toirchithe. Ach níl sé seo iontaofa a dhóthain le húsáid go rialta, agus coinnítear i gcomhair éigeandála é (sracadh an choiscín nó [[comhriachtain]] neamhchosanta neamhphleanáilte).<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Frithghiniúint|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=289}}</ref> [[Íomhá:Constructive_Birth_Control_poster._Wellcome_L0022780.jpg|mion| Póstaer Dr [[Marie Stopes]] |334x334px]] ==Stair== Sna modhanna luatha, ní raibh aon cheimiceán ná gaireas meicniúil i gceist. Dhéantaí folcadh faighne le huisce i ndiaidh comhriachtana go forleathan, ach ní héifeachtach é sin mar fhrithghiniúint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-timeline/|teideal=A Timeline of Contraception {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Rinneadh cur síos ar an [[Coiscín|gcoiscín]] mar chosaint i gcoinne sifilise sa [[16ú haois|16ú céad]], nach raibh ann ach truaill lín. D'fhionn [[Charles Goodyear]] an [[bolcáiniú rubair]] sna [[1840idí]], bunús le tionsclaíocht an rubair, agus dhíol sé coiscíní.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The story of the condom|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3649591/|journal=Indian Journal of Urology : IJU : Journal of the Urological Society of India|date=2013|issn=0970-1591|pmc=3649591|pmid=23671357|pages=12–15|volume=29|issue=1|doi=10.4103/0970-1591.109976|author=Fahd Khan, Saheel Mukhtar, Ian K. Dickinson, Seshadri Sriprasad}}</ref> Rinne na Stáit Aontaithe coir as breithrialú ar bhonn [[graostacht]]<nowiki/>a sa bhliain 1873, nuair a ritheadh an [[Dlí Comstock]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comstock Act of 1873|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Comstock_Act_of_1873|journal=Wikipedia|date=2024-08-28|language=en}}</ref> D'éirigh ábhar frithghiniúnach aindleathach'''.''' Shínigh an tUachtarán [[Ulysses S. Grant]] an reachtaíocht ina dhlí ar an 2 Máirt 1873.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pill-anthony-comstocks-chastity-laws/|teideal=Anthony Comstock's "Chastity" Laws {{!}} American Experience {{!}} PBS|language=en|work=www.pbs.org|dátarochtana=2024-08-28}}</ref> Ar an 16 Deireadh Fómhair 1916, d'oscail Margaret Sanger an chéad chlinic bhreithrialaithe sna Stáit Aontaithe, an Brownsville Clinic i m[[Brooklyn]]. Gabhadh í tamaill ina dhiaidh. Bhunaigh [[Marie Charlotte Carmichael Stopes|Marie Stopes]] a céad chlinic chun breithrialú a chuir ar fáil i [[Holloway, Londain|Holloway]] [[Londain]] ar an [[17 Márta]] [[1921]]. [[Íomhá:Paolovi.jpg|mion|[[Pápa Pól VI]]: Foilsíodh ''[[Humanae Vitae]]'' ar an 25 Iúil 1968|272x272px]][[Íomhá:Condom use.gif|mion|222x222px|[[Coiscín]]]]Tháinig eolaithe san [[An Ostair|Ostair]] agus sa [[An tSeapáin|Seapáin]] ar an an modh rithime sna 1920idí, agus tháinig eolaithe eile ar an faireog phiotútach timpeall an ama céanna. Ina [[Taighde|thaighde]] ar [[atáirgeadh]] daonna, léirigh an [[Fiseolaíocht|fiseolaí]] [[Gregory Pincus]] go rialaíonn cuid de na hormóin shaorga nua an torthúlacht go maith. As seo a saothraíodh an chéad phiollaire frithghiniúna sna 1950idí.<ref name="FreamhanEolais2">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gregory Goodwin Pincus|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=518}}</ref> Sa bhliain 1968, sheol an [[Pápa Pól VI]] an imlitir ''[[Humanae Vitae]]''<ref>Feasta Meitheamh 2013 https://issuu.com/cnag/docs/feasta_meitheamh_2013</ref>. Foilsíodh an imlitir seo de thoradh Dara Comhairle na Vatacáine. Chuir an eaglais cosc ar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] an [[piollaire frithghiniúnach]] a úsáid. Bhí mórchuid de Chaitlicigh [[Liobrálachas|liobrálach]]<nowiki/>a ina choinne. Níor ghlac siad ina iomláine le himlitir ''Humanae Vitae''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aran.library.nuigalway.ie/bitstream/handle/10379/4196/merged_document.pdf|teideal=Siocracha Peaca Téamaí an Chaidrimh agus an Ghnéis i Saothar Phádhraic Óig Uí Chonaire agus Mháirtín Uí Chadhain (lch 219)|údar=Ní Chualáin, Aingeal - NUI Galway|dáta=2013-09-30|dátarochtana=2020}}</ref> Sna 2020idí, chosain an [[Pápa Proinsias|Pápa Proinsias]] go láidir an cosc a chuir an Pápa Pól VI ar Chaitlicigh  i 1968 an fhrithghiniúint a úsáid. Dúirt sé go raibh leor bealaí a bhí ceadaithe ag an eaglais lena chinntiú nach mbeadh in aon [[teaghlach]] ach an líon páistí a bhí uathu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ná bíodh Caitlicigh mar a bheadh coiníní - An Pápa|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0120/674005-ni-biodh-caitlicigh-mar-a-bheadh-coinini-an-papa/|date=2015-01-20|language=ga|author=Pápa Proinsias|journal=|volume=|issue=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cbsnews.com/news/pope-francis-walks-back-remark-about-catholics-breeding-like-rabbits/|teideal=Pope changes his mind on breeding "like rabbits"?|údar=CBS news|dáta=2015|language=en-US|work=www.cbsnews.com|dátarochtana=2020-07-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Piollaire frithghiniúnach|Piollaire frithghiniúnach béil]] * [[Coiscín]] * [[Aimridiú]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Breithrialú]] [[Catagóir:Gnéasacht an duine]] rr4ycg6h9y81xyc3fuxruyy18ra0qb7 0 61428 1322503 1081066 2026-08-02T18:31:00Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322503 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} {{Múnla:Imreoir_CLG_bosca_eolais | ainm = Nioclás Mac Uaid | íomhá = | spórt = [[Iomáint]] | ainm béarla = Nicky Quaid | dáta = 12 Meitheamh 1989 | dáta2 = | áit = [[Eifinn]], [[Contae Luimnigh]] | airde = 6' 0" | leasainm = | club = [[CLG Eithbhinn|Eifinn]] | suíomh = Cúl báire | ainm club = [[CLG Eithbhinn|Eifinn]] | bliain1 = 2007- | cluichí(pointí1) = | contae = [[CLG Chontae Luimnigh|Luimneach]] | icsuíomh = Cúl báire | foireann = [[CLG Chontae Luimnigh|Luimneach]] | bliain2 = [[2010]] - inniu | cluichí(pointí2) = 3 (0-1) | cúige = Cúige Mhuman | iccúige = 1 | comórtas = [[Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann]] | iccraobhnahéireann = 0 | allstars = 0 }} Is [[Iomáint|iománaí]] é '''Nioclás Mac Uaid''', nó '''Nicky Quaid''' mar a thugtar air i m[[Béarla]]. Is as [[Eifinn]], [[Contae Luimnigh]] é. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Uaid, Nioclas}} [[Catagóir:Iománaithe Luimnigh]] [[Catagóir:Daoine as Eifinn]] [[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1989]] [[Catagóir:Daoine beo]] riksudvzdb7513h26ninviqc3p1i5zk 10 61491 1322501 913450 2026-08-02T18:27:36Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322501 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = The Voice UK |state = |title = [[The Voice UK]] |bodyclass = hlist |titlestyle = background:#cc2222 |above = |groupstyle = background:#ffbb99 |group1 = Sraith |list1 = [[The Voice UK (sraith 1)|1]] • [[The Voice UK (sraith 2)|2]] • [[The Voice UK (sraith 3)|3]] • [[The Voice UK (sraith 4)|4]] • [[The Voice UK (sraith 5)|5]] • [[The Voice UK (sraith 6)|6]] • [[The Voice UK (sraith 7)|7]] • [[The Voice UK (sraith 8)|8]] |group2 = Buaiteoirí |list2 = [[Leanne Mitchell]] • [[Andrea Begley]] • [[Jermain Jackman]] • [[Stevie McCrorie]] • [[Kevin Simm]] • [[Mo Adeniran]] • [[Ruti Olajugbagbe]] |group3 = Iomaitheoirí Eile (Sraith 1) |list3 = [[Bo Bruce]] • [[Tyler James]] • [[Vince Kidd]] • [[Becky Hill]] • [[Denise Morgan]] • [[Heshima Thompson]] • [[Kerry Ellis]] |group4 = Iomaitheoirí Eile (Sraith 2) |list4 = [[Leah McFall]] • [[Jay Aston]] |group5 = Iomaitheoirí Eile (Sraith 3) |list5 = |group6 = Iomaitheoirí Eile (Sraith 4) |list6 = [[Lucy O'Byrne]] • [[Esmée Denters]] |group7 = Iomaitheoirí Eile (Sraith 5) |list7 = [[Lydia Lucy]] • [[The Dublin City Rounders]] |group8 = Iomaitheoirí Eile (Sraith 6) |list8 = |group9 = Iomaitheoirí Eile (Sraith 7) |list9 = |group10 = Eile |list10 = [[Iomaitheoirí The Voice UK]] • [[Dioscliosta The Voice UK]] • [[The Voice: Louder on Two]] • [[The Voice Kids (RA)|The Voice Kids]] |below = }}<noinclude> </noinclude> nrl3tyxqqzqvb8jonunyhxfdzlx54ui 0 63116 1322502 1275211 2026-08-02T18:29:14Z Tobías 76104 /* */ Pristina → Pristine 1322502 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[ceoltóir]] [[Sasana]]ch í '''Rita Ora'''. Rugadh mar '''Rita Sahatçiu''' i b[[Pristine]], sa [[An Chosaiv|Chosaiv]], cuid den [[An Iúgslaiv|Iúgslaiv]] ag an am, ar 26 Samhain 1990. Ba bhreitheamh í ar ''[[The X Factor (RA)|The X Factor]]'' agus ''[[The Voice UK]]''. == Dioscliosta == * ''[[Ora]]'' (2012) * ''[[Phoenix (albam Rita Ora)|Phoenix]]'' (2018) == Camchuairteanna == ;Príomh * Ora Tour (2012) * Radioactive Tour (2013) ;Eile * [[DJ Fresh]] – DJ Fresh Tour (2012) * [[Drake]] – Club Paradise Tour (2012) * [[Coldplay]] – Mylo Xyloto Tour (2012) == Scannánliosta == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ Scannán |- ! scope="col"| Bliain ! scope="col"| Teideal ! scope="col"| Ról ! scope="col" class="unsortable"| Nótaí |- | 2004 | ''[[Spivs (scannán)|Spivs]]'' | Rosanna | |- | 2013 | ''[[Fast & Furious 6]]'' | Racer | |- | rowspan="2"| 2015 | ''[[Fifty Shades of Grey (scanán)|Fifty Shades of Grey]]'' | Mia Grey | |- | ''[[Southpaw (scannán)|Southpaw]]'' | Maria Escobar | |- | 2017 | ''[[Fifty Shades Darker (scanán)|Fifty Shades Darker]]'' | Mia Grey | |- | rowspan="2"| 2018 | ''[[Fifty Shades Freed (scanán)|Fifty Shades Freed]]'' | Mia Grey | |- | ''Wonderwell'' | Yana | |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ Teilifís |- ! Bliain ! Teideal ! Ról ! class="unsortable"| Nótaí |- | 2004 | ''[[The Brief (ITV)|The Brief]]'' | Jaclyn Livermore | Eipeasóid: "Children" |- | 2012 |''[[The X Factor (RA)|The X Factor]]'' | Aoi-Breitheamh | [[The X Factor (sraith 9 an RA)|Sraith 9]] (Londain) |- | 2013 | ''[[90210 (sraith theilifíse)|90210]]'' | Í féin<ref>http://www.imdb.com/name/nm1357683/</ref> | Eipeasóid: "Misery Loves Company" |- | 2014 | ''[[Christmas in Washington]]'' | Í féin | |- | rowspan="3"| 2015 | ''[[The Voice UK]]'' | Breitheamh<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s154/the-voice-uk/news/a598419/rita-ora-joins-the-voice-uk-for-fourth-series.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2015-12-24 |archivedate=2014-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924123000/http://www.digitalspy.co.uk/tv/s154/the-voice-uk/news/a598419/rita-ora-joins-the-voice-uk-for-fourth-series.html }}</ref> | [[The Voice UK (sraith 4)|Sraith 4]] |- | ''[[Empire (sraith teilifís 2015)|Empire]]'' | Í féin<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.ew.com/article/2015/02/25/first-look-see-jennifer-hudson-and-rita-ora-empire-plus-big-stars-planned-season |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2015-10-29 |archivedate=2015-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226235700/http://www.ew.com/article/2015/02/25/first-look-see-jennifer-hudson-and-rita-ora-empire-plus-big-stars-planned-season }}</ref> | Eipeasóid: "Who I Am" |- |''The X Factor'' | Breitheamh | [[The X Factor (sraith 12 an RA)|Sraith 12]] |- | 2016–17 | ''[[America's Next Top Model]]'' | Óstach | |- | rowspan=2|2017 | ''Boy Band'' | Óstach | |- | ''[[MTV Europe Music Awards]]'' | Óstach | |} == Tagairtí == {{reflist}} {{The Voice UK}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Ora,Rita}} [[Catagóir:Breithiúna The X Factor]] [[Catagóir:Breithiúna The Voice]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1990]] [[Catagóir:Daoine beo]] to70yyrurlzsg8ix83af2qtcdf5kud8 0 63319 1322480 1312804 2026-08-02T17:00:12Z Saighneánach 72809 Fix 1322480 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Christine Charbonneau''' (18 Deireadh Fómhair 1943 – 29 Bealtaine 2014) ina hamhránai agus ina scríbhneoir de chuid lucht labhartha Fraincise Cheanada.<ref>The Canadian Press/La Presse Canadienne (CP/PC), ‘La chanteuse et auteure Christine Charbonneau est décédée,’ http://www.lapresse.ca/arts/musique/201405/31/01-4771520-la-chanteuse-et-auteure-christine-charbonneau-est-decedee.php 31 Bealtaine 2014. Arna rochtain ar 02-06-2014</ref> Bhí sí ar an tríú duine de cheathrar cailíní. Úrscéalaí is ea an deirfiúr is óige aici, [[Marie Godard]]. Bhí sí ar dhuine den dream is mó a scríobh amhráin do dhaoine eile. Orthu sin tá [[Ginette Ravel]], [[Renée Claude]], [[Patsy Gallant]], [[France Castel]], [[Christine Chartrand]], [[Ginette Reno]], agus [[Sheila]] sa Fhrainc. Tá na hamhráin "''Du fil des aiguilles et du coton"'', "''Censuré"'' et "''Les femmes"'' ("Qu'y a-t-il dans le cœur des femmes?") áirithe ar chnaga na 1970í.<ref> Cécile Tremblay-Matte, ''La chanson écrite au féminin, de Madeleine de Verchères à Mitsou 1730-1990'', 1990 (athchló 1992), lch 103, Éditions Trois, ISBN 2-9208-8716-5, 978-2-9208-8716-9</ref>. ==Na hamhráin is mó éileamh== ''Du fil des aiguilles et du coton'', amhrán a thaifead France Castel i 1972<ref>France Castel, Dioscliosta, cnagamhrán le Christine Charbonneau, ''Du fil des aiguilles et du coton'', (1973, Profil, PRO. 6063),[http://www.francecastel.com/discographie.html France Castel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426011927/http://www.francecastel.com/discographie.html |date=2012-04-26 }}:</ref> agus a dúirt [[Céline Dion]] i 1973,<ref>Céline Dion, Biographie Enfance, deir Céline i 1973 ''"Du fil des aiguilles et du coton" '' le Christine Charbonneau''"http://www.musicme.com/Celine-Dion/biographie/</ref> nuair a tháinig sí i láthair an phobail den chéad uair in aois a cúig ag bainis a dearthár Michel.<ref>''Du fil des aiguilles et du coton'', [http://www.celinedionweb.com/celine-dion/en,biography.html Suíomh Céline Dion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118211922/http://www.celinedionweb.com/celine-dion/en,biography.html |date=2012-01-18 }}:</ref> ''Tout va trop vite'',<ref>"Patsy Gallant, Québec Info Music, Biography", http://www.qim.com/artistes/biographie.asp?artistid=478 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713111055/http://www.qim.com/artistes/biographie.asp?artistid=478 |date=2015-07-13 }}</ref> amhrán a thaifead Patsy Gallant i 1972.<ref>[http://www.leparolier.org/quebecois/classartistes/p/patsygallant.htm,'Dioscliosta Patsy Gallant',]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Les femmes'' (Qu'y a-t-il dans le coeur des femmes?), amhrán a thaifead Patsy Gallant i 1974 agus a chlúdaigh Sheila sa Fhrainc i 1976.<ref>"Sheila, Les femmes, une chanson très moderne et style pop très variété"http://ondit.unblog.fr/93-43e-45-tours-octobre-1976-les-femmes-quy-a-til-dans-le-coeur-des-femmes-33-tours-44e-45-tours-decembre-1976-lamour-qui-brule-en-moi/comment-page-2/, 'Les femmes by Christine Charbonneau',</ref> ''Donne l'amour'', amhrán a thaifead Ginette Reno i 1974.<ref>YouTube FouiC8cYrwY, " Ginette Reno, Trans World Records, 1974, album "Aimons-nous", ceol agus focail le Christine Charbonneau, diaporama Nathalie Dubois, 17-04-2012"</ref> ''Censuré'', amhrán a thaifead Christine Charbonneau i 1975.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.disquesmerite.com/HTM/fiche.asp?NumArtiste=88 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2015-07-11 |archivedate=2002-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020225105716/http://www.disquesmerite.com/HTM/fiche.asp?NumArtiste=88 }}</ref> == Tús a gairme == Rugadh Charbonneau in Montréal, Québec, in 1943, agus scríobh sí a céad amhrán in aois a dhá bhliain déag.<ref>''La chanson écrite au féminin'', (ISBN 2-920887-16-5),</ref> Thosaigh sí ag amhránaíocht go gairmiúil in La Butte à Mathieu in [[Val-David]], [[Québec]], i 1959.<ref>"La Butte à Mathieu": is minic a fuair Christine Charbonneau cuireadh chun amhránaíocht a dhéanamh in La Butte à Mathieu, an “boîte” ba mhó clú in Québec: http://www.lejournal2000.com/chanson.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223213349/http://www.lejournal2000.com/chanson.htm |date=2011-12-23 }}</ref> Dhéanadh sí í féin a thionlacan le giotár fearacht a comhairleora [[Felix Leclerc]]<ref>Paragraph Félix Leclerc, (le père de la chanson québécoise): http://www.ameriquefrancaise.org/fr/article-534/F%C3%A9lix_Leclerc,_p%C3%A8re_de_la_chanson_qu%C3%A9b%C3%A9coise.html#.UOOa5nfeG_I¯{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}#</ref> agus meas uirthi mar dhuine de mhórchumadóirí amhrán Québec.<ref>"Marc-Antoine Lapierre, Ollscoil Montréal, Máistir Ealaíon san Antraipeolaíochta (An Roinn Antraipeolaíochta), «Le mythe de la chanson québécois»: "Certains artistes deviennent des icônes du milieu...dont Christine Charbonneau", lch 20", https://papyrus.bib.umontreal.ca/jspui/bitstream/1866/4133/2/Lapierre_Marc-Antoine_2010_m%C3%A9moire.pdf</ref> Luaití Charbonneau mar ''chansonnier''.<ref>"Christine Charbonneau, Discographie, Enregistrements canadiens, Les chansonnières au Québec,(Les Cahiers de l'ARMuQ, avril 1990), ouvrage de C. T.-Matte qui procède à l'examen des chansons et enregistrements de... ", http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=Q1ARTQ0000981 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070828025858/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=Q1ARTQ0000981 |date=2007-08-28 }}</ref> Ar feadh roinnt blianta bhíodh sí ag amhránaíocht sna tithe caife a bhí ag éirí flúirseach ag an am agus a dtugtaí "les boîtes à chansons" orthu. Thosaigh Charbonneau ag tabhairt amhrán d’amhránaithe eile. Orthu sin bhí Ginette Ravel, duine d’amhránaithe móra na linne sin.<ref>"Ginette Ravel, Canadien Encyclopedia,"http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=Q1ARTQ0002928 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612044756/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=Q1ARTQ0002928 |date=2008-06-12 }}</ref> Thaifead sí siúd ''L'amour'', amhrán le Charbonneau, ar a halbam ''L'amour c'est comme un jour,'' a d’eisigh RCA Victor Records i 1963.<ref>"Ginette Ravel, ''L'amour'', Album "L'amour, c'est comme un jour" 1963, http://www.leparolier.org/quebecois/classartistes/g/ginetteravel.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321140241/http://www.leparolier.org/quebecois/classartistes/g/ginetteravel.htm |date=2012-03-21 }}</ref> Thaifead Renée Claude a hamhrán ''Je te chercherai'' ar (Renée Claude Volume 2), Select Records.<ref>"Renée Claude, Volume deux (Second Album), Sélect Records, Je te chercherai", http://www.leparolier.org/quebecois/classartistes/r/reneeclaude.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113202026/http://www.leparolier.org/quebecois/classartistes/r/reneeclaude.htm |date=2011-01-13 }}</ref> Rinne Charbonneau a céad albam le Sélect Records i 1963: ba é an teideal a bhí air ''Les insolences d'une jeune femme''.<ref>Christine Charbonneau, Les insolences d'une jeune femme", http://www.retrojeunesse60.com/christine.charbonneau.html</ref> Ar 24 Meitheamh 1965 tugadh cuireadh chun Charbonneau chun a bheith páirteach sa Fête de la Saint-Jean Baptiste,<ref>"(Saint-John-Baptiste Day and its History) Fête de la Saint-Jean Baptiste et son histoire", http://www.claudenadeau.net/saint-jean.html</ref> lá saoire in Québec''.<ref>"National Holiday Québec", "Fête nationale du Québec", http://www.fetenationale.qc.ca/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219182729/http://www.fetenationale.qc.ca/ |date=2014-12-19 }}</ref> An bhliain sin bhí an fhéile ar siúl i bPáirc Jarry i dtuaisceart Montréal, rud nach dtiteadh amach go minic. Tháinig sí féin agus amhránaithe eile os comhair breis is daichead míle duine amach.<ref>"24 juin 1965, Fête de la Saint-Jean, Parc Jarry, Montréal, Christine Charbonneau et autres artistes invités, dans les notes de Gilles (ó Leabhar Nótaí Gilles Vigneault), https://books.google.com/books?id=I_vR9RRN1g0C&pg=PA815&lpg=PA815&dq=Christine+Charbonneau+poèmes&source=bl&ots=4pCmjn1mXK&sig</ref> Timpeall 1967, nuair a bhí na "boîtes à chansons" ag dul i léig,<ref>M. A. Lapierre, (Le mythe de la chanson québécoise), page 19"...L'apogée du mouvement (des boîtes à chansons) vers 1967...", https://papyrus.bib.umontreal.ca/jspui/bitstream/1866/4133/2/Lapierre_Marc-Antoine_2010_m%C3%A9moire.pdf</ref> Lean Charbonneau uirthi ag obair ag [[CBC Radio]] and [[CBC Television]] iarraidh uirthi cúpla uair a bhith páirteach sa tsraith Coast to Coast, sraith a léirigh Anton Van de Water agus mar a raibh sí ag amhránaíocht lena lán daoine eile, fearacht [[Joni Mitchell]],<ref>http://jonimitchell.com/chronology/tour.cfm?id=0; ‘A chronology of appearances,’ jonimitchell.com. Arna rochtain 02-04-2014</ref> Jacques Blanchet, Margo McKinnon,<ref>Jacques Blanchet and others, http://retrofranco.tripod.com/ArtistesQc.htm{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Pauline Julien]] agus [[Gordon Lightfoot]] (The Travelers).<ref>Pauline Julien, Gordon Lightfoot, "Chansons (TV series)" (Mon Pays mes chansons), TV archives., http://www.tvarchive.ca/database/16556/chansons/episode_guide/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110184626/http://www.tvarchive.ca/database/16556/chansons/episode_guide/ |date=2013-11-10 }}</ref> I 1968 rinne sí an tríú halbam, ceann ar theideal dó ''Christine'', le Gamma Records.<ref>Gamma Records, http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/emc/gamma-records-ltddisques-gamma-ltee {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110183629/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/emc/gamma-records-ltddisques-gamma-ltee |date=2013-11-10 }}</ref> Ba é François Dompierre a stiúrthóir ceolchoirme, agus chum sé cúpla amhrán di ina dhiaidh sin.<ref>"François Dompierre, Orchestra Director and music composer, http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/emc/francois-dompierre {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124235506/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/emc/francois-dompierre |date=2013-11-24 }}</ref> In 1968 bhí a céad Sraith Shamhraidh teilifíse aici ag CBC agus í ina comhóstach le Jacques Blanchet ar an seó "Tête heureuse". In 1969 bhí sí ina comhóstach le Blanchet ar sheó raidió amhránaíochta ag CBC Radio: "Tour à tour".<ref>Télevision show, Christine Charbonneau and Jacques Blanchet, "Tête heureuse, and in 1969, Radio show, Tour à tour, page 241,"http://www.banq.qc.ca/documents/collections/collection_patrimoniale_quebecoise/archives_privees/J_Blanchet.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923182231/http://www.banq.qc.ca/documents/collections/collection_patrimoniale_quebecoise/archives_privees/J_Blanchet.pdf |date=2015-09-23 }}</ref> I Mí Lúnasa 1969 bhí Charbonneau ina hionadaí do Cheanada ag Féile Spa sa Bheilg<ref>Christine Charbonneau, http://vedettes70.retrojeunesse60.com/christine.charbonneau.htm</ref> ach níor ghnóthaigh sí duais. == Ag cumadh amhrán do dhaoine eile == Ba iad na 1970idí na blianta ba thorthúla aici agus an oiread sin amhrán léi á dtaifeadadh ag amhránaithe eile. Thaifead France Castel "Du fil des aiguilles et du coton," "Je le vois dans ma soupe," "Ça m'fait du bien" <ref>"France Castel, Suíomh Oifigiúil, Dioscliosta : France Castel 1973, 1973, 1974, agus Cnuasalbam Dúbailte 1975" (agus a bhformhór cumtha ag Charbonneau), http://www.francecastel.com/biographie.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130827200124/http://www.francecastel.com/biographie.html |date=2013-08-27 }}</ref> le Profil Records agus Trans-World Records, agus bhain amach Rogha 20 an Cheoil in Québec.<ref>"France Castel, "Du fil des aiguilles et du coton," "Je le vois dans ma soupe" et "Ça m'fait du bien" 1973-02-17", http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425015559/http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf |date=2012-04-25 }}</ref> Amhráin le Charbonneau is mó atá le fáil ar na halbaim a rinne sí in 1973, in 1974 agus in 1975. Dúirt Patsy Gallant "Tout va trop vite," "Thank you come again" (i bhFraincis), "Un jour comme les autres," "Le lit qui craque"<ref>"Patsy Gallant, Québec Info Musique, Biographie", http://www.qim.com/artistes/biographie.asp?artistid=478 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713111055/http://www.qim.com/artistes/biographie.asp?artistid=478 |date=2015-07-13 }}</ref>, amhráin a raibh an-éileamh orthu agus a d’fhág aoibh na ndaoine uirthi mar amhránaí Fraincise in Québec.<ref>Chuir "Tout va trop vite," "Le lit qui craque," "Un jour comme les autres" agus "Thank you come again" Gallant ar bharr an liosta, http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425015559/http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf |date=2012-04-25 }}</ref><ref>Patsy Gallant Biography and songs, https://www.myspace.com/patsygallant</ref> I 1974 thug Charbonneau "Les femmes" do Gallant ("Qu'y a-t-il dans le cœur des femmes?"), amhrán atá le fáil ar an albam a rinne sí i 1974 album, ''Toi l'enfant'', le Columbia Records. Thaifead Sheila, amhránaí Francach a raibh gean an phobail uirthi, "Les femmes" agus d’eisigh mar shingil é<ref>''Les femmes''http://www.encyclopedisque.fr/disque/13104.html</ref> i 1976 le Carrere Records. Bhain sé Rogha 20 an Cheoil amach sa Fhrainc<ref>http://www.musicme.com/#/Sheila/albums/L-Amour-Qui-Br-Le-En-Moi-0643443739764.html</ref> agus bhí sé le fáil ar an albam ''L'amour qui brûle en moi''. In 1974 chum Charbonneau amhrán do Ginette Reno, "Donne l'amour," agus taifeadadh é ar a halbam siúd “Aimons-nous”.<ref>"Ginette Reno, Biographie", http://www.ginettereno.com/biographie_fr.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150712205407/http://www.ginettereno.com/biographie_fr.html |date=2015-07-12 }}</ref> I 1979 thaifead Reno "Oublie-moi" ar a halbam ''Je ne suis qu'une chanson'', a léirigh Melon-Miel Records.<ref>Ginette Reno, Album «Je ne suis qu'une chanson», (Oublie-moi in 5th). I 1980 fuair sí trí dhuais (Félix), agus orthu sin bhí duais an albaim ba mhó díol (350,000 cóip), http://fr.wikipedia.org/wiki/Ginette_Reno</ref> I gceann cúpla mí bhí 350,000 albam díolta aici. D’éirigh go maith le [[Michel Louvain]]<ref>"Michel Louvain. ''La dame en bleu'', http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/fr/emc/michel-louvain {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110183503/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/fr/emc/michel-louvain |date=2013-11-10 }}</ref> agus le Claude Valade ar liosta rogha ceoil Québec le hamhráin de chuid Charbonneau. Is beag cnagamhrán a chuir a oiread ratha ar Louvain is a chuir ''La dame en bleu'' le Mirabel Records<ref>Michel Louvain, ''La dame en bleu'', 1976-02-14, http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425015559/http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf |date=2012-04-25 }}</ref><ref>"La dame en bleu, Christine Charbonneau, 1976", http://www.auteurscompositeurs.com/index.php?option=com_content&view=article&id=109:louvain&catid=20:pleinfeu&Itemid=142</ref> Bhí tóir ar "Viens t'étendre aux creux de mes bras,"<ref>"Claude Valade, Viens t'étendre aux creux de mes bras", scríofa ag Charbonneau, http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425015559/http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf |date=2012-04-25 }}</ref> Bhí an-éileamh in Québec ar "Aide-moi à passer la nuit," "J'ai dit non," "Quand tes yeux," "C'est parce que je t'aime," "Est-ce si facile" agus "Le chemin de tes rêves" agus iad á rá ag Claude Valade.<ref>"Claude Valade, Aide-moi à passer la nuit, 1975-03-29, http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425015559/http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf |date=2012-04-25 }}</ref><ref>Cnagamhráin a chum Charbonneau do Claude Valade: http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425015559/http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf |date=2012-04-25 }}</ref><ref>'Claude Valade, Discography, Le Parolier, 1975 London Deram,</ref><ref>"Claude Valade, J'ai dit non, 1976-06-26", http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425015559/http://www2.banq.qc.ca/palmares/2010-Franco/Franco-Compilation_succes_ordre_alpha_interpretes.pdf |date=2012-04-25 }}</ref> Ba é an cnagamhrán ba mhó ag Charbonneau "Censuré," amhrán dioscó de chuid 1975. Fuair sí bás le hailse ar an 29 Bealtaine 2014. ==Slán le ceol== : ''Nous sommes des illusionnistes''<br> : ''Nous les faiseurs de chansons''<br> : ''Nous mangeons de la musique''<br> : ''Notre pain est fait de son''<br> : ''Notre pain est fait de son''<br> : ''Nous les faiseurs de chansons''<ref>Base de données de chansons françaises: Christine Charbonneau, Paroles de la chanson « Les faiseurs de chansons » : http://chansons-fr.com/base-de-donnees/paroles.php?html=christine_charbonneau-les_faiseurs_de_chansons {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307090331/http://chansons-fr.com/base-de-donnees/paroles.php?html=christine_charbonneau-les_faiseurs_de_chansons |date=2016-03-07 }}</ref> :''(Draíodóirí atá ionainn, lucht déanta amhrán, is é an ceol a chothaíonn sinn, tá ár gcuid aráin déanta d’fhuaim, tá ár gcuid aráin déanta d’fhuaim, lucht déanta amhrán.)'' == Le cloisteáil == Christine Charbonneau - "Dans un jour" (1966): [https://www.youtube.com/watch?v=TiMr6i57WQg] Christine Charbonneau - "Mon amour, mon ami, mon frère" (1975): [https://www.youtube.com/watch?v=y_8C7quMaQY] Christine Charbonneau - "L'enfer": [https://www.youtube.com/watch?v=9-xFhczHOvg] Christine Charbonneau - "Censuré " (1975): [https://www.youtube.com/watch?v=JNgHC20OP7U] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Charboneau,Christine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]] [[Catagóir:Básanna in 2014]] [[Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha]] [[Catagóir:Ban-amhránaithe Fraincise ó Québec]] r6o75lh3jgyilwmnv0smws2888ormhy 10 64682 1322495 1281250 2026-08-02T18:14:55Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322495 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = The Simpsons |title = [[The Simpsons]] | state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |titlestyle = background:#fada00 |above = [[Matt Groening]] • [[James L. Brooks]] • [[Sam Simon]] |abovestyle = background:#fada00 |groupstyle = background:#fada00 |group1 = [[Liosta de charachtair The Simpsons|Carachtair]] |list1 = [[Homer Simpson|Homer]] • [[Marge Simpson|Marge]] • [[Bart Simpson|Bart]] • [[Lisa Simpson|Lisa]] • [[Maggie Simpson|Maggie]] • [[Santa's Little Helper]] • [[Abe Simpson]] • [[Mona Simpson]] • [[Patty Bouvier]] • [[Selma Bouvier]] • [[Kent Brockman]] • [[Comic Book Guy]] • [[Ned Flanders]] • [[Professor Frink]] • [[Barney Gumble]] • [[Dr. Hibbert]] • [[Lionel Hutz]] • [[Krusty the Clown]] • [[Reverend Lovejoy]] • [[Troy McClure]] • [[Hans Moleman]] • [[Apu Nahasapeemapetilon]] • [[Mayor Quimby]] • [[Dr. Nick]] • [[Cletus Spuckler]] • [[Moe Szyslak]] • [[Chief Wiggum]] • [[Principal Skinner]] • [[Edna Krabappel]] • [[Groundskeeper Willie]] • [[Milhouse Van Houten]] • [[Nelson Muntz]] • [[Ralph Wiggum]] • [[Mr. Burns]] • [[Waylon Smithers]] • [[Sideshow Bob]] • [[Kang and Kodos]] • [[Fat Tony]] |group2 = Preaseisiúintí |list2 = [[Liosta eipeasóidí The Simpsons|Eipeasóidí]] • [[gearrscannáin The Simpsons|Gearrscannáin ''The Simpsons'']] ó ''[[The Tracey Ullman Show]]'' ("[[Good Night (gearrscannán The Simpsons)|Good Night]]") • ''[[The Simpsons Movie]]'' • ''[[The Longest Daycare]]'' • [[Dioscliosta The Simpsons|Dioscliosta]] |group3 = Sraitheanna |list3 = [[The Simpsons (séasúr 1)|1]] • [[The Simpsons (séasúr 2)|2]] • [[The Simpsons (séasúr 3)|3]] • [[The Simpsons (séasúr 4)|4]] • [[The Simpsons (séasúr 5)|5]] • [[The Simpsons (séasúr 6)|6]] • [[The Simpsons (séasúr 7)|7]] • [[The Simpsons (séasúr 8)|8]] • [[The Simpsons (séasúr 9)|9]] • [[The Simpsons (séasúr 10)|10]] • [[The Simpsons (séasúr 11)|11]] • [[The Simpsons (séasúr 12)|12]] • [[The Simpsons (séasúr 13)|13]] • [[The Simpsons (séasúr 14)|14]] • [[The Simpsons (séasúr 15)|15]] • [[The Simpsons (séasúr 16)|16]] • [[The Simpsons (séasúr 17)|17]] • [[The Simpsons (séasúr 18)|18]] • [[The Simpsons (séasúr 19)|19]] • [[The Simpsons (séasúr 20)|20]] • [[The Simpsons (séasúr 21)|21]] • [[The Simpsons (séasúr 22)|22]] • [[The Simpsons (séasúr 23)|23]] • [[The Simpsons (séasúr 24)|24]] • [[The Simpsons (séasúr 25)|25]] • [[The Simpsons (séasúr 26)|26]] • [[The Simpsons (séasúr 27)|27]] • [[The Simpsons (séasúr 28)|28]] • [[The Simpsons (séasúr 29)|29]] • [[The Simpsons (séasúr 30)|30]] • [[The Simpsons (séasúr 31)|31]] • [[The Simpsons (séasúr 32)|32]] |group4 = Eile |list4 = [[20th Century Fox Television]] • [[Animation Domination]] • [[Gracie Films]] • [[Film Roman]] • [[Rough Draft Studios]] • [[AKOM]] • [[Klasky Csupo]] |below = }} i3s4du1nmvbi2a3jh1xp12oqinldxg3 0 68445 1322481 1304655 2026-08-02T17:00:39Z Saighneánach 72809 Fox 1322481 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]], státaire, [[scríbhneoir]] agus [[file]] [[Iosrael]]ach ab ea '''Shimon Peres''' ({{Lang-he|שִׁמְעוֹן פֶּרֶס}}; rugadh mar '''Szymon Persky'''; [[2 Lúnasa]] [[1923]] – [[28 Meán Fómhair]] [[2016]]). Rugadh in Wiszniew, a bhí sa [[An Pholainn|Pholainn]] ag an am ach atá sa [[An Bhealarúis|Bhealarúis]] inniu, faoin ainm Vishnyeva. Ghlac Peres páirt i 13 comh-aireacht le linn a thréimhse mar pholaiteoir. [[Príomh-Aire|Príomh-aire]] Iosrael a bhí ann faoi dhó (1984-1986 agus 1995-1996) agus ina [[uachtarán]] ar an tír (2007-2014). Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] air in éineacht le [[Yitzhak Rabin]] agus [[Yasser Arafat]], sa bhliain [[1994]], as a saothar i bpróiseas na síochána. Bhí [[Polainnis]], [[Fraincis]], [[Béarla]], [[Rúisis]], [[Giúdais]] agus [[Eabhrais]] ag Peres. Níor chaill sé blas na Polainnise ariamh agus é ag labhairt Eabhraise.<ref name="auto3">[https://www.theguardian.com/world/2016/sep/28/shimon-peres-obituary Shimon Peres obituary] by Lawrence Joffe, Wednesday September 28, 2016</ref> Ba fhile dánta agus amhrán é ina shaol príobháideach; bhíodh sé de nós aige véarsaí a scríobh le linn cruinnithe na comhaireachta. Thaifeadadh dánta dhá chuid mar amhráin ar albaim.<ref name="auto4">[http://www.nbcnews.com/id/32453580/ns/world_news-wonderful_world/t/poems-turn-song-israeli-ex-leader-turns/#.V-ta_fl97IU Poems turn to song as ex-leader turns 86] AP, updated 8/17/2009 7:55:07 PM ET</ref> De bharr an méid léinn a bhí aige ar an litríocht, bhí sé ábalta athfhriotail a dhéanamh go réidh ar na fáithe Eabhracha (Nevi'im), litríocht na Fraince, agus fealsúnacht na Síne.<ref name="auto3" /> Fuair Peres bás in aice le [[Tel Aviv]] ar [[28 Meán Fómhair]] [[2016]] i ndiaidh [[stróc]] dá bhualadh.<ref>[http://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0928/819790-iar-uachtaran-agus-iar-phriomh-aire-iosrael-theis-bhais/ Nuacht] [[RTÉ]]</ref><ref>{{Cite web|url=http://heavy.com/news/2016/09/shimon-peres-dead-how-did-the-former-israeli-prime-minister-die-cause-of-death-president/|teideal=Shimon Peres Dead: How Did the Former Israeli Prime Minister Die?|last=Levine|first=Daniel S.|date=27 September 2016|website=Heavy|language=en-US|access-date=September 28, 2016|dátarochtana=1 Deireadh Fómhair 2016|archivedate=29 Meán Fómhair 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160929141803/http://heavy.com/news/2016/09/shimon-peres-dead-how-did-the-former-israeli-prime-minister-die-cause-of-death-president/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/shimon-peres-the-last-of-israels-founding-fathers-dies-at-93/|teideal=Shimon Peres, the last of Israel’s founding fathers, dies at 93|work=[[The Times of Israel]]|date=September 28, 2016|last=Wootliff|first=Raoul|accessdate=September 28, 2016}}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol-beath-pl}} {{Síol-il}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Peres, Shimon}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1923]] [[Catagóir:Básanna in 2016]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána]] [[Catagóir:Feirmeoirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha]] [[Catagóir:Príomh-airí]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Iosraelacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Palaistíneacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Státseirbhísigh]] [[Catagóir:Uachtaráin]] ix74en4wgx9icpe328ha1sjh6u6d09f 0 69526 1322483 1306261 2026-08-02T17:04:37Z Saighneánach 72809 Formatting 1322483 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Chinese Lunar New Year 2014, Melbourne AU (12250647513).jpg|mion|2014, i [[Melbourne]], [[An Astráil|an Astáil]]]] [[Image:Rotes Duilian aus Lijiang.jpg|thumb|doras i [[Lijiang]]]] [[Image:Yuanbao 2.JPG|thumb|''yuanbao''.]] [[Image:Niangao2.JPG|thumb|Nian gao 年糕 , pâtisserie]] [[Image:Firecracker String.jpg|thumb|pléascóg thine]] [[Image:Nouvel an chinois Paris 20090201 047.jpg|thumb|leon agus dragún]] [[Image:Kung Hei Fat Choi at Lee Theatre Plaza.jpg|thumb|right| Lee Theatre Plaza, [[Hong Kong]]]] [[File:Year of the Rat.jpg|thumb|Bliain Nua na Síneach i Manchain, an Ríocht Aontaithe]] Bíonn '''[[Bliain]] Nua na [[Sín]]each''', nó '''Athbhliain na Síneach''' (nó fiú "'''Athbhliain na Gealaí'''")<ref name=":0" /> á ceiliúradh i gcaitheamh mhí [[Eanáir]] nó [[Feabhra]].'''<ref>Féilire gealaghréine atá ann a riarann gluaiseachtaí na gealaí cuid de ach a chloíonn le míonna na gréine. Tá fadhbín ann leis an ainm sin freisin toisc nach bliain cheart ghealaí atá i mbliain na Síneach ach bliain ‘ghealaghréine’ (bliain a mheáitear de réir gréine is gealaí).</ref>''' Is ceiliúradh ar theacht an [[Earrach|Earraigh]] agus tús le [[Beatha|saol]] úr atá i gceist leis. Is é an fhéile is mó sa bhliain ag muintir na Síne ach déantar é a cheiliúradh taobh amuigh den Sín chomh maith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.glornangael.ie/wp-content/uploads/2019/02/Gl%C3%B3r-Teaghlaigh-8-Feabhra-2019.pdf|teideal=Teaghlaigh Iml 8|údar=Glór na nGael|dáta=2019|dátarochtana=2019}}</ref> Maireann an fhéile ar feadh 15 lá go hoifigiúil, ach uaireanta leanann an ceiliúradh ar aghaidh ar feadh daichead lá. Bíonn a lán féastaí ann agus tugann daoine cuairt ar ghaolta. Bíonn tinte ealaíne, neart spraoi agus spóirt sa tSín agus ar fud na cruinne. Bíonn ainmhí luaite le gach bliain ar an bhféilire Síneach. Tá 12 ainmhí ann agus athraíonn an t-ainmhí gach bliain. == Féilire == Athraíonn an dáta gach bliain mar úsáidtear féilire na [[An Ghealach|gealaí]] leis an dáta a chinntiú.<ref>Eleathanach, 30 Eanáir 2017</ref> Agus ní thosaíonn an bhliain nua ar an dáta céanna ar fud [[an domhan|domhain]] ach an oiread. Críochnaíonn an fhéile le [[Lóchrann|lóchrainn]] lasta ar fud na háite. Is iondúil a thiteann an fhéile seo idir an [[21 Eanáir]] agus an [[20 Feabhra]]. Ní lá amháin atá i gceist leis an chomóradh seo, ach ceiliúradh coicíse.<ref>{{Lua idirlín |url=https://campus.ie/survival-guide/study-abroad/bliain-na-ngabhar/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2018-01-28 |archivedate=2021-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413131943/https://campus.ie/survival-guide/study-abroad/bliain-na-ngabhar/ }}</ref> Bíonn 12 [[mí]] i ngnáthmhí agus bíonn mí bhreise ann nuair a bhíonn [[bliain bhisigh]] ann. Bíonn idir 353 agus 355 [[lá]] i ngnáthbhliain agus idir 383 agus 385 lá i mbliain bhisigh. Bíonn bliain bhisigh ann má bhíonn 13 [[An Ghealach|ghealach]] nua ann idir dhá [[Grianstad an gheimhridh|ghrianstad geimhridh.]] Tá Féilire na Síneach éagsúil le féilirí móra eile atá in úsáid sa chaoi nach gcomhairtear na blianta i ndiaidh a chéile gan teorainn (1 AD ar aghaidh, mar shampla) ach tugtar ainm – ar cuid de é an t-ainmhí – do na blianta i gcóras a atosaíonn gach 60 bliain. === An Athbhliain Bheag – Xiao Nian (小年) === Bíonn An Athbhliain Bheag ''Xiao Nian'' ar siúl seachtain nó cúpla seachtain roimh an fhéile mhór (fiú ar an 23ú agus 24ú de Mhí na Nollag i gceantair áirithe inniu).<ref>{{Lua idirlín|url=http://cookingsimplechinesefoodathome.com/2012/01/culture-note-today-is-xiao-nian-little.html|teideal=Chinese Culture note: today is ‘Xiao Nian’ (little new year)|údar=cookingsimplechinesefoodathome com|dáta=2020|language=en|dátarochtana=203-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125101947/http://cookingsimplechinesefoodathome.com/2012/01/culture-note-today-is-xiao-nian-little.html|archivedate=2020-01-25}}</ref> Deirtear go bhfágann Dia an Bhia, Zao Jun, le dul chuig na flaithis le tuairisciú a dhéanamh ar ghníomhaíochtaí an [[Teaghlach|teaghlaigh]] d’Impire na flaithis. Leanann daoine an searmanas reiligiúnach le slán a rá le Dia an Bhia. Baintear anuas aon phictiúr dó agus cuirtear trí thine é. Tar éis Lá Caille, ceannóidh daoine pictiúir nua do Zao Jun agus cuirfidh siad na pictiúir ar taispeáint arís sa chistin. === An Athbhliain === Maireann an fhéile 15 lá. * Lá roimh an bhliain nua – Dinnéar leis an gclann ar fad, "Shou Shi", lainse ar [[Tinte ealaíne|tine ealaíne]]. Ar oíche chinn bliana, lastar tinte ealaíne ag meánoíche leis an ruaig a chur ar dhrochspioraid. Bíonn daoine gléasta in éadaí dearga le heagla a chur ar na drochspioraid (is dath sona é an dearg sa tSín).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Color in Chinese culture|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Color_in_Chinese_culture&oldid=898278221|journal=Wikipedia|date=2019-05-22|language=en}}</ref> Lastar tinte chomh maith agus fanann daoine ina ndúiseacht don oíche ar fad chun iad féin a chosaint ón “Year” (féach thíos). *Ciallaíonn ''Shou Sui'' (夜连双岁, 五更分二年) “tar éis Dhinnéar Oíche Chinn Bliana” mar de ghnáth fanann an teaghlach ina ndúiseacht i rith na hoíche.<ref>{{Lua idirlín|url=http://en.chinaculture.org/focus/focus/2011springfestival/2011-01/24/content_404282.htm|teideal=Shou Sui|work=en.chinaculture.org|dátarochtana=2020-01-25|archivedate=2020-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200121104718/http://en.chinaculture.org/focus/focus/2011springfestival/2011-01/24/content_404282.htm}}</ref> Ní fhanann roinnt daoine ina ndúiseacht ach go meán oíche tar éis dóibh breathnú ar thinte ealaíne. * Lá na bliana nua. Creidear go maireann cibé rud a dhéanann daoine ar an chéad lá den fhéile an bhliain ar fad. Mar sin, déanann siad iarracht bheith sásta, ag gáire, ag ceol agus ag damhsa. *Sa chéad seachtain den fhéile is traidisiún speisialta é cuairt a thabhairt ar mhuintir agus ar chairde. *An dara lá – Tugann mná atá pósta cuairt ar a muintir go háirithe. *An cúigiú lá déag, Féile Po Wu nó 破五.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chinatravel.com/focus/chinese-new-year/celebration.htm|teideal=Day-by-Day Chinese New Year Celebrations in 2020|work=www.chinatravel.com|dátarochtana=2019-06-01|archivedate=2019-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190601155153/https://www.chinatravel.com/focus/chinese-new-year/celebration.htm}}</ref> *<nowiki/>An cúigiú lá déag – Féile na Laindéar. == An Fhéile == I rith na coicíse, dúntar formhór na siopaí is tithe tábhairne, agus filleann muintir na Síne abhaile chun an Athbhliain a cheiliúradh lena theaghlaigh. Bíonn daoine saor ón obair agus ón scoil ar feadh trí lá ar a laghad. === Imeachtaí === *Is é dinnéar Oíche Chinn Bliana (年夜饭- Nián yèfàn) an béile is tábhachtaí do mhuintir na Síne toisc gurb é an ceiliúradh [[Teaghlach|clainne]] is mó den bhliain.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://peig.ie/2020/01/5-thraidisiun-a-bhaineann-le-bliain-nua-na-sineach/|teideal=5 thraidisiún a bhaineann le Bliain Nua na Síneach|údar=PEIG|dáta=2020-01-23|language=ga-IE|work=PEIG.ie|dátarochtana=2020-01-25}}</ref> Glaoitear ‘dinnéar teacht le chéile’ (团年饭 – tuán niánfàn) ar an traidisiún seo. Bíonn ar gach duine sa [[Teaghlach|teaghlach]] filleadh don bhéile agus mura féidir leo, fágtar spás dóibh ag an mbord. I rith an dinnéir, itear [[iasc]] chomh maith le domplagáin, an [[Mias|mhias]] is mó cáile i dtuaisceart na Síne. Braitheann na miasa eile ar rogha an duine féin. Itheann an chuid is mó de mhuintir na Síne dinnéar Oíche Chinn Bliana le chéile sa bhaile in ionad dul go [[bialann]]. *Seachas bronntanais a thabhairt mar a dhéantar in Éirinn [[Lá Nollag]], faigheann páistí na Síne clúdacha dearga le hairgead iontu. Creidtear go stopann an t-airgead sin olcas sna páistí, go coimeádtar slán iad dá bharr agus go dtabharfaidh sé saol fada dóibh. *Bíonn [[damhsa]]í [[Leon|leoin]] agus [[Dragan|dragúin]] ar siúl agus creidtear go gcuireann an trup an ruaig ar na drochspioraid chomh maith. *[[Margaíocht|Margaí]] na hAthbhliana. I rith laethanta na hAthbhliana cuirtear margaí sealadacha ar siúl a dhíolann earraí a bhaineann leis an Athbhliain ar nós éadaí, tinte ealaíne, maisiúchán, bia agus roinnt mhaith eile. De ghnáth bíonn na margaí maisithe le laindéir agus soilse beaga eile. === Nósanna === * Roimh thús na féile, glanann muintir na Síne a gcuid tithe le fáil réidh le mí-ádh. *Le cinnte go dtosaíonn an bhliain úr go maith, íocann daoine a gcuid billí uilig roimh an fhéile. *Tá sé mar nósmhaireacht sa tSín, clúdaigh litreach a thabhairt amach dá mhuintir. Uaireanta, feictear litreacha beaga agus athbhliain faoi mhaise á ghuí acu chomh maith. Is minic a scríobhtar teachtaireachtaí mar seo ar laindéar pháipéar agus iad a scaoileadh thuas sa spéir. *<nowiki/>I rith na féile, maisítear [[fuinneog]]<nowiki/>a agus [[Doras|dorais]] le maisiúcháin dhearga déanta as [[páipéar]] agus le [[Filíocht|véarsaíocht]] ar ábhar sonais, rachmais agus fad saoil. Bíonn na tithe maisithe le focail ar nós ‘Áthas’ agus ‘Saibhreas,’ ag dúil le go mbeadh na rudaí sin i saol na ndaoine sa bhliain úr. === Piseoga === *Creideann roinnt daoine nár chóir duit do chuid [[Gruaig|gruaige]] a ní ar an chéad lá den fhéile mar gheobhaidh tú réidh leis an ádh. *Ní cóir aon ghlanadh a dhéanamh. Baineann sé seo leis an ádh. An lá roimh Bhliain Nua na Síneach caitear an lá ag glanadh. Ina dhiaidh sin ní féidir leat glanadh ar bith a dhéanamh go dtí an 5ú lá ar fhaitíos go nglanfaidh tú d’ádh as an teach.<ref name=":1" /> *Ní cóir siosúr, scian nó aon rud géar a úsáid. Baineann na nithe géara de do shaibhreas agus do rath agus mar sin b’fhearr iad a sheachaint dar leis an traidisiún. *De réir an tseanchais, bhí [[ainmhí]] [[Miotaseolaíocht|miotasach]] ann darbh ainm an “Year” agus tagann sé amach i rith Oíche Chinn Bliana chun dochar a dhéanamh do dhaoine, ainmhithe agus nósanna an tsaoil. Níos déanaí d’fhoghlaim muintir na tíre go raibh eagla ar an ‘Year” roimh an dath [[dearg]], [[tine]] agus torainn arda. Mar sin, teilgeann daoine [[tinte ealaíne]] ag Oíche Chinn Bliana chun ruaig a chur air. *Ní chaitheann daoine éadaí dubha nó bána le linn na féile seo mar bíonn brón ag baint leis na dathanna sin. == Fréamh neimhe agus fréamh saolta == Bíonn ainmhí bainte le gach bliain i bhféilire na Síne. Athraíonn an t-ainmhí gach bliain ar feadh 12 bliain agus ansin tosaíonn sé arís. Ní bhíonn [[uimhir]] ag an mbliain Shíneach, ach ina háit bíonn [[ainmhí]] luaite léi. Baineann tréithe [[stoidiaca]] leis an bhféilire Síneach, ar a nglaoitear Ciorcal na nAinmhithe air. Is timthriall 12 bliain is ea An t[[Stoidiaca Síneach]]. Tá gach bliain sa timthriall ainmnithe tar éis ainmhí agus tá pearsantacht agus tréithe difriúil agus gach ainmhí. Creidtear go bhfuil tionchar mór ag an ainmhí ar an [[duine]]. Tá deich ‘bhfréamh neimhe’ ann agus 12 ‘fréamh saolta’ ann: [[Íomhá:20100720 Fukuoka Kushida 3614 M.jpg|mion|scrín Kushida, [[Fukuoka]], [[An tSeapáin]]]] Tá 12 ainmhí ar an iomlán: # 鼠 [[Francach (ainmhí)|Francach]]: Bliain an Fhrancaigh<ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/dha-ainmhi-dheag-dha-bhliain-deag-agus-cen-fhoirm-den-alt/|teideal=Dhá Ainmhí Dhéag, Dhá Bhliain Déag, agus Cén Fhoirm den Alt?|dáta=2014-01-27|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2023-01-21}}</ref> # 牛 [[Damh]] / [[bó]]: Bliain an Daimh # 虎 [[Tíogar]]: Bliain an Tíogair # 兔 [[Coinín]] : Bliain an Choinín # 龍 [[Dragan]] : Bliain an Dragain # 蛇 [[Nathair]]: Bliain na Nathrach # 馬 [[Capall]] : Bliain an Chapaill # 羊 [[Gabhar]]: Bliain an Gabhair nó Bliain na Caorach nó Bliain an Reithe<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka_irish_11.18.pdf|teideal=Eureka|údar=COGG|dáta=Feabhra 2015|dátarochtana=2023|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114194437/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka_irish_11.18.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/chinese-new-year-in-irish-cen-tainmhi-which-animal-do-2015/|teideal=Chinese New Year in Irish: Cén tAinmhí (which animal) do 2015?|dáta=2015-02-18|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2023-01-21}}</ref> # 猴 [[Moncaí]] : Bliain an Mhoncaí # 酉 [[Coileach (stoidiaca)|Coileach]] : Bliain an Choiligh # 狗 [[Madra]]: Bliain an Mhadra nó Bliain an Mhadaidh nó Bliain an Ghadhair # 亥 [[Muc]]: Bliain na Muice: is siombail saibhris é an muc i gcultúr na Síne. Na Fréamhacha Neimhe: * 甲 (jiǎ) * 乙 (yǐ) * 丙 (bǐng) * 丁 (dīng) * 戊  (wù) * 己 (jǐ) * 庚 (gēng) * 辛 (xīn) * 壬 (rén) * 癸 (guǐ) Cuirtear an dá fhréamh le chéile le hainm na bliana a fháil. Mar sin, is í an chéad bhliain sa chóras 60 bliain ná 甲子 (jiǎ-zǐ), agus an dara bliain 乙丑 (yǐ-chǒu) agus araile. [[Íomhá:Chinese New Year.jpg|mion]] Nuair a thagtar chuig deireadh na bhfréamhacha, tosaítear ag an tús arís. Mar sin, is í an 11ú bliain 甲戌 (jiǎ-xū), an 12ú bliain 乙亥 (yǐ-hài) agus araile go dtí go dtagtar chuig an 60ú bliain 癸亥 (guǐ-hài). Thosaigh an “chéad bhliain” sa chóras seo sa bhliain 2637 BC nuair a ceapadh an féilire, de réir an tseanchais. Mar shampla, is í an bhliain a thosaigh ar an [[10 Feabhra]] [[2016]], mar sin, ná 丙申 (bǐng-shēn). Is í an 33ú bliain sa 78ú babhta den chóras 60-bliain agus is í an 4,714ú bliain ó thosaigh an córas sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seo-chugainn-bliain-an-mhoncai-sracfheachaint-ar-fheilire-na-sineach/|teideal=Seo chugainn Bliain an Mhoncaí – sracfhéachaint ar Fhéilire na Síneach|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=10 Feabhra 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-21}}</ref> == Stair == De réir [[Béaloideas|sheanchas]] na Síne, ba é an tImpire 皇帝 (Huangdi – ‘An tImpire Buí’) a cheap an [[féilire]] sa bhliain 2637 BC.<ref>{{Lua idirlín|url=https://depts.washington.edu/triolive/quest/2007/TTQ07030/history.html|teideal=Chinese Zodiac {{!}} History|work=depts.washington.edu|dátarochtana=2020-01-25}}</ref> Níos déanaí, thart ar 2300 RC. bunaíodh é le bheith ar an gcéad lá den chéad mhí (san fhéilire traidisiúnta Síneach) nuair a bhí ríshliocht Han i réim.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chinesenewyears.info/chinese-new-year-history.php|teideal=Chinese New Year History|work=www.chinesenewyears.info|dátarochtana=2020-01-25}}</ref> Sa bhliain 2020, bhí imeachtaí poiblí le Bliain Nua na Síneach a cheiliúradh i m[[Béising]], Huanggang agus [[Wuhan]] curtha ar ceal in iarracht srianta a chur ar ráig de víreas marfach ([[Coróinvíreas]]) a bhí ag scaipeadh ar fud na tíre.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Imeachtaí leis an Bhliain Nua a cheiliúradh i mBéising ar ceal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0123/1110358-ordaithe-dianghlasala-i-gcathracha-sa-tsin-toisc-vireas-marfach/|date=2020-01-23|language=ga}}</ref> Dúradh leis an 11 milliún duine a bhfuil cónaí orthu i gcathair Wuhan gan imeacht ón cheantar mura bhfuil géarghá leis. Druideadh príomh-mhargadh na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]], [[Pictiúrlann|pictiúrlanna]] agus caiféanna. [[Íomhá:Xinnianhao2.png|deas|222x222px|Athbhliain faoi mhaise]] == Foclóir == * Athbhliain Faoi Mhaise: 新年快乐 (xin nian kuai le ''nó'' xinnián hăo) ==Féach freisin== * [[Stoidiaca Síneach]] [[Íomhá:Chinese New Year (4603586392).jpg|mion|[[Páras]], [[An Fhrainc]], 2017]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:An tSín| ]] [[Catagóir:Blianta| ]] [[Catagóir:Aonaid ama]] [[Catagóir:Féilire|*]] [[Catagóir:Earrach]] b9rhmtifh11axzotu0zdt8gry68dmqi 0 69730 1322484 1111783 2026-08-02T17:05:49Z Saighneánach 72809 Fix 1322484 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:April Fools Barnstar.PNG|mion|clé|Barnstar, ar Lá na nAmadán]] Ar '''Lá na nAmadán''' agus '''Lá na n-Óinseach''', bíonn cleasa á n-imirt agus lucht na cleasaíochta i mbun diabhlaíochta, ar mhaithe le giota spraoi. Bíonn amadán [[An tAibreán|Aibreáin]] a dhéanamh de [[Duine|dhaoine]]. [[Íomhá:April Fools Lolcats.png|clé|mion]] ==Cibearspás== Bíonn an chéad lá d’Aibreán ina ruaille buaille ar líne i gcónaí. Bíonn [[Bréagnuacht|bréagscéalta]] ag dul timpeall an Ghréasáin.<ref>[http://tuairisc.ie/scealta-on-gcibearspas-11/ tuairisc.ie 3 Aibreán 2015]</ref> ===Eachtraí=== * D’fhógair an comhlacht ríomhaireachta Hyperkin ar Lá na nAmadán go raibh siad chun gléas a eisiúint a ligfeadh duit cuma Game Boy a chur ar d’iPhone agus fiú cluichí a imirt ar an ghuthán.<ref>[http://nos.ie/teic/fill-ar-doige-dean-game-boy-de-diphone/ nos.ie, 2015]</ref> * Thuairiscigh RTÉ go mbainfidh an Túr Solais ó Shráid Uí Chonaill mar chuid de Chomóradh 1916. Dúradh go rabhthas ag iarraidh an tsráid mar a bhí sí sa bhliain 1916 a athchruthú do Sheachtain na Cásca 2016 nuair a bheadh an iliomad imeachtaí agus mórshiúlta ar siúl sa chathair.<ref>[http://tuairisc.ie/scealta-on-gcibearspas-11/ tuairisc.ie, 2015]</ref> * Na 5 Bhob Is Fearr, dár le Nós, sa bhliain 2015.<ref>[http://nos.ie/saol/amadan-aibreain-na-5-bhob-is-fearr/ Nós.ie]</ref> ==Stair== [[Íomhá:Washing of the Lions.jpg|clé|mion]] Scríobh Séamus Ó Beirne dráma sa bhliain 1901, ''Lá na nAmadán; nó, an t-Oifigeach agus Seaghan Bán.''<ref>An Claidheamh Soluis, [[31 Eanáir]] [[1903]]</ref><ref>[https://books.google.fr/books?id=IeVqPgPkQSgC&pg=PA137&lpg=PA137&dq=%22l%C3%A1+na+namad%C3%A1n%22&source=bl&ots=Cjsc_nNKgQ&sig=OyI7kFIPKF0yhkmj2wJGTvMw20Q&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22l%C3%A1%20na%20namad%C3%A1n%22&f=false Philip O'Leary, The Prose Literature of the Gaelic Revival, 1881-1921: Ideology and Innovation, l. 137]</ref> ==Féach freisin== * [https://blogs.transparent.com/irish/la-na-namadanna-ngamalna-noinseachna-bpleidhcina-bpleotai/ Lá na nAmadán…na nGamal?…na nÓinseach?…na bPleidhcí?…na bPleotaí? le Róisín, 30 Márta 2012] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Féilire|*]] 5vfvabdwkyduhvj2rtlvype0ezc79wj 0 70252 1322405 1090831 2026-08-02T12:47:42Z Wikipidéanach 68935 1322405 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''800''' an [[Uimhir aiceanta|uimhir nádúrtha]] tar éis [[799 (uimhir)|799]] agus roimh [[801 (uimhir)|801]]. Is í suim ceithre [[uimhir phríomha]] as a chéile (193 + 197 + 199 + 211) í. Is uimhir Harshad, uimhir Achilles agus achar cearnóige le trasnán 40 í.<ref name="achar cearnóige le trasnán 2n">{{cite OEIS|A001105|2=a(n) = 2*n^2}}</ref>{{Uimhir}} {{stumpa}} [[Catagóir:Slánuimhreacha]] 66xbfd42o2xswxk3efgpmj69eaywyor 10 71816 1322539 832034 2026-08-03T11:12:03Z Conradder 34685 cat 1322539 wikitext text/x-wiki <nowiki>#DC241f</nowiki><noinclude> [[Catagóir:Páirtí polaitíochta teimpléid dath (An Ríocht Aontaithe)]] d3v4q4casbond37216g5pxg4k694yeg 1322540 1322539 2026-08-03T11:12:27Z Conradder 34685 cat 1322540 wikitext text/x-wiki <nowiki>#DC241f</nowiki><noinclude> [[Catagóir:Páirtí polaitíochta teimpléid dath (An Ríocht Aontaithe)]]</noinclude> s6b7p9le41drl95ooiwlxcycrvt9s6y 10 77394 1322496 981859 2026-08-02T18:16:32Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322496 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = The X-Files | title = [[The X-Files]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist |titlestyle = background:#a7a7a7 | groupstyle = background:#c0c0c0 | liststyle = background:#e0e0e0 | group1 = ''[[The X-Files]]'' | list1 = [[Liosta gradaim a ghnóthaigh The X-Files|Gradaim]] • • [[Liosta eipeasóidí The X-Files|Eipeasóidí]] • • [[Liosta séasúir The X-Files|Séasúir]]<br/>'''Séasúr: [[The X-Files (séasúr 1)|1]] • [[The X-Files (séasúr 2)|2]] • [[The X-Files (séasúr 3)|3]] • [[The X-Files (séasúr 4)|4]] • [[The X-Files (séasúr 5)|5]] • [[The X-Files (séasúr 6)|6]] • [[The X-Files (séasúr 7)|7]] • [[The X-Files (séasúr 8)|8]] • [[The X-Files (séasúr 9)|9]] • [[The X-Files (séasúr 10)|10]] • [[The X-Files (séasúr 11)|11]]''' <br/>[[Liosta eipeasóidí The X-Files nach déanta go fóill|Eipeasóidí nach déanta go fóill]] • [[The X-Files (scannán)|''The X-Files'' (scannán)]] • ''[[The X-Files: I Want to Believe]]'' • [[Miotaseolaíocht The X-Files|Miotaseolaíocht]] • [[Creideamh in The X-Files|Creideamh in ''The X-Files'']] • [[Foinsí agus analóga a usáidtear in The X-Files|Foinsí agus analóga]] | groupstyle2 = background:#d0d0d0 | group2 = ''[[Aisteoirí The X-Files]]'' | list2 ='''[[David Duchovny]]''' • '''[[Gillian Anderson]]''' • '''[[Robert Patrick]]''' • '''[[Mitch Pileggi]]''' • '''[[Annabeth Gish]]''' <br/> [[William B. Davis]] • [[Nicholas Lea]] • [[Chris Owens]] • [[James Pickens, Jr.]] | groupstyle3 = background:#d0d0d0 | group3 = [[Liosta carachtair The X-Files|Carachtair]] | list3 = {{Navbox|subgroup | list1 = [[Coilíneach (The X-Files)|Na Coilíní]] • [[Liosta mioncharachtair The X-Files characters|Mioncharachtair]] • [[Samantha Mulder]] | groupstyle = background:#f0f0f0 |group4 = [[An tAonad X-files]] | list2 = [[Fox Mulder]] • [[Dana Scully]] • [[Walter Skinner]] • [[John Doggett]] • [[Monica Reyes]] • [[Brad Follmer]] • [[Jeffrey Spender]] • [[Alvin Kersh]] | groupstyle = background:#f0f0f0 |group5 = [[The Lone Gunmen|Lone Gunmen]] | list3 = [[Jimmy Bond]] | groupstyle = background:#f0f0f0 |group6 = [[Sindeacáit (The X-Files)|An tSindeacáit]] | list4 = [[Cigarette Smoking Man]] • [[Well-Manicured Man]] • [[Deep Throat (The X-Files)|Deep Throat]] • [[X (The X-Files)|X]] • [[Marita Covarrubias]] • [[Alex Krycek]] • [[Men in Black (The X-Files)|Men in Black]] }} | groupstyle4 = background:#d0d0d0 | group4 = [[Earraí The X-Files|Earraí]] | list4 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background:#f0f0f0 |group1 = Cluichí | list1 = ''[[The X-Files Collectible Card Game|Collectible Card Game]]'' • ''[[The X-Files Game]]'' • ''[[The X-Files: Unrestricted Access|Unrestricted Access]]'' • ''[[The X-Files: Resist or Serve|Resist or Serve]]'' | groupstyle = background:#f0f0f0 |group2 = Eisiúintí DVD | list2 = [[The X-Files Mythology, Volume 1 – Abduction|''Imleabhar 1'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 2 – Black Oil|''Imleabhar 2'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 3 – Colonization|''Imleabhar 3'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 4 – Super Soldiers|''Imleabhar 4'']] • [[The X-Files: Revelations|''Revelations'']] | groupstyle = background:#f0f0f0 |group3 = [[Ceol The X-Files|Ceol]] | list3 = [[The X-Files (dréacht)|Theme]] • ''[[Songs in the Key of X: Music from and Inspired by the X-Files|Songs in the Key of X]]'' • ''[[The Truth and the Light: Music from the X-Files|The Truth and the Light]]'' • ''[[The X-Files: Original Motion Picture Score]]'' • ''[[The X-Files: The Album]]'' • ''[[The X-Files: I Want to Believe: Original Motion Picture Score|I Want to Believe: Original Motion Picture Score]]'' | groupstyle = background:#f0f0f0 |group4 = [[Litríocht The X-Files|Litríocht]] | list4 = [[The X-Files (greannáin)|''The X-Files'' (greannáin)]] • ''[[The X-Files Séasúr 10 (greannáin)|The X-Files Séasúr 10]]'' • ''[[The X-Files Séasúr 11 (greannáin)|The X-Files Séasúr 11]]'' }} | groupstyle = background:#d0d0d0 | group5 = [[Cláir atá bainteach le The X-Files]] | list5 = ''[[Millennium (sraith teilifíse)|Millennium]]'' • ''[[The Lone Gunmen (sraith teilifíse)|The Lone Gunmen]]'' • "[[The Springfield Files]]" | belowstyle = background:#d0d0d0 | below = [[Book:The X-Files|Leabhar]] • [[:Catagóir: The X-Files (gnólacht saincheadúnais)|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:The X-Files]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> nnhl2v55vbfd55dnwce015n4r0hrkxj 1322497 1322496 2026-08-02T18:17:51Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322497 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = The X-Files | title = [[The X-Files]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist |titlestyle = background:#a7a7a7 | groupstyle = background:#c0c0c0 | liststyle = background:#e0e0e0 | group1 = ''[[The X-Files]]'' | list1 = [[Liosta gradaim a ghnóthaigh The X-Files|Gradaim]] • • [[Liosta eipeasóidí The X-Files|Eipeasóidí]] • • [[Liosta séasúir The X-Files|Séasúir]]<br/>'''Séasúr: [[The X-Files (séasúr 1)|1]] • [[The X-Files (séasúr 2)|2]] • [[The X-Files (séasúr 3)|3]] • [[The X-Files (séasúr 4)|4]] • [[The X-Files (séasúr 5)|5]] • [[The X-Files (séasúr 6)|6]] • [[The X-Files (séasúr 7)|7]] • [[The X-Files (séasúr 8)|8]] • [[The X-Files (séasúr 9)|9]] • [[The X-Files (séasúr 10)|10]] • [[The X-Files (séasúr 11)|11]]''' <br/>[[Liosta eipeasóidí The X-Files nach déanta go fóill|Eipeasóidí nach déanta go fóill]] • [[The X-Files (scannán)|''The X-Files'' (scannán)]] • ''[[The X-Files: I Want to Believe]]'' • [[Miotaseolaíocht The X-Files|Miotaseolaíocht]] • [[Creideamh in The X-Files|Creideamh in ''The X-Files'']] • [[Foinsí agus analóga a usáidtear in The X-Files|Foinsí agus analóga]] | groupstyle2 = background:#d0d0d0 | group2 = ''[[Aisteoirí The X-Files]]'' | list2 ='''[[David Duchovny]]''' • '''[[Gillian Anderson]]''' • '''[[Robert Patrick]]''' • '''[[Mitch Pileggi]]''' • '''[[Annabeth Gish]]''' <br/> [[William B. Davis]] • [[Nicholas Lea]] • [[Chris Owens]] • [[James Pickens, Jr.]] | groupstyle3 = background:#d0d0d0 | group3 = [[Liosta carachtair The X-Files|Carachtair]] | list3 = {{Navbox|subgroup | list1 = [[Coilíneach (The X-Files)|Na Coilíní]] • [[Liosta mioncharachtair The X-Files characters|Mioncharachtair]] • [[Samantha Mulder]] | groupstyle = background:#f0f0f0 |group4 = [[An tAonad X-files]] | list2 = [[Fox Mulder]] • [[Dana Scully]] • [[Walter Skinner]] • [[John Doggett]] • [[Monica Reyes]] • [[Brad Follmer]] • [[Jeffrey Spender]] • [[Alvin Kersh]] |group5 = [[The Lone Gunmen|Lone Gunmen]] | list3 = [[Jimmy Bond]] |group6 = [[Sindeacáit (The X-Files)|An tSindeacáit]] | list4 = [[Cigarette Smoking Man]] • [[Well-Manicured Man]] • [[Deep Throat (The X-Files)|Deep Throat]] • [[X (The X-Files)|X]] • [[Marita Covarrubias]] • [[Alex Krycek]] • [[Men in Black (The X-Files)|Men in Black]] }} | groupstyle4 = background:#d0d0d0 | group4 = [[Earraí The X-Files|Earraí]] | list4 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background:#f0f0f0 |group1 = Cluichí | list1 = ''[[The X-Files Collectible Card Game|Collectible Card Game]]'' • ''[[The X-Files Game]]'' • ''[[The X-Files: Unrestricted Access|Unrestricted Access]]'' • ''[[The X-Files: Resist or Serve|Resist or Serve]]'' |group2 = Eisiúintí DVD | list2 = [[The X-Files Mythology, Volume 1 – Abduction|''Imleabhar 1'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 2 – Black Oil|''Imleabhar 2'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 3 – Colonization|''Imleabhar 3'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 4 – Super Soldiers|''Imleabhar 4'']] • [[The X-Files: Revelations|''Revelations'']] |group3 = [[Ceol The X-Files|Ceol]] | list3 = [[The X-Files (dréacht)|Theme]] • ''[[Songs in the Key of X: Music from and Inspired by the X-Files|Songs in the Key of X]]'' • ''[[The Truth and the Light: Music from the X-Files|The Truth and the Light]]'' • ''[[The X-Files: Original Motion Picture Score]]'' • ''[[The X-Files: The Album]]'' • ''[[The X-Files: I Want to Believe: Original Motion Picture Score|I Want to Believe: Original Motion Picture Score]]'' |group4 = [[Litríocht The X-Files|Litríocht]] | list4 = [[The X-Files (greannáin)|''The X-Files'' (greannáin)]] • ''[[The X-Files Séasúr 10 (greannáin)|The X-Files Séasúr 10]]'' • ''[[The X-Files Séasúr 11 (greannáin)|The X-Files Séasúr 11]]'' }} | groupstyle = background:#d0d0d0 | group5 = [[Cláir atá bainteach le The X-Files]] | list5 = ''[[Millennium (sraith teilifíse)|Millennium]]'' • ''[[The Lone Gunmen (sraith teilifíse)|The Lone Gunmen]]'' • "[[The Springfield Files]]" | belowstyle = background:#d0d0d0 | below = [[Book:The X-Files|Leabhar]] • [[:Catagóir: The X-Files (gnólacht saincheadúnais)|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:The X-Files]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> 2n1bm85dfh55pp1lwyok2u8z41jtg6u 1322498 1322497 2026-08-02T18:19:17Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322498 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = The X-Files | title = [[The X-Files]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist |titlestyle = background:#a7a7a7 | groupstyle = background:#c0c0c0 | liststyle = background:#e0e0e0 | group1 = ''[[The X-Files]]'' | list1 = [[Liosta gradaim a ghnóthaigh The X-Files|Gradaim]] • • [[Liosta eipeasóidí The X-Files|Eipeasóidí]] • • [[Liosta séasúir The X-Files|Séasúir]]<br/>'''Séasúr: [[The X-Files (séasúr 1)|1]] • [[The X-Files (séasúr 2)|2]] • [[The X-Files (séasúr 3)|3]] • [[The X-Files (séasúr 4)|4]] • [[The X-Files (séasúr 5)|5]] • [[The X-Files (séasúr 6)|6]] • [[The X-Files (séasúr 7)|7]] • [[The X-Files (séasúr 8)|8]] • [[The X-Files (séasúr 9)|9]] • [[The X-Files (séasúr 10)|10]] • [[The X-Files (séasúr 11)|11]]''' <br/>[[Liosta eipeasóidí The X-Files nach déanta go fóill|Eipeasóidí nach déanta go fóill]] • [[The X-Files (scannán)|''The X-Files'' (scannán)]] • ''[[The X-Files: I Want to Believe]]'' • [[Miotaseolaíocht The X-Files|Miotaseolaíocht]] • [[Creideamh in The X-Files|Creideamh in ''The X-Files'']] • [[Foinsí agus analóga a usáidtear in The X-Files|Foinsí agus analóga]] | groupstyle2 = background:#d0d0d0 | group2 = ''[[Aisteoirí The X-Files]]'' | list2 ='''[[David Duchovny]]''' • '''[[Gillian Anderson]]''' • '''[[Robert Patrick]]''' • '''[[Mitch Pileggi]]''' • '''[[Annabeth Gish]]''' <br/> [[William B. Davis]] • [[Nicholas Lea]] • [[Chris Owens]] • [[James Pickens, Jr.]] | groupstyle3 = background:#d0d0d0 | group3 = [[Liosta carachtair The X-Files|Carachtair]] | list3 = {{Navbox|subgroup | list1 = [[Coilíneach (The X-Files)|Na Coilíní]] • [[Liosta mioncharachtair The X-Files characters|Mioncharachtair]] • [[Samantha Mulder]] | groupstyle = background:#f0f0f0 |group4 = [[An tAonad X-files]] | list2 = [[Fox Mulder]] • [[Dana Scully]] • [[Walter Skinner]] • [[John Doggett]] • [[Monica Reyes]] • [[Brad Follmer]] • [[Jeffrey Spender]] • [[Alvin Kersh]] |group5 = [[The Lone Gunmen|Lone Gunmen]] | list3 = [[Jimmy Bond]] |group6 = [[Sindeacáit (The X-Files)|An tSindeacáit]] | list4 = [[Cigarette Smoking Man]] • [[Well-Manicured Man]] • [[Deep Throat (The X-Files)|Deep Throat]] • [[X (The X-Files)|X]] • [[Marita Covarrubias]] • [[Alex Krycek]] • [[Men in Black (The X-Files)|Men in Black]] }} | groupstyle4 = background:#d0d0d0 | group4 = [[Earraí The X-Files|Earraí]] | list4 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background:#f0f0f0 |group1 = Cluichí | list1 = ''[[The X-Files Collectible Card Game|Collectible Card Game]]'' • ''[[The X-Files Game]]'' • ''[[The X-Files: Unrestricted Access|Unrestricted Access]]'' • ''[[The X-Files: Resist or Serve|Resist or Serve]]'' |group2 = Eisiúintí DVD | list2 = [[The X-Files Mythology, Volume 1 – Abduction|''Imleabhar 1'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 2 – Black Oil|''Imleabhar 2'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 3 – Colonization|''Imleabhar 3'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 4 – Super Soldiers|''Imleabhar 4'']] • [[The X-Files: Revelations|''Revelations'']] |group3 = [[Ceol The X-Files|Ceol]] | list3 = [[The X-Files (dréacht)|Theme]] • ''[[Songs in the Key of X: Music from and Inspired by the X-Files|Songs in the Key of X]]'' • ''[[The Truth and the Light: Music from the X-Files|The Truth and the Light]]'' • ''[[The X-Files: Original Motion Picture Score]]'' • ''[[The X-Files: The Album]]'' • ''[[The X-Files: I Want to Believe: Original Motion Picture Score|I Want to Believe: Original Motion Picture Score]]'' |group4 = [[Litríocht The X-Files|Litríocht]] | list4 = [[The X-Files (greannáin)|''The X-Files'' (greannáin)]] • ''[[The X-Files Séasúr 10 (greannáin)|The X-Files Séasúr 10]]'' • ''[[The X-Files Séasúr 11 (greannáin)|The X-Files Séasúr 11]]'' }} | groupstyle = background:#d0d0d0 | group5 = [[Cláir atá bainteach le The X-Files]] | list5 = ''[[Millennium (sraith teilifíse)|Millennium]]'' • ''[[The Lone Gunmen (sraith teilifíse)|The Lone Gunmen]]'' • "[[The Springfield Files]]" | below = [[Book:The X-Files|Leabhar]] • [[:Catagóir: The X-Files (gnólacht saincheadúnais)|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:The X-Files]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> k792si8suqi54stfwmyolmnp9hyf8w5 1322499 1322498 2026-08-02T18:20:27Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322499 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = The X-Files | title = [[The X-Files]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist |titlestyle = background:#a7a7a7 | groupstyle = background:#c0c0c0 | liststyle = background:#e0e0e0 | group1 = ''[[The X-Files]]'' | list1 = [[Liosta gradaim a ghnóthaigh The X-Files|Gradaim]] • • [[Liosta eipeasóidí The X-Files|Eipeasóidí]] • • [[Liosta séasúir The X-Files|Séasúir]]<br/>'''Séasúr: [[The X-Files (séasúr 1)|1]] • [[The X-Files (séasúr 2)|2]] • [[The X-Files (séasúr 3)|3]] • [[The X-Files (séasúr 4)|4]] • [[The X-Files (séasúr 5)|5]] • [[The X-Files (séasúr 6)|6]] • [[The X-Files (séasúr 7)|7]] • [[The X-Files (séasúr 8)|8]] • [[The X-Files (séasúr 9)|9]] • [[The X-Files (séasúr 10)|10]] • [[The X-Files (séasúr 11)|11]]''' <br/>[[Liosta eipeasóidí The X-Files nach déanta go fóill|Eipeasóidí nach déanta go fóill]] • [[The X-Files (scannán)|''The X-Files'' (scannán)]] • ''[[The X-Files: I Want to Believe]]'' • [[Miotaseolaíocht The X-Files|Miotaseolaíocht]] • [[Creideamh in The X-Files|Creideamh in ''The X-Files'']] • [[Foinsí agus analóga a usáidtear in The X-Files|Foinsí agus analóga]] | groupstyle2 = background:#d0d0d0 | group2 = ''[[Aisteoirí The X-Files]]'' | list2 ='''[[David Duchovny]]''' • '''[[Gillian Anderson]]''' • '''[[Robert Patrick]]''' • '''[[Mitch Pileggi]]''' • '''[[Annabeth Gish]]''' <br/> [[William B. Davis]] • [[Nicholas Lea]] • [[Chris Owens]] • [[James Pickens, Jr.]] | groupstyle3 = background:#d0d0d0 | group3 = [[Liosta carachtair The X-Files|Carachtair]] | list3 = {{Navbox|subgroup | list1 = [[Coilíneach (The X-Files)|Na Coilíní]] • [[Liosta mioncharachtair The X-Files characters|Mioncharachtair]] • [[Samantha Mulder]] |group4 = [[An tAonad X-files]] | list2 = [[Fox Mulder]] • [[Dana Scully]] • [[Walter Skinner]] • [[John Doggett]] • [[Monica Reyes]] • [[Brad Follmer]] • [[Jeffrey Spender]] • [[Alvin Kersh]] |group5 = [[The Lone Gunmen|Lone Gunmen]] | list3 = [[Jimmy Bond]] |group6 = [[Sindeacáit (The X-Files)|An tSindeacáit]] | list4 = [[Cigarette Smoking Man]] • [[Well-Manicured Man]] • [[Deep Throat (The X-Files)|Deep Throat]] • [[X (The X-Files)|X]] • [[Marita Covarrubias]] • [[Alex Krycek]] • [[Men in Black (The X-Files)|Men in Black]] }} | groupstyle4 = background:#d0d0d0 | group4 = [[Earraí The X-Files|Earraí]] | list4 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background:#f0f0f0 |group1 = Cluichí | list1 = ''[[The X-Files Collectible Card Game|Collectible Card Game]]'' • ''[[The X-Files Game]]'' • ''[[The X-Files: Unrestricted Access|Unrestricted Access]]'' • ''[[The X-Files: Resist or Serve|Resist or Serve]]'' |group2 = Eisiúintí DVD | list2 = [[The X-Files Mythology, Volume 1 – Abduction|''Imleabhar 1'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 2 – Black Oil|''Imleabhar 2'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 3 – Colonization|''Imleabhar 3'']] • [[The X-Files Mythology, Volume 4 – Super Soldiers|''Imleabhar 4'']] • [[The X-Files: Revelations|''Revelations'']] |group3 = [[Ceol The X-Files|Ceol]] | list3 = [[The X-Files (dréacht)|Theme]] • ''[[Songs in the Key of X: Music from and Inspired by the X-Files|Songs in the Key of X]]'' • ''[[The Truth and the Light: Music from the X-Files|The Truth and the Light]]'' • ''[[The X-Files: Original Motion Picture Score]]'' • ''[[The X-Files: The Album]]'' • ''[[The X-Files: I Want to Believe: Original Motion Picture Score|I Want to Believe: Original Motion Picture Score]]'' |group4 = [[Litríocht The X-Files|Litríocht]] | list4 = [[The X-Files (greannáin)|''The X-Files'' (greannáin)]] • ''[[The X-Files Séasúr 10 (greannáin)|The X-Files Séasúr 10]]'' • ''[[The X-Files Séasúr 11 (greannáin)|The X-Files Séasúr 11]]'' }} | group5 = [[Cláir atá bainteach le The X-Files]] | list5 = ''[[Millennium (sraith teilifíse)|Millennium]]'' • ''[[The Lone Gunmen (sraith teilifíse)|The Lone Gunmen]]'' • "[[The Springfield Files]]" | below = [[Book:The X-Files|Leabhar]] • [[:Catagóir: The X-Files (gnólacht saincheadúnais)|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:The X-Files]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> 656h9yo03813ov0qrwklmf4962p0h81 0 79798 1322437 1321090 2026-08-02T14:44:00Z Saighneánach 72809 Typo 1322437 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Is é atá i gceist nuair a thagraítear do '''Thabhairt i dtír na ngunnaí i m[[Binn Éadair]]''' ná an ócáid sin arna seachadadh 1,500 raidhfil d’[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|'''Óglaigh na hÉireann''']] ag cuan Bhinn Éadair ar an 26 Iúil 1914. Tarraingíodh aird slua mhóir ar an tabhairt i dtír agus na gunnaí á ndí-ualú ó luamh príobháideach le solas an lae, agus d’ordaigh na húdaráis go n-idirghabhfadh na póilíní agus an t-arm araon san eachtra. D’éirigh leis na hÓglaigh na fórsaí slándála a sheachaint, áfach. Chuir saoránaigh aighneas ar reisimint darbh ainm the King’s Own Scottish Borderers ar [[Siúlán Bhaitsiléir|Shiúlán Bhaitsiléir]] agus na saighdiúirí sin ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí. Chaith siad clocha agus maslaí leo. Scaoil na saighdiúirí leis an slua nach raibh airm acu agus sháigh siad fear amháin le beaignit, rud a d’fhág gur maraíodh ceathrar saoránach agus gur gortaíodh ocht nduine is tríocha. [[Íomhá:HowthHarbour.jpg|mion|Caladh Bhinn Éadair]] == An plean chun na gunnaí a thabhairt i dtír == De réir [[Darrell Figgis]], ba i mí Aibreáin, 1914 a smaoiníodh ar an bplean den chéad uair, mar thoradh ar [[Ceannairc an Churraigh|Cheannairc an Churraigh]], eachtra a thit amach ar an 20 Márta. Chreid a lán Éireannaigh nach bhféadfaidís iontaoibh a bheith acu in [[Arm na Breataine]] chun [[Rialtas Dúchais]] a fhorghníomhú nuair a chuirfí i bhfeidhm sa tír é, agus chreid a lán ball d’[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] go gcuirfí borradh faoin earcaíocht san eagraíocht sin dá mbeadh teacht ar ghunnaí acu. Rinneadh cinneadh ag lón a raibh [[Alice Stapford Green]], [[Ruairí Mac Easmainn|an Tiarna Ruairí Mac Easmainn]] agus [[Eoin Mac Néill]] i láthair aige go rachadh Figgis i dteagmháil le [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Mícheál Ó Rathaille]] chun ciste a bhunú le haghaidh airm a cheannach. Níor éirigh leis san iarracht sin agus tháinig lagmhisneach ar an ngrúpa nuair a fuair siad amach faoi [[Thabhairt i dtír na ngunnaí i Latharna]] a rinne [[Óglaigh Uladh]]. D’iarr Mac Easmainn ar Alice Green go n-íocfaí iasacht ar ais nuair a cheannódh na hÓglaigh a gcuid gunnaí. Chuaigh Mac Easmainn, Figgis agus [[Robert Erskine Childers|Erskine Childers]] i dteagmháil le gníomhaire i [[Londain]] de chuid déileálaí arm Beilgeach. Ar deireadh thiar, chuir siad clabhsúr ar an margadh le déileálaí in [[Hamburg]] ar chuir an Rathailleach in aithne dóibh é, agus shocraigh siad ar dhíolachán 1,500 raidhfil.<ref>Inglis 1973, pp.262–265 and 275–277</ref> [[Íomhá:Asgard_Baltic_1910.JPG|mion|an Asgard sa Mhuir Bhailt,1910; Erskine agus Molly Childers ar bord ]] De réir fhianaise [[Earnán de Blaghd (Ernest Blythe)|Earnáin de Blaghd]], chuir [[Bulmer Hobson]] dualgas ar [[Ailf Ó Cadáin]] faisnéis shaineolach faoin gcuan agus eolas “a d’oirfeadh do chaptaen a bheadh ag stiúradh báid isteach agus nach bhféadfadh, b’fhéidir, fanacht le taoide”<ref name=":0">De Blaghd, E. (1970) ''Slán le hUltaibh'', Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, lch. 68 - 69</ref> a bhailiú cúpla seachtain roimh an teacht i dtír.<ref name=":0" /> Ba iad Erskine Childers, [[Molly Childers]], an Tiarna Ruairí Mac Easmainn, Alice Green agus [[Mary Spring Rice]] a d’iompair an t-ualach thar sáile.<ref name="ReferenceA">Martin 1964 {{page number needed|date=December 2016}}</ref> Chuir Molly Childers agus Spring Rice coiste ar bun chun ciste a chruinniú le haghaidh na n-arm, agus d’éirigh leo breis is £2,000 a bhailiú. Choinnigh Molly dialann inar scríobh sí faoin eachtra, cáipéis staire atá lán castaí greannmhara. Chuir na Childers a luamh pléisiúr, ''an [[Asgard]]'', ar fáil le haghaidh iompar 900 de na raidhfilí aon-urchar [[Mauser|Mauser M1871 11 mm]] agus na 29,000 urchar dá armlón púdair dhuibh. Ionas go mbeidís in ann na gunnaí úd a cheannach, luaigh Erskine Childers – a shínigh an conradh – leis an déileálaí arm Gearmánach go raibh na raidhfilí ag triail ar Mheicsiceo. Ba bheag nach raibh na gunnaí, a bhí ann ó aimsir an Chogaidh Fhranc-Phrúisigh (1870–71), fós in ann feidhmiú. Cuireadh chun feidhme ní ba dhéanaí iad in Ard-Oifig an Phoist in [[Éirí Amach na Cásca]] in 1916. Rinne Sir Thomas Myles, [[Tom Kettle]], agus [[James Meredith]] méid raidhfilí Mauser i bhfad níos lua ná sin a thabhairt i dtír díreach ag an am céanna ó bhád darbh ainm ''an Chotah'' i [[Cill Chomhghaill|gCill Chomhghaill]] i [[Contae Chill Mhantáin|gContae Chill Mhantáin]]. == Iompar na ngunnaí thar sáile == Rinne Conor O’Brien, na Childers, Spring Rice agus beirt mhairnéalach ó Chontae Dhún na nGall, Patrick McGinley agus Charles Duggan, an ''Asgard'' agus bád O’Brien, an ''Kelpie'', a sheoladh chuig baoi áirithe in aice le cósta na Beilge. Ba ag an mbaoi sin, baoi Ruytingen, a tháinig siad ar an tuga a d’iompair na raidhfilí ó Hamburg. Líon na hairm cábán an luaimh suas go béal, rud a d’fhág nach raibh aon spás fágtha ann chun codlata, nó fiú chun bia a réiteach, agus bhí ar an gcriú gach uile rud a dhéanamh os cionn mhullach na n-arm. Bhí orthu dúshlán a thabhairt ar chúpla stoirm ar an turas ar ais. Agus ina dhiaidh sin, tháinig siad ar loingeas uile de chuid [[Cabhlach na Breataine|Chabhlach na Breataine]], a bhí réidh don bhriseadh amach cogaidh a bhí ar na bacáin ag an am. Bhí ar chriú an ''Asgard'' seoladh tríd an loingeas sin agus an lastas neamhcheadaithe ar an mbád. Cuntas pearsanta, corraitheach atá sa chur síos i ndialann Spring Rice faoin gcuid sin den aistear.<ref>http://www.anphoblacht.com/contents/24233</ref> == Teacht i dtír ar Bhinn Éadair == Tugadh na hairm i dtír ón Asgard ar chuan Bhinn Éadair ar an 26 Iúil 1914. Bhí baill de chuid [[Fianna Éireann|Fhianna Éireann]] ann ag feitheamh orthu, cairteacha láimhe agus baraí rotha acu, réidh chun luí isteach ar an obair. Bhí Bulmer Hobson, [[Dubhghlas de hÍde]], Darrell Figgis, [[Peadar Kearney]] agus [[Tomás Mac Donnchadha]] i láthair ann, freisin. Chuir máistir an chuain na húdaráis ar an eolas faoin méid a bhí ag tarlú, agus glaodh ar Phóilíní Chathair Bhaile Átha Cliath teacht amach. D’iarr an Coimisinéir Cúnta Harrell go dtabharfaí cúnamh míleata freisin, agus seoladh amach díorma de chuid na “King’s Own Scottish Borderers” óna mbeairicí i g[[Cill Mhaighneann]]. Tháinig an dá dhream, na hÓglaigh agus fórsaí an Údaráis, in aghaidh a chéile i g[[Cluain Tarbh]].<ref>McNally 2007, pp.6, 13–15.</ref> Leis sin, bhris círéib amach idir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]] nach raibh acu mar airm ach baitíní agus na póilíní. Bhí líon mór póilíní nár ghlac leis na horduithe a tugadh dóibh na hÓglaigh a dhí-armáil agus níor éirigh leosan a lean na horduithe na hairm a urghabh. Ina dhiaidh sin, tharla go raibh achrann eile ann ina raibh ní ba mhó troid ucht-le-hucht agus inar baineadh úsáid as beaignití agus puint raidhfilí. Seans maith gur scaoil Óglaigh nó baill de chuid na bhFianna piléir piostail freisin<ref>[http://www.theirishstory.com/2014/07/26/today-in-irish-history-july-26th-1914-the-howth-gun-running/#at_pco=cfd-1.0&at_ab=-&at_pos=0&at_tot=5&at_si=53d916a6fe1c5499 "The Howth Gun Running"], ''The Irish Story''</ref>  Sa ruaille buaille sin go léir, d’éirigh le Tomás Mac Donnchadha agus Bulmer Hobson orduithe a thabhairt do chuid d’Óglaigh Fhianna Éireann na gunnaí a athsheachadán as láthair agus iad a chur i bhfolach i dtailte sa cheantar arbh leis na Bráithre Críostaí iad. Ina iomláine, ghabh na póilíní 19 raidhfil, ach bhí orthu iad siúd a thabhairt ar ais nuair a cinneadh sa chúirt gur gabhadh iad go mídhleathach. Fágadh cuid de na gunnaí i dteach [[Énrí Ó Beóláin|Énrí Ó Beoláin]] (Harry Boland i mBéarla), 15 Corrán Marino, Cluain Tarbh, chomh maith.[...] == Siúlán Bhaitsiléir == [[Íomhá:Bachelors_Walk_-_panoramio.jpg|mion|Siúlán Bhaitsiléir]] Faoin bpointe sin, bhí slua mór tar éis bailiú agus thosaigh lucht an tslua ag déanamh trasnáil ar na saighdiúirí agus á bhfonóid nuair a chonaic siad iad ag teacht agus cuma chrosta ar a n-aghaidh. <ref name="Oxford">Connolly, J.S.; ''Oxford Companion to Irish History'', page 263-4. Oxford University Press, 2007. {{ISBN|978-0-19-923483-7}}</ref> Agus iad ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí, tháinig cuid de na saighdiúirí trí Shiúlán Bhaitsiléir, áit inar tháinig siad in aghaidh slua naimhdeach cé nach raibh airm ag lucht an tslua. Bhí an slua ag déanamh ceap magaidh de na saighdiúirí faoin tslí ar dteip orthu ina n-iarracht na hairm a urghabháil. Thosaigh an slua ag caitheamh cloch srl agus gortaíodh cuid de na saighdiúirí Briotanacha. Bhí oifigeach ann, Major Alfred Haig, a thug sé ordú do na Borderers aghaidh a thabhairt ar an slua.<ref>''A Dictionary of Irish History'', D J Hickey & J E Doherty, Gill and Macmillan, Dublin, 1980, p. 21, {{ISBN|0-7171-1567-4}}</ref> Timpeall 7pm, scaoil gasra de na Scottish Borderers faoi shlua a bhí ag fonóid orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.decadeofcentenaries.com/wp-content/uploads/2014/03/Military-panels_V8_IG.pdf|teideal=Decade of centenaries|údar=COBAC (UCD)|dáta=2016|dátarochtana=2020|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726191538/https://www.decadeofcentenaries.com/wp-content/uploads/2014/03/Military-panels_V8_IG.pdf}}</ref> Maraíodh triúr ar an toirt – Mrs Duffy, James Brennan agus Patrick Quinn – agus gortaíodh ocht nduine is tríocha. Fuair fear amháin bás níos déanaí ó chréachtaí a fuair sé ó bheaignit.<ref>Robert Kee, ''The Green Flag'', Vol 2, ''The Bold Fenian Men.'' pp. 214–215</ref> Bhí uafás agus alltacht ar an bpobal ar fud na hÉireann mar gheall ar an eachtra sin agus na daoine a maraíodh nó a gortaíodh ann.<ref>''Irish Independent,'' 29 July 1914</ref> I gcoimisiún fiosrúchán a thionóladh ina dhiaidh, cáineadh an cinneadh a rinneadh go ngairfí an t-arm amach.   * '''Féach freisin: [[Sléacht Shiúlán Bhaitsiléir]]''' == Comparáid a dhéanamh leis an tabhairt i dtír gunnaí i Latharna == Ainneoin go maítear go raibh claonpháirteachas i gceist idir Óglaigh Uladh agus na húdaráis maidir leis an [[tabhairt i dtír gunnaí i Latharna]], i gcodarsnacht le hÓglaigh na hÉireann, a rinne na póilíní agus an arm iarracht iad bac a chur orthu, is mó a léirítear na straitéisí a d’iompair an dá thaobh sa chodarsnacht sin ná aon rud eile..<ref name="HomeRule" />  Chomh fada is gur réitigh Óglaigh Uladh an tabhairt i dtír seo acusan mar ghníomhaíocht rúnda chun a baill a armáil, bhí sé faoi rún ag Bulmer Hobson, ball d’Óglaigh na hÉireann, buachan bolscaireachta a bhaint amach as an gceann seo acusan.<ref name="HomeRule" />  Thug Óglaigh na hÉireann a gcuid arm i dtír le solas an lae, ar “rabharta poiblíochta”, chomh gar leis an bpríomhchathair, Baile Átha Cliath, is ab fhéidir leo. Mar chodarsnacht, roinn Óglaigh Uladh a gcuid arm i dtrí roinnt, bhain siad tairbhe as soitheach díthreoraí chun na húdaráis a chur ar strae, agus thug siad na hairm i dtír faoi choim na hoíche..<ref name="HomeRule">Jackson, Alvin; ''Home Rule – An Irish History 1800–2000,''| page 136. {{ISBN|1-84212-724-1}}</ref>  Bhí difríocht suntasach idir na hairm a fuair an dá dhream. Den chuid is mó ba iad gunnaí den chéad ghlúin eile a bhí ag na haontachtaigh: leithéidí an Gewehr 88 agus an M1870 Vetterli-Vitalis. Tá cartúslann ag na gunnaí siúd ionas go bhfuil siad in ann scaoileadh ar ardluas, agus urchar púdair gan toit ionas gur féidir iad a luchtú níos sciobtha. Agus teorann ar an maoin a bhí ag Óglaigh na hÉireann, níor cheannaigh siad ach 1500 Mauser M1871, gunnaí den 19ú haois, a d’úsáid púdar gunna (púdar dubh) a salaíonn an gunna i ndiaidh scaoilte cúpla urchar, agus a raibh gá iad a luchtú de láimh, gach uile ceann ina aonar. Rinne [[Pádraig Mac Piarais]] gearán i litir chuig  Seosamh McGarrity gurbh de “chineál seanchaite” iad na raidhfilí.<ref>Inglis 1973, p.277</ref> Cuireann an fhianaise sin leis an gconclúid gurbh ar mhaithe na bolscaireachta a ceannaíodh na gunnaí i mBinn Éadar agus, cé go raibh siad in ann té a mharú, nach raibh siad inchurtha le gunnaí Latharna ar chor ar bith. Is léir go raibh Childers ar an eolas faoi na difríochtaí siúd, i bhfianaise an taithí a bhí aige i n[[Dara Cogadh na mBórach]].<ref>C Townshend, "The Easter Rising 1916: The Irish Rebellion" (London 2005)</ref> == Comóradh == Bhí déistin ar a lán daoine in Éirinn agus i dtíortha eile de bharr mharú na saoránach nach raibh airm acu ar Shiúlán Bhaitsiléir. Tharla go raibh “Remember Bachelors Walk” (nó “Ná dearmaid riamh Siúlán Bhaitsiléir”) ina rosc catha agus cuireadh borradh mór faoi línte Óglaigh na hÉireann dá bharr. In 1961, d’eagraigh rialtas na hÉireann athachtú de thabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair agus bhí cuid de na hÓglaigh a bhí i láthair in 1914 agus a bhí fós beo páirteach san athachtú seo, agus cheannaigh siad an Asgard óna úinéir chun na críche sin. Úsáideadh cuid de na raidhfilí Mauser ag an ócáid. Thug [[Uachtarán na hÉireann|an tUachtarán]], [[Éamon de Valera]], aitheasc agus nochtadh plaic ar an bpiara chun an eachtra a chomóradh. == '''Féach freisin''' == * [[Sléacht Shiúlán Bhaitsiléir]] * [[Conor O’Brien, ailtire agus mairnéalach]] == Leabharliosta == * {{cite book|last=Boyle|first=Andrew|date=1977|title=The Riddle of Erskine Childers|url=https://archive.org/details/riddleoferskinec00boyl|location=London|publisher=|page=|isbn=}} * {{cite book|last=Breslin|first=Vincent|date=July 2014|title=Gun-Running: The Story of the Howth and Kilcoole Gun-Running 1914|url=|location=|publisher=|page=|isbn=978-0992987800}} * {{cite book|last=Coffey|first=D|date=1914|title=O'Neill & Ormond: A Chapter in Irish History|url=https://archive.org/details/oneillormondchap00coffuoft|location=Dublin & London: & Co.|publisher=Maunsel|page=|isbn=}} * {{cite book|last=Coleman|first=Marie|date=2003|title=County Longford and the Irish Revolution 1910–1923|url=|location=Dublin|publisher=|page=|isbn=}} * {{cite book|editor-last=Martin|editor-first=Francis Xavier|others=Foreword by Éamon de Valera|date=1964|title=The Howth gun-running and the Kilcoole gun-running, 1914|url=|location=Dublin|publisher=Browne and Nolan|page=|isbn=}} * {{cite book|last=Inglis|first=B|title=Roger Casement|url=https://archive.org/details/rogercasement0000bria|publisher=Coronet|year=1973|isbn=0-340-18292-X}} * {{cite book|last=McCormack|first=W.J.|date=2012|title=Dublin 1916: The French Connection|url=https://archive.org/details/dublin1916french0000mcco|location=Dublin|publisher=|page=|isbn=}} * {{cite journal|last=McGurk|first=John|year=1996|title=The Riddle of Erskine Childers|journal=Contemporary Review}} * {{cite book|first=M|last=McNally|title=Easter Rising 1916: Birth of the Irish Republic|publisher=Osprey|year=2007}} * {{cite book|author=Royal Commission on the circumstances connected with the landing of arms at Howth on 2|date=1914|title=Report|url=http://www.dippam.ac.uk/eppi/documents/22101|location=London|publisher=HMSO|series=[[Command paper]]s|volume=Cd. 7631.}} * {{cite book|author=Royal Commission on the circumstances connected with the landing of arms at Howth on 2|date=1914|title=Minutes of evidence; with Appendices and Index|url=http://www.dippam.ac.uk/eppi/documents/22102|location=London|publisher=HMSO|series=Command papers|volume=Cd. 7649.}} == Tagairtí == {{Reflist|40em}} [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Binn_Éadair]] [[Catagóir:1914 in Éirinn]] [[Catagóir:Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]] nldnxqs862nd8qnyb1y1foiuoemjslg 10 84621 1322504 1250325 2026-08-02T18:35:50Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322504 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Teachtaí Dála an 24ú Dáil |state = |title = [[An 23ú Dáil|Teachtaí Dála an 24ú Dáil]] |bodyclass = hlist |above = Mar [[An 24ú Dáil|a toghadh chun na Dála sa bhliain 1982]], le hathruithe<br/>[[Ceann Comhairle]]: [[Thomas J. Fitzpatrick (An Cabhán)|Tom Fitzpatrick]] |group1 = [[Fianna Fáil]] (71) |list1 = [[Michael Ahern|Ahern]]{{·}} [[Liam Aighleart|Aighleart]]{{·}} [[David Andrews|D Andrews]]{{·}} [[Niall Andrews|N Andrews]]{{·}} [[Michael Barrett|M Barrett]]{{·}} [[Sylvester Barrett|S Barrett]]{{·}} [[Gerard Brady|G Brady]]{{·}} [[Vincent Brady|V Brady]]{{·}} [[Matt Brennan|Brennan]]{{·}} [[Paudge Brennan|P Brennan]]{{·}} [[Ben Briscoe|Briscoe]]{{·}} [[John Browne (Fianna Fáil)|Browne]]{{·}} [[Ray Burke|Burke]]{{·}} [[Hugh Byrne (Fianna Fáil)|Byrne]]{{·}} [[Sean Byrne|S Byrne]]{{·}} [[Seán Calleary|Calleary]]{{·}} [[Gerry Collins|Collins]]{{·}} [[Hugh Conaghan|Conaghan]]{{·}} [[Ger Connolly|Connolly]]{{·}} [[Cathal Coughlan|Coughlan]]{{·}} [[Brendan Daly|Daly]]{{·}} [[Seán Doherty (Ros Comáin)|Doherty]]{{·}} [[Frank Fahey|F Fahey]]{{·}} [[Jackie Fahey|J Fahey]]{{·}} [[Pádraig Faulkner|Faulkner]]{{·}} [[Gene Fitzgerald|G Fitzgerald]]{{·}} [[Liam Fitzgerald|L Fitzgerald]]{{·}} [[Jim Fitzsimons|Fitzsimons]]{{·}} [[Pádraig Flynn|Flynn]]{{·}} [[Denis Foley|Foley]]{{·}} [[Denis Gallagher|D Gallagher]]{{·}} [[Pat the Cope Gallagher|P Gallagher]]{{·}} [[Máire Geoghegan-Quinn|Geoghegan-Quinn]]{{·}} [[Colm Hilliard|Hilliard]]{{·}} [[Liam Hyland|Hyland]]{{·}} [[Séamus Kirk|Kirk]]{{·}} [[Michael P. Kitt|Kitt]]{{·}} [[Eileen Lemass|Lemass]]{{·}} [[Jimmy Leonard|J Leonard]]{{·}} [[Tom Leonard|T Leonard]]{{·}} [[Terry Leyden|Leyden]]{{·}} [[Denis Lyons|Lyons]]{{·}} [[Réamann Mac Searraigh|Mac Searraigh]]{{·}} [[Ailbhe Mac Raghnaill|Mac Raghnaill]]{{·}} [[Cathal Mac Riabhaigh|Mac Riabhaigh]]{{·}} [[Seán P. Mac Uilliam|Mac Uilliam]]{{·}} [[Seán McCarthy (Tiobraid Árann)|Seán McCarthy]]{{·}} [[Tom McEllistrim (1926–2000)|McEllistrim]]{{·}} [[P. J. Morley|Morley]]{{·}} [[Donal Moynihan|Moynihan]]{{·}} [[Michael J. Noonan (Fianna Fáil)|Noonan]]{{·}} [[Séamus Ó Braonáin|Ó Braonáin]]{{·}} [[Brian Ó Comhain|Ó Comhain]]{{·}} [[Willie O'Dea|O'Dea]]{{·}} [[Parthalán Ó hEachthairn|Ó hEachthairn]]{{·}} [[Cathal Ó hEochaidh|Ó hEochaidh]]{{·}} [[Rory O'Hanlon|O'Hanlon]]{{·}} [[Ned O'Keeffe|O'Keeffe]]{{·}} [[Michael O'Kennedy|O'Kennedy]]{{·}} [[John O'Leary (Ciarraí)|O'Leary]]{{·}} [[Brian Pádraig Ó Luineacháin|Ó Luineacháin]]{{·}} [[M. J. Ó Nualláin|Ó Nualláin]]{{·}} [[Donal Ormonde|Ormonde]]{{·}} [[Paddy Power|Power]]{{·}} [[Noel Treacy|Treacy]]{{·}} [[Jim Tunney|Tunney]]{{·}} [[Máire Uí Ruairc|Uí Ruairc]]{{·}} [[Dan Wallace|Wallace]]{{·}} [[Joe Walsh|Walsh]]{{·}} [[Seán Walsh|S Walsh]]{{·}} [[Michael Woods|Woods]] |group2 = [[Fine Gael]] (69) |list2 = [[Monica Barnes|Barnes]]{{·}} [[Seán Barrett (polaiteoir i nDún Laoghaire)|Barrett]]{{·}} [[Myra Barry|M Barry]]{{·}} [[Michael Begley|Begley]]{{·}} [[George Birmingham|Birmingham]]{{·}} [[John Boland|Boland]]{{·}} [[Richard Bruton|Bruton]]{{·}} [[Liam Burke|L Burke]]{{·}} [[Donal Carey|Carey]]{{·}} [[Edward Collins|Collins]]{{·}} [[John Conlan (Muineachán)|Conlan]]{{·}} [[Paul Connaughton Mór|Connaughton]]{{·}} [[Fintan Coogan Óg|Coogan Óg]]{{·}} [[Patrick Cooney|Cooney]]{{·}} [[Liam T. Cosgrave|L Cosgrave]]{{·}} [[Michael Joe Cosgrave|Cosgrave]]{{·}} [[Hugh Coveney|Coveney]]{{·}} [[Donal Creed|Creed]]{{·}} [[Kieran Crotty|Crotty]]{{·}} [[Frank Crowley|Crowley]]{{·}} [[Michael D'Arcy|D'Arcy]]{{·}} [[Peadar de Barra|de Barra]]{{·}} [[Seán de Briotún|de Briotún]]{{·}} [[Ailéin de Diúc|de Diúc]]{{·}} [[Gabriel de Mhistéal|de Mhistéal]]{{·}} [[Austin Deasy|Deasy]]{{·}} [[John Donnellan|Donnellan]]{{·}} [[Dick Dowling|Dowling]]{{·}} [[Avril Doyle|A Doyle]]{{·}} [[Joe Doyle|J Doyle]]{{·}} [[Bernard Durkan|Durkan]]{{·}} [[Tom Enright|Enright]]{{·}} [[Gerry L'Estrange|L'Estrange]]{{·}} [[John V. Farrelly|Farrelly]]{{·}} [[Nuala Fennell|Fennell]]{{·}} [[Mary Flaherty|Flaherty]]{{·}} [[Oliver J. Flanagan|Flanagan]]{{·}} [[Alice Glenn|Glenn]]{{·}} [[Brendan Griffin (Tiobraid Árann)|Griffin]]{{·}} [[Paddy Harte|Harte]]{{·}} [[Patrick Hegarty|Hegarty]]{{·}} [[Gemma Hussey|Hussey]]{{·}} [[John M. Kelly|Kelly]]{{·}} [[Donnchadh Mac Fhionnlaoich|Mac Fhionnlaoich]]{{·}} [[Gearóid Mac Gearailt|Mac Gearailt]]{{·}} [[Maurice Manning|Manning]]{{·}} [[Joe McCartin|McCartin]]{{·}} [[Brendan McGahon|McGahon]]{{·}} [[Jim Mitchell|Mitchell]]{{·}} [[David Molony|Molony]]{{·}} [[Liam Naughten|Naughten]]{{·}} [[Ted Nealon|Nealon]]{{·}} [[Bernard Ó hAilín|Ó hAilín]]{{·}} [[Fergus O'Brien|O'Brien]]{{·}} [[William O'Brien (Fine Gael)|W O'Brien]]{{·}} [[Éanna Ó Coinnigh|Ó Coinnigh]]{{·}} [[Tom O'Donnell|T O'Donnell]]{{·}} [[Jim O'Keeffe|O'Keeffe]]{{·}} [[Michael O'Leary (Aire)|O'Leary]]{{·}} [[Micheál Ó Nuanáin|Ó Nuanáin]]{{·}} [[Paddy O'Toole|O'Toole]]{{·}} [[Nora Owen|Owen]]{{·}} [[Alan Shatter|Shatter]]{{·}} [[P. J. Sheehan|Sheehan]]{{·}} [[Liam Skelly|Skelly]]{{·}} [[Madeleine Taylor-Quinn|Taylor-Quinn]]{{·}} [[Godfrey Timmins|Timmins]]{{·}} [[Ivan Yates|Yates]] |group3 = [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] (16) |list3 = [[Michael Bell|Bell]]{{·}} [[Joseph Bermingham|Bermingham]]{{·}} [[Frank Cluskey|Cluskey]]{{·}} [[Proinnsias de Priondargást|de Priondargást]] {{·}} [[Barry Desmond|B Desmond]]{{·}} [[Eileen Desmond|E Desmond]]{{·}} [[Liam Kavanagh|Kavanagh]]{{·}} [[Risteard Mac An Earraigh|Mac An Earraigh]]{{·}} [[Frank McLoughlin|McLoughlin]]{{·}} [[Michael Moynihan (Ciarraí)|Moynihan]]{{·}} [[Ruairí Ó Cuinn|Ó Cuinn]]{{·}} [[Toddy O'Sullivan|O'Sullivan]]{{·}} [[Séamus Pattison|Pattison]]{{·}} [[John Ryan|Ryan]]{{·}} [[Mervyn Taylor|Taylor]]{{·}} [[Seán Treacy|Treacy]] |group5 = [[An Páirtí Daonlathach (Éire)|An Páirtí Daonlathach]] (5) |list5 = [[Michael Keating|Keating]]{{·}} [[Bobby Molloy|Molloy]]{{·}} [[Máire Ní Áirne|Ní Áirne]]{{·}} [[Deasún Ó Máille|Ó Máille]]{{·}} [[Pearse Wyse|Wyse]] |group6 = [[Páirtí na nOibrithe]] (2) |list6 = [[Proinsias de Rossa|de Rossa]] {{·}} [[Tomás Mac Giolla|Mac Giolla]] |group7 = [[Fianna Fáil Neamhspleách]] (1) |list7 = [[Neil Blaney|Blaney]] |group8 = Neamhspleáigh (1) |list8 = [[Tony Gregory|Gregory]] |below = }}<noinclude> [[Catagóir:Dáil Éireann|{{PAGENAME}}]] [[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> jsamm80i0ekknsszd8cq4yvwd396x0g 2 90902 1322403 1321647 2026-08-02T12:10:53Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1322403 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} * ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] * ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 89aj24047bmcawiqkw2y8ij7mdcx1tf 1322404 1322403 2026-08-02T12:26:28Z Marcas.oduinn 33120 /* Eochu Buadach */ 1322404 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} * ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] * ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] == Eochu Buadach == '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach'''), son of [[Dui Ladrach]], was, according to some redactions or versions of [[Lebor Gabála Érenn]] (LGÉ), a [[Ard-Ríthe na hÉireann|High King of Ireland]]. However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Storyline variation '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> :''Thereafter the princedom of Ulaid was sundered from Temair, and Eochu Buadach s. Dui took the kingship of Ireland—the father of Ugoine Mór, who was foster-son to [[Cimbáeth|Cimbaeth]] s. Finntan.'' '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ardríthe na hÉireann]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ dqnywuc875irb1kaw51l7kh26fl1pag 1322406 1322404 2026-08-02T12:50:49Z Marcas.oduinn 33120 1322406 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} * ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] * ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] == Eochu Buadach == '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach'''), son of [[Dui Ladrach]], was, according to some redactions or versions of [[Lebor Gabála Érenn]] (LGÉ), a [[Ard-Ríthe na hÉireann|High King of Ireland]]. However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Storyline variation '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> :''Thereafter the princedom of Ulaid was sundered from Temair, and Eochu Buadach s. Dui took the kingship of Ireland—the father of Ugoine Mór, who was foster-son to [[Cimbáeth|Cimbaeth]] s. Finntan.'' '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. The festival persisted widely until the 20th century, with the event called ''Garland Sunday'', ''Bilberry Sunday'', ''Mountain Sunday'', and ''[[Crom Dubh]] Sunday''. The tradition of climbing hills and mountains at Lughnasadh has survived in some areas and is recast as a Christian pilgrimage. The best known is the [[Reek Sunday]] pilgrimage to the north top of [[Croagh Patrick]] on the last Sunday in July. Several fairs are also believed to be survivors of Lughnasadh, such as the [[Puck Fair]]. Since the late 20th century, [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]] have observed Lughnasadh, or something based on it, as a religious holiday. In some places, festival elements have been revived as a cultural event.{{TOC limit|3}} ==Name In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. In [[Irish language|Modern Irish]], the spelling is {{lang|ga|Lúnasa}} {{IPAc-ga|ˈ|ll|uː|n|@|s|@}}, which is also the name for August. The [[genitive case]] is also {{lang|ga|Lúnasa}} as in {{lang|ga|Mí Lúnasa}} (Month of August)<ref name="Foclóir_Dineen">{{Cite book |last=Dineen |first=Patrick S. |title=Foclóir Gaeďilge agus Béarla an Irish–English Dictionary |publisher=The Educational Company of Ireland, Ltd |year=1927 |location=Dublin and Cork, Ireland}}</ref> and {{lang|ga|Lá Lúnasa}} (Day of Lúnasa).<ref name="the_pocket_oxford_irish_dictionary_bearla_gaeilge_gaeilge_be">{{Cite book |last1=Grundy |first1=Valerie |title=The Oxford pocket Irish dictionary: Béarla–Gaeilge, Gaeilge–Béarla / English–Irish, Irish–English |last2=Cróinín, Breandán |first2=Ó |last3=O Croinin |first3=Breandan |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2000 |isbn=0-19-860254-5 |pages=479}}</ref><ref name="focloir_poca_english_irish_irish_english_dictionary_gaeilge_">{{Cite book |last=O'Donaill |first=Niall |title=Focloir Poca English – Irish / Irish – English Dictionary – Gaeilge / Bearla |publisher=French European Publications |year=1992 |isbn=0-8288-1708-1 |pages=809, 811|edition=Irish }}</ref> In [[Scottish Gaelic|Modern Scottish Gaelic]] ({{lang|gd|Gàidhlig}}), the festival and the month are both called {{lang|gd|Lùnastal}} {{IPA|gd|ˈl̪ˠuːnəs̪t̪əl̪ˠ|}}.<ref name="etymological_dictionary_of_scottish_gaelic">{{Cite book |last=Macbain |first=Alexander |title=Etymological dictionary of Scottish-Gaelic |publisher=Hippocrene Books |year=1998 |isbn=0-7818-0632-1 |location=[[New York City]] |page=236}}</ref> In [[Manx Gaelic|Manx]] ({{lang|gv|Gaelg}}), the festival and the month are both called {{lang|gv|Luanistyn}} {{IPA|gv|ˈluanɪstθən|}}. The day itself may be called either {{lang|gv|Laa Luanistyn}} or {{lang|gv|Laa Luanys}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.gaelg.iofm.net/DICTIONARY/engman.pdf |title=English/Manx Dictionary |last=Kelly |first=Phil |publisher=mannin.info |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604150115/http://www.gaelg.iofm.net/DICTIONARY/engman.pdf |archive-date=4 June 2012 |access-date=3 April 2012 }}</ref> In [[Welsh language|Welsh]] ({{lang|cy|Cymraeg}}), the day is known as {{lang|cy|[[Calan Awst]]}}, originally a [[Latin]] term,<ref name="a_dictionary_of_celtic_mythology">{{Cite book |last=MacKillop |first=James |title=Dictionary of Celtic mythology |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=0-19-280120-1 |page=72}}</ref> meaning the ''Calends of August''.<ref name="Foclóir_Dineen" /> In [[Breton language|Breton]] ({{lang|br|brezhoneg}}), the day was known as {{lang|br|Gouel Eost}},<ref>{{Cite book |last=Loth |first=Joseph |title=Annales de Bretagne |year=1898 |page=260}}</ref> the ''Feast of August''. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name="monaghan297" /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[Naas]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name="Hicks Elder"/><ref>{{Cite book |last=Coffey |first=George |url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas |title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times |date=1912 |publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited |pages=26 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Leviton |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 |title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy |date=2006-11-16 |publisher=iUniverse |isbn=978-0-595-86056-2 |pages=275 |language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Anna |url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 |title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest |last2=Mason |first2=Paul |date=2001 |publisher=Llewellyn Worldwide |isbn=978-0-7387-0094-6 |pages=79 |language=en}}</ref> Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind.<ref name="macneill416">MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. p.416</ref><ref>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. pp.236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name="macneill416" /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name="macneill416" /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun.<ref>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. p.11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Saint Patrick]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with [[the Dagda]] and [[Donn]].<ref name="macneill416" /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time.<ref>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p.238</ref> ==Historic customs In the Middle Ages, the {{lang|ga|[[Tailteann Games (ancient)|Óenach Tailten]]}} or {{lang|ga|Áenach Tailten}} (modern spelling: {{lang|ga|Aonach Tailteann}}) was held each Lughnasadh at [[Telltown|Tailtin]] in what is now [[County Meath]]. According to medieval literature, kings attended this ''[[óenach]]'' and a truce was declared for its duration. It was similar to the [[Ancient Olympic Games]] and included ritual athletic and sporting contests, [[horse racing]], music and storytelling, trading, proclaiming laws and settling legal disputes, drawing-up contracts, and [[matchmaking]].<ref name="monaghan297" /><ref name="kelly459">Kelly, Fergus. ''Early Irish Farming''. [[Dublin Institute for Advanced Studies]], 1997. p.459</ref><ref>Patterson, Nerys. ''Cattle-lords and Clansmen: The Social Structure of Early Ireland''. University of Notre Dame Press, 1994. p.145</ref> At Tailtin, young couples entered into [[Handfasting|trial marriages]] by joining hands through a hole in a wooden door.<ref>Monaghan, p.444</ref> The trial marriage lasted a year and a day, at which time it could be made permanent or broken without consequences.<ref name="monaghan297" /><ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=F. Marian |title=The Silver Bough |publisher=William MacLellan |year=1959 |isbn=0-85335-162-7 |volume=2 |location=[[Glasgow]] |pages=94–101}}</ref><ref name="Danaher">{{Cite book |last=Danaher |first=Kevin |url=https://archive.org/details/yearinireland00kevi/page/167 |title=The Year in Ireland: Irish Calendar Customs |publisher=Mercier |year=1972 |isbn=1-85635-093-2 |location=Dublin |pages=[https://archive.org/details/yearinireland00kevi/page/167 167–186]}}</ref><ref name="Chadwick">{{Cite book |last=Chadwick |first=Nora |title=The Celts |publisher=Penguin |year=1970 |isbn=0-14-021211-6 |page=181}}</ref><ref>{{Cite book |last1=O'Donovan |first1=J |title=Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |last2=O'Curry |first2=E |last3=Hancock |first3=W. N. |last4=O'Mahony |first4=T |publisher=W.S. Hein |year=2000 |isbn=1-57588-572-7 |editor-last=Richey |editor-first=A. G. |editor-link=Alexander George Richey |location=[[Buffalo, New York]] |editor-last2=Hennessy |editor-first2=W. M. |editor-link2=William Maunsell Hennessy |editor-last3=Atkinson |editor-first3=R.}} (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865–1901. Alternatively known as {{lang|la|Hiberniae leges et institutiones antiquae}}.)</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.llewellyn.com/journal/article/2514 |title=Llewellyn Worldwide – Articles: Traditional Lughnasadh with a Modern Twist |website=www.llewellyn.com |date=22 June 2015 |access-date=1 August 2017 |archive-date=1 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801155358/http://www.llewellyn.com/journal/article/2514 |url-status=live }}</ref> After the 9th century the {{lang|ga|Óenach Tailten}} was celebrated irregularly and it gradually died out.<ref>{{Cite book |last=Koch |first=John T. |title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia |year=2006 |pages=1201–02}}</ref> It was revived for a period in the 20th century as the [[Tailteann Games (Irish Free State)|Tailteann Games]].<ref name="McNeill" /><ref name="MacKillop">{{Cite book |last=MacKillop |first=James |title=A Dictionary of Celtic Mythology |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=0-19-280120-1 |pages=309–10, 395–6, 76, 20}}</ref> Another Lughnasadh gathering, the {{lang|ga|Óenach Carmain}}, was held in what is now [[County Kildare]]. [[Carman]] is also believed to have been a goddess, perhaps one with a similar tale as Tailtiu.<ref name="MacKillop" /> The {{lang|ga|Óenach Carmain}} included a food market, a livestock market, and a market for foreign traders.<ref name="kelly459" /> A 15th-century version of the Irish legend ''[[Tochmarc Emire]]'' ("the Wooing of Emer") is one of the earliest documents to record these festivities.<ref>{{Cite news |last=Blumberg |first=Antonia |url=http://www.huffingtonpost.com/entry/8-facts-to-know-about-lughnasadh-pagan-harvest-festival_us_579a832ee4b08a8e8b5d6134 |title=8 Facts To Know About Lughnasadh, Pagan Harvest Festival |date=29 July 2016 |work=Huffington Post |access-date=1 August 2017 |language=en-US |archive-date=1 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801150336/http://www.huffingtonpost.com/entry/8-facts-to-know-about-lughnasadh-pagan-harvest-festival_us_579a832ee4b08a8e8b5d6134 |url-status=live }}</ref> From the 18th century to the mid 20th century, many Lughnasadh customs and folklore were recorded. In 1962 ''The Festival of Lughnasa'', a study of Lughnasadh by [[folkloristics|folklorist]] [[Máire MacNeill]], was published.<ref>{{Cite web |url=http://www.fourcourtspress.ie/books/new-year-folder-3/the-festival-of-lughnasa/ |title=Four Courts Press {{!}} The Festival of Lughnasa |website=www.fourcourtspress.ie |language=en-GB |access-date=1 August 2017 |archive-date=1 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801160754/http://www.fourcourtspress.ie/books/new-year-folder-3/the-festival-of-lughnasa/ |url-status=live }}</ref> MacNeill studied surviving Lughnasadh customs and folklore as well as the earlier accounts and medieval writings about the festival. She concluded that the evidence testified to the existence of an ancient festival around 1 August that involved the following: <blockquote>A solemn [[First Fruits|cutting of the first of the corn]] of which an offering would be made to the deity by bringing it up to a high place and burying it; a meal of the new food and of [[bilberry|bilberries]] of which everyone must partake; a sacrifice of a sacred bull, a feast of its flesh, with some ceremony involving its hide, and its replacement by a young bull; a ritual dance-play perhaps telling of a struggle for a goddess and a ritual fight; an installation of a [carved stone] head on top of the hill and a triumphing over it by an actor impersonating Lugh; another play representing the confinement by Lugh of the monster blight or famine; a three-day celebration presided over by the brilliant young god [Lugh] or his human representative. Finally, a ceremony indicating that the interregnum was over, and the chief god in his right place again.<ref name="macneill426">MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa: A Study of the Survival of the Celtic Festival of the Beginning of Harvest''. Oxford University Press, 1962. p.426</ref></blockquote> [[File:Croagh Patrick - geograph.org.uk - 1773515.jpg|thumb|Pilgrims climbing [[Croagh Patrick]] on [[Reek Sunday]]. It is believed that climbing hills and mountains has formed a major part of the festival since ancient times, and the Reek Sunday pilgrimage is likely a continuation of this tradition.]] Many of the customs described by medieval writers survived into the modern era, though they were either Christianized or shorn of any pagan religious meaning. Lughnasadh occurred during a poor time of the year for the farming community when the old crops were done and the new ones not yet ready for harvest.<ref>{{Cite web|title=Gráinseach Ailt an Chaistín (St. Johnston) {{!}} The Schools' Collection|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4493739/4415638/4529000|access-date=13 February 2022|website=dúchas.ie|language=en|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213030425/https://www.duchas.ie/en/cbes/4493739/4415638/4529000|url-status=live}}</ref> Many of Ireland's prominent mountains and hills were climbed at Lughnasadh. Some of the treks were re-cast as Christian pilgrimage. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ czer6m0k1er16jqnqk34wdwy1zsopiy 1322407 1322406 2026-08-02T12:54:17Z Marcas.oduinn 33120 /* Lughnasadh */ 1322407 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} * ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] * ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] == Eochu Buadach == '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach'''), son of [[Dui Ladrach]], was, according to some redactions or versions of [[Lebor Gabála Érenn]] (LGÉ), a [[Ard-Ríthe na hÉireann|High King of Ireland]]. However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Storyline variation '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> :''Thereafter the princedom of Ulaid was sundered from Temair, and Eochu Buadach s. Dui took the kingship of Ireland—the father of Ugoine Mór, who was foster-son to [[Cimbáeth|Cimbaeth]] s. Finntan.'' '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ ptqbfdfvrp3d5h4pi49ykykqx2g5qbv 1322408 1322407 2026-08-02T12:56:48Z Marcas.oduinn 33120 /* Lughnasadh */ 1322408 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} * ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] * ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] == Eochu Buadach == '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach'''), son of [[Dui Ladrach]], was, according to some redactions or versions of [[Lebor Gabála Érenn]] (LGÉ), a [[Ard-Ríthe na hÉireann|High King of Ireland]]. However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Storyline variation '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> :''Thereafter the princedom of Ulaid was sundered from Temair, and Eochu Buadach s. Dui took the kingship of Ireland—the father of Ugoine Mór, who was foster-son to [[Cimbáeth|Cimbaeth]] s. Finntan.'' '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name="monaghan297" /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[Naas]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name="Hicks Elder"/><ref>{{Cite book |last=Coffey |first=George |url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas |title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times |date=1912 |publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited |pages=26 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Leviton |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 |title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy |date=2006-11-16 |publisher=iUniverse |isbn=978-0-595-86056-2 |pages=275 |language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Anna |url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 |title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest |last2=Mason |first2=Paul |date=2001 |publisher=Llewellyn Worldwide |isbn=978-0-7387-0094-6 |pages=79 |language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind.<ref name="macneill416">MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. p.416</ref><ref>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. pp.236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name="macneill416" /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name="macneill416" /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun.<ref>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. p.11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Saint Patrick]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with [[the Dagda]] and [[Donn]].<ref name="macneill416" /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time.<ref>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p.238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 9hhranlcaq7muektep3plevsu31w5ij 1322512 1322408 2026-08-02T21:56:56Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1322512 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] # ''[[:en:St Patrick's Bridge|St Patrick's Bridge]]'' - [[Droichead Pádraig]] == Eochu Buadach == '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach'''), son of [[Dui Ladrach]], was, according to some redactions or versions of [[Lebor Gabála Érenn]] (LGÉ), a [[Ard-Ríthe na hÉireann|High King of Ireland]]. However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Storyline variation '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> :''Thereafter the princedom of Ulaid was sundered from Temair, and Eochu Buadach s. Dui took the kingship of Ireland—the father of Ugoine Mór, who was foster-son to [[Cimbáeth|Cimbaeth]] s. Finntan.'' '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name="monaghan297" /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[Naas]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name="Hicks Elder"/><ref>{{Cite book |last=Coffey |first=George |url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas |title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times |date=1912 |publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited |pages=26 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Leviton |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 |title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy |date=2006-11-16 |publisher=iUniverse |isbn=978-0-595-86056-2 |pages=275 |language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Anna |url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 |title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest |last2=Mason |first2=Paul |date=2001 |publisher=Llewellyn Worldwide |isbn=978-0-7387-0094-6 |pages=79 |language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind.<ref name="macneill416">MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. p.416</ref><ref>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. pp.236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name="macneill416" /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name="macneill416" /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun.<ref>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. p.11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Saint Patrick]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with [[the Dagda]] and [[Donn]].<ref name="macneill416" /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time.<ref>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p.238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 95f4wiruf0n6j2famwhw5ccq4axx72o 1322537 1322512 2026-08-03T10:22:30Z Marcas.oduinn 33120 /* Lughnasadh */ 1322537 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] # ''[[:en:St Patrick's Bridge|St Patrick's Bridge]]'' - [[Droichead Pádraig]] == Eochu Buadach == '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach'''), son of [[Dui Ladrach]], was, according to some redactions or versions of [[Lebor Gabála Érenn]] (LGÉ), a [[Ard-Ríthe na hÉireann|High King of Ireland]]. However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Storyline variation '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> :''Thereafter the princedom of Ulaid was sundered from Temair, and Eochu Buadach s. Dui took the kingship of Ireland—the father of Ugoine Mór, who was foster-son to [[Cimbáeth|Cimbaeth]] s. Finntan.'' '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Droichead Pádraig == <!-- --> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ gfl7opupb4132p9iyh86wp7zcui55ou 0 91925 1322485 1296150 2026-08-02T17:06:27Z Saighneánach 72809 Fix 1322485 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Coimisinéir an [[Garda Síochána|Gharda Síochána]] na ea '''Drew Harris''' ó Mheán Fómhair 2018 go mí Lúnasa 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.garda.ie/ga/fuinn/foireann-cheannasaiochta-sinsearach/|teideal=Eagraíocht|language=en|work=Garda|dátarochtana=2020-02-22}}</ref> Bhí Drew Harris ina chéad choimisinéir riamh ar na Gardaí a ceapadh gan seal a bheith caite aige sa bhfórsa.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Leas-Choimisinéir Justin Kelly ina Choimisinéir nua ar na Gardaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0729/1525930-leas-choimisineir-justin-kelly-ina-choimisineir-nua-ar-na-gardai/|date=2025-07-29|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Drew Harris 2024.jpeg|clé|mion|293x293px|Comhairle na Míre Gaile - 8 Samhain 2024 - Teach Farmleigh]] == Gairm == Bhí taithí ag Harris ar seirbhís [[Póilíní|phóilín]]<nowiki/>eachta a chur ar mhalairt treo. Chuaigh sé san [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] sa bhliain 1983 agus d’fhan sé sa tseirbhís nuair a bunaíodh an SPTÉ ina áit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-he-drew-harris-coimisineir-nua-an-gharda-siochana/|teideal=Cé hé Drew Harris, Coimisinéir nua an Gharda Síochána?|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-02-22}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-go-leor-gan-freagairt-i-dtaobh-drew-harris/|teideal=Ceisteanna go leor gan freagairt i dtaobh Drew Harris|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-02-22}}</ref> Bhí os cionn deich mbliana curtha isteach aige i gceannaireacht an SPTÉ mar Phríomhchonstábla Cúnta agus mar Leas-Phríomhchonstábla ó 2014 go dtí 2018. B’ábhar aighnis cúlra Harris sa phóilíneacht sna sé chontae le linn a ré mar choimisinéir. Cáineadh é as an mbaint a bhí aige le cásanna faireachais agus claonpháirteachais le linn na coimhlinte ó thuaidh agus sna blianta ina diaidh. === Coimisinéir === Ceapadh Harris in 2018 chun gairmiúlacht an fhórsa a fheabhsú agus chun dul i mbun an nuachóirithe. Rinneadh Harris dul chun cinn i bhfreagracht inmheánach na nGardaí a fheabhsú, lena n-áirítear bearta smacht agus ionchúisimh i ngeall ar chaimiléireacht. Ach sna 2020idí d'éirigh gnáth-Ghardaí amach i gcoinne Harris. Chuir tromlach ollmhór de Chumann Ionadaíochtana an Gharda Síocha a n-easpa muiníne in Harris in iúl ag a gcomhdháil in 2023. Cháin ionadaithe ghnáthbhaill na nGardaí Harris as múnla rannáin póilíneachta a úsáidtear sa Ríocht Aontaithe a chur i bhfeidhm, rud a dúradh a rinneadh beag is fiú den phóilíneacht phobail agus a chothaigh cultúr ceannaireachta maorlathach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/deireadh-le-re-drew-harris-mar-choimisineir-na-ngardai-agus-justin-o-ceallaigh-tagtha-i-gcomharbacht-air/|teideal=Deireadh le ré Drew Harris mar Choimisinéir na nGardaí agus Justin Ó Ceallaigh tagtha i gcomharbacht air – An Páipéar|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2025-08-01|language=ga-IE|dátarochtana=2025-08-04}}</ref> Tá sé le dul ar scor ar 1 Meán Fómhair 2025. Tháinig [[Justin Kelly]] i gcomharba ar Drew Harris.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Justin Kelly]] * [[Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Harris, Drew}} [[Catagóir:Coimisinéirí an Gharda Síochána]] [[Catagóir:Oifigigh Sheirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann]] e09d7z6apl6ci4mpcmdbcn9hi8ppwg3 0 92763 1322486 1296171 2026-08-02T17:07:15Z Saighneánach 72809 Formatting 1322486 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Fórsa [[Póilíní|póilíneachta]] paraimíleatach, agus cúltacaí [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]], ba ea na '''B-Speisialtaigh''' nó '''Constáblacht Speisalta Uladh''' ("'''Ulster Special Constabulary'''", nó de ghnáth, na "'''B-Specials'''"), curtha le chéile i mí [[Deireadh Fómhair|Dheireadh Fómhair]] 1920<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bloody Sunday and the Rule of Law in Northern Ireland|url=https://books.google.fr/books?id=zVDeCwAAQBAJ&pg=PA32&lpg=PA32&dq=%221933%22+%22b-specials%22&source=bl&ots=uEgK1zNAVa&sig=ACfU3U0TfbMYU0lxvEJqHWNrkoJQvi1c-g&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3pcWLzZLpAhXB8-AKHc-EATAQ6AEwAnoECC0QAQ#v=onepage&q=%221933%22%20%22b-specials%22&f=false|publisher=Springer|date=2000-03-01|language=en|author=neamhfhoirmeálta sna 1920idí, buan ó 1933 ar aghaidh - D. Walsh|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Northern Ireland Politics|url=https://books.google.fr/books?id=dXLXAwAAQBAJ&pg=PT116&lpg=PT116&dq=%221933%22+%22b-specials%22&source=bl&ots=kzP9OWGDBm&sig=ACfU3U1xvtk7eAL79j5PUYpqRVenHYPaPg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3pcWLzZLpAhXB8-AKHc-EATAQ6AEwA3oECC8QAQ#v=onepage&q=%221933%22%20%22b-specials%22&f=false|publisher=Routledge|date=2014-06-17|language=en|author=Arthur Aughey, Duncan Morrow}}</ref> agus díscaoilte san [[earrach]] 1970. == Stair == Bunaíodh na ‘B Specials’ ar dtús chun cúnamh a thabhairt don [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|RIC]], agus ansin don [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]], dul i ngleic le gníomhartha [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]] (IRA).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.museum.ie/NationalMuseumIreland/media/Country-Life/07_Preserving%20the%20Peace/PDFs%20Exhibition%20Panel/PTP-Panel-07-Royal-Ulster-Constabulary.pdf|teideal=Wayback Machine - CONSTÁBLACHT RÍOGA ULADH – SEIRBHÍS PHÓILÍNEACHTA THUAISCEART ÉIREANN|údar=museum.ie|dáta=2019-12-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2020-05-01|archivedate=2019-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210214917/https://www.museum.ie/NationalMuseumIreland/media/Country-Life/07_Preserving%20the%20Peace/PDFs%20Exhibition%20Panel/PTP-Panel-07-Royal-Ulster-Constabulary.pdf}}</ref> [[Íomhá:B-Specials Uniform.jpg|clé|mion|236x236px|éide chomhraic]] I ndiaidh gur síníodh an [[Conradh Angla-Éireannach]] i mí na Nollag 1921, d’aontaigh toscaireachtaí na Breataine agus na hÉireann araon ar an [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|RIC]] a dhíscor. I stát nua [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]], tháinig [[Constáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) isteach in áit an RIC. Eagras armtha a bhí ann. Ina dhiaidh sin, bhíodh "cúnamh" á fháil ag an bhfórsa seo ó Chonstáblacht Speisalta Uladh, eagras deonach. Ba [[Phrotastúnaigh]] iad formhór na mball den RUC ón uair a bunaíodh é, agus Protastúnaigh amháin iad na mball den B-Speisialtaigh, beagnach, rud a chuir as do Chaitlicigh i dTuaisceart Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anphoblacht.com/contents/25710|teideal=The B-Specials – Unionism’s stormtroopers {{!}} An Phoblacht|work=www.anphoblacht.com|dátarochtana=2020-05-01}}</ref> Is iomaí [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] a bhí barúlach nach raibh i gceist leis na Speisialtaigh ach fórsa leis na Caitlicigh agus na náisiúnaithe a throid, agus a bhí an Chonstáblacht féin ag iarraidh fíorphóilíneacht a dhéanamh. == Díscaoileadh == Spreag na hionsaithe a rinne "na B-Speisialtaigh” sna [[1960idí]] fuath seicteach. Le linn na scliúchas i Mí Lúnasa 1969, ní raibh na Constáblaí agus na Speisialtaigh in ann an t[[síocháin]] a choimeád, agus tháinig na [[Arm na Breataine|saighdiúirí dearga]] isteach ansin. San earrach 1970, díscaoileadh (nó atheagraíodh) na "na B-Speisialtaigh”, ceann de na príomh-mholtaí sa tuarascáil Hunt ar 10 D.F. 1969,<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/10/newsid_3146000/3146929.stm|teideal=1969: Ulster's B Specials to be disbanded|dáta=1969-10-10|language=en-GB|dátarochtana=2020-05-01}}</ref> agus tháinig [[Reisimint Cosanta Uladh]] in áit na ‘B Specials’. == Féach freisin == * [[Constáblacht Ríoga na hÉireann]] (RIC) * Fórsa Chúltaca Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, nó na [[Dúchrónaigh]] * [[Constáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) * [[Reisimint Chosanta Uladh]] (UDR) * [[Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann]] (PSNI) * Ainm.ie ː [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=3028 WRIGHT, Desmond Hedley] (1922–2008); Nuair a chuaigh sé isteach san [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] d’iarr siad sin air liostáil sna B-Speisialtaigh, rud a rinne sé... == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Póilíní]] ots3p67glz5nrrfwd4v2zf6zsfj874g 1322493 1322486 2026-08-02T17:49:12Z Saighneánach 72809 Typo 1322493 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Fórsa [[Póilíní|póilíneachta]] paraimíleatach, agus cúltacaí [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]], ba ea na '''B-Speisialtaigh''' nó '''Constáblacht Speisalta Uladh''' ("'''Ulster Special Constabulary'''", nó de ghnáth, na "'''B-Specials'''"), curtha le chéile i mí [[Deireadh Fómhair|Dheireadh Fómhair]] 1920<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bloody Sunday and the Rule of Law in Northern Ireland|url=https://books.google.fr/books?id=zVDeCwAAQBAJ&pg=PA32&lpg=PA32&dq=%221933%22+%22b-specials%22&source=bl&ots=uEgK1zNAVa&sig=ACfU3U0TfbMYU0lxvEJqHWNrkoJQvi1c-g&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3pcWLzZLpAhXB8-AKHc-EATAQ6AEwAnoECC0QAQ#v=onepage&q=%221933%22%20%22b-specials%22&f=false|publisher=Springer|date=2000-03-01|language=en|author=neamhfhoirmeálta sna 1920idí, buan ó 1933 ar aghaidh - D. Walsh|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Northern Ireland Politics|url=https://books.google.fr/books?id=dXLXAwAAQBAJ&pg=PT116&lpg=PT116&dq=%221933%22+%22b-specials%22&source=bl&ots=kzP9OWGDBm&sig=ACfU3U1xvtk7eAL79j5PUYpqRVenHYPaPg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3pcWLzZLpAhXB8-AKHc-EATAQ6AEwA3oECC8QAQ#v=onepage&q=%221933%22%20%22b-specials%22&f=false|publisher=Routledge|date=2014-06-17|language=en|author=Arthur Aughey, Duncan Morrow}}</ref> agus díscaoilte san [[earrach]] 1970. == Stair == Bunaíodh na ‘B Specials’ ar dtús chun cúnamh a thabhairt don [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|RIC]], agus ansin don [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]], dul i ngleic le gníomhartha [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]] (IRA).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.museum.ie/NationalMuseumIreland/media/Country-Life/07_Preserving%20the%20Peace/PDFs%20Exhibition%20Panel/PTP-Panel-07-Royal-Ulster-Constabulary.pdf|teideal=Wayback Machine - CONSTÁBLACHT RÍOGA ULADH – SEIRBHÍS PHÓILÍNEACHTA THUAISCEART ÉIREANN|údar=museum.ie|dáta=2019-12-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2020-05-01|archivedate=2019-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210214917/https://www.museum.ie/NationalMuseumIreland/media/Country-Life/07_Preserving%20the%20Peace/PDFs%20Exhibition%20Panel/PTP-Panel-07-Royal-Ulster-Constabulary.pdf}}</ref> [[Íomhá:B-Specials Uniform.jpg|clé|mion|236x236px|éide chomhraic]] I ndiaidh gur síníodh an [[Conradh Angla-Éireannach]] i mí na Nollag 1921, d’aontaigh toscaireachtaí na Breataine agus na hÉireann araon ar an [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|RIC]] a dhíscor. I stát nua [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]], tháinig [[Constáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) isteach in áit an RIC. Eagras armtha a bhí ann. Ina dhiaidh sin, bhíodh "cúnamh" á fháil ag an bhfórsa seo ó Chonstáblacht Speisalta Uladh, eagras deonach. Ba [[Phrotastúnaigh]] iad formhór na mball den RUC ón uair a bunaíodh é, agus Protastúnaigh amháin iad na mball den B-Speisialtaigh, beagnach, rud a chuir as do Chaitlicigh i dTuaisceart Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anphoblacht.com/contents/25710|teideal=The B-Specials – Unionism’s stormtroopers {{!}} An Phoblacht|work=www.anphoblacht.com|dátarochtana=2020-05-01}}</ref> Is iomaí [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] a bhí barúlach nach raibh i gceist leis na Speisialtaigh ach fórsa leis na Caitlicigh agus na náisiúnaithe a throid, agus a bhí an Chonstáblacht féin ag iarraidh fíorphóilíneacht a dhéanamh. == Díscaoileadh == Spreag na hionsaithe a rinne "na B-Speisialtaigh” sna [[1960idí]] fuath seicteach. Le linn na scliúchas i Mí Lúnasa 1969, ní raibh na Constáblaí agus na Speisialtaigh in ann an t[[síocháin]] a choimeád, agus tháinig na [[Arm na Breataine|saighdiúirí dearga]] isteach ansin. San earrach 1970, díscaoileadh (nó atheagraíodh) na "na B-Speisialtaigh”, ceann de na príomh-mholtaí sa tuarascáil Hunt ar 10 D.F. 1969,<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/10/newsid_3146000/3146929.stm|teideal=1969: Ulster's B Specials to be disbanded|dáta=1969-10-10|language=en-GB|dátarochtana=2020-05-01}}</ref> agus tháinig [[Reisimint Cosanta Uladh]] in áit na ‘B Specials’. == Féach freisin == * [[Constáblacht Ríoga na hÉireann]] (RIC) * Fórsa Chúltaca Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, nó na [[Dúchrónaigh]] * [[Constáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) * [[Reisimint Chosanta Uladh]] (UDR) * [[Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann]] (PSNI) * Ainm.ie: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=3028 WRIGHT, Desmond Hedley] (1922–2008); Nuair a chuaigh sé isteach san [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] d’iarr siad sin air liostáil sna B-Speisialtaigh, rud a rinne sé... == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Póilíní]] 6zjsk4eaappei29x1cm8bf7x60fr1u0 0 93010 1322488 1285158 2026-08-02T17:08:44Z Saighneánach 72809 Formatting 1322488 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Irish Free State passport.jpg|mion|Pas]] Sa bhliain 1922, bunaíodh [[Saorstát Éireann]] agus tháinig '''Bunreacht Shaorstát Éireann''' i bhfeidhm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/68367-ocaid-uathuil-in-ostan-shelbourne-chun-siniu-bhunreacht-1922-a-chomoradh/|teideal=Ócáid uathúil in Óstán Shelbourne chun síniú Bhunreacht 1922 a chomóradh|dáta=2022-10-25|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2023-07-11}}</ref> Tháinig an Tríú Dáil le chéile i d[[Teach Laighean]] ar an [[9 Meán Fómhair]] [[1922]].<ref>Ní raibh na Comhaltaí a bhí in éadan an Chonartha i láthair toisc go raibh siad ag déanamh baghcait uirthi.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.tecnichenormative.it/standingordersdail.pdf|teideal=Glacadh le Buan-Orduithe na Chéad Dála agus an Dara Dáil le Rún a ritheadh ag an bParlaimint Shealadach ar an 11 Meán Fómhair, 1922. Glacadh le Buan-Orduithe athbhreithnithe ar an 26 Meán Fómhair, 1922, agus leasaíodh iad ar an 3 Deireadh Fómhair, 1922.|údar=An tOireachtas|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Ghlac an [[Dáil Éireann|Dáil]] le Bunreacht Shaorstát Éireann ar an [[25 Deireadh Fómhair]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/1922/act/1/enacted/en/html|teideal=Bunreacht Shaorstát Eireannː téacs|údar=irishstatutebook.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Sainmhíníodh an t[[An tOireachtas|Oireachtas]] ann mar an Dáil, an [[Seanad Éireann|Seanad]] agus an [[Rí]]. Tháinig Saorstát Éireann i bhfeidhm i mí na Nollag 1922 agus [[dlí]]<nowiki/>nse aige ar shé cinn is fiche den dá chontae is tríocha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-05-15}}</ref> == Gaeilge == Roghnaíodh an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] mar theanga oifigiúil, mar aon leis an m[[An Béarla|Béarla]].<ref>Féach Airteagal 4 de Bunreacht Shaorstát Éireann (1922)</ref> Tar éis don Pharlaimint Shealadach Bunreacht Shaorstát Éireann a rith i mí Dheireadh Fómhair, 1922, aontaíodh le rún, a thairg an tUachtarán, [[Liam Mac Cosgair]], go nglacfadh an pharlaimint mar leagan oifigiúil Gaeilge air leis an aistriú a d’ullmhaigh coiste ar a raibh na daoine seo a leanas – an tOllamh [[Eoin Mac Néill]], an tOllamh Osborn Ó hAimhirgín, an tOllamh Tomás Ó Raithile, Liam Ó Rinn, agus Colm Ó Murchú (Cléireach na Dála). Ba dheacair don fhoireann a bhí ag gabháil don [[aistriúchán]] san am leagan maisiúil Gaeilge a chur ar chaint chrua na [[reachtaíocht]]<nowiki/>a. Bhí ‘an Ghaoluinn Oigifiúil’ ina hábhar magaidh ag roinnt daoine ar dtús.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aistear.ie/news-details.php?ID=12|teideal=Traduttore, Traditore le Séamas Daltún|work=www.aistear.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2022-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220524024328/https://aistear.ie/news-details.php?ID=12}}</ref> [[Íomhá:The Constitution Committee in session (The Irish Constitution Explained).jpg|mion|Bunreacht Shaorstát Éireann idir lámha sa bhliain 1922; an [[Hugh Kennedy|Cinnéideach]] 8ú ó chlé go deas]] == Aisghairm == Tionóladh an suí deireanach den Chéad Seanad ar an [[19 Bealtaine]] [[1936]] agus cuireadh deireadh leis go luath ina dhiaidh sin. Bhí Bunreacht Shaorstát Éireann fós i bhfeidhm ag deireadh na bliana 1936 ach leasaíodh 27 uair é. Mar gheall ar roinnt leasuithe, laghdaíodh oifig Sheanascal Shaorstát Éireann, ionadaí an Rí. Chuir na leasuithe sin deireadh leis an oifig sa deireadh. Baineadh gach tagairt don rí den Bhunreacht, scriosadh na [[dáilcheantair]] [[ollscoil]]<nowiki/>e sa Dáil agus cuireadh deireadh leis an Seanad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-05-15}}</ref> Cuireadh Bunreacht na hÉireann in ionad Bhunreacht Shaorstát Éireann ar an [[1 Iúil]] [[1937]]. Ba é [[Éamon de Valera]] an duine ba mhó a bhí freagrach as an mbunreacht nua, a tháinig i bhfeidhm sa bhliain 1937. Nuair a thug Edward VIII suas ríocht na Breataine, chinn De Valera deireadh a chur le cumhacht an Rí ar Shaorstát Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/o-chlochaois-go-spasras.pdf|teideal=Ó Chlochaois go Spásrás - AG TACÚ LE MÚINEADH NA STAIRE TRÍ GHAEILGE, lch 97|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2020-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030082434/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/o-chlochaois-go-spasras.pdf}}</ref> Dhréachtaíodh bunreacht nua agus ní raibh tagairt ar bith inti do Rí Shasana. Rinneadh aisghairm ar Bhunreacht Shaorstát Éireann, Airteagail 48-50, [[Bunreacht na hÉireann]] (1937). AIRTEAGAL 49ː<blockquote>̊Gach uile chumhacht, feidhm, ceart agus sainchumas a bhí inoibrithe i Saorstát Éireann nó i dtaobh Shaorstát Éireann díreach roimh an [[11 Nollaig]] [[1936]], cibé acu de bhua an Bhunreachta a bhí i bhfeidhm an uair sin é nó nach ea, ag an údarás ag a raibh cumhacht chomhallach Shaorstát Éireann an uair sin, dearbhaítear leis seo gur leis an bpobal iad uile.̊<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/ga/html#part17|teideal=electronic Irish Statute Book (eISB)|údar=electronic Irish Statute Book (eISB)|language=en|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2020-05-14}}</ref></blockquote> [[Íomhá:Shelbourne-Hotel-Dublin-ca-1900.jpeg|mion|Dréachtaíodh an reachtaíocht san [[Óstán]] Shelbourne]] == Leasaithe == === Leasú Uimhir 1 === Achtaíodh an chéad leasú ar Bhunreacht Shaorstát Éireann ar 11 Iúil 1925.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1925.0030.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 1), 1925|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711103106/http://achtanna.ie/ga.ca.1925.0030.1.html}}</ref> Bhain sé le roinnt athruithe ar an mBunreacht a bhí réasúnta beag, ag féachaint don chéad olltoghchán do bhaill Sheanad Éireann, a tharla níos déanaí sa bhliain (an ceann deireanach dá leithéid freisin, mar a tharla).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2031991623491818|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> Ba é [[Caoimhín Ó hUiginn]] an t[[Aire Rialtas|Aire]] Dlí agus Cirt a bhí freagrach as an Acht. === '''Leasú Uimhir 3 agus Leasú Uimhir 4''' === Rinneadh dhá leasú, a bhaineann le holltoghcháin, ar 4 Márta 1927 chun deireadh a chur leis an riachtanas go raibh lá an toghacháin ina lá saoire agus chun síneadh ama a chur leis an ré is faide don Dáil ó ceithre bliana go sé bliana ("no pé tréimhse níos giorra ná san a ceapfar le reachtúchán").<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1480414495316203|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> Is é fírinne an scéil gur tharla olltoghcháin ina dhiaidh sin faoi dhó sa bhliain 1927, sa bhliain 1932 agus sa bhliain 1933. Tá foráil den chineál céanna i mBunreacht na hÉireann (Airteagal 16.5).<ref>"Ní bheidh de ré ag aon Dáil Éireann ach seacht mbliana ó lá a céad-tionóil: féadfar ré is giorra ná sin a shocrú le dlí." Socraíodh an tréimhse le dlí ag cúig bliana san Acht Toghcháin, 1963 alt 10 agus leanadh leis seo san Acht Toghcháin, 1992 alt 33.</ref> === Leasú Uimhir 5 === Ar 5 Bealtaine 1927, achtaíodh an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 5), 1927.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1927.0013.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 5), 1927|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506002823/http://achtanna.ie/ga.ca.1927.0013.1.html}}</ref> Mhéadaigh Leasú 5 líon uasta comhaltaí na hArd-Chomhairle ó sheachtar go dháréag. Is í an éifeacht a bhí ag an leasú ná gur cuireadh stop le hairí seachtracha a cheapadh tar éis olltoghchán 1927. Bhí foráil in Airteagail 55 agus 56 de Bhunreacht Shaorstát Éireann dá leithéid sin d'[[Aire Rialtas|airí]], nach mbíodh ina mbaill den Ard-Chomhairle agus a bhíodh freagrach uathu féin do [[Dáil Éireann|Dháil Éireann]] amháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1548589975165321|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> D'ainmnigh an Dáil gach duine de na hairí sin ar mholadh Choiste de chuid Dháil Éireann a toghadh go neamhchlaon; níorbh fhéidir é nó í a bhriseadh mar aire ach trí mhodh coibhéiseach. Déanta na fírinne, níor oibrigh an córas riamh mar a beartaíodh ar dtús—ionas gurbh fhéidir saineolaithe neamhpháirtíneacha a cheapadh ina cheannairí ar ranna (roinn na talmhaíochta nó roinn an oideachais, mar shampla) lasmuigh de chomhfhreagracht na comh-aireachta. === '''Leasú Uimhir 6 agus Leasú Uimhir 13''' === Achtaíodh dhá leasú ar Bhunreacht Shaorstát Éireann 23 Iúil 2027.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.achtanna.ie/ga.toc.1928.html|teideal=Acts of the Oireachtas 1928 / Achtanna an Oireachtais 1928|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=www.achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2019-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807061103/http://www.achtanna.ie/ga.toc.1928.html}}</ref> Cuireadh toghcháin dhíreacha don [[Seanad Éireann|Seanad]] ag an gnáth-thoghthóirí (a raibh tríocha bliain d'aois ar a laghad) ar ceal ag an Acht Bunreachta (Leasú Uimhir 6), 1928, a chuir na [[Teachta Dála|Teachtaí Dála]] agus na Seanadóirí ina n-áit le haghaidh thoghcháin Seanaid ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2646800512010923|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> D'athraigh an tAcht Bunreachta (Leasú Uimhir 13), 1928 na forálacha a bhain le Billí a raibh easaontú idir an Dáil agus an Seanad fúthu, ionas gur cuireadh fad leis an moill arbh fhéidir an Seanad a chur orthu, ó 270 lá go tréimhse idir bliain agus dhá bhliain go leith. <br /> * Achtaíodh dhá leasú<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2830379046986401|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> ar Bhunreacht Shaorstát Éireann ar an 25 Deireadh Fómhair 1928.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.toc.1928.html|teideal=Acts of the Oireachtas 1928 / Achtanna an Oireachtais 1928|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2019-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807061103/http://www.achtanna.ie/ga.toc.1928.html}}</ref> === Leasú Uimhir 8 === Rinne laghdú ar an aois a chaithfidh a bheith slán ag duine chun a bheith intofa mar bhall de Sheanad Éireann, ó 35 go 30 (an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 8), 1928) === Leasú Uimhir 9 === Reachtaíocht den mhodh ar cuireadh painéil iarrthóirí le chéile le haghaidh toghcháin don Seanad (an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 9), 1928).<ref>Faoin mBunreacht atá i bhfeidhm faoi láthair, is é 21 an aois íosta agus rialaíonn Airteagal 18 an chaoi a gcuirtear na painéil le chéile.</ref> === Leasú Uimhir 10 === Ar an 12 Iúil 1928, achtaíodh Acht Bunreachta (Leasú Uimh. 10), 1928, a chuir deireadh, den chuid is mó, leis an triail a bhain Saorstát Éireann as an [[daonlathas]] díreach (gan é a bheith curtha i bhfeidhm riamh); chuir sé deireadh leis an [[reifreann]] maidir le gnáthreachtaíocht (Airteagal 47) agus le tionscnamh na ndaoine (Airteagal 48).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.achtanna.ie/ga.ca.1928.0008.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 10), 1928|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=www.achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210712103140/http://achtanna.ie/ga.ca.1928.0008.1.html}}</ref> An bhliain ina dhiaidh sin chuir an tAcht Bunreachta (Leasú Uimhir 16), 1929 síneadh ama leis an tréimhse ina ina d'fhéadfadh an tOireachtas leasuithe a dhéanamh ar an mBunreacht gan iad a chur faoi reifreann na ndaoine (ó 1930 go 1938).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2033678543323126|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> Is é fírinne an scéil nár iarradh riamh ar phobal Shaorstát Éireann vótáil, ar bhonn náisiúnta, diomaite de thoghcháin Dála (agus toghchán Seanaid amháin) agus de phobalbhreith 1937. === Leasú Uimhir 11 === Ar an 17 Nollaig 1929, achtaíodh an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 11), 1929.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1929.0034.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 11), 1929|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2020-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201217124524/http://achtanna.ie/ga.ca.1929.0034.1.html}}</ref> D'athraigh an tAcht an próiseas le haghaidh corrfholúntas i mballraíocht Sheanad Éireann a líonadh ó chomhthoghadh ag an Seanad féin go toghchán a raibh vóta ag gach ball de dhá Theach an Oireachtais ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2952942958063342|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> <br /> * Rinneadh trí leasú<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1951747008182947|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> ar Bhunreacht Shaorstát Éireann ar an [[14 Bealtaine]] [[1929]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.toc.1929.html|teideal=Acts of the Oireachtas 1929 / Achtanna an Oireachtais 1929|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804123029/http://www.achtanna.ie/ga.toc.1929.html}}</ref> === Leasú Uimhir 14 === Scrios an tAcht Bunreachta, 1929 an chuid d'Airteagal 39 a leag síos nárbh fhéidir Bille a thabhairt isteach arís sa tseisiún chéanna má diúltaíodh i n[[Dáil Éireann]] é, tar éis dó a bheith tugtha isteach sa [[Seanad Éireann|Seanad]] agus rite aige, ach gurbh fhéidir le Dáil Éireann an Bille a athmheas as a threoir féin. === Leasú Uimhir 15 === Leag an tAcht Bunreachta, 1929 síos nár ghá do gach ball den Ard-Chomhairle a bheith ina Theachta Dála, tríd an bhforáil gurbh fhéidir le duine amháin acu (seachas an tUachtarán, an Leas-Uachtarán agus an tAire i gceannas Roinn an Airgid) a bheith ina Sheanadóir. Thug sé ceart do Sheanadóir a bhí ina Aire bheith i láthair agus labhairt i nDáil Éireann (go díreach mar a bhí a leithéid de cheart ag a chomhghleacaithe maidir le Seanad Éireann.) Tá forálacha den chineál céanna i mBunreacht na hÉireann, ach méadaíodh líon na hAirí ar féidir leo bheith ina Seanadóirí go dtí beirt. Níor ceapadh ach beirt Sheanadóirí ina n-Airí riamh: Seán Ó Maoileáin (1957) agus Séamas Ó Dubhthaigh (1981-82). [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|mion|Séala Mor do Shaorstát Éireann]] === Leasú Uimhir 16 === Faoin leasú ba thábhachtaí i measc na dtrí cinn, an tAcht Bunreachta, 1929, cuireadh fad ocht mbliana (ó 1930 go dtí 1938) leis an tréimhse inar fhéad an t[[An tOireachtas|Oireachtas]] leasuithe a dhéanamh ar an mBunreacht gan iad a chur faoi [[reifreann]] an phobail. Sheas an [[An Chúirt Uachtarach|Chúirt Uachtarach]] le bailíocht an Achta seo (in ainneoin na [[Breitheamh|breithe]] easaontaí a thug an Príomh-Bhreitheamh Ó Cinnéide) sa chás The State (Ryan) v Lennon [1935] IR 170.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.supremecourt.ie/SupremeCourt/sclibrary3.nsf/pagecurrent/9FA0AA8E8D261FC48025765C0042F6B3?opendocument&l=en|teideal=Important Judgments|údar=Supreme Court webmaster|work=www.supremecourt.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2020-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200819094208/http://www.supremecourt.ie/supremecourt/sclibrary3.nsf/pagecurrent/9FA0AA8E8D261FC48025765C0042F6B3?opendocument&l=en}}</ref> === Leasú Uimhir 17 === Achtaíodh Leasú Uimhir 17 ar 17 Deiradh Fómhair 1931.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1931.0037.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 17), 1931|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017103113/http://achtanna.ie/ga.ca.1931.0037.1.html}}</ref> Rinne an Lleasú forálacha diana i dtaobh shlándáil an stáit - mar shampla, bhunaigh sé binse míleata chun sibhialtaigh a chur faoi thriail os a chomhair, a bhí in ann [[pionós an bháis]] a ghearradh mar ba mhian leis, fiú amháin mura raibh sé infhorchurtha de ghnáth le haghaidh an chiona.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2180040078686971|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> [[Íomhá:Flag of the Irish Blueshirts.svg|mion|[[Léinte Gorma]] na hÉireann]] Thairis sin, d'athraigh an tAcht Bunreacht Shaorstát Éireann go mór beagnach ó thús go deireadh, ós rud é gur thug sé tús áite don leasú seo, ar nach mór gach cuid eile den Bhunreacht. Mar atá a fhios ag lucht an dlí, sheas an Chúirt Uachtarach<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cráifeacht an 15ú céad: Agus a mhalairt|url=http://dx.doi.org/10.2307/20549915|journal=Comhar|date=1955|issn=0010-2369|pages=18|volume=14|issue=5|doi=10.2307/20549915|author=Gearóid Mac Niocaill}}</ref> le bailíocht an leasaithe, sa chás The State (Ryan) v Lennon [1935] IR 170. Baill de na [[Léinte Gorma]] ab ea an ceathrar a cheistigh an tAcht; fuair triúr acu téarma [[Príosún|príosúin]] naoi mí (Ryan agus Harty) agus trí bliana (Johnson) agus fuair an Binse an ceathrú (Cantwell) neamhchiontach. Bhain an cás le heachtra lámhaigh a tharla in aice le [[Dúrlas Éile|Durlas Éile]]; scaoileadh bailitheoir rátaí, rud a tharlaigh mar gheall ar [[Capall|chapaill]] urghabháilte a díoladh. Ina dhiaidh sin, bhí an Coirnéal Ryan ina [[Teachta Dála|Theachta Dála]] (de chuid [[Fine Gael|Fhine Gael]]) ó 1937 go 1944; sheas sé i 1948 ach níor éirigh leis agus bhí sé [[Seanad Éireann|Sheanadóir]] ó 1948 go 1951. === An tAcht Bunreachta, 1933 === ̩Ar an 3 Bealtaine,ritheadh an tAcht Bunreachta (Móid do Chur ar Ceal), 1933.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1933.0006.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (MÓID DO CHUR AR CEAL), 1933|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206075726/http://achtanna.ie/ga.ca.1933.0006.1.html}}</ref> Leasú ar Bhunreacht Shaorstát Éireann agus ar an Acht um Bun-reacht Shaorstáit Éireann, 1922 ('Acht Bunreachta 1922') ab ea é. Chuir sé deireadh leis an dualgas a bhí ar bhaill den Dáil agus den Seanad móid a thabhairt chun chur in iúl go mbeadh siad "fíor-dhílis" do Bhunreacht Shaorstát Éireann agus dílis dá Shoilse [[Rí]]. Ar shlí ní ba bhunúsaí, ó thaobh an dlí de, chuir sé deireadh leis an teorainn a chuir Acht Bunreachta 1922 ar leasú a dhéanamh ar an mBunreacht a bheadh bunoscionn leis na hAirteagail Chomhaontaithe le haghaidh Conartha idir an Bhreatain Mhór agus Éire a tugadh i gcrích i mí na Nollag 1921. Dhearbhaigh Coiste Breithiúnach na Ríchomhairle go raibh údarás ag an [[An tOireachtas|Oireachtas]] é sin a dhéanamh;<ref>Moore v AG of the Irish Free State [1935] IR 472</ref> thug an Chúirt Uachtarach le fios (obiter) nach raibh an t-údarás sin aige.<ref>The State (Ryan) v Lennon [1935] IR 170</ref> Níor réitíodh an neamhréireacht sin sular glacadh le bunreacht nua glan, ag baint leas as údarás dúchasach an phobail d'fhonn bunreacht a chruthú, sa bhliain 1937. == Féach freisin == * [[Bunreacht na hÉireann]] * [[:Catagóir:Baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann|Baill de Choiste an Bhunreachta 1922,]] : [[Hugh Kennedy]], [[James Murnaghan]], [[John O’Byrne]], [[Darrell Figgis]], [[Kevin O’Shiel]], [[Alfred O'Rahilly]], [[Clemens J France]], [[James Douglas]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Saorstát Éireann]] [[Catagóir:Bunreacht na hÉireann]] [[Catagóir:Bunreachtanna de réir tíortha]] [[Catagóir:1922]] hgk67c5udvf72hld8gwrewanm7ay13p 1322494 1322488 2026-08-02T17:50:15Z Saighneánach 72809 Typo 1322494 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Irish Free State passport.jpg|mion|Pas]] Sa bhliain 1922, bunaíodh [[Saorstát Éireann]] agus tháinig '''Bunreacht Shaorstát Éireann''' i bhfeidhm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/68367-ocaid-uathuil-in-ostan-shelbourne-chun-siniu-bhunreacht-1922-a-chomoradh/|teideal=Ócáid uathúil in Óstán Shelbourne chun síniú Bhunreacht 1922 a chomóradh|dáta=2022-10-25|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2023-07-11}}</ref> Tháinig an Tríú Dáil le chéile i d[[Teach Laighean]] ar an [[9 Meán Fómhair]] [[1922]].<ref>Ní raibh na Comhaltaí a bhí in éadan an Chonartha i láthair toisc go raibh siad ag déanamh baghcait uirthi.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.tecnichenormative.it/standingordersdail.pdf|teideal=Glacadh le Buan-Orduithe na Chéad Dála agus an Dara Dáil le Rún a ritheadh ag an bParlaimint Shealadach ar an 11 Meán Fómhair, 1922. Glacadh le Buan-Orduithe athbhreithnithe ar an 26 Meán Fómhair, 1922, agus leasaíodh iad ar an 3 Deireadh Fómhair, 1922.|údar=An tOireachtas|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Ghlac an [[Dáil Éireann|Dáil]] le Bunreacht Shaorstát Éireann ar an [[25 Deireadh Fómhair]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/1922/act/1/enacted/en/html|teideal=Bunreacht Shaorstát Eireann: téacs|údar=irishstatutebook.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Sainmhíníodh an t[[An tOireachtas|Oireachtas]] ann mar an Dáil, an [[Seanad Éireann|Seanad]] agus an [[Rí]]. Tháinig Saorstát Éireann i bhfeidhm i mí na Nollag 1922 agus [[dlí]]<nowiki/>nse aige ar shé cinn is fiche den dá chontae is tríocha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-05-15}}</ref> == Gaeilge == Roghnaíodh an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] mar theanga oifigiúil, mar aon leis an m[[An Béarla|Béarla]].<ref>Féach Airteagal 4 de Bunreacht Shaorstát Éireann (1922)</ref> Tar éis don Pharlaimint Shealadach Bunreacht Shaorstát Éireann a rith i mí Dheireadh Fómhair, 1922, aontaíodh le rún, a thairg an tUachtarán, [[Liam Mac Cosgair]], go nglacfadh an pharlaimint mar leagan oifigiúil Gaeilge air leis an aistriú a d’ullmhaigh coiste ar a raibh na daoine seo a leanas – an tOllamh [[Eoin Mac Néill]], an tOllamh Osborn Ó hAimhirgín, an tOllamh Tomás Ó Raithile, Liam Ó Rinn, agus Colm Ó Murchú (Cléireach na Dála). Ba dheacair don fhoireann a bhí ag gabháil don [[aistriúchán]] san am leagan maisiúil Gaeilge a chur ar chaint chrua na [[reachtaíocht]]<nowiki/>a. Bhí ‘an Ghaoluinn Oigifiúil’ ina hábhar magaidh ag roinnt daoine ar dtús.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aistear.ie/news-details.php?ID=12|teideal=Traduttore, Traditore le Séamas Daltún|work=www.aistear.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2022-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220524024328/https://aistear.ie/news-details.php?ID=12}}</ref> [[Íomhá:The Constitution Committee in session (The Irish Constitution Explained).jpg|mion|Bunreacht Shaorstát Éireann idir lámha sa bhliain 1922; an [[Hugh Kennedy|Cinnéideach]] 8ú ó chlé go deas]] == Aisghairm == Tionóladh an suí deireanach den Chéad Seanad ar an [[19 Bealtaine]] [[1936]] agus cuireadh deireadh leis go luath ina dhiaidh sin. Bhí Bunreacht Shaorstát Éireann fós i bhfeidhm ag deireadh na bliana 1936 ach leasaíodh 27 uair é. Mar gheall ar roinnt leasuithe, laghdaíodh oifig Sheanascal Shaorstát Éireann, ionadaí an Rí. Chuir na leasuithe sin deireadh leis an oifig sa deireadh. Baineadh gach tagairt don rí den Bhunreacht, scriosadh na [[dáilcheantair]] [[ollscoil]]<nowiki/>e sa Dáil agus cuireadh deireadh leis an Seanad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-05-15}}</ref> Cuireadh Bunreacht na hÉireann in ionad Bhunreacht Shaorstát Éireann ar an [[1 Iúil]] [[1937]]. Ba é [[Éamon de Valera]] an duine ba mhó a bhí freagrach as an mbunreacht nua, a tháinig i bhfeidhm sa bhliain 1937. Nuair a thug Edward VIII suas ríocht na Breataine, chinn De Valera deireadh a chur le cumhacht an Rí ar Shaorstát Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/o-chlochaois-go-spasras.pdf|teideal=Ó Chlochaois go Spásrás - AG TACÚ LE MÚINEADH NA STAIRE TRÍ GHAEILGE, lch 97|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2020-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030082434/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/o-chlochaois-go-spasras.pdf}}</ref> Dhréachtaíodh bunreacht nua agus ní raibh tagairt ar bith inti do Rí Shasana. Rinneadh aisghairm ar Bhunreacht Shaorstát Éireann, Airteagail 48-50, [[Bunreacht na hÉireann]] (1937). AIRTEAGAL 49:<blockquote>Gach uile chumhacht, feidhm, ceart agus sainchumas a bhí inoibrithe i Saorstát Éireann nó i dtaobh Shaorstát Éireann díreach roimh an [[11 Nollaig]] [[1936]], cibé acu de bhua an Bhunreachta a bhí i bhfeidhm an uair sin é nó nach ea, ag an údarás ag a raibh cumhacht chomhallach Shaorstát Éireann an uair sin, dearbhaítear leis seo gur leis an bpobal iad uile.̊<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/ga/html#part17|teideal=electronic Irish Statute Book (eISB)|údar=electronic Irish Statute Book (eISB)|language=en|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2020-05-14}}</ref></blockquote> [[Íomhá:Shelbourne-Hotel-Dublin-ca-1900.jpeg|mion|Dréachtaíodh an reachtaíocht san [[Óstán]] Shelbourne]] == Leasaithe == === Leasú Uimhir 1 === Achtaíodh an chéad leasú ar Bhunreacht Shaorstát Éireann ar 11 Iúil 1925.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1925.0030.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 1), 1925|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711103106/http://achtanna.ie/ga.ca.1925.0030.1.html}}</ref> Bhain sé le roinnt athruithe ar an mBunreacht a bhí réasúnta beag, ag féachaint don chéad olltoghchán do bhaill Sheanad Éireann, a tharla níos déanaí sa bhliain (an ceann deireanach dá leithéid freisin, mar a tharla).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2031991623491818|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> Ba é [[Caoimhín Ó hUiginn]] an t[[Aire Rialtas|Aire]] Dlí agus Cirt a bhí freagrach as an Acht. === '''Leasú Uimhir 3 agus Leasú Uimhir 4''' === Rinneadh dhá leasú, a bhaineann le holltoghcháin, ar 4 Márta 1927 chun deireadh a chur leis an riachtanas go raibh lá an toghacháin ina lá saoire agus chun síneadh ama a chur leis an ré is faide don Dáil ó ceithre bliana go sé bliana ("no pé tréimhse níos giorra ná san a ceapfar le reachtúchán").<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1480414495316203|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> Is é fírinne an scéil gur tharla olltoghcháin ina dhiaidh sin faoi dhó sa bhliain 1927, sa bhliain 1932 agus sa bhliain 1933. Tá foráil den chineál céanna i mBunreacht na hÉireann (Airteagal 16.5).<ref>"Ní bheidh de ré ag aon Dáil Éireann ach seacht mbliana ó lá a céad-tionóil: féadfar ré is giorra ná sin a shocrú le dlí." Socraíodh an tréimhse le dlí ag cúig bliana san Acht Toghcháin, 1963 alt 10 agus leanadh leis seo san Acht Toghcháin, 1992 alt 33.</ref> === Leasú Uimhir 5 === Ar 5 Bealtaine 1927, achtaíodh an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 5), 1927.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1927.0013.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 5), 1927|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506002823/http://achtanna.ie/ga.ca.1927.0013.1.html}}</ref> Mhéadaigh Leasú 5 líon uasta comhaltaí na hArd-Chomhairle ó sheachtar go dháréag. Is í an éifeacht a bhí ag an leasú ná gur cuireadh stop le hairí seachtracha a cheapadh tar éis olltoghchán 1927. Bhí foráil in Airteagail 55 agus 56 de Bhunreacht Shaorstát Éireann dá leithéid sin d'[[Aire Rialtas|airí]], nach mbíodh ina mbaill den Ard-Chomhairle agus a bhíodh freagrach uathu féin do [[Dáil Éireann|Dháil Éireann]] amháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1548589975165321|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> D'ainmnigh an Dáil gach duine de na hairí sin ar mholadh Choiste de chuid Dháil Éireann a toghadh go neamhchlaon; níorbh fhéidir é nó í a bhriseadh mar aire ach trí mhodh coibhéiseach. Déanta na fírinne, níor oibrigh an córas riamh mar a beartaíodh ar dtús—ionas gurbh fhéidir saineolaithe neamhpháirtíneacha a cheapadh ina cheannairí ar ranna (roinn na talmhaíochta nó roinn an oideachais, mar shampla) lasmuigh de chomhfhreagracht na comh-aireachta. === '''Leasú Uimhir 6 agus Leasú Uimhir 13''' === Achtaíodh dhá leasú ar Bhunreacht Shaorstát Éireann 23 Iúil 2027.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.achtanna.ie/ga.toc.1928.html|teideal=Acts of the Oireachtas 1928 / Achtanna an Oireachtais 1928|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=www.achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2019-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807061103/http://www.achtanna.ie/ga.toc.1928.html}}</ref> Cuireadh toghcháin dhíreacha don [[Seanad Éireann|Seanad]] ag an gnáth-thoghthóirí (a raibh tríocha bliain d'aois ar a laghad) ar ceal ag an Acht Bunreachta (Leasú Uimhir 6), 1928, a chuir na [[Teachta Dála|Teachtaí Dála]] agus na Seanadóirí ina n-áit le haghaidh thoghcháin Seanaid ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2646800512010923|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> D'athraigh an tAcht Bunreachta (Leasú Uimhir 13), 1928 na forálacha a bhain le Billí a raibh easaontú idir an Dáil agus an Seanad fúthu, ionas gur cuireadh fad leis an moill arbh fhéidir an Seanad a chur orthu, ó 270 lá go tréimhse idir bliain agus dhá bhliain go leith. <br /> * Achtaíodh dhá leasú<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2830379046986401|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> ar Bhunreacht Shaorstát Éireann ar an 25 Deireadh Fómhair 1928.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.toc.1928.html|teideal=Acts of the Oireachtas 1928 / Achtanna an Oireachtais 1928|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2019-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807061103/http://www.achtanna.ie/ga.toc.1928.html}}</ref> === Leasú Uimhir 8 === Rinne laghdú ar an aois a chaithfidh a bheith slán ag duine chun a bheith intofa mar bhall de Sheanad Éireann, ó 35 go 30 (an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 8), 1928) === Leasú Uimhir 9 === Reachtaíocht den mhodh ar cuireadh painéil iarrthóirí le chéile le haghaidh toghcháin don Seanad (an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 9), 1928).<ref>Faoin mBunreacht atá i bhfeidhm faoi láthair, is é 21 an aois íosta agus rialaíonn Airteagal 18 an chaoi a gcuirtear na painéil le chéile.</ref> === Leasú Uimhir 10 === Ar an 12 Iúil 1928, achtaíodh Acht Bunreachta (Leasú Uimh. 10), 1928, a chuir deireadh, den chuid is mó, leis an triail a bhain Saorstát Éireann as an [[daonlathas]] díreach (gan é a bheith curtha i bhfeidhm riamh); chuir sé deireadh leis an [[reifreann]] maidir le gnáthreachtaíocht (Airteagal 47) agus le tionscnamh na ndaoine (Airteagal 48).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.achtanna.ie/ga.ca.1928.0008.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 10), 1928|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=www.achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210712103140/http://achtanna.ie/ga.ca.1928.0008.1.html}}</ref> An bhliain ina dhiaidh sin chuir an tAcht Bunreachta (Leasú Uimhir 16), 1929 síneadh ama leis an tréimhse ina ina d'fhéadfadh an tOireachtas leasuithe a dhéanamh ar an mBunreacht gan iad a chur faoi reifreann na ndaoine (ó 1930 go 1938).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2033678543323126|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> Is é fírinne an scéil nár iarradh riamh ar phobal Shaorstát Éireann vótáil, ar bhonn náisiúnta, diomaite de thoghcháin Dála (agus toghchán Seanaid amháin) agus de phobalbhreith 1937. === Leasú Uimhir 11 === Ar an 17 Nollaig 1929, achtaíodh an tAcht Bunreachta (Leasú Uimh. 11), 1929.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1929.0034.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 11), 1929|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2020-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201217124524/http://achtanna.ie/ga.ca.1929.0034.1.html}}</ref> D'athraigh an tAcht an próiseas le haghaidh corrfholúntas i mballraíocht Sheanad Éireann a líonadh ó chomhthoghadh ag an Seanad féin go toghchán a raibh vóta ag gach ball de dhá Theach an Oireachtais ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2952942958063342|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> <br /> * Rinneadh trí leasú<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1951747008182947|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> ar Bhunreacht Shaorstát Éireann ar an [[14 Bealtaine]] [[1929]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.toc.1929.html|teideal=Acts of the Oireachtas 1929 / Achtanna an Oireachtais 1929|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804123029/http://www.achtanna.ie/ga.toc.1929.html}}</ref> === Leasú Uimhir 14 === Scrios an tAcht Bunreachta, 1929 an chuid d'Airteagal 39 a leag síos nárbh fhéidir Bille a thabhairt isteach arís sa tseisiún chéanna má diúltaíodh i n[[Dáil Éireann]] é, tar éis dó a bheith tugtha isteach sa [[Seanad Éireann|Seanad]] agus rite aige, ach gurbh fhéidir le Dáil Éireann an Bille a athmheas as a threoir féin. === Leasú Uimhir 15 === Leag an tAcht Bunreachta, 1929 síos nár ghá do gach ball den Ard-Chomhairle a bheith ina Theachta Dála, tríd an bhforáil gurbh fhéidir le duine amháin acu (seachas an tUachtarán, an Leas-Uachtarán agus an tAire i gceannas Roinn an Airgid) a bheith ina Sheanadóir. Thug sé ceart do Sheanadóir a bhí ina Aire bheith i láthair agus labhairt i nDáil Éireann (go díreach mar a bhí a leithéid de cheart ag a chomhghleacaithe maidir le Seanad Éireann.) Tá forálacha den chineál céanna i mBunreacht na hÉireann, ach méadaíodh líon na hAirí ar féidir leo bheith ina Seanadóirí go dtí beirt. Níor ceapadh ach beirt Sheanadóirí ina n-Airí riamh: Seán Ó Maoileáin (1957) agus Séamas Ó Dubhthaigh (1981-82). [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|mion|Séala Mor do Shaorstát Éireann]] === Leasú Uimhir 16 === Faoin leasú ba thábhachtaí i measc na dtrí cinn, an tAcht Bunreachta, 1929, cuireadh fad ocht mbliana (ó 1930 go dtí 1938) leis an tréimhse inar fhéad an t[[An tOireachtas|Oireachtas]] leasuithe a dhéanamh ar an mBunreacht gan iad a chur faoi [[reifreann]] an phobail. Sheas an [[An Chúirt Uachtarach|Chúirt Uachtarach]] le bailíocht an Achta seo (in ainneoin na [[Breitheamh|breithe]] easaontaí a thug an Príomh-Bhreitheamh Ó Cinnéide) sa chás The State (Ryan) v Lennon [1935] IR 170.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.supremecourt.ie/SupremeCourt/sclibrary3.nsf/pagecurrent/9FA0AA8E8D261FC48025765C0042F6B3?opendocument&l=en|teideal=Important Judgments|údar=Supreme Court webmaster|work=www.supremecourt.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2020-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200819094208/http://www.supremecourt.ie/supremecourt/sclibrary3.nsf/pagecurrent/9FA0AA8E8D261FC48025765C0042F6B3?opendocument&l=en}}</ref> === Leasú Uimhir 17 === Achtaíodh Leasú Uimhir 17 ar 17 Deiradh Fómhair 1931.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1931.0037.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (LEASÚ UIMH. 17), 1931|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017103113/http://achtanna.ie/ga.ca.1931.0037.1.html}}</ref> Rinne an Lleasú forálacha diana i dtaobh shlándáil an stáit - mar shampla, bhunaigh sé binse míleata chun sibhialtaigh a chur faoi thriail os a chomhair, a bhí in ann [[pionós an bháis]] a ghearradh mar ba mhian leis, fiú amháin mura raibh sé infhorchurtha de ghnáth le haghaidh an chiona.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2180040078686971|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-05-14}}</ref> [[Íomhá:Flag of the Irish Blueshirts.svg|mion|[[Léinte Gorma]] na hÉireann]] Thairis sin, d'athraigh an tAcht Bunreacht Shaorstát Éireann go mór beagnach ó thús go deireadh, ós rud é gur thug sé tús áite don leasú seo, ar nach mór gach cuid eile den Bhunreacht. Mar atá a fhios ag lucht an dlí, sheas an Chúirt Uachtarach<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cráifeacht an 15ú céad: Agus a mhalairt|url=http://dx.doi.org/10.2307/20549915|journal=Comhar|date=1955|issn=0010-2369|pages=18|volume=14|issue=5|doi=10.2307/20549915|author=Gearóid Mac Niocaill}}</ref> le bailíocht an leasaithe, sa chás The State (Ryan) v Lennon [1935] IR 170. Baill de na [[Léinte Gorma]] ab ea an ceathrar a cheistigh an tAcht; fuair triúr acu téarma [[Príosún|príosúin]] naoi mí (Ryan agus Harty) agus trí bliana (Johnson) agus fuair an Binse an ceathrú (Cantwell) neamhchiontach. Bhain an cás le heachtra lámhaigh a tharla in aice le [[Dúrlas Éile|Durlas Éile]]; scaoileadh bailitheoir rátaí, rud a tharlaigh mar gheall ar [[Capall|chapaill]] urghabháilte a díoladh. Ina dhiaidh sin, bhí an Coirnéal Ryan ina [[Teachta Dála|Theachta Dála]] (de chuid [[Fine Gael|Fhine Gael]]) ó 1937 go 1944; sheas sé i 1948 ach níor éirigh leis agus bhí sé [[Seanad Éireann|Sheanadóir]] ó 1948 go 1951. === An tAcht Bunreachta, 1933 === ̩Ar an 3 Bealtaine,ritheadh an tAcht Bunreachta (Móid do Chur ar Ceal), 1933.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.ca.1933.0006.1.html|teideal=ACHT BUNREACHTA (MÓID DO CHUR AR CEAL), 1933|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-05-14|archivedate=2021-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206075726/http://achtanna.ie/ga.ca.1933.0006.1.html}}</ref> Leasú ar Bhunreacht Shaorstát Éireann agus ar an Acht um Bun-reacht Shaorstáit Éireann, 1922 ('Acht Bunreachta 1922') ab ea é. Chuir sé deireadh leis an dualgas a bhí ar bhaill den Dáil agus den Seanad móid a thabhairt chun chur in iúl go mbeadh siad "fíor-dhílis" do Bhunreacht Shaorstát Éireann agus dílis dá Shoilse [[Rí]]. Ar shlí ní ba bhunúsaí, ó thaobh an dlí de, chuir sé deireadh leis an teorainn a chuir Acht Bunreachta 1922 ar leasú a dhéanamh ar an mBunreacht a bheadh bunoscionn leis na hAirteagail Chomhaontaithe le haghaidh Conartha idir an Bhreatain Mhór agus Éire a tugadh i gcrích i mí na Nollag 1921. Dhearbhaigh Coiste Breithiúnach na Ríchomhairle go raibh údarás ag an [[An tOireachtas|Oireachtas]] é sin a dhéanamh;<ref>Moore v AG of the Irish Free State [1935] IR 472</ref> thug an Chúirt Uachtarach le fios (obiter) nach raibh an t-údarás sin aige.<ref>The State (Ryan) v Lennon [1935] IR 170</ref> Níor réitíodh an neamhréireacht sin sular glacadh le bunreacht nua glan, ag baint leas as údarás dúchasach an phobail d'fhonn bunreacht a chruthú, sa bhliain 1937. == Féach freisin == * [[Bunreacht na hÉireann]] * [[:Catagóir:Baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann|Baill de Choiste an Bhunreachta 1922,]] : [[Hugh Kennedy]], [[James Murnaghan]], [[John O’Byrne]], [[Darrell Figgis]], [[Kevin O’Shiel]], [[Alfred O'Rahilly]], [[Clemens J France]], [[James Douglas]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Saorstát Éireann]] [[Catagóir:Bunreacht na hÉireann]] [[Catagóir:Bunreachtanna de réir tíortha]] [[Catagóir:1922]] 571ihsk01x2hjtlydz9i60ho8lzs1hb 0 93266 1322489 1294407 2026-08-02T17:09:14Z Saighneánach 72809 Typo 1322489 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Achtaíodh an t'''Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006''' in [[Éirinn]] ar an 2 Meitheamh 2006, mar thoradh ar chás ''CC v Ireland'' [2006] IESC 33.<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.act.2006.0015.1.html|teideal=Téacs|údar=Tithe an Oireachtais - Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|dáta=|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-06-02|archivedate=2021-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602103116/http://achtanna.ie/ga.act.2006.0015.1.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2006/27?tab=debates|teideal=An tAcht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha), 2006 – Uimh. 15 de 2006 – Tithe an Oireachtais|údar=Díospóireachtaí - Tithe an Oireachtais|dáta=2006-06-01|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-06-02}}</ref> D'ullmhaigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Acht Athbhreithnithe, d'fhonn go léireofaí gach leasú a rinneadh ar Acht 2006 faoin 27 Márta 2017.<ref>{{Lua idirlín|url=http://revisedacts.lawreform.ie/eli/2006/act/15/revised/en/html|teideal=Revised Acts|údar=Law Reform Commission|dáta=2017|work=revisedacts.lawreform.ie|dátarochtana=2020-06-02}}</ref> Faoin Acht, is í 17 bliain aois dhlíthiúil na comhthola. Tá caidreamh gnéasach mar a bhfuil duine de na páirtithe nó an dá pháirtí faoi bhun 17 bliain d’aois in aghaidh an dlí. Tá duine sainordaithe díolmhaithe, áfach, ó thuairisc shainordaithe i gcásanna áirithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.into.ie/app/uploads/2019/07/N%C3%B3sannaImeachtaumChosaintLeana%C3%ADdoBunscoileannaagusIarBunscoileanna2017.pdf|teideal=4.7.1 Gníomhaíocht Ghnéasach Áirithe Faoi Bhun Aoise|údar=into.ie|dáta=2012|dátarochtana=2020}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pdst.ie/sites/default/files/Lockers_Irish_.pdf|teideal=Faisnéis do Scoileanna maidir le hÍomhánna Gáirsiúla a Chruthaigh an Duine Féin a Chomhroinnt|údar=pdst.ie (cf.lch 4)|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423222649/https://www.pdst.ie/sites/default/files/Lockers_Irish_.pdf}}</ref> == Conspóidí == Níor réitigh an tAcht seo áfach na míchothromaíochtaí atá ann agus riar an chirt. Tá díospóireacht ó shin faoi cheann de na príomhcheisteanna i ndiaidh an cháis CC agus an réiteach a thug an [[An tOireachtas|Oireachtas]] air - ar chóir an [[Bunreacht na hÉireann|Bunreacht]] a leasú ionas go mbeadh diandliteanas i leith an duine fhásta a bhfuil [[Comhriachtain|gnéas]] aige le duine atá faoi bhun na haoise toilithe?<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/opinion/should-there-be-strict-criminal-liability-for-adults-who-have-sex-with-children-1.920556|teideal=Should there be strict criminal liability for adults who have sex with children?|údar=mar shampla, idir Alan Shatter agus Tomás Ó Máille siar i 2008|dáta=|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-06-02}}</ref> Cé go raibh a lán cainte faoi sin sna blianta i ndiaidh an cháis CC agus cé gur moladh go leor uaireanta gur chóir an Bunreachta a leasú chun an bhreith a fhreaschur, ní dheachaigh an tAcht um an Aonú Leasú is Tríocha ar an mBunreacht 2012 i ngleic leis an ábhar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3344587972232170|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-06-02}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}}<br /> [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Dlí reachtúil]] [[Catagóir:2006 in Éirinn]] [[Catagóir:2006]] [[Catagóir:Mí-úsáid ghnéis]] [[Catagóir:Coireanna gnéis]] 47ovaa491lxflr5bixoho89zgaswmew 0 93367 1322491 1290735 2026-08-02T17:44:11Z Saighneánach 72809 Fix 1322491 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Dublin Castle Gates of Fortitude and Justice 05.JPG|mion|scálaí an chirt, i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]]] Achtaíodh an t'''Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924'''. ar an [[11 Meitheamh]] [[1924]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://achtanna.ie/ga.act.1924.0010.1.html|teideal=ACHT CÚIRTEANNA BREITHIÚNAIS, 1924|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=achtanna.ie|dátarochtana=2020-06-10|archivedate=2019-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513033958/http://www.achtanna.ie/ga.act.1924.0010.1.html}}</ref> Mar sin, cuireadh córas cúirteanna agus córas [[Breitheamh|breithiúnach]] an lae inniu ar bun sa Stát.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.justice.ie/ga/JELR/Pages/Luathstair_na_Roinne|teideal=Luathstair na Roinne|údar=The Department of Justice and Equality|language=ga|work=The Department of Justice and Equality:|dátarochtana=2020-06-10}}</ref> Bhain an stáit a [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] amach le gairid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1524734950884157|teideal=An tAcht Cúirteanna Breithiúnais, 1924|údar=UCD School of Law|dáta=2017|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-06-10}}</ref> Ó thaobh na praiticiúlachta de, tharla go raibh roinnt de na hathruithe ba thábhachtaí ag leibhéal íseal, * trí bhreithiúna gairmiúla a thabhairt isteach sa Chúirt Dúiche ar bhonn buan (in áit na [[Giúistís|giúistíseachta]] a bhí ann roimhe sin) agus * trí Chúirt Chuarda a chruthú in áit na gCúirteanna Ceathrú Seisiúin agus na Cúirte Contae a bhíodh ann. San Acht seo, glacadh leis an gcomhairle, den chuid is mó, a thug coiste a raibh Séamas Mac Cathmhaoil, 1ú Bharún Lann Abhaigh, ina chathaoirleach air (bhí sé ina Chathaoirleach ar [[Seanad Éireann|Sheanad Éireann]] ag an am céanna). Osclaíodh na hUaschúirteanna nua go hoifigiúil ag [[Caisleán Bhaile Átha Cliath]] ar 11 Meitheamh 1924.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincastle.ie/11-june-1924-opening-irelands-law-courts/|teideal=11 June 1924: Opening Ireland’s Law Courts {{!}} Dublin Castle|language=en-US|dátarochtana=2020-06-10|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610102809/https://www.dublincastle.ie/11-june-1924-opening-irelands-law-courts/}}</ref> Sa bhliain chéanna, athainmníodh an Roinn um Ghnóthaí Dúiche mar an Roinn Dlí agus Cirt faoin Acht Airí agus Rúnaithe, 1924. === Achomhairc === Rinneadh achomhairc faoi alt 29(2) sa bhliain 2007.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.courts.ie/Courts.ie/Library3.nsf/16c93c36d3635d5180256e3f003a4580/27c1636b6ed1ad508025812100546005?OpenDocument|teideal=TREORACHA CLEACHTAIS:TREORACHA CLEACHTAIS / An Chúirt Uachtarach:SC14 - Achomhairc faoi alt 29(2) den Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924 (arna leasú ag an Acht um Cheartas Coiriúil 2006 agus ag an Acht um Cheartas Coiriúil 2007)|údar=Courts Service of Ireland|work=www.courts.ie|dátarochtana=2020-06-10|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610082657/http://www.courts.ie/Courts.ie/Library3.nsf/16c93c36d3635d5180256e3f003a4580/27c1636b6ed1ad508025812100546005?OpenDocument}}</ref> == Gaeilge == Luaitear i bhforálacha alt 71 den Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924: 'Sa mhéid gur féidir é agus gach ní a bhaineann leis an scéal d'áireamh, beidh ag an mBreitheamh den Chúirt Dúithche, a ceapfar do Dhúthaigh ina bhfuil líomatáiste ina bhfuil an Ghaedhilg in úsáid ghenerálta, oiread eolais ar an nGaedhilg agus chuirfeadh ar a chumas déanamh in éamais conganta o fhear teangan agus fianaise á tabhairt sa teangain sin.' Is é an rialtas atá freagrach as an moladh seo a chur i bhfeidhm. Ach tá deacrachtaí ann go hannamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.kildarestreet.com/wrans/?id=2007-01-31.1598.0|teideal=Acht Cúirteanna Breithiúnais: 31 Jan 2007: Written answers (KildareStreet.com)|work=www.kildarestreet.com|dátarochtana=2020-06-10}}</ref> Ar [[20 Meitheamh]] [[2019]], de réir breithiúnais san Ard-Chúirt, sa chás Ó Cadhla v an tAire Dlí, tá dualgas ar an Stát gach iarracht réasúnta a dhéanamh breitheamh le Gaeilge a fháil le cás a éisteacht in aon chúirt dúiche sa tír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.casemine.com/judgement/uk/5dfc6a9a4653d042431b0d00|teideal=O Cadhla v An Taire Dli & ors {{!}} [2019] IEHC 851 {{!}} High Court of Ireland {{!}} Judgment {{!}} Law {{!}} CaseMine|language=en|work=www.casemine.com|dátarochtana=2020-06-10|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610082655/https://www.casemine.com/judgement/uk/5dfc6a9a4653d042431b0d00}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceart-teanga-faoin-mbunreacht-e-breitheamh-le-gaeilge-a-fhail-cinneadh-ard-chuirte/|teideal=Ceart teanga faoin mbunreacht é Breitheamh le Gaeilge a fháil – cinneadh Ard-Chúirte|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-10}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Breithiúna]] [[Catagóir:Ceartas]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] kc2vjwqio9w23o5i68ael2zszb1kw4x 0 93784 1322447 1320192 2026-08-02T14:49:57Z Saighneánach 72809 Typo 1322447 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Tharla '''Sléacht Srebrenica''', nó [[cinedhíothú]] ar [[An tIoslam|Mhoslamaigh]] in oirthear [[An Bhoisnia-Heirseagaivéin|na Bosnia]] ([[Boisniach]]: ''Masakr u Srebrenici; Genocid u Srebrenici'' sa [[An Bhoisnia-Heirseagaivéin|Bhoisnia-Heirseagaivéin]]) idir 11–[[22 Iúil]] [[1995]], an sléacht ba mheasa san Eoraip ó aimsir an Dara Cogadh Domhanda. [[Dúnmharú|Dúnmharaíodh]] timpeall 8,370 duine, fir is buachaillí [[Moslamach (an tIoslam)|Moslam]]<nowiki/>acha den chuid is mó, ach páistí, mná agus fir aosta san áireamh. Thángthas ar bhreis is 7,000 corpán níos déanaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.icmp.int/press-releases/over-7000-srebrenica-victims-recovered/|teideal=ICMP Over 7,000 Srebrenica Victims have now been recovered|work=www.icmp.int|dátarochtana=2020-07-11}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-slobodan-milosevic-150-buisteir-na-mbalcan.aspx|teideal=Slobodan Milosevic – Búistéir na mBalcán|údar=Pat Butler|dáta=AIBREÁN 2006|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-04-06}}</ref> [[Íomhá:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 3.jpg|mion|clé|Tá os cionn 6,500 íospartach curtha sa reilig seo. Chomh maith leis na huaigheanna féin, tá balla mór cuimhneacháin ann agus os cionn 8,300 duine greanta air |225x225px]] [[Íomhá:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|clé|mion|os cionn 8,300 duine greanta air, chun ómós a thabhairt do na fir agus na buachaillí a dúnmharaíodh|220x220px]][[Íomhá:ICMP-PIP.jpg|clé|mion|ICMP: Podrinje Identification Project (PIP): Nuair a aimsítear taisí na n-íospartach in olluaigheanna ar fud an réigiúin, déantar iad a aithint go cúramach trí thástáil [[ADN]]|220x220px]] == Cúlra == Dhíbir Seirbiaigh na Bosnia na mílte Moslamach amach as an tír idir 1992-1995. Cogadh fíochmhar, fuilteach, a bhí ann, a d’fhág os cionn 100,000 marbh. [[An tIoslam|Moslamaigh]], [[Crótaigh]], [[Seirbiaigh]]. Na Moslamaigh ba mhó a d’fhulaing.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cad-is-traenail-ann-ar-aon-nos-leargas-o-bhoisnia/|teideal=Cad is traenáil iriseoireachta ann ar aon nós? ‘Léargas’ ó Bhoisnia…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-11}}</ref> == Imeachtaí == D'ordaigh ceannasaí na bhfórsaí Seirbiacha sa Bhoisnia, [[Ratko Mladic|Ratko]] [[Ratko Mladich|Mladich]], go marófaí suas le 8,000 fear agus buachaill Moslamach i Srebrenica.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ratko Mladic ciontaithe i gcinedhíothú sa Bhoisnia|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/1122/922106-ratko-mladic-ciontaithe-i-gcinedhiothu-sa-bhoisnia/|date=2017-11-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref> Chuidigh an Ginearál Seirbiach Bosniach, [[Zdravko Tolimir]], leis an cheannasaí míleata [[Ratko Mladich]] mórshléacht Srebrenica a eagrú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceannlínte Nuachta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2012/1212/358759-ceannlintenuachta/|date=2012-12-12|language=ga|author=RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref> Ní dhearna Misean na Náisiún Aontaithe sa Bhoisnia-Heirseagaivéin faic chun stop a chur leis an sléacht ag an am, rinne a tharraing náire ar na N-A. == Iarmhairtí == Tugadh chun trialach [[Slobodan Milošević]], [[Ratko Mladich]], [[Zdravko Tolimir]], [[Radovan Karadžić]] agus go leor eile sa [[An Háig|Háig]] ar feadh na mblianta maidir le coireanna cogaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Category:People convicted by the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Category:People_convicted_by_the_International_Criminal_Tribunal_for_the_former_Yugoslavia&oldid=964276444|journal=Wikipedia|date=2020-06-24|language=en}}</ref> Idir 1998 agus 1999, bhris cogadh amach idir arm na hIúgslaive agus Arm Saoirse na Cosaive ([[Moslamach]]) agus rinne [[ECAT]] [[Buama|buamáil]] ar ar an tSeirbia. Fógraíodh [[Neamhspleách|neamhspleáchas]] na Cosaive sa pharlaimint ar an 17 Feabhra 2008. == Féach freisin == * [[Léigear Shairéavó]] * [[Ratko Mladich]] * [[Zdravko Tolimir]] * [[Radovan Karadžić]] * [[Slobodan Milošević]] * [[An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv]] * [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Category:People_convicted_by_the_International_Criminal_Tribunal_for_the_former_Yugoslavia&oldid=964276444 Ciontuithe] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cinedhíothú]] [[Catagóir:Coireanna cogaidh]] [[Catagóir:Cogadh Boisniach]] [[Catagóir:1995]] [[Catagóir:Stair na Seirbia]] hqvcy3d3brhnozw3xesp46b4py87aas 0 94216 1322417 1322320 2026-08-02T14:14:41Z Saighneánach 72809 /* */ Typo 1322417 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Lammas Altar New Orleans 2019.jpg|mion|clé|Buíochas a gabháil, altóir i [[New Orleans, Louisiana|New Orleans]] [[An Lúnasa|Lúnasa]] 2019|220x220px]] [[Íomhá:Toamnadeaur.jpg|clé|mion|Toamnadeaur (féile an fhómhair) i Chisinau sa [[An Mholdóiv|Mholdóiv]]|220x220px]]Is é an [[1 Lúnasa]] '''Lá Lúnasa''' (nó Lughnasa) agus an chead lá den fhómhar,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.smo.uhi.ac.uk/~oduibhin/focla.htm|teideal=Focla agus Cainnteanna Gaedhilge|údar=An tÚltach|dáta=1940|work=www.smo.uhi.ac.uk|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> de réir [[Fhéilire na nGael]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://ramhaille.blogspot.com/2012/08/focail-feilire.html|teideal=Mise Áine ag Rámhaille: Focail Féilire|údar=Mise Áine|dáta=2012-08-01|work=Mise Áine ag Rámhaille|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> Tosaíonn féile an [[Fómhar|fhómhair]] in [[Éire|Éirinn]] ar an lá seo agus maireann an ceiliúradh cúpla lá nó cúpla seachtain b'fhéidir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://journals.openedition.org/etudesirlandaises/pdf/4780|teideal=From Yeats to Friel: Irish Mythology through Arts and Science in the 20th century|údar=Frédéric Armao|dáta=Étudesi rlandaises 41-1 (477-485. 73)|dátarochtana=2020}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/the-irish-word-for-october-and-other-words-related-to-fomhar-and-fomhair/|teideal=The Irish word for ‘October’ and other words related to ‘fómhar’ and ‘fómhair’|údar=róislín|dáta=2014-10-06|language=en|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2026-08-01}}</ref> Ainmníodh Lúnasa as [[Lugh]] (nó Lú sa nualitriú), duine de na [[Dia|déithe]] ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]]. Mar shampla i [[Sasana]] agus tíortha eile, ceiliúrtar ''Lammas Day,'' ''Lammastide'' nó ''Loaf Mass Day'' i [[An Béarla|mBéarla]] ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bitesize.irish/blog/lunasa-lore/|teideal=The Lore of Lúnasa, with Conchúr Mag Eacháin {{!}} Bitesize Irish|údar=Niall at Bitesize|dáta=2024-07-26|language=en-GB|dátarochtana=2026-08-01}}</ref> == Béaloideas == Dúchás.ieː {{Blockquote|Ar an la seo baintí na preataí malla. Baintí fosda glasraí, cáil, meacán, turnaipí agus glasraí mar sin, agus deantaoi úsáid daobhtha. Baintí rud beag coirce, seaghal agus féar fosta fá choinne an eallaigh. Cuirtí suim mór i dtóraibh na talman.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428184/4384635/4435607|teideal=Naul {{!}} The Schools’ Collection|údar=Neans Ní Chealachain|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-08-02}}</ref>,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428326/4395352/4499878|teideal=An Chéad Lá den Fhómhar|údar=|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-08-02}}</ref><}} == Féach freisin == * [[An Lúnasa|Lúnasa]] * [[Lugh]] * ''Feile na Laoch,'' Iontaoibheas Fodhla<ref>{{Lua idirlín|url=http://iontaoibheasfodhla.ie/?page_id=16|teideal=Féile na Laoch 2011|údar=Iontaoibheas Fódhla|dáta=|language=ga|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> agus físeán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=9-TEWpeFZl0&feature=emb_logo|teideal=Iontaoibheas Fodhla / Lá lúnasa|údar=Youtube|dáta=2011|dátarochtana=2020}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Lúnasa]] la4o8lygdskeo8sjtvoskl5u3u13ndk 1322423 1322417 2026-08-02T14:29:26Z Saighneánach 72809 Typo 1322423 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Lammas Altar New Orleans 2019.jpg|mion|clé|Buíochas a gabháil, altóir i [[New Orleans, Louisiana|New Orleans]] [[An Lúnasa|Lúnasa]] 2019|220x220px]] [[Íomhá:Toamnadeaur.jpg|clé|mion|Toamnadeaur (féile an fhómhair) i Chisinau sa [[An Mholdóiv|Mholdóiv]]|220x220px]]Is é an [[1 Lúnasa]] '''Lá Lúnasa''' (nó Lughnasa) agus an chead lá den fhómhar,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.smo.uhi.ac.uk/~oduibhin/focla.htm|teideal=Focla agus Cainnteanna Gaedhilge|údar=An tÚltach|dáta=1940|work=www.smo.uhi.ac.uk|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> de réir [[Fhéilire na nGael]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://ramhaille.blogspot.com/2012/08/focail-feilire.html|teideal=Mise Áine ag Rámhaille: Focail Féilire|údar=Mise Áine|dáta=2012-08-01|work=Mise Áine ag Rámhaille|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> Tosaíonn féile an [[Fómhar|fhómhair]] in [[Éire|Éirinn]] ar an lá seo agus maireann an ceiliúradh cúpla lá nó cúpla seachtain b'fhéidir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://journals.openedition.org/etudesirlandaises/pdf/4780|teideal=From Yeats to Friel: Irish Mythology through Arts and Science in the 20th century|údar=Frédéric Armao|dáta=Étudesi rlandaises 41-1 (477-485. 73)|dátarochtana=2020}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/the-irish-word-for-october-and-other-words-related-to-fomhar-and-fomhair/|teideal=The Irish word for ‘October’ and other words related to ‘fómhar’ and ‘fómhair’|údar=róislín|dáta=2014-10-06|language=en|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2026-08-01}}</ref> Ainmníodh Lúnasa as [[Lugh]] (nó Lú sa nualitriú), duine de na [[Dia|déithe]] ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]]. Mar shampla i [[Sasana]] agus tíortha eile, ceiliúrtar ''Lammas Day,'' ''Lammastide'' nó ''Loaf Mass Day'' i [[An Béarla|mBéarla]] ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bitesize.irish/blog/lunasa-lore/|teideal=The Lore of Lúnasa, with Conchúr Mag Eacháin {{!}} Bitesize Irish|údar=Niall at Bitesize|dáta=2024-07-26|language=en-GB|dátarochtana=2026-08-01}}</ref> == Béaloideas == Dúchás.ie {{Blockquote|Ar an la seo baintí na preataí malla. Baintí fosda glasraí, cáil, meacán, turnaipí agus glasraí mar sin, agus deantaoi úsáid daobhtha. Baintí rud beag coirce, seaghal agus féar fosta fá choinne an eallaigh. Cuirtí suim mór i dtóraibh na talman.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428184/4384635/4435607|teideal=Naul {{!}} The Schools’ Collection|údar=Neans Ní Chealachain|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-08-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428326/4395352/4499878|teideal=An Chéad Lá den Fhómhar|údar=|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-08-02}}</ref>}} == Féach freisin == * [[An Lúnasa|Lúnasa]] * [[Lugh]] * ''Feile na Laoch,'' Iontaoibheas Fodhla<ref>{{Lua idirlín|url=http://iontaoibheasfodhla.ie/?page_id=16|teideal=Féile na Laoch 2011|údar=Iontaoibheas Fódhla|dáta=|language=ga|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> agus físeán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=9-TEWpeFZl0&feature=emb_logo|teideal=Iontaoibheas Fodhla / Lá lúnasa|údar=Youtube|dáta=2011|dátarochtana=2020}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Lúnasa]] mqhp9xnf9wy8ytc65h1t28wrh0xaw5v 1322424 1322423 2026-08-02T14:29:46Z Saighneánach 72809 /* Béaloideas */ My typo 1322424 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Lammas Altar New Orleans 2019.jpg|mion|clé|Buíochas a gabháil, altóir i [[New Orleans, Louisiana|New Orleans]] [[An Lúnasa|Lúnasa]] 2019|220x220px]] [[Íomhá:Toamnadeaur.jpg|clé|mion|Toamnadeaur (féile an fhómhair) i Chisinau sa [[An Mholdóiv|Mholdóiv]]|220x220px]]Is é an [[1 Lúnasa]] '''Lá Lúnasa''' (nó Lughnasa) agus an chead lá den fhómhar,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.smo.uhi.ac.uk/~oduibhin/focla.htm|teideal=Focla agus Cainnteanna Gaedhilge|údar=An tÚltach|dáta=1940|work=www.smo.uhi.ac.uk|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> de réir [[Fhéilire na nGael]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://ramhaille.blogspot.com/2012/08/focail-feilire.html|teideal=Mise Áine ag Rámhaille: Focail Féilire|údar=Mise Áine|dáta=2012-08-01|work=Mise Áine ag Rámhaille|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> Tosaíonn féile an [[Fómhar|fhómhair]] in [[Éire|Éirinn]] ar an lá seo agus maireann an ceiliúradh cúpla lá nó cúpla seachtain b'fhéidir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://journals.openedition.org/etudesirlandaises/pdf/4780|teideal=From Yeats to Friel: Irish Mythology through Arts and Science in the 20th century|údar=Frédéric Armao|dáta=Étudesi rlandaises 41-1 (477-485. 73)|dátarochtana=2020}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/the-irish-word-for-october-and-other-words-related-to-fomhar-and-fomhair/|teideal=The Irish word for ‘October’ and other words related to ‘fómhar’ and ‘fómhair’|údar=róislín|dáta=2014-10-06|language=en|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2026-08-01}}</ref> Ainmníodh Lúnasa as [[Lugh]] (nó Lú sa nualitriú), duine de na [[Dia|déithe]] ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]]. Mar shampla i [[Sasana]] agus tíortha eile, ceiliúrtar ''Lammas Day,'' ''Lammastide'' nó ''Loaf Mass Day'' i [[An Béarla|mBéarla]] ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bitesize.irish/blog/lunasa-lore/|teideal=The Lore of Lúnasa, with Conchúr Mag Eacháin {{!}} Bitesize Irish|údar=Niall at Bitesize|dáta=2024-07-26|language=en-GB|dátarochtana=2026-08-01}}</ref> == Béaloideas == Dúchás.ie: {{Blockquote|Ar an la seo baintí na preataí malla. Baintí fosda glasraí, cáil, meacán, turnaipí agus glasraí mar sin, agus deantaoi úsáid daobhtha. Baintí rud beag coirce, seaghal agus féar fosta fá choinne an eallaigh. Cuirtí suim mór i dtóraibh na talman.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428184/4384635/4435607|teideal=Naul {{!}} The Schools’ Collection|údar=Neans Ní Chealachain|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-08-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428326/4395352/4499878|teideal=An Chéad Lá den Fhómhar|údar=|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-08-02}}</ref>}} == Féach freisin == * [[An Lúnasa|Lúnasa]] * [[Lugh]] * ''Feile na Laoch,'' Iontaoibheas Fodhla<ref>{{Lua idirlín|url=http://iontaoibheasfodhla.ie/?page_id=16|teideal=Féile na Laoch 2011|údar=Iontaoibheas Fódhla|dáta=|language=ga|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> agus físeán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=9-TEWpeFZl0&feature=emb_logo|teideal=Iontaoibheas Fodhla / Lá lúnasa|údar=Youtube|dáta=2011|dátarochtana=2020}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Lúnasa]] 4hdes4ilqy2f4mx8avpo69eihdnkn72 0 94379 1322492 1276532 2026-08-02T17:45:39Z Saighneánach 72809 Fix 1322492 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] [[Albanach]] í '''Ceit Fhoirbeis''' nó :'''Kate Forbes'''; a rugadh ar [[6 Aibreán]] [[1990]]) atá ina ball de [[Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba|Pháirtí Náisiúnta na hAlban]] (SNP) agus atá ina [[ Ball de Pharlaimint na hAlban |ball]] [[Párlamaid na h-Alba|Pharlaimint na hAlban]] do thoghcheantar [[An t-Eilean Sgitheanach|An Oileán Sgitheanach]], Loch Abar agus Bàideanach ó 2016.<ref>{{cite news|url=http://www.parliament.scot/msps/currentmsps/98638.aspx|teideal="Current MSPs: Kate Forbes: Personal Information"|údar=|dáta=|dátarochtana=|title=Current MSPs: Kate Forbes: Personal Information|publisher=Scottish Parliament|accessdate=29 May 2018}}</ref> Ar an 17 Feabhra 2020, ceapadh Forbes mar Rúnaí Comh-Aireachta Airgeadais i Rialtas na hAlban. == Óige agus oideachas == Rugadh Forbes i [[Inbhir Pheofharain]] i [[Ros agus Cromba]] i dtuaisceart na [[Albain|hAlban]].<ref name="Edinburgh Edit">{{cite web|url=https://www.ed.ac.uk/edit-magazine/supplements/political-class|teideal="Political class"|údar=Edit Magazine|dáta=27 Metheamh 2017|work=Edit magazine|dátarochtana=|title=Political class|publisher=[[University of Edinburgh]]|date=27 June 2017|accessdate=29 May 2018}}</ref> Ag éirí aníos di, d’fhoghlaim Kate Forbes an teanga sa [[naíonra]]. Chaith sí trí bliana san India agus í ina páiste, ansin chuir a tuismitheoirí suim san oideachas lán-Ghàidhlig<ref>Deir Forbes: “Ní raibh Gàidhlig ag mo thuismitheoirí, ach bhí sí ag mo sheantuismitheoirí. Agus bhí an-suim ag an gcéad ghlúin eile ar thaobh m’athar feachtasaíocht a dhéanamh le scoileanna lán-Ghàidhlig a bhunú."</ref> agus múineadh i nGaelscoil Albanach í.<ref>{{cite news|url=https://www.holyrood.com/articles/inside-politics/getting-know-you-kate-forbes|teideal=getting know you Kate Forbes|údar=|dáta=|work=[[Holyrood (magazine)|Holyrood]]|dátarochtana=|title=Getting to know you: Kate Forbes|first=Tom|last=Freeman|date=28 May 2018|accessdate=29 May 2018|archivedate=10 Iúil 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710170558/https://www.holyrood.com/articles/inside-politics/getting-know-you-kate-forbes}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nil-fiuntas-i-bpolasai-teanga-go-dti-go-gcuirfear-i-bhfeidhm-e/|teideal=‘Níl fiúntas i bpolasaí teanga go dtí go gcuirfear i bhfeidhm é’|údar=Bill Breathnach|dáta=14 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-14}}</ref> D’fhill sí ar an India lena teaghlach agus í 10 mbliana d'aois agus bhí cónaí uirthi ansin go dtí go raibh sí 15. Agus iad ansin bhí a hathair bainteach le cúram sláinte a sholáthar do dhaoine nach raibh sé ar acmhainn acu díol as.<ref name="Edinburgh Edit" /> Nuair a d’fhill sí ar Albain chríochnaigh sí a cuid scolaíochta in [[Acadamaidh Inbhir Pheofharain]] . Rinne sí staidéar ar an [[stair]] i gColáiste Selwyn, [[Ollscoil Cambridge|Cambridge]] i [[Sasana]] agus bhain sí BA amach i 2011. D'oibrigh sí mar [[Cuntasaíocht|chuntasóir]] ar feadh tamaill.<ref name="Edinburgh Edit" /><ref name="Inverness Courier" /> Ina dhiaidh sin, rinne sí staidéar in [[Ollscoil Dhún Éideann]], agus bhain sí céim MSc amach i 2013, i Stair Diaspóra agus Imirce.<ref name="Edinburgh Edit" />[[Íomhá:Kate Forbes - Sprint Edinburgh 2018 (cropped).jpg|clé|mion|Sprint Edinburgh, 2018]] [[Íomhá:Kate Forbes 2024.jpg|clé|mion|2024]] == Gairm pholaitiúil == I Lúnasa 2015, roghnaigh baill áitiúla den SNP Ceit ó ghearrliosta gan ach [[Bean|mná]] amháin air mar a n-iarrthóir do thoghcheantar An Oileán Sgitheanach, Loch Abar agus Bàideanach<ref name="Inverness Courier">{{cite news|url=https://www.inverness-courier.co.uk/News/Katie-Forbes-gets-SNP-nod-in-bid-to-succeed-Dave-Thompson-as-MSP-25082015.htm|teideal=Katie Forbes gets SNP-nod-in-bid- to succeed Dave Thompson as MSP|údar=|dáta=|work=[[The Inverness Courier]]|dátarochtana=|title=Katie Forbes gets SNP nod in bid to succeed Dave Thompson as MSP|date=25 August 2015|accessdate=29 May 2018|archivedate=8 Lúnasa 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808080129/http://www.inverness-courier.co.uk/News/Katie-Forbes-gets-SNP-nod-in-bid-to-succeed-Dave-Thompson-as-MSP-25082015.htm}}</ref> Bhí sí mar chuid d’fheachtas an SNP chun aghaidh a thabhairt ar an bhearna pá inscne i bh[[Fostaíocht|fostaíoch]]<nowiki/>t i [[Gaeltacht na hAlban|nGaeltacht na hAlban]].<ref>{{cite news|url=http://www.thenational.scot/news/snp-launches-campaign-to-plug-pay-gap-in-rural-areas.14037|teideal=SNP launches campaign to plug pay gap in rural areas|údar=|dáta=|work=[[The National (Scotland)|The National]]|dátarochtana=|title=SNP launches campaign to plug pay gap in rural areas|first=Janice|last=Burns|date=22 February 2016|accessdate=6 May 2016}}</ref> Toghadh i dtoghchán Pharlaimint na hAlban 2016 í.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/scotland-constituencies/S16000143|teideal=Skye, Lochaber and Badenoch Scottish Parliament constituency Region - Highlands and Island|údar=|dáta=|work=BBC News|dátarochtana=|title=Election 2016: Skye, Lochaber and Badenoch|date=6 May 2016}}</ref> Deir Forbes nach raibh mórán deiseanna aici an teanga a labhairt nuair a d’fhág sí an mheánscoil ach thiontaigh sí ar an nGàidhlig arís nuair a thosaigh sí sa pholaitíocht. Go dtí gur tugadh ardú céime chuig [[Rialtas]] na hAlban dí, bhí sí ina cathaoirleach ar Ghrúpa Traspháirtí Pharlaimint na hAlban ar [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]] agus labhair sí i bhfabhar stádas Oidhreachta Cultúrtha doláimhsithe [[UNESCO]] mar bhealach indéanta leis an [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] a chosaint.<ref>{{cite news|url=https://www.parliament.scot/CrossPartyGroups/Session5CrossPartyGroup/Minutes/CrossPartyMinute281118Approved.pdf|teideal=SCOTTISH PARLIAMENT – CROSS PARTY GROUP ON GAELIC|údar=|dáta=|work=The Scottish Parliament|dátarochtana=|title=Scottish Parliament Cross Party Group on Gaelic|first=Scottish|last=Parliament|date=28 November 2018|accessdate=6 July 2020|archivedate=12 Márta 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210312133240/https://www.parliament.scot/CrossPartyGroups/Session5CrossPartyGroup/Minutes/CrossPartyMinute281118Approved.pdf}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tacaiocht-pharlaiminte-faighte-ag-feachtas-stadas-unesco-a-fhail-don-ghaidhlig/|teideal=Tacaíocht pharlaiminte faighte do stádas UNESCO don Ghàidhlig|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-08-18}}</ref> I mí an Mhárta 2018, thug sí óráid iomlán don Pharlaimint i n[[Gaeilge na hAlban]] le linn díospóireacht ar an teanga.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.alamy.com/the-scottish-national-partys-snp-kate-forbes-delivers-an-entire-holyrood-speech-in-gaelic-making-her-the-second-female-msp-and-the-first-in-the-current-scottish-parliament-chamber-to-deliver-a-whole-contribution-in-the-language-during-a-plenary-debate-as-she-calls-for-it-to-be-given-unesco-status-image178306469.html|teideal=The Scottish National Party's (SNP) Kate Forbes delivers an entire Holyrood speech in Gaelic, making her the second female MSP, and the first in the current Scottish Parliament chamber, to deliver a whole contribution in the language during a plenary debate, as she calls for it to be given Unesco status Stock Photo - Alamy|údar=Alamy Limited|language=en|work=www.alamy.com|dátarochtana=2023-03-06}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scotsman.com/news/politics/snp-msp-delivers-entire-holyrood-speech-in-gaelic-1-4714779|teideal=SNP MSP delivers entire Holyrood speech in Gaelic|údar=|dáta=|work=The Scotsman|dátarochtana=|title=SNP MSP delivers entire Holyrood speech in Gaelic|first=Catriona|last=Webster|date=29 March 2018|accessdate=29 May 2018}}</ref> An 27 Meitheamh 2018, ceapadh í go Rialtas na hAlban mar Aire um Airgeadais Phoiblí agus an Gheilleagar Digiteach, mar chuid d’athchóiriú níos leithne a d’fhógair an Chéad-Aire, [[Nicola Sturgeon]].<ref>{{cite news|url=https://www.ross-shirejournal.co.uk/news/rising-star-of-scottish-politics-to-take-centre-stage-on-budget-day-but-who-is-dingwall-based-msp-kate-forbes-190995/|teideal=Rising star of Scottish politics to take centre stage on budget day but who is Dingwall based MSP Kate Forbes|údar=|dáta=|dátarochtana=|title=Rising star of Scottish politics to take centre stage on budget day, but who is Dingwall-based MSP Kate Forbes?|last=Dixon|first=Andrew|date=6 February 2020|website=RossShire Journal|accessdate=7 February 2020}}</ref> Ar an 6 Feabhra 2020, ba í an chéad bhean a thug Buiséad na hAlban nuair a d'éirí [[Derek Mackay]] as mar Rúnaí Comh-Aireachta um Airgeadas, Geilleagar agus Obair Chóir. Roimhe seo, níor thug aon bhean Buiséad i bParlaimint na hAlban ná i [[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Westminster]], cé go ndearna siad i dTionóil na Breataine Bige agus i d[[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól na Sé Chontae]].<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/women/kate-forbes-scotland-budget-msp-first-woman-derek-mackay-a9322011.html|teideal=KATE FORBES BECOMES FIRST WOMAN TO DELIVER SCOTTISH BUDGET AT 29 YEARS OLD|údar=|dáta=|language=en|dátarochtana=|title=Kate Forbes becomes first woman to deliver Scottish budget at 29 years old|date=2020-02-06|website=The Independent|access-date=2020-02-07}}</ref> Ar an 17 Feabhra 2020, ceapadh mar Rúnaí Comh-Aireachta Airgeadais í, an chéad bhean sa phost riamh.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2020/feb/17/kate-forbes-appointed-scotlands-first-female-finance-secretary-snp-derek-mackay|teideal=Kate Forbes appointed Scotland's first female finance secretary|údar=|dáta=|work=The Guardian|dátarochtana=|last1=Carrell|first1=Severin|title=Kate Forbes appointed Scotland's first female finance secretary|date=17 February 2020}}</ref> Nuair a d’éirigh an t-iarchéad-aire, Humza Yousaf, as go tobann le linn 2024, thuar go leor daoine go seasfadh Frobes don ról. Ach ní dhearna sí é sin agus bhain sí úsáid as a tionchar i bPáirtí Náisiúnta na hAlban [an SNP] le ról iomlán nua don teanga a chruthú sa rialtas. I mí Bealtaine 2024, ceapadh Forbes mar Rúnaí Comh-Aireachta don Gheilleagar agus an Ghàidhlig. Is í Forbes an chéad aire sinsearach in Alban atá freagrach as an teanga go sonrach. (Roimhe seo, bhí polasaithe don Gàidhlig faoi chúram an Roinne Oideachais).<ref name=":1" /> Ritheadh [[Acht na dTeangacha Albanacha, 2025]] faoi stiúir Forbes. Ansin d'éirigh sí as a phost.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/c70xejr8drro|teideal=Kate Forbes: Deputy first minister to stand down as MSP|dáta=2025-08-04|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.parlamaid-alba.scot/chamber-and-committees/official-report/search-what-was-said-in-parliament/meeting-of-parliament-17-06-2025?meeting=16498&iob=140884|teideal=*|language=gd|work=www.parlamaid-alba.scot|dátarochtana=2025-08-14}}</ref> === Tuairimí agus díospóireachtaí === ==== Maistíneacht ==== Mar bhall de Eaglais Shaor na hAlban,<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.co.uk/article/kate-forbes-named-scottish-finance-secretary-after-strong-budget-performance-8xg76wkpn|teideal=Kate Forbes named Scottish Finance secretary after strong budget performance|údar=|dáta=|dátarochtana=|title=Kate Forbes named Scottish Finance Secretary after strong budget performance}}</ref> d'iarr Forbes ar an Rialtas ligeann do pháistí a g[[creideamh]] a chleachtadh ar [[scoil]] 'gan magadh'. I mí na Bealtaine 2018, dúirt sí go raibh sí "ag iarraidh a thabhairt faoi deara gur chóir go mbeadh cead ag daltaí an éagsúlacht chreidimh in Albain a phléigh, a fhorbairt agus a thuigbhéail".<ref>{{Cite web|url=https://www.premierchristian.news/en/news/article/christian-scottish-politician-says-constituents-are-telling-her-stories-of-religious-bullying|teideal=Christian Scottish politician says constituents are telling her stories of religious bullying|údar=|dáta=|dátarochtana=|title=Chistian Scottish politician says constituents are telling her stories of religious bullying}}</ref> == Saol pearsanta == Phós Forbes Alasdair "Ali" MacLennan (a rugadh in 1980) sa bhliain 2021 in Inbhir Pheofharain,Ros agus Cromba.<ref>{{Cite news |date=29 July 2021 |teideal=Exclusive Pictures: Dingwall MSP Kate Forbes gets married in her hometown |url=https://www.ross-shirejournal.co.uk/news/exclusive-pictures-dingwall-msp-kate-forbes-gets-married-in-246146/ |access-date=29 July 2021 |last=Maclennan |first=Scott |work=Ross-Shire Journal|archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://archive.today/20220313165033/https://www.ross-shirejournal.co.uk/news/exclusive-pictures-dingwall-msp-kate-forbes-gets-married-in-246146/ |url-status=live }}</ref> Rugadh iníon dóibh an bhliain dár gcionn. Bhí MacLennan pósta cheanna. Fuair a bhean, Priya, bás tobann in 2014, agus triúr iníonacha acu. Is leasmháthair í anois Forbes''.''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pressreader.com/uk/the-scottish-mail-on-sunday/20210207/281998970145551|teideal=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|work=www.pressreader.com|dátarochtana=2023-03-06}}</ref> D'fhoghlaim Forbes [[Gàidhlig]] nuair a bhí sí ag freastal ar an mbunscoil. == Féach freisin == * [[Acht na dTeangacha Albanacha, 2025]] * [https://tuairisc.ie/tacaiocht-pharlaiminte-faighte-ag-feachtas-stadas-unesco-a-fhail-don-ghaidhlig/ Tacaíocht pharlaiminte faighte do stádas UNESCO don Ghàidhlig]<ref name=":0" /> * [https://tuairisc.ie/amhras-caite-ag-mp-ar-stadas-oilean-gaeltachta-mar-oilean-ceart/ Amhras caite ag MP an oileáin dáiríre é oileán aitheanta Gaeltachta]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/amhras-caite-ag-mp-ar-stadas-oilean-gaeltachta-mar-oilean-ceart/|teideal=Amhras caite ag MP an oileáin dáiríre é oileán aitheanta Gaeltachta|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-08-18}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/watch?v=ipf8yFvFssE Agallamh ar STV, 21 Feabhra 2023] * [https://kateforbes.scot/ Kate Forbes - làrach-lìn oifigeil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807100127/https://kateforbes.scot/ |date=2020-08-07 }} ''(Beurla)'' * Pàrlamaid na h-Alba: [http://www.parliament.scot/msps/currentmsps/kate-forbes-msp.aspx Kate Forbes - MSPs] ''(Beurla)'' * They Work for You: [https://www.theyworkforyou.com/msp/25504/kate_forbes Kate Forbes] ''(Beurla)'' * [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/36638638 BBC Naidheachdan 2016-06-27: “Call £100m ri linn Brexit”] - ''beachd aig Ceit Fhoirbeis'' * [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/37023626 BBC Naidheachdan 2016-08-09: Dìon air a' Ghàidhlig ann an reachdas] - ''beachd aig Ceit Fhoirbeis'' * [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/44629714 BBC Naidheachdan 2018-06-27: Àrdachadh dreuchd dha Ceit Fhoirbheis] * [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/51530456 BBC Naidheachdan 2020-02-17: Ceit Fhoirbeis na Rùnaire Iomhais] * [https://www.parliament.scot/msps/currentmsps/kate-forbes-msp.aspx próifíl] ar shuíomh Gréasáin Pharlaimint na hAlban * [https://www.snp.org/kate_forbes próifíl] ar shuíomh Gréasáin SNP * [https://kateforbes.scot suíomh Gréasáin pearsanta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807100127/https://kateforbes.scot/ |date=2020-08-07 }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Foirbeis, Ceit}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1990]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba]] 9um26ct83vsbt2zuj1lbm1byeaqg7rv 0 95146 1322431 1321405 2026-08-02T14:39:18Z Saighneánach 72809 Typo 1322431 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:Impairment overlaps.jpg|mion|léaráid Venn - urlabhra agus caint]] Cuireann '''Neamhord Forbartha Teanga''' (NFT) isteach ar chumas [[Leanbh|leanaí]] [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] a thuiscint agus a úsáid go sóisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Aird idirnáisiúnta inniu ar Neamhord Forbartha Teanga|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/1016/1172013-aird-idirnaisiunta-inniu-ar-neamhord-forbartha-teanga/|date=2020-10-16|language=ga|author=Caoimhe Ní Laighin}}</ref> agus cuireann sé isteach ar fhorás acadúil an duine óig <ref>{{Lua idirlín|url=https://radld.org/about/|teideal=RADLD - Raising Awareness of Developmental Language Disorder|údar=RADLD|language=en|work=RADLD|dátarochtana=2020-10-17|archivedate=2020-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018003118/https://radld.org/about/}}</ref> === Míniú === Tá riachtanais mhóra teanga, [[urlabhra]] agus tuisceana ag gach duine óg. Téann roinnt leanaí chun cinn go gasta ach bíonn cúnamh sa bhreis ag teastáil ó roinnt eile. Tá leanaí a bhfuil NFT ag dul dóibh sa dara grúpa seo. Ach ní bhaineann NFT le neamhoird eile, ná le heaspa cumais intleachtúil. Mar sin, go minic ní bhíonn a fhios ag daoine go bhfuil an neamhord seo ar leanaí. Baineann na fadhbanna is coitianta ar na gairis seo le: [[graiméar]], [[séimeantaic]], an fhadhb "ar bharr do theanga",<ref>{{Luaigh foilseachán |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tip_of_the_tongue&oldid=964704025 |title=Tip of the tongue |date=2020-06-27 |language=en}}</ref> [[pragmataic]], [[dioscúrsa]], [[cuimhne bhriathartha]], [[foghareolaíocht]], srl. === Ilteangachas === Ní le h[[Ilteangach|aonteangóir]]í amháin a bhaineann an neamhord.<ref>{{Luaigh foilseachán |author=Nuacht TG4 |url=https://www.facebook.com/NuachtTG4/videos/f%C3%ADse%C3%A1n-aird-idirn%C3%A1isi%C3%BAnta-inniu-ar-neamhord-forbartha-teanga/798599404042812/ |title=FÍSEÁN: Aird idirnáisiúnta inniu ar Neamhord Forbartha Teanga |date=16 Deireadh Fómhair 2020 |journal= |volume=Facebook |language=ga |issue=}}</ref> Bíonn sé ag dul do leanaí ilteangacha ina gcuid teangacha ar fad freisin. Ní bhaineann NFT le teanga amháin a bheith níos deacra ná teanga eile. "Is cuma cé mhéad teanga atá ag páiste; tá NFT le sonrú ina chuid teangacha ar fad."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/science/head-quarters/2017/sep/22/developmental-language-disorder-the-most-common-childhood-condition-youve-never-heard-of|teideal=Developmental Language Disorder: The most common childhood condition you've never heard of {{!}} Psychology {{!}} The Guardian|údar=Professor Courtenay Norbury|dáta=2017|work=theguardian.com|dátarochtana=2020-10-17}}</ref> Ní bhaineann NFT le easpa cumais intleachtúil, le [[neamhord de chuid speictream an uathachais]] (ASD) ná le aon neamhord eile. === Feachtas agus cóir === Airítear NFT a bheith ar 7% de leanaí an domhain. Cé gur mór an méid é sin, níl NFT i mbéal an phobail. Is le déanaí a tugadh aitheantas idirnáisiúnta don NFT. Tháinig [https://web.archive.org/web/20201017122708/https://radld.org/ radld.org] <ref>{{Lua idirlín|url=https://radld.org/|teideal=RADLD – Raising Awareness of Developmental Language Disorder|údar=RADLD|language=en|work=RADLD|dátarochtana=2025-10-05|archivedate=2020-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017122708/https://radld.org/}}</ref> ar an bhfód sa bhliain 2017. Ceiliúrtar gach bliain ''Lá Feasachta Idirnáisiúnta ar Neamhord Forbartha Teanga'' ar an 3ú Aoine i mí Dheireadh Fómhair. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Urlabhra]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Sláinte]] [[Catagóir:Ilteangachas]] i3zmpc913nbp96022mzqg5144uzwdsz 1322432 1322431 2026-08-02T14:40:03Z Saighneánach 72809 Typos 1322432 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:Impairment overlaps.jpg|mion|léaráid Venn - urlabhra agus caint]] Cuireann '''Neamhord Forbartha Teanga''' (NFT) isteach ar chumas [[Leanbh|leanaí]] [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] a thuiscint agus a úsáid go sóisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Aird idirnáisiúnta inniu ar Neamhord Forbartha Teanga|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/1016/1172013-aird-idirnaisiunta-inniu-ar-neamhord-forbartha-teanga/|date=2020-10-16|language=ga|author=Caoimhe Ní Laighin}}</ref> agus cuireann sé isteach ar fhorás acadúil an duine óig.<ref>{{Lua idirlín|url=https://radld.org/about/|teideal=RADLD - Raising Awareness of Developmental Language Disorder|údar=RADLD|language=en|work=RADLD|dátarochtana=2020-10-17|archivedate=2020-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018003118/https://radld.org/about/}}</ref> == Míniú == Tá riachtanais mhóra teanga, [[urlabhra]] agus tuisceana ag gach duine óg. Téann roinnt leanaí chun cinn go gasta ach bíonn cúnamh sa bhreis ag teastáil ó roinnt eile. Tá leanaí a bhfuil NFT ag dul dóibh sa dara grúpa seo. Ach ní bhaineann NFT le neamhoird eile, ná le heaspa cumais intleachtúil. Mar sin, go minic ní bhíonn a fhios ag daoine go bhfuil an neamhord seo ar leanaí. Baineann na fadhbanna is coitianta ar na gairis seo le: [[graiméar]], [[séimeantaic]], an fhadhb "ar bharr do theanga",<ref>{{Luaigh foilseachán |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tip_of_the_tongue&oldid=964704025 |title=Tip of the tongue |date=2020-06-27 |language=en}}</ref> [[pragmataic]], [[dioscúrsa]], [[cuimhne bhriathartha]], [[foghareolaíocht]], srl. == Ilteangachas == Ní le h[[Ilteangach|aonteangóir]]í amháin a bhaineann an neamhord.<ref>{{Luaigh foilseachán |author=Nuacht TG4 |url=https://www.facebook.com/NuachtTG4/videos/f%C3%ADse%C3%A1n-aird-idirn%C3%A1isi%C3%BAnta-inniu-ar-neamhord-forbartha-teanga/798599404042812/ |title=FÍSEÁN: Aird idirnáisiúnta inniu ar Neamhord Forbartha Teanga |date=16 Deireadh Fómhair 2020 |journal= |volume=Facebook |language=ga |issue=}}</ref> Bíonn sé ag dul do leanaí ilteangacha ina gcuid teangacha ar fad freisin. Ní bhaineann NFT le teanga amháin a bheith níos deacra ná teanga eile. "Is cuma cé mhéad teanga atá ag páiste; tá NFT le sonrú ina chuid teangacha ar fad."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/science/head-quarters/2017/sep/22/developmental-language-disorder-the-most-common-childhood-condition-youve-never-heard-of|teideal=Developmental Language Disorder: The most common childhood condition you've never heard of {{!}} Psychology {{!}} The Guardian|údar=Professor Courtenay Norbury|dáta=2017|work=theguardian.com|dátarochtana=2020-10-17}}</ref> Ní bhaineann NFT le easpa cumais intleachtúil, le [[neamhord de chuid speictream an uathachais]] (ASD) ná le aon neamhord eile. == Feachtas agus cóir == Airítear NFT a bheith ar 7% de leanaí an domhain. Cé gur mór an méid é sin, níl NFT i mbéal an phobail. Is le déanaí a tugadh aitheantas idirnáisiúnta don NFT. Tháinig [https://web.archive.org/web/20201017122708/https://radld.org/ radld.org] <ref>{{Lua idirlín|url=https://radld.org/|teideal=RADLD – Raising Awareness of Developmental Language Disorder|údar=RADLD|language=en|work=RADLD|dátarochtana=2025-10-05|archivedate=2020-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017122708/https://radld.org/}}</ref> ar an bhfód sa bhliain 2017. Ceiliúrtar gach bliain ''Lá Feasachta Idirnáisiúnta ar Neamhord Forbartha Teanga'' ar an 3ú Aoine i mí Dheireadh Fómhair. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Urlabhra]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Sláinte]] [[Catagóir:Ilteangachas]] nwnv7mligstjyqilwecztw5ju90ibhw 0 96384 1322441 1320652 2026-08-02T14:48:16Z Saighneánach 72809 Typo 1322441 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Novi Sad mayor office.jpg|mion|Méara, Novi Sad na Seirbia ]] Cumas dhá theanga nó cúpla teangacha a labhairt is ea an '''dátheangachas''' nó an t-'''Ilteangachas''' (nó '''breisteangachas'''). Má tá duine dátheangach, tá siad in ann dhá theanga a labhairt go líofa, go minic toisc gur fhoghlaim siad an dá theanga sin nuair a bhí siad an-óg.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/d%C3%A1theangach|teideal=dátheangach - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for dátheangach by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> Is ionann duine ilteangach agus duine a labhraíonn nó a thuigeann a lán teangacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/ilteangach|teideal=ilteangach - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for ilteangach by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> [[Íomhá:Dublin airport sign in both English and Irish Gaelic languages.jpg|mion|[[Aerfort Bhaile Átha Cliath]]]] == Buntáistí == Léirigh torthaí taighde le fada go raibh buntáistí cognaíocha, teangeolaíocha, acadúla agus sóisialta ann a bheith dátheangach. Ní hamháin sin, ach léirigh taighde le blianta beaga anuas go maireann na buntáistí cognaíocha ar feadh shaol an duine agus gur féidir leis an néaltrú a chur siar. '''Cultúr''' Buntáiste a bhaineann le bheith dátheangach ná go mbíonn cur amach ag duine ar dhá chultúr ar leith agus ar na luachanna éagsúla a bhaineann leo. Thaispeáin taighdeoirí ar nós Cenoz & Genesee (1998) go mbíonn smaointeoireacht iltreóch níos fearr ag dátheangaigh i gcomparáid le haonteangaigh. Mar sin bíonn siad níos fearr ag réiteach fadhbanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2018/06/75fc49640fec2d79004076adc9cce098.docx|teideal=Anailís ar Mhúnlaí Soláthair Gaelscolaíochta: Tuairisc Thaighde|údar=forasnagaeilge.ie|dáta=Samhain 2017|language=ga-IE|dátarochtana=2026}}</ref> '''Páistí''' Aithníonn [[Teangeangeolaí|teangeolaithe]] go bhfuil an dátheangachas nó an Ilteangachas ina bhuntáiste do pháistí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siopaleabhar.com/wp-content/uploads/2020/01/TreoirleabharChomhluadarGaeilge.pdf|teideal=Ag tógaíl clainne le Gaeilge: Treoirleabhar do thuismitheoirí|údar=Comhluadar agus Máiréad Ní Chinnéide|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vtomb.com/watch?v=kwNQw8oF0ME&hl=ga|teideal=Cad é an Dátheangachas? (Comhairle do Thuismitheoirí) - béarla|language=ga|work=vTomb|dátarochtana=2021-01-16|archivedate=2022-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220819012735/https://www.vtomb.com/watch?v=kwNQw8oF0ME&hl=ga}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/an-tumoideachas-bua-no-dua.pdf|teideal=Tumoideachas - bua nó dua ?|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509194413/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/an-tumoideachas-bua-no-dua.pdf}}</ref> Bíonn an tuiscint ar an saol ag gasúir dhátheangacha éagsúil ón tuiscint a bhíonn ag gasúir aonteangacha. Léiríonn taighde<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leanai-datheangacha-nios-tuisceanai-faoi-eagsulacht-daoine-eile/|teideal="Leanaí dátheangacha níos tuisceanaí faoi éagsúlacht daoine eile" ...staidéar a rinne lucht taighde ón Ollscoil Concordia (a foilsíodh ar 15 Eanáir 2015)|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-16}}</ref> gur fearr an tuiscint ag gasúir dhátheangacha ar thréithe an duine daonna ná gasúir aonteangacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dw.com/en/how-speaking-multiple-languages-changes-your-brain/a-72218512|teideal=How speaking multiple languages changes your brain – DW – 05/05/2025|language=en|work=dw.com|dátarochtana=2025-05-05}}</ref> Bíonn dearcadh ar leith ag páiste dátheangach ar fhocail, dearcadh nach bhfuil ag páiste aonteangach. Tuigeann sí ag aois an-óg go bhfuil níos mó ná bealach amháin chun cur síos ar rud. Toisc go bhfuil dlúth-cheangal idir teanga agus smaoineamh tá tionchar aige seo ar chumas smaointeoireachta an pháiste. Maítear freisin go gcuireann an páiste dátheangach níos mó tábhachta le brí an fhocail agus leis an smaoineamh taobh thiar de ná mar a chuireann sí leis an bhfuaim agus go bhféadfadh sé sin cur lena cumas chun plé le smaointe teibí. Deir na saineolaithe freisin go mbíonn aigne níos solúbtha ag an bpáiste dátheangach agus cumas cruthaíochta níos fearr aici. Toisc go mbíonn ar an pháiste dátheangach cinneadh a dhéanamh go minic cé acu teanga is fearr chun labhairt le daoine áirithe meastar go mbíonn sí níos tuisceanaí agus í ag plé le daoine ná mar a bhíonn an páiste aon- -teangach, agus scileanna sóisialta níos fearr aici dá bharr.<ref>{{Lua idirlín|url=https://pleanailteangachloichcheannfhaola.com/wp-content/uploads/2021/05/Togail-clainne-le-Gaeilge-brochure.pdf|teideal=Ag tógaíl clainne le Gaeilge : Treoirleabhar do thuismitheoirí|údar=Máiréad Ní Chinnéide|language=ga-IE|dátarochtana=2026}}</ref> '''Néaltrú''' Cuireann an dátheangachas moill ar an meathlú cognaíoch. Léiríonn taighde gur cosaint ar an néaltrú i seandaoine é an dátheangachas nó ilteangachas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radio1/clips/22629918/|teideal=Bilingual brain: Why learning another language could slow brain ageing|dáta=2026-07-15|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> Deir na taighdeoirí go bhfuil an chosúlacht ar na torthaí gur fearr an cumas inchinne atá ag dátheangaigh dul i ngleic leis an meathlú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://sceal.ie/2020/03/is-cosaint-ar-an-nealtru-an-datheangachas-staidear-nua/|teideal=‘Is cosaint ar an néaltrú an dátheangachas’ – staidéar nua|údar=Tuairisc.ie|dáta=2020-03-30|language=ga-IE|work=Scéal.ie|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> == Féach freisin == * [[Dátheangachas oifigiúil]] == Taighde == * Cenoz, J. & Genesee, F. (Eds) (1998). ''Beyond Bilingualism: Multilingualism and Multilingual'' ''Education.'' Clevedon, UK: Multilingual Matters. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ilteangachas]] [[Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach]] 2pux75la0kcddu31a6mgw00brwsg6xr 0 96676 1322425 1319531 2026-08-02T14:31:46Z Saighneánach 72809 Typo 1322425 wikitext text/x-wiki : '' Gan a bheith measctha le: [[Comhairle na hEorpa]] (eagraíocht idirnáisiúnta) agus [[An Chomhairle Eorpach]] (cinn stáit) {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is í '''Comhairle an Aontais Eorpaigh'''<ref name="iate" /><ref>Béarla: '''''Council of the European Union''''' nó '''''Council of Ministers'''''</ref> - aitheanta fosta mar '''Comhairle na nAirí''' - glór rialtais an [[An tAontas Eorpach|Aontais]], a ghlacann dlíthe [[An tAontas Eorpach|AE]] agus a chomhordaíonn beartais AE. Mar aon le [[Parlaimint na hEorpa|Parlaimint na hEorpa,]] is í an Chomhairle an príomhchomhlacht cinnteoireachta san Aontas Eorpach. Bíonn [[Uachtaránacht ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh]] ag gach Ballstát ar feadh 6 mhí ar bhonn uainíochta. Buaileann airí náisiúnta le chéile sa Chomhairle chun dlíthe AE a phléigh, a leasú agus a ghlacadh, agus beartais a chomheagrú. Ná meascann an [[An Chomhairle Eorpach|Chomhairle Eorpach]] (na cinn stáit/rialtais agus straitéis pholaitiúil) le '''Comhairle an Aontais Eorpaigh''' (na hairí, agus foras reachtach). [[Íomhá:Leaders and guests at G8 summit, 2013 (cropped).jpg|clé|mion|2013: Bhí [[Éanna Ó Coinnigh|Enda Kenny]] i mbun na Comhairle.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/publication/c3e3df-council-of-the-european-union-and-european-committees/|teideal=Council of the European Union and European Committees|language=en|work=www.gov.ie|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> Anseo ag an [[G8]], ag labhairt le [[Christine Lagarde]]]] [[Íomhá:Bâtiment Europa.jpg|mion|clé|Foirgneamh Europa]] [[Íomhá:Europa building February 2016.jpg|mion|clé|Foirgneamh Europa]] [[Íomhá:Trade and Investment meeting at G8 summit, 2013.jpg|clé|mion|[[Éanna Ó Coinnigh|Enda Kenny]] le [[Barack Obama]], srl, Trade and Investment meeting at G8 summit, 2013<ref name=":0" />]] == Obair na Comhairle == Déantar ionadaíocht ar gach Ballstát ar an gComhairle, tríd an Aire atá freagrach as an ábhar atá á phlé a bheith i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europeanmovement.ie/resources/presidency-calendar/|teideal=Presidency Calendar|language=en-GB|work=European Movement Ireland|dátarochtana=2021-09-24}}</ref> Mar shampla, tá an Chomhairle Talmhaíochta comhdhéanta de na hAirí Talmhaíochta agus mar sin de. Cé go gcruinníonn an Chomhairle i gcomhdhéanaimh dhifriúla, meastar gur aon institiúid amháin í. Dá bharr sin, feidhmíonn an Chomhairle na feidhmeanna cur chun feidhme maidir leis an gComhbheartas Eachtrach agus Slándála. Tarlaíonn sé amanna go mbíonn feidhmeannaigh taidhleoir (An Buanionadaí nó an Leas-Ionadaí Buan, ag brath ar an gComhairle) i láthair thar ceann na nAirí. * Caibidlíonn sí dlíthe AE agus glacann sí iad, in éineacht le Parlaimint na hEorpa, bunaithe ar thograí ón [[An Coimisiún Eorpach|gCoimisiún Eorpach]] * Comhordaíonn sí beartais na mBallstát * Ceapann sí beartas eachtrach agus slándála an Aontais, bunaithe ar threoirlínte ón g[[An Chomhairle Eorpach|Comhairle Eorpach]] * Tugann sí comhaontuithe chun críche idir an tAontas agus tíortha eile nó eagraíochtaí idirnáisiúnta eile * Is í a ghlacann buiséad bliantúil an Aontais - i gcomhpháirt le [[Parlaimint na hEorpa]]. == Foirmíochtaí na Comhairle == Buaileann an Chomhairle le chéile i 10 gcumraíocht polasaí (nó foirmíochtaí) de réir an ábhair a bhíonn á phlé. ó thimpeallacht agus talmhaíocht go dtí gnóthaí eachtracha agus maoiniú. Seasann an tAire atá freagrach as an réimse polasaí cuí do gach tír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ireland.ie/ga/eu/uachtaranacht-ae/|teideal=Uachtaránacht ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh {{!}} Ireland.ie|work=www.ireland.ie|dátarochtana=2026-07-04}}</ref> Níl aon ordlathas i gceist le foirmíochtaí na Comhairle, ach mar sin féin tá ról speisialta comhordúcháin ag '''an gComhairle Gnóthaí Ginearálta''' agus tá sí freagrach as gnóthaí institiúideacha, as gnóthaí riaracháin agus as gnóthaí cothrománacha. Tá sainchúraimí ar '''an gComhairle Gnóthaí Eachtracha''' freisin. Féadfaidh ceann ar bith den deich bhfoirmíocht atá ag an gComhairle gníomh a ghlacadh a thagann faoi shainchúram foirmíochta eile. Ní luaitear an fhoirmíocht, mar sin, nuair a ghlacann an Chomhairle gníomh reachtach. Is iad seo a leanas na foirmíochtaí: * Foirmíocht na Comhairle Ceartais agus Gnóthaí Baile (CGB) nó '''JHA''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Fostaíochta, Beartais Shóisialta, Sláinte agus Gnóthaí Tomhaltóirí nó '''EPSCO''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Gnóthaí Eachtracha (CGE) nó an '''FAC''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Gnóthaí Eacnamaíocha agus Airgeadais nó '''[[ECOFIN]]''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Gnóthaí Ginearálta nó '''GAC''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Iomaíochais nó '''COMPET''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Iompair, Teileachumarsáide agus Fuinnimh nó '''TTE''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Oideachais, Óige, Cultúir agus Spóirt nó '''EYCS''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Talmhaíochta agus Iascaigh nó '''AGRIFISH''' mar a thugtar ar go coitianta == Ullumhúcháin foirmíochtaí na gComhairle - COREPER == Ullmhaíonn Coiste na mBuanionadaithe foirmíochtaí na gComhairle. Cé nach bhfuil ach coiste amháin de na mBuainiondaithe go dlíthiúil, i ndáiríre tá dhá choiste, COREPER I agus COREPER II (as an bhFraincis '''''Co'''mité des '''re'''présentants '''per'''manents'' a thagann an t-ainm). Is éard atá in Coreper Coiste Bhuanionadaithe Rialtais Bhallstáit an Aontais Eorpaigh. Mínítear ról agus comhdhéanamh fhoirmíochtaí éagsúla an Choiste in Airteagal 240(1) den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh. Is é Coreper príomhchomhlacht ullmhúcháin na Comhairle. Caithfidh Coreper gach ábhar ar chlár oibre na Comhairle (ach amháin roinnt ábhar i réimse na talmhaíochta) a fheiceáil roimh ré, mura gcinneann an Chomhairle a mhalairt. Ní comhlacht cinnteoireachta de chuid an Aontais é, agus is féidir leis an gComhairle féachaint arís ar aon chomhaontú a dtagann Coreper air, óir is ag an gComhairle féin amháin atá an chumhacht cinntí a dhéanamh. Ullmhaíonn COREPER II na forimíochtái a leanas: * Foirmíocht na Comhairle Ceartais agus Gnóthaí Baile (CGB) nó '''JHA''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Gnóthaí Eachtracha (CGE) nó an '''FAC''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Gnóthaí Eacnamaíocha agus Airgeadais nó '''[[ECOFIN]]''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Gnóthaí Ginearálta nó '''GAC''' mar a thugtar ar go coitianta (Ullmhaíonn an GAC é féin [[An Chomhairle Eorpach]]) Ullmhaíonn COREPER I na foirmíochtaí a leanas: * Foirmíocht na Comhairle Fostaíochta, Beartais Shóisialta, Sláinte agus Gnóthaí Tomhaltóirí nó '''EPSCO''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Gnóthaí Ginearálta nó '''GAC''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Iomaíochais nó '''COMPET''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Iompair, Teileachumarsáide agus Fuinnimh nó '''TTE''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Oideachais, Óige, Cultúir agus Spóirt nó '''EYCS''' mar a thugtar ar go coitianta * Foirmíocht na Comhairle Talmhaíochta agus Iascaigh nó '''AGRIFISH''' mar a thugtar ar go coitianta Tá an coiste comhdhéanta de Bhuanionadaithe Bhallstáit an Aontais Eorpaigh, atá, i ndáiríre, ina n-ambasadóirí náisiúnta chuig an Aontas. Is é an Ambasadóir Tom Hanney atá mar ionadaí buan na hÉireann (COREPER II) faoi láthair agus an Ambasadóir Barbara Cullinane atá mar leas-ionadaí buan na hÉireann (COREPER I).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/prep/brussels/staff/|teideal=Staff - Department of Foreign Affairs|údar=Department of Foreign Affairs|language=en|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2021-02-04}}</ref> Is í 'Meitheal Antici' a ullmhaíonn obair Coreper II agus is í 'Meitheal Mertens' a ullmhaíonn obair Coreper I. Cuidíonn na grúpaí neamhfhoirmiúil sin le seasamh thoscaireachtaí na mBallstát éagsúil ag an gcruinniú Coreper a shocrú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.consilium.europa.eu/ga/council-eu/preparatory-bodies/coreper-i/|teideal=Coreper I|language=ga|work=www.consilium.europa.eu|dátarochtana=2021-02-05}}</ref> Tagann an dá Coreper (Coreper I agus II) le chéile ar a laghad gach seachtain agus go hinodúil níos minice ná sin. Mar sin, mar go bhfuil sé lonnaithe sa Bhruiséil, buaileann COREPER i bhfad níos minicí ná foirmíochtaí na gComhairle iad féin. <gallery> Íomhá:Europa Building in Brussels.jpg|An Europa Building, sa Bhruiséil, an áit a mbíonn cruinnithe an gComhairle Íomhá:Brusel, Schuman, náměstí.jpg|An Comhairle ar chlé agus an Coimisiún (Berlaymont) ar dheas. Radharc ón timpeallán Schuman </gallery> == Comhdhéanamh == Níl aon chomhaltaí buana i gComhairle an Aontais Eorpaigh. Ina ionad sin, tagann an Chomhairle le chéile i ndeich gcumraíocht éagsúla, gach ceann ag freagairt don réimse beartais atá faoi chaibidil. Ag brath ar an gcumraíocht, seolann gach tír an t-aire atá freagrach as an réimse beartais sin chuig an gcruinniú. Mar shampla, nuair a thionóltar cruinniú na Comhairle ar ghnóthaí eacnamaíocha agus airgeadais (Comhairle Ecofin) freastalaíonn aire airgeadais gach tíre air. === Cé a bhíonn mar chathaoirleach ar na cruinnithe? === Tá cathaoirleach buan ag an gComhairle um Ghnóthaí Eachtracha - Ard-Ionadaí an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] do Ghnóthaí Eachtracha agus don Bheartas Slándála. Is é aire ábhartha na tíre ag a bhfuil an [[Uachtaránacht ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh|Uachtaránacht AE]] rothlach a bhíonn ina chathaoirleach ar chruinnithe eile uile na Comhairle. === Tíortha an Limistéir Euro === Comhordaíonn tíortha an Limistéir Euro a mbeartas eacnamaíoch tríd an [[An Grúpa Euro|nGrúpa Euro]], atá comhdhéanta dá n-airí geilleagair agus airgeadais. Tagann sé le chéile an lá roimh chruinnithe Chomhairle na nGnóthaí Eacnamaíocha agus Airgeadais. Déantar na comhaontuithe ar a dtagtar i gcruinnithe an [[An Grúpa Euro|Ghrúpa Euro]] a chinneadh go foirmiúil sa Chomhairle an lá dár gcionn, gan ach airí na dtíortha atá sa Limistéar Euro ag vótáil ar na ceisteanna sin. Bhí [[Paschal Donohoe]] ina Uachtarán ar an nGrúpa Euro go dtí 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.consilium.europa.eu/ga/council-eu/eurogroup/|teideal=An Grúpa Euro|language=ga|work=www.consilium.europa.eu|dátarochtana=2021-02-04}}</ref> == Cén chaoi a n-oibríonn an Chomhairle? == Tagann airí an Aontais le chéile go poiblí nuair a bhíonn dréachtghníomhartha reachtacha á bplé acu nó nuair a dhéanann siad vótáil orthu. De ghnáth, teastaíonn tromlach cáilithe sula nglacfar le cinntí: * 55% de na tíortha (tá 27 mball ann faoi láthair, mar sin bíonn 15 thír ag teastáil) * a sheasann do 65% ar a laghad de dhaonra iomlán an Aontais Eorpaigh Féadfaidh tú féachaint ar sheisiúin phoiblí beo i ngach teanga oifigiúil de chuid an Aontais. Nuair is cruinniú poiblí a bhíonn ag an gComhairle (cúrsaí reachtaíochta, de ghnáth), bíonn teacht ag an bpobal ar mhiontuairiscí agus ar vótáí an chruinnithe sin. === Stop a chur le cinneadh === De ghnáth, chun stop a chur le cinneadh, teastaíonn 4 thír ar a laghad (a sheasann do 35% ar a laghad de dhaonra iomlán an Aontais. ===== Eiseachtaí ===== I gcás ábhair íogaire amhail beartas eachtrach agus cánachas, bíonn vóta d'aon toil de dhíth. == Féach freisin == * [[An Chomhairle Eorpach]] nó EUCO * [[Uachtarán na Comhairle Eorpaí]] * [[Uachtaránacht ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh]] * [[An Coimisiún Eorpach]] * [[Parlaimint na hEorpa]] * [[Comhairle na hEorpa]], eagraíocht idirnáisiúnta le 46 ball, lonnaithe i Strasbourg na Fraince. Baint ar bith leis an AE. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/878414/ga | teideal = Téarma: Comhairle an Aontais Eorpaigh | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 19-03-2026}}</ref>}} {{DEFAULTSORT:Comhairle an Aontais Eorpaigh}} [[Catagóir:Comhairle an Aontais Eorpaigh]] 0vuaz3nltvix7xup2zo5dl4k8qumsue 0 100218 1322422 1319515 2026-08-02T14:27:31Z Saighneánach 72809 Typo 1322422 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Stamp-Irl 1922 5shilling rialtas overprint.jpg|mion|Feabhra 1922: na focail “Rialtas Sealadach na hÉireann 1922” clóite ar stampaí poist de chuid na Breataine]] Bunaíodh '''Rialtas Sealadach na hÉireann''' ('Provisional Government of Ireland') in Eanáir 1922 faoi stiúir [[Mícheál Ó Coileáin|Mhíchíl Uí Choileáin]]. Rialtas idirthréimhseach a bhí ann. Ach ba chéim mhór í seo i dtreo an neamhspleáchais agus bunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] níos déanaí sa bhliain 1922. Tháinig deireadh leis an Rialtas Sealadach ar 5 Nollaig 1922 agus bunaíodh [[Saorstát Éireann]] ar [[6 Nollaig]] [[1922]].[[Íomhá:Stamps-15_Irish_Free_State_1922_overprints_bw.jpg|mion|Feabhra 1922: na focail “Rialtas Sealadach na hÉireann 1922” clóite ar stampaí poist de chuid na Breataine]] === Bunú === [[Íomhá:Michael Collins and Arthur Griffith.jpg|mion|Mícheál Ó Coileáin agus Art Ó Gríofa]] Ar 14 Eanáir, tháinig an sciar de Shinn Féin, a bhí ar son an Chonartha, i gcumhacht agus cuireadh an Rialtais Sealadach le chéile.[2] Bhí Síníodh an [[Conradh Angla-Éireannach]] ar an 6 Nollaig 1921, chun teacht i bhfeidhm bliain amháin níos déanaí (ar an 6 Nollaig 1922) agus rialtas idirthréimhseach a bheith ann idir an dá linn. Ar [[7 Eanáir]] [[1922]], glacadh leis an gConradh Angla-Éireannach sa Dáil, ar son 64, in aghaidh 57, tar éis mí tréandíospóireachta, agus roinnt babhtálacha teasaí le linn na ndíospóireachtaí, Ar 9 Eanáir, sheas Eamon de Valera síos mar “Uachtarán ar an Phoblacht” (leigh an méid a dúirt sé sa Dail ar an lá sin anseo<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/find|teideal=Find a Debate – Houses of the Oireachtas|údar=Ar 9 Ean 1922, mhaigh De Valera nach mbeadh "fratricidal strife" (fionaíolach) ann & choinneodh sé an IRA ar iall ghearr|dáta=2022-01-12|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-01-13|archivedate=2009-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217045724/http://debates.oireachtas.ie/DDebate.aspx?F=DAL20050623.xml&Node=H10-1}}</ref>). Ar 10 Eanáir, toghadh Art Ó Gríofa mar “phríomh-aire” ar Dháil Éireann. Ar [[14 Eanáir]], tháinig an sciar de [[Sinn Féin|Shinn Féin]], a bhí ar son an Chonartha, i gcumhacht agus cuireadh an Rialtais Sealadach le chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=COBÁC (ucd.ie)|dáta=2013|dátarochtana=2022}}</ref> Bhí [[Mícheál Ó Coileáin]] ina Chathaoirleach agus ina Aire Airgeadais araon sa Rialtas nua. [[Íomhá:Dublin - Dublin Castle - 20190919171746.jpg|mion|[[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]]] === 16 Eanáir 1922: an t-aistriú cumhachta === Ar an [[16 Eanáir]] [[1922]] ag 1.45 i.n., thug Fear Ionaid Dheireanaigh an Rí in Éirinn cumhacht agus [[Caisleán Bhaile Átha Cliath]] féin don Rialtas Sealadach nua go foirmiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/dublin-castle|teideal=Dublin Castle|údar=https://www.youtube.com/watch?v=FrLzAQa4EvE&t=36s|dáta=16 Eanáir 1922|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-01-13}}</ref> Tháinig deireadh le riarachán na Breataine. Bhailigh [[Mícheál Ó Coileáin|Michael Collins]] ansin eochracha Chaisleán BhÁC agus ghlac arm na hÉireann seilbh fhoirmiúil ar an gCaisleán. Níor mhair an searmanas ach 45 nóiméad.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/dce03-cuireann-an-taire-martin-failte-roimh-imeachtai-chun-comoradh-a-dheanamh-ar-chead-bliain-o-tugadh-caislean-bhaile-atha-cliath-do-rialtas-sealadach-na-heireann/|teideal=Cuireann an tAire Martin fáilte roimh imeachtaí chun comóradh a dhéanamh ar chéad bliain ó tugadh Caisleán Bhaile Átha Cliath do Rialtas Sealadach na hÉireann|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2022-01-13}}</ref> Ba shiombail de chumhacht na Breataine in Éirinn é an Caisleán ar feadh beagnach 700 bliain agus ba imeacht ríthábhachtach agus siombalach é aistriú an Chaisleáin chuig fórsaí an Stáit nua. An mhí dár gcionn, thosaigh na focail “Rialtas Sealadach na hÉireann 1922” a bheith clóite ar stampaí poist de chuid na Breataine. === Nollaig 1922 === Tháinig deireadh leis an rialtas idirthréimhseach ar 5 Nollaig 1922 agus bunaíodh [[Saorstát Éireann]] ar [[6 Nollaig]] [[1922]], i ndiaidh shíniú an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha Angla-Éireannaigh]]. Síníodh an Conradh ar an [[6 Nollaig]] [[1921]] agus tháinig sé i bhfeidhm bliain amháin níos déanaí, ar an 6 Nollaig 1922. Mhúnlaigh an t-aistriú cumhachta seo agus imeachtaí 1922 ina dhiaidh sin tírdhreach polaitiúil an Stáit ar bhealach suntasach.<ref name=":0"/> Tháinig [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh na gCarad]] a thosaigh tamaill ina dhiaidh sin salach ar an imeacht seo i gcuimhne an phobail. == Féach freisin == * [[Conradh Angla-Éireannach]] *[[Cogadh Cathartha na hÉireann]] * [[Saorstát Éireann]] == Léitheoireacht == * ‘Ireland 1922: Independence, partition, civil war,’ curtha in eagar ag Darragh Gannon agus Fearghal McGarry, ina insítear scéal bliain 1922. * ‘The Handover: Dublin Castle and the British withdrawal from Ireland, 1922’, le John Gibney agus Kate O’Malley ó Acadamh Ríoga na hÉireann. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1922]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Saorstát Éireann]] [[Catagóir:Caisleán Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Rialtas na hÉireann]] ohgy81vph987ybxx0aq94ath6nxt4hs 0 100919 1322517 1312803 2026-08-03T02:44:28Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1322517 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Kanton'' ; [[An Fhraincis|Fraincis]] : ''canton''  ; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Aargau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:Wappen Freiburg matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Wappen Solothurn matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:Wappen Thurgau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] rvik7v20mbwds08kl69ikxdkgjlq0u4 10 101598 1322500 1292605 2026-08-02T18:22:01Z Tobías 76104 /* */ Leathanaigh ag baint úsáid as teimpléid le haireanna dúblacha 1322500 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Uses TemplateStyles|template:Infobox building/styles.css}}<!-- --></noinclude><templatestyles src="Infobox building/styles.css" /> {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh/formatglobal |wikidata = {{{wikidata|}}} |child = {{{child|}}} |item = {{{item|}}} |lang = {{{lang|}}} |header = {{{header|}}} |nom = {{{nom|}}} |logo = {{#ifeq:{{{v_p154|{{{logo|}}}}}}|NONE|<!-- skip logo -->|{{#if:{{{v_p154|{{{logo|}}}}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{v_p154|{{{logo|}}}}}} |sizedefault=140x90px }}{{#if:{{{v_p154_caption|{{{peu_logo|}}}}}}|<br />{{{v_p154_caption|{{{peu_logo|}}}}}}}} |{{#invoke:Wikidades |claim |property= P154 OR P2425 |list=false |formatting={{#if:{{{v_p154_invert|}}}|<div style=background:{{{v_p154_invert|}}}>}}<!-- -->[[File:$1|140x90px|{{#ifeq:{{{v_p154_invert|}}}|invert|class=skin-invert}}]] }}<!-- -->{{#if:{{{v_p154_invert|}}}|</div>}} }} }} <!-- Proves amb switcher2 --> | imatge = {{#ifeq:{{{v_switched_images|}}}|NONE|<!-- skip, no images wanted -->|{{#if:{{#invoke:Wikidades|claim |property=P18 or P6802 or P2716 or P3451 | value={{{v_p18|{{{v_image|{{{imatge|}}}}}}}}} }} |{{Switcher2 |width=300x300 |center=y |lang={{#invoke:Wikidades|lang|{{{lang|}}}}} |caption6={{GetLabelFix|P18|lang={{{lang|}}} }} |caption5={{GetLabelFix|P8592|lang={{{lang|}}} }} |caption4={{GetLabelFix|P5252|lang={{{lang|}}} }} |caption3={{GetLabelFix|P5775|lang={{{lang|}}} }} |caption2={{GetLabelFix|P3451|lang={{{lang|}}} }} |caption1={{GetLabelFix|P9721|lang={{{lang|}}} }} |image6={{if empty|{{#invoke:wikidades |claim|property=P18 or P6802|formatting=table <!-- search image in WP lang --> |qualifier=P2096 or P585 |qualifier2=P407 |whitelist2={{MyValue|PriorityImages|Accepted_lang}} |rowformat=$0 |value={{{v_p18|{{{v_image|{{{image|}}}}}}}}} |shownovalue=no |showsomevalue=no |editicon=no }} |{{#invoke:Wikidades|claim |property=P18 or P6802|qualifier=P2096 or P585 |list=false |editicon=no | formatting=table |rowformat =$0 |shownovalue=no |showsomevalue=no |value={{{v_p18|}}} }} }} |image5={{if empty|{{#invoke:wikidades |claim|property=P8592|formatting=table <!-- search image in WP lang --> |qualifier=P2096 or P585 |qualifier2=P407 |whitelist2={{MyValue|PriorityImages|Accepted_lang}} |rowformat=$0 |value={{{v_p8592|}}} |shownovalue=no |showsomevalue=no |editicon=no }} |{{#invoke:Wikidades|claim |property=P8592 |qualifier=P2096 or P585 |list=false |editicon=no | formatting=table |rowformat =$0 |shownovalue=no |showsomevalue=no |value={{{v_p8592|}}} }} }} |image4={{if empty|{{#invoke:wikidades |claim|property=P5252|formatting=table <!-- search image in WP lang --> |qualifier=P2096 or P585 |qualifier2=P407 |whitelist2={{MyValue|PriorityImages|Accepted_lang}} |rowformat=$0 |value={{{v_p5252|}}} |shownovalue=no |showsomevalue=no |editicon=no }} |{{#invoke:Wikidades|claim |property=P5252 |qualifier=P2096 or P585 |list=false |editicon=no | formatting=table |rowformat =$0 |shownovalue=no |showsomevalue=no |value={{{v_p5252|}}} }} }} |image3={{if empty|{{#invoke:wikidades |claim|property=P5775|formatting=table <!-- search image in WP lang --> |qualifier=P2096 or P585 |qualifier2=P407 |whitelist2={{MyValue|PriorityImages|Accepted_lang}} |rowformat=$0 |value={{{v_p5775|}}} |shownovalue=no |showsomevalue=no |editicon=no }} |{{#invoke:Wikidades|claim |property=P5775 |qualifier=P2096 or P585 |list=false |editicon=no | formatting=table |rowformat =$0 |shownovalue=no |showsomevalue=no |value={{{v_p5775|}}} }} }} |image2={{if empty|{{#invoke:wikidades |claim|property=P3451|formatting=table <!-- search image in WP lang --> |qualifier=P2096 or P585 |qualifier2=P407 |whitelist2={{MyValue|PriorityImages|Accepted_lang}} |rowformat=$0 |value={{{v_p3451|}}} |shownovalue=no |showsomevalue=no |editicon=no }} |{{#invoke:Wikidades|claim |property=P3451 |qualifier=P2096 or P585 |list=false |editicon=no | formatting=table |rowformat =$0 |shownovalue=no |showsomevalue=no |value={{{v_p3451|}}} }} }} |image1={{if empty|{{#invoke:wikidades |claim|property=P9721|formatting=table <!-- search image in WP lang --> |qualifier=P2096 or P585 |qualifier2=P407 |whitelist2={{MyValue|PriorityImages|Accepted_lang}} |rowformat=$0 |value={{{v_p9721|}}} |shownovalue=no |showsomevalue=no |editicon=no }} |{{#invoke:Wikidades|claim |property=P9721 |qualifier=P2096 or P585 |list=false |editicon=no | formatting=table |rowformat =$0 |shownovalue=no |showsomevalue=no |value={{{v_p9721|}}} }} }} |caption_text6={{#if:{{{v_p18|{{{imatge|}}}}}} | {{{v_p18_caption|{{{peu|}}}}}} |{{str split|{{#invoke:Wikidades|claim |property=P18 or P6802 |qualifier=P2096 |item={{{item|}}} |qualifier2=P585 |rowsubformat2=($2$3) |colformat2=Y |qualifier3=P276 |rowsubformat3=, $3 |list=false | formatting=table |rowformat =$0↔$1 $2 }}|↔|2}} }} |caption_text5={{str split|{{#invoke:Wikidades|claim |property=P8592 |qualifier=P2096 |item={{{item|}}} |qualifier2=P585 |rowsubformat2=($2$3) |colformat2=Y |qualifier3=P276 |rowsubformat3=, $3 |list=false | formatting=table |rowformat =$0↔$1 $2| }}|↔|2}} |caption_text4={{str split|{{#invoke:Wikidades|claim |property=P5252 |qualifier=P2096 |item={{{item|}}} |qualifier2=P585 |rowsubformat2=($2$3) |colformat2=Y |qualifier3=P276 |rowsubformat3=, $3 |list=false | formatting=table |rowformat =$0↔$1 $2 }}|↔|2}} |caption_text3={{str split|{{#invoke:Wikidades|claim |property=P5775 |qualifier=P2096 |item={{{item|}}} |qualifier2=P585 |rowsubformat2=($2$3) |colformat2=Y |qualifier3=P276 |rowsubformat3=, $3 |list=false | formatting=table |rowformat =$0↔$1 $2 }}|↔|2}} |caption_text2={{str split|{{#invoke:Wikidades|claim |property=P3451 |qualifier=P2096 |item={{{item|}}} |qualifier2=P585 |rowsubformat2=($2$3) |colformat2=Y |qualifier3=P276 |rowsubformat3=, $3 |list=false | formatting=table |rowformat =$0↔$1 $2 }}|↔|2}} |caption_text1={{str split|{{#invoke:Wikidades|claim |property=P9721 |qualifier=P2096 |item={{{item|}}} |qualifier2=P585 |rowsubformat2=($2$3) |colformat2=Y |qualifier3=P276 |rowsubformat3=, $3 |list=false | formatting=table |rowformat =$0↔$1 $2 }}|↔|2}} }}<!-- end switcher2 --> |{{#ifeq:{{lc:{{{child|}}}}} |yes|<!-- No categoritzar si és infotaula incrustada --> |{{#if:{{MyValue|IBbuilding|no_image_categ}} <!-- do categorize when no image ? --> |{{main other|[[Catagóir:{{MyValue|IBbuilding|no_image_categ}}]]|}} }} }}<!-- end no categ by child --> }}<!-- end no images found --> }}<!-- end no images wanted --> | nom_original = {{#invoke:Wikidades |claim | property=P1705 | list=firstrank |value={{{nom_original|}}} |formatting=($language) $text|separator=<br/> }} | nom_egipci = {{#if: {{{nom_egipci|}}} |{{#if: {{{nom_cartutx|}}} | {{Hiero/cartouche|{{{nom_egipci}}}|center|4={{{nom_transliteracio|}}} }} <!-- -->{{{nom_transcripcio|}}}<!-- -->{{#if: {{{nom_significat|}}}|<br />{{{nom_significat|}}} }} |<div style="display:inline-block">{{{nom_egipci|}}}</div><!-- -->{{#if: {{{nom_transcripcio|}}}|<br />{{{nom_transcripcio|}}} }} <!-- -->{{#if: {{{nom_significat|}}}|<br />{{{nom_significat|}}} }} }} }} | altres_noms = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P742 | value={{{altres_noms|}}} }} | etimologia = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P138 | value={{{etimologia|{{{anomenat|}}}}}} }} <!-- És part d'una sèrie temporal--> | descripcio_serie = {{#if: {{{descripcio_serie|}}} {{{inici_serie|}}} {{{final_serie|}}} {{{predecessor_serie|}}} {{{successor_serie|}}} | {{{descripcio_serie|}}} }} | inici_serie = {{#if: {{{descripcio_serie|}}} {{{inici_serie|}}} {{{final_serie|}}} {{{predecessor_serie|}}} {{{successor_serie|}}} | {{{inici_serie|}}} }} | final_serie = {{#if: {{{descripcio_serie|}}} {{{inici_serie|}}} {{{final_serie|}}} {{{predecessor_serie|}}} {{{successor_serie|}}} | {{{final_serie|}}} }} | predecessor_serie= {{#if: {{{descripcio_serie|}}} {{{inici_serie|}}} {{{final_serie|}}} {{{predecessor_serie|}}} {{{successor_serie|}}} | {{{predecessor_serie|}}} }} | successor_serie = {{#if: {{{descripcio_serie|}}} {{{inici_serie|}}} {{{final_serie|}}} {{{predecessor_serie|}}} {{{successor_serie|}}} | {{{successor_serie|}}} }} | bloc_serie = {{#if: {{{descripcio_serie|}}} {{{inici_serie|}}} {{{final_serie|}}} {{{predecessor_serie|}}} {{{successor_serie|}}}|<!-- dades manuls, no WD -->|{{#invoke:Wikidata |claim |formatting=table | property=P179 |qualifier=P580| qualifier2=P582 |qualifier3=P155 | qualifier4=P156 |rowformat= {{align|center|$0 $1 $3 $4}} | rowsubformat1 = <small>{{Taispeáin deireadh tosaigh|inici=$1|fi=$2}}</small> | rowsubformat3=<br />{{nowrap|&larr; $3}}| rowsubformat4=- {{nowrap|$4 &rarr;}} }} }} |tipus_edifici = {{#invoke:Wikidades | claim| property=P31 |list=firstrank | value={{{tipus_edifici|{{{tipus|}}}}}} | formatting=ucfirst }} |partde = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P361 |list=firstrank | value={{{partde|}}} }} |area_protegida = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P3018 |list=firstrank |formatting=ucfirst |value={{{area_protegida|}}}}} |periode = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P2348 |list=false |value={{{periode|{{{epoca|}}}}}}}} |arquitecte = {{#invoke:Wikidades | claim | formatting=table |property=P84 | value={{{arquitecte|{{{arquitectes|}}}}}} | qualifier = P585 |qualifier2 = P518 | tablesort= 1 | rowformat = $0$2$1 |rowsubformat2=: $2 |rowsubformat1=&nbsp;($1) }} |artistes = {{#ifeq:{{{artistes|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{artistes|}}}|{{{artistes|}}} |{{Format_P170|item={{{item|}}} |lang={{{lang|}}}}} }} }} |constructor = {{#ifeq:{{{constructor|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#invoke:Wikidades | claim | property=P193 | value={{{constructor|}}} }} }} |enginyer = {{#ifeq:{{{enginyer|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#invoke:Wikidades | claim | property=P631 | value={{{enginyer|}}} }} }} |documentat = {{#ifeq:{{{documentat|{{{documentada|}}}}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{If empty|{{{documentat|}}} | {{{documentada|}}} |{{circa|P1249|item={{{item|}}} |formatting=Y |list=firstrank }}<!-- -->{{#if:{{#invoke:Wikidades | claim | property=P1249 |qualifier=P248 }} |, {{GetLabelFix|P248|lang={{{lang|}}}}} {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1249 |qualifier=P248 }} }} }} }} <!-- Les dates de construcció manuals són: començament i fi_construccio. El paràmetre manual "construccio" és un format antic i fora d'ús, per això té una prioritat inferior a P571 --> |construccio = {{#ifeq:{{{començament|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{If empty|{{#if:{{{començament|}}} |{{{començament|}}}{{#if:{{{fi_construccio}}}|&nbsp;-&nbsp;{{{fi_construccio|}}}}} }} |{{circa|P571 |list=firstrank |item={{{item|}}} }} |{{{construccio|}}} }} }} |acabament = {{#ifeq:{{{acabament}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{If empty|{{{acabament|}}} | {{circa|P576 |list=firstrank |item={{{item|}}} }} }} }} |destruccio = {{#ifeq:{{{destruccio}}} |NONE|<!-- saltar -->| {{#invoke:Wikidata | claim |formatting=table |property=P770 | value={{{destruccio|}}} |qualifier = P518 |tablesort= 1 |rowformat = $0$1 |rowsubformat1=&nbsp;($1) }} }} |consagracio = {{{consagracio|}}} |inauguracio = {{#ifeq:{{{inauguracio|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{inauguracio|}}} | {{{inauguracio|}}} | {{circa|P1619|item={{{item|}}} |list=firstrank}} }} }} |clausura = {{circa | P3999 | item={{{item|}}} | list=firstrank}} |construit = {{{construit|}}} |construit_per = {{{construit_per|}}} |data_descoberta = {{#ifeq:{{{data_descoberta|}}}|NONE|<!-- res -->|{{#if:{{{data_descoberta|}}} | {{{data_descoberta|}}} |{{circa|P575|item={{{item|}}} |list=firstrank|lang={{{lang|}}} }} }} }} |director_excavacio = {{#ifeq:{{{director_excavacio|}}}|NONE|<!-- res -->|{{#invoke:Wikidata | claim | formatting=table |property=P4345 | value={{{director_excavacio|}}} | qualifier = P585 |qualifier2 = P518 | tablesort= 1 | list=firstrank | rowformat = $0$2$1 |rowsubformat2=: $2 |rowsubformat1=&nbsp;($1) }} }} |funcio = {{#ifeq:{{{funcio|}}}|noWD|<!-- res -->|{{#invoke:Wikidades | claim | property=P366 |list=bestrank |formatting=table |tablesort=1 |qualifier =P580 or P582 |rowsubformat1=<small>($2–$3)</small> |qualifier2=P580|qualifier3=P582 |colformat2=Y |colformat3=Y |value={{{funcio|}}} |rowformat =$0 $1}} }} |dona_servei = {{#ifeq:{{{dona_servei|}}}|NONE|<!-- res -->|{{#invoke:Wikidata | claim | property=P931 | value={{{dona_servei|}}} | list=firstrank }} }} |cronologia = {{#ifeq:{{{cronologia|}}}|NONE|<!-- res -->|{{#if:{{{cronologia|}}}|{{{cronologia|}}} |{{#if:{{#property:P793 | from={{{item|}}} }} |<tr>{{#invoke:Wikidata |claim |formatting=table |property=P793 |tablesort=1 |qualifier=P585 OR P580<!-- P585 data --><!--P580 data inici--> |qualifier2=P582<!-- data fi -->|qualifier3=P710<!-- participant --> |qualifier4=P642<!-- de -->|qualifier5=P518<!-- aplica a--> |qualifier6=P770<!--motiu destr-->|qualifier7=P828<!-- causat per --> |qualifier8=P84<!-- arquitecte --> |separator=</tr><tr>|conjunction=</tr><tr> |rowsubformat1=$1 |rowsubformat2=– $2 |rowsubformat3=, → $3 |rowsubformat4=&nbsp;$4 |rowsubformat5=:&nbsp;$5 |rowsubformat6=<br/>{{GetLabelFix|P770|lang={{{lang|}}}}}: $6 |rowsubformat7=<br/>{{GetLabelFix|P828|lang={{{lang|}}}}}: $7 |rowsubformat8=, {{GetLabelFix|Q42973|lang={{{lang|}}}}}: $8 |rowformat=<td class=infobox-label>$1 $2</td><td>$0$4$5$3$8$6$7</td>}} }} }} }} |dedicat = {{#ifeq:{{{dedicat|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{festivitat|}}}|<!-- no fer res, a festivitat s'inclou "dedicat" + "dia celebr" -->|{{#invoke:Wikidata | claim | property=P825 | value={{{dedicat|}}} | list=false }} }} }} |nomenclator = {{{nomenclator|}}} |fitxa_etiqueta1 = {{{fitxa_etiqueta1|}}} |fitxa_valor1 = {{{fitxa_valor1|}}} |fitxa_etiqueta2 = {{{fitxa_etiqueta2|}}} |fitxa_valor2 = {{{fitxa_valor2|}}} |fitxa_etiqueta3 = {{{fitxa_etiqueta3|}}} |fitxa_valor3 = {{{fitxa_valor3|}}} |fitxa_etiqueta4 = {{{fitxa_etiqueta4|}}} |fitxa_valor4 = {{{fitxa_valor4|}}} |fitxa_etiqueta5 = {{{fitxa_etiqueta5|}}} |fitxa_valor5 = {{{fitxa_valor5|}}} <!-- Bloc característiques --> |estat_us = {{#ifeq:{{{estat_us|}}} |NONE|<!-- saltar -->| {{#invoke:Wikidata | claim | property=P5816 |list=firstrank | value={{{estat_us|}}} }} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P5817 |list=firstrank }} }} |estil = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P149 |formatting=table | value={{{estil|}}} |qualifier=P580 OR P585| qualifier2=P518 |colformat1=Y |rowformat=$0$2 $1 |rowsubformat1=($1) |rowsubformat2=: $2 }} |material = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P186 | value={{{material|}}} }} <!-- |construccio = {{{construccio|{{{sistema_constructiu|}}} }}} eliminat com a input manual --> |cost = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P2130 | qualifier=P585 |qualifier2=P518 |formatting=table |rowformat= $2 $0$1 |colformat0=unitcode |colformat1=Y |rowsubformat1=&nbsp;($1) |rowsubformat2=$2:&nbsp; | value={{{cost|}}} }} |arcs = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1314 | list=false |value={{{arcs|}}} }} |dimensions_no_presa = {{#ifeq:{{{dimensions|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}}<!-- hi ha item d'embassament vinculat --> {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2234|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2046|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2049|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2043|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P4511|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}}|<!-- saltar -->|{{Bloc dimensions |dimensions = {{{dimensions|}}} |diametre = {{{diametre|}}} | blacklist =Q613628/Q1395645/Q29531156/Q40782571<!-- diàmetres telescopi. Es tracten a Activitat --> | amplada = {{{amplada|}}} | llargada = {{{llargada|}}} | alçada = {{{alçada|}}} | unitat_mida = {{#if:{{{unitat_mida|}}}|{{{unitat_mida|}}} |{{#if:{{{alçada|}}}{{{amplada|}}}{{{llargada|}}}{{{diametre|}}}|m| default}} }} | item = {{{item|}}} | lang = {{{lang|}}} }} }} }} |dimensions_presa = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}}<!-- hi ha item d'embassament vinculat --> {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2234|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2046|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2049|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2043|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P4511|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} |{{WD Bosca Sonraí <!-- mesures exclusives de la presa --> |child=yes |item={{{item|}}} |lang={{{lang|}}} |labelstyle = infobox-label |datastyle = text-align:start |headerstyle = infobox_headerclass_w_botton_top |label16 = {{GetLabelFix|P2048|lang={{{lang|}}}}}<!-- Alçada --> |data16 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2048 |qualifier=P518|formatting = table |blacklist1=Q131681/Q1929501 | rowformat =$1 $0 |colformat0=unitcode|rowsubformat1=$1:}} |label20 = {{GetLabelFix|P2049|lang={{{lang|}}}}}<!-- Amplada --> |data20 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2049 |qualifier=P518|formatting = table |blacklist1=Q131681 | rowformat =$1 $0 |colformat0=unitcode|rowsubformat1=$1:}} |label22 = {{GetLabelFix|P2043|lang={{{lang|}}}}}<!-- Llargada --> |data22 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2043|qualifier=P518|formatting = table |blacklist1=Q131681 | rowformat =$1 $0 |colformat0=unitcode|rowsubformat1=$1:}} }} }} <!-- Característiques Fars --> |altura_focal = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2923|qualifier=P462|formatting =table|rowformat = $1 $0|rowsubformat1=$1:|colformat0= unitcode}} |abast_far = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2929|qualifier=P462|formatting =table|rowformat = $1 $0|rowsubformat1=$1:|colformat0= unitcode}} |iluminacio = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P1030|formatting =label}} |visibilitat = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P3922|qualifier=P462|formatting =table|rowformat = $1 $0|rowsubformat1=$1: }} |lluminositat= {{#invoke:Wikidata | claim | property=P3041|qualifier=P462|formatting =table|rowformat = $1 $0|rowsubformat1=$1:|colformat0= unitcode }} |vent = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P2895 |qualifier=P518 |formatting=table | list=false |rowformat=$0 |colformat0=unitcode |whitelist1=Q49833 |value={{{vent|}}} }} |mar = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P206 | value={{{mar|}}} }} |superficie = {{#ifeq:{{{superficie|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{superficie|}}}|{{posaunitat|{{{superficie|}}}|m²}} <!-- ************** Control manca d'unitats en manuals ************** --> {{#ifeq:{{{superficie|}}}|{{posaunitat|{{{superficie|}}}|m²}}|<!-- no actua -->|[[Catagóir:Ailt le luachanna neamh-aonad]] }} <!-- ************** FI CONTROL ************** --> |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2046 |qualifier=P518|formatting = table |blacklist1=<!-- embassament -->Q131681/<!-- mirall primari -->Q613628 | rowformat = $1 $0 |rowsubformat1=$1: |colformat0=unitcode |colformat1=label}} }} }} |volum = {{#ifeq:{{{volum|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{volum|}}} | {{ posaunitat|{{{volum|}}}|m³}} <!-- ************** Control manca d'unitats en manuals ************** --> {{#ifeq:{{{volum|}}}|{{posaunitat|{{{volum|}}}|m³}}|<!-- no actua -->|[[Catagóir:Ailt le luachanna neamh-aonad]] }} <!-- ************** FI CONTROL ************** --> |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2234|qualifier=P518|formatting = table |blacklist1=Q131681 | rowformat = $0 |colformat0=unitcode }} }} }} |cabal = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P2225 |qualifier=P518 |formatting = table |value={{{cabal|}}} | rowformat = $0$1 |colformat0=unitcode |rowsubformat1=&nbsp;($1) }} |inclinacio = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P4184 | list=false |formatting=unitcode |value={{{inclinacio|}}} }} |altitud = {{#ifeq:{{{altitud|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{altitud|}}} | {{ posaunitat|{{{altitud|}}}|m}} <!-- ************** Control manca d'unitats en manuals ************** --> {{#ifeq:{{{altitud|}}}|{{posaunitat|{{{altitud|}}}|m}}|<!-- no actua -->|[[Catagóir:Ailt le luachanna neamh-aonad]] }} <!-- ************** FI CONTROL ************** --> |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2044 | qualifier=P585 |qualifier2=P518 |formatting=table |rowformat= $2 $0$1 |colformat0=unitcode |colformat1=Y |rowsubformat1=&nbsp;($1) |rowsubformat2=$2:&nbsp; }} }} }} |patrimoni = {{{patrimoni|}}} |pisos = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1101 | value={{{pisos|}}} | list=false }} |soterranis = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1139 | value={{{soterranis|}}} | list=false }} |ascensors = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1301 | value={{{ascensors|}}} | list=false }} <!-- Ponts i túnels --> |creua = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P177 | value={{{creua|{{{riu|}}}}}} }} |passa = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P2505 | list=firstrank |value={{{passa|{{{carretera|}}}}}} }} <!-- bloc de característiques generals representades per "quantitat de", obtingudes des de WD --> |bloc_quantitat_de = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2670 | formatting = table |blacklist0=<!-- turbina -->Q644997/<!-- telescopi -->Q4213/<!-- muntura -->Q1205231/<!-- reactor gas -->Q1417077/<!-- reactor PWR-->Q377968 |rowformat=$0}} |<tr>{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2670 | formatting = table |qualifier =P1114 | qualifier2=P31 | qualifier3=P580 | qualifier4=P582 |qualifier5=P149 | qualifier6=P2048| qualifier7=P2049| qualifier8=P2043 |separator=</tr><tr>|conjunction=</tr><tr>|colformat0=label |rowsubformat2=&nbsp;$2|rowsubformat3=&nbsp;($3$4) |rowsubformat4=–$4 |rowsubformat5=&nbsp;''{{GetLabelFix|Q1792644|lang={{{lang|}}}}}'': $5 <!-- blacklist=al "bloc activitat" -->|blacklist0=<!-- turbina -->Q644997/<!-- telescopi -->Q4213/<!-- muntura -->Q1205231/<!-- reactor gas -->Q1417077/<!-- reactor PWR-->Q377968 |rowformat=<td class=infobox-label; text-align:start"><!-- zona label -->'''{{((}}ucfirst:$0{{))}}'''</td><!-- zona data --><td style="text-align:start">$1$2$3$5</td>}}</tr> }} <!-- església --> |planta = {{{planta|}}} {{#if:{{{data_pla|}}} |&nbsp;({{{data_pla|}}}) }} |claustre = {{{claustre|}}} {{#if:{{{data_cla|}}} |&nbsp;({{{data_cla|}}}) }} |campanar = {{{campanar|}}} {{#if:{{{data_cam|}}} |&nbsp;({{{data_cam|}}}) }} |portalada = {{{portalada|}}} {{#if:{{{data_por|}}} |&nbsp;({{{data_por|}}}) }} |retaule = {{{retaule|}}} {{#if:{{{data_ret|}}} |&nbsp;({{{data_ret|}}}) }} |altres = {{{altres|}}} {{#if:{{{data_alt|}}} |&nbsp;({{{data_alt|}}}) }} |caracteristiques_etiqueta1= {{{caracteristiques_etiqueta1|}}} |caracteristiques_valor1 = {{{caracteristiques_valor1|}}} |caracteristiques_etiqueta2= {{{caracteristiques_etiqueta2|}}} |caracteristiques_valor2 = {{{caracteristiques_valor2|}}} |caracteristiques_etiqueta3= {{{caracteristiques_etiqueta3|}}} |caracteristiques_valor3 = {{{caracteristiques_valor3|}}} |caracteristiques_etiqueta4= {{{caracteristiques_etiqueta4|}}} |caracteristiques_valor4 = {{{caracteristiques_valor4|}}} |caracteristiques_etiqueta5= {{{caracteristiques_etiqueta5|}}} |caracteristiques_valor5 = {{{caracteristiques_valor5|}}} <!-- Bloc pistes_aeroport + centre_connexio. --> | centre_connexio = {{{centre_connexio|}}} |bloc_pistes_aeroport = {{#if:{{#property:P529|from={{{item|}}} }} |{{Infobox3cols |child = yes |headerstyle = background:{{WD Bosca Sonraí/dathanna|foirgneamh}}; |labelstyle = padding-right:1.2em; background:#eeeeee |header1 = {{GetLabelFix|Q184590|lang={{{lang|}}}}}<!-- pista aterratge --> |label2 = [[File:Map marker icon – Nicolas Mollet – Airport runway – Transportation – Simple square.png|20px|class=skin-invert]] |data2a = <div style="text-align:center">[[File:Chess urt45.svg|15px|class=skin-invert]]</div><!-- (/)--><!-- llargada --> |data2b = [[File:Chess lrt45.svg|15px|class=skin-invert]]<!-- (↔)--><!-- símbol amplada--> |data2c = <!-- <abbr title="{{GetLabelFix|Q206615|lang={{{lang|}}}}}"> -->{{GetLabelFix|Q206615|lang={{{lang|}}}}}<!-- </abbr> --><!-- material--> |data6 = <tr>{{#invoke:Wikidata |claim |formatting=table <!-- |item={{{1|}}} --> |property=P529 |qualifier=P2043| qualifier2=P2049 |qualifier3=P186 or P765 |lang={{{lang|}}} |rowformat= <td class=infobox-label>$0</td><td style="text-align:right">$1</td><td style="text-align:right">$2</td><td style="text-align:left">$3</td> |separator=</tr><tr>|conjunction=</tr><tr> <!-- |colformat0=raw -->|colformat1=unitcode |colformat2=unitcode }}</tr> }} }} |codis_aeroport = {{Liosta comhréidh | 1= {{if then show|{{#invoke:Wikidata|claim|property=P238 |list=false |value={{{IATA|}}} }}|<!-- res -->|3=* <!-- {{#invoke:Wikidata|claim|property=P1813|item=Q19755|formatting=text| list=lang}} -->IATA: '''|4='''}}<!-- Acrònim IATA -->{{if then show|{{#invoke:Wikidata|claim|property=P239 |list=false |value={{{ICAO|}}} }}|<!-- res -->|3=* OACI: '''|4='''}}<!-- -->{{if then show|{{#invoke:Wikidata|claim|property=P240 |list=false |value={{{FAA|}}} }}|<!-- res -->|3=* <!-- {{#invoke:Wikidata|claim|property=P1813|item=Q335357|formatting=text| list=lang}} -->FAA: '''|4='''}}<!-- -->}}<!-- Bloc embassament. Aplica quan presa d'aigua + embassament --> |bloc_embassament = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2234|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2046|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2049|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2043|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2044|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P4511|qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=Q131681}} |{{WD Bosca Sonraí |child=yes |item={{{item|}}} |lang={{{lang|}}} |labelstyle = infobox-label |datastyle = text-align:start |headerstyle = infobox_headerclass_w_botton_top |header5 = {{GetLabelFix|Q131681|lang={{{lang|}}}}} |label10 = {{GetLabelFix|Q82799|lang={{{lang|}}}}} |data10 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 | list=false }} |label12 = {{GetLabelFix|P2044|lang={{{lang|}}}}} |data12 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2044 |list=false |formatting = unitcode |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} }} |label14 = {{GetLabelFix|P4511|lang={{{lang|}}}}} |data14 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P4511|qualifier=P518|formatting = table <!-- |whitelist1=Q131681 --> | rowformat = $0 |colformat0=unitcode | item={{#invoke:Wikidata |claim|property=P4661 |formatting=raw|list=false}} }} }} |label16 = {{GetLabelFix|P2043|lang={{{lang|}}}}} |data16 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2043|qualifier=P518|formatting = table <!-- |whitelist1=Q131681 -->| rowformat = $0 |colformat0=unitcode | item={{#invoke:Wikidata |claim|property=P4661 |formatting=raw|list=false}} }} }} |label18 = {{GetLabelFix|P2049|lang={{{lang|}}}}} |data18 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2049|qualifier=P518|formatting = table<!-- |whitelist1=Q131681 --> | rowformat = $0 |colformat0=unitcode | item={{#invoke:Wikidata |claim|property=P4661 |formatting=raw|list=false}} }} }} |label20 = {{GetLabelFix|Q1929501|lang={{{lang|}}}}} |data20 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2048|qualifier=P518|formatting = table | rowformat = $0 |colformat0=unitcode | item={{#invoke:Wikidata |claim|property=P4661 |formatting=raw|list=false}} }} }} |label22 = {{GetLabelFix|P2046|lang={{{lang|}}}}} |data22 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2046 |list=false |formatting = unitcode |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} }} |label25 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} |{{ifeq| {{#invoke:Wikidata | claim | property=P200 | list=firstrank |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P201 | list=false |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} |{{GetLabelFix|Q4022|lang={{{lang|}}}}}<!-- afluent=efluent, posa riu --> |{{GetLabelFix|P974|lang={{{lang|}}}}}<!-- afluent≠efluent, posa afluent--> }} }} |data25 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P200 |qualifier=P3871 |formatting=table| list=firstrank|rowformat=$0 $1 | rowsubformat1=($1) |separator=, |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} }} |label28 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} |{{ifeq| {{#invoke:Wikidata | claim | property=P200 | list=firstrank |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P201 | list=false |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} |<!-- afluent=efluent, res -->|{{GetLabelFix|P201|lang={{{lang|}}}}}<!-- afluent≠efluent, posa afluent--> }} }} |data28 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} |{{ifeq| {{#invoke:Wikidata | claim | property=P200 | list=firstrank |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P201 | list=false |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} |<!-- afluent=efluent, res -->| {{#invoke:Wikidata | claim | property=P201 |list=false |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}} }} }} }} |label34 = {{GetLabelFix|P4614|lang={{{lang|}}}}} |data34 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} |{{If then show|{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4614 |list=false<!-- si conca, mostrar-la -->|item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}}}}<!-- -->|{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2053 |list=false |formatting = unitcode<!-- no conca, superfície -->|item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}}}}<!-- -->|<!-- prefix -->|{{If then show|{{#invoke:Wikidata |claim |property=P2053 |list=false<!-- si conca, (superfície) -->|formatting = unitcode |item={{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661 |formatting=raw}}}}<!-- -->|<!-- false=buit -->|&nbsp;(|)}} }} }} |label36 = {{GetLabelFix|P2234|lang={{{lang|}}}}} |data36 = {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P4661}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2234|qualifier=P518|formatting = table<!-- |whitelist1=Q131681 --> | rowformat = $0 |colformat0=unitcode | item={{#invoke:Wikidata |claim|property=P4661 |formatting=raw|list=false}} }} }} }} }} <!-- Bloc Ubicació * admin1 = reservat a estat / país Quan no s'ha informat un valor manual per a pais / estat, si la coordenada forma part dels territoris de parla catalana li assignarà el nom del territori i, en cas contrari, el valor de P17 de WD (estat) * admin2 = variable (regió, departament, cantó, estat USA, etc.) * admin3 = variable (comarca, districte, comptat, etc.) * admin4 = reservat a municipi * admin8 = localització final: indret, muntanya, carrer, etc. --> |pais = {{{pais|}}} |estat = {{{estat|}}} |admin_tipus2 = {{{admin_tipus2|}}} |admin2 = {{{admin2|}}} |admin_tipus3 = {{{admin_tipus3|}}} |admin3 = {{if empty |{{{admin3|}}} | {{{comarca|}}} }} |admin_tipus4 = {{{admin_tipus4|}}} |admin4 = {{{municipi|}}} |bloc_ubicacio = {{#if:{{{estat|}}} {{{pais|}}} {{{admin2|}}} {{{admin3|}}} {{{comarca|}}} {{{municipi|}}} |<!-- saltar, hi ha manuals -->|{{#ifeq:{{{ubicaWD|}}}|no|<!-- saltar +++++++ provisional fins normalitzar nom parametre -->|{{#ifeq:{{{v_p131|}}}|NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{#invoke:wikidades | claim | property=P131 |list=firstrank }} |<tr><td class=infobox-label>'''{{GetLabelFix|Q56061|lang={{{lang|}}}}}'''</td><!-- --><td style="text-align:start">{{#invoke:wikidades | claim | property=P131 |case=location |list=firstrank}}</td></tr> }} }} }} }} <!-- {{WD Bosca Sonraí|child=yes |bodyclass = vcard | titleclass = fn org |labelstyle = class=infobox-label |datastyle = text-align:start |header1 = |data3 = {{#invoke:Wikidata|getParentValues | item={{{item|}}} | sorting=-1 |uptolabelid=Q7275 |separator=</td></tr> |rowformat=<tr><td style="background:#eeeeee;text-align:start">$0</td> <td style="text-align:start">$1 }}</td></tr> }} --> |localitzacio = {{#ifeq:{{{localitzacio|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{If empty|{{{localitzacio|}}} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P6375,P2795 |list=lang }} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P6375,P2795,P706,P276 |list=false }} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P669 |qualifier=P670 |qualifier2=P281 | formatting=table | rowformat=$0$1 $2 |rowsubformat1=, $1 |rowsubformat2=($2) }} }} }} |bloc_mapes = {{Two maps block |item = {{{item|}}} |lang={{{lang|}}} |v_image_map = {{{imatge_mapa|{{{v_image_map|}}}}}} | v_caption_map={{{peu_mapa|{{{v_caption_map|}}}}}} |v_coord_display={{{v_coord_display|{{{coord_display|inline,title}}} }}} |v_basic_maps= {{#ifeq:{{{mapaWD|}}}|no|NONE|{{{v_basic_maps|}}} }}<!-- tractament mapaWD fins normalitzar paràmetre --> |v_size_map={{{v_size_map|{{{mapa_mida|}}} }}} |v_draw_map={{{v_draw_map|{{{draw_mapa|}}}}}} |v_p625_lat_lon={{#ifeq:{{{v_p625_lat_dec|{{{v_p625_lon_dec|{{{lat_dec|{{{lon_dec|}}}}}} }}}}}}|NONE|<!-- -->|{{if both|{{{v_p625_lat_dec|{{{lat_dec|}}}}}} |{{{v_p625_lon_dec|{{{lon_dec|}}}}}} |<!-- manual coord. do not get lat-lon (decimal) -->|{{GetLatLon|P625|P276|P159|item={{{item|}}}}} }} }} |v_p625_lat_dec={{#ifeq:{{{v_p625_lon_dec|{{{lon_dec|}}}}}}|NONE|<!-- -->|{{#if:{{{v_p625_lon_dec|{{{lon_dec|}}}}}}|{{{v_p625_lat_dec|{{{lat_dec|}}}}}} }}}} |v_p625_lon_dec={{#ifeq:{{{v_p625_lat_dec|{{{lat_dec|}}}}}}|NONE|<!-- -->|{{#if:{{{v_p625_lat_dec|{{{lat_dec|}}}}}}|{{{v_p625_lon_dec|{{{lon_dec|}}}}}} }}}} |v_p242={{{v_p242|{{{mapa_localitzador|}}}}}} |v_zoom_map={{{v_zoom_map|{{{zoom|auto}}}}}} |v_nocateg_coord= {{{v_nocateg_coord|{{{nocateg_coord|}}}}}} |v_marker={{{v_marker|}}} |v_marker_name={{{v_marker_name|}}} |v_marker_image={{{v_marker_image|}}} |v_marker_description={{{v_marker_description|}}} |v_marker_color={{{v_marker_color|}}} |v_marker_size={{{v_marker_size|}}} |v_draw_layer= {{#ifeq:{{{v_draw_layer|{{{draw_layer|}}}}}}|NONE|<!-- res -->|{{#if:{{{v_draw_layer|{{{draw_layer|}}}}}}|{{{v_draw_layer|{{{draw_layer|}}}}}} |{{#invoke:Wikidades | claim |formatting=table |property=P3896 |qualifier=P518 |blacklist1=Q94979808 {{{v_blacklist_layer|}}} <!-- manually avoid an undesired data.map. Q94979808-colorful polygon is the default --> |rowformat = $0 |separator=###|item={{{item|}}}|editicon=no}} }} }} }} |cataleg = {{#if:{{{cataleg|}}} | {{{cataleg|}}} | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P528 |qualifier=P972 |qualifier2=P585 |qualifier3=P973 |formatting = table |colformat2 = [[j xg]] [[Y]] }} |separator =, |rowformat= $1<small>: {{((}}#if:$3{{!}}[$3 $0]{{!}}$0{{))}}. $2 </small> }} |format_per = {{#ifeq:{{{format_per|}}}|NONE|<!-- no es vol recuperar de WD -->|{{#if:{{{format_per|}}} | {{{format_per|}}} |{{#iferror:{{#ifexpr:{{#invoke:Wikidata|numStatements|P527|item={{{item|}}}}}<20 | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P527 | qualifier=P31 | formatting= table | rowformat=$0 $1| rowsubformat1=($1) |tablesort=1}} | {{#invoke:Wikidata|numStatements|P527|item={{{item|}}}}} }} }} }}}} <!-- Bloc Protecció --> |bloc_protec_patrim = <!-- Construcció amb dades WD, si no hi ha paràmetres manuals --> <!-- ________________________________________________________________________________ -->{{#if: {{{PH_oficial|}}} {{{PH_tipus|}}} {{{PH_data|}}}{{{designacio1|}}}{{{designacio2|}}} {{{designacio3|}}}{{{designacio4|}}}{{{designacio5|}}} |<!-- Hi ha manuals "normals", NO fer res amb els de WD. --> |{{Cosaint oidhreachta/P1435/roimhe|item={{{item|}}} |whitelist0= |child=yes |nom=|lang={{{lang|}}}}} }} <!-- Tractament proteccions manuals. Si són "normals", seran els únics perquè no s'ha posat WD. Si són "designacio extra", primer s'hauran mostrat les procedents de WD, si n'hi ha ______________________________________________________________________--> {{#if: {{{PH_oficial|}}} {{{PH_tipus|}}} {{{PH_data|}}} | {{Cosaint oidhreachta/fhoilsiú | item = {{{item|}}} |lang={{{lang|}}} | id_proteccio = Q9259<!-- Força codi PH per a que {{Cosaint oidhreachta/fhoilsiú}} activi paràmetres específics de PH --> | proteccio = {{#ifeq: {{lc:{{{PH_tipus|}}} }} |immaterial | {{GetLabelFix|Q59544|lang={{{lang|}}}}} | {{GetLabelFix|Q9259|lang={{{lang|}}}}} }} | designa_oficial = {{{PH_oficial|}}} | tipus_proteccio = {{#if:{{{PH_tipus|}}} | {{{PH_tipus|}}} | Cultural}} | criteris = {{{PH_criteris|}}} | data_inici = {{#if:{{{PH_data|}}} |{{Sessió Patrimoni Unesco| {{{PH_data|}}}}}}} | data_fi = {{{PH_baixa|}}} | identificador = {{{PH_ID|}}} | extensio = {{Entrades separades per comes|{{{PH_extensioa|}}}|{{{PH_extensiob|}}}|{{{PH_extensioc|}}}|{{{PH_extensiod|}}}}} | proteccio_etiqueta1 = {{{PH_etiqueta1|}}} | proteccio_valor1 = {{{PH_valor1|}}} | proteccio_etiqueta2 = {{{PH_etiqueta2|}}} | proteccio_valor2 = {{{PH_valor2|}}} | proteccio_etiqueta3 = {{{PH_etiqueta3|}}} | proteccio_valor3 = {{{PH_valor3|}}} | pattern_identificador = http://whc.unesco.org/en/list/$1 }} }} {{#if: {{{designacio1|}}}{{{designacio1_extra|}}} | {{Cosaint oidhreachta/fhoilsiú | item = {{{item|}}} |lang={{{lang|}}} | proteccio = {{{designacio1|{{{designacio1_extra|}}}}}} | designa_oficial = {{{designacio1_oficial|}}} | tipus_proteccio = {{{designacio1_tipus|}}} | criteris = {{{designacio1_criteris|}}} | data_inici = {{{designacio1_data|}}} | data_fi = {{{designacio1_baixa|}}} | identificador = {{{designacio1_id|}}} | proteccio_etiqueta1 = {{{designacio1_etiqueta1|}}} | proteccio_valor1 = {{{designacio1_valor1|}}} | proteccio_etiqueta2 = {{{designacio1_etiqueta2|}}} | proteccio_valor2 = {{{designacio1_valor2|}}} | proteccio_etiqueta3 = {{{designacio1_etiqueta3|}}} | proteccio_valor3 = {{{designacio1_valor3|}}} }} }} {{#if: {{{designacio2|}}}{{{designacio2_extra|}}} | {{Cosaint oidhreachta/fhoilsiú | item = {{{item|}}} |lang={{{lang|}}} | proteccio = {{{designacio2|{{{designacio2_extra|}}}}}} | designa_oficial = {{{designacio2_oficial|}}} | tipus_proteccio = {{{designacio2_tipus|}}} | criteris = {{{designacio2_criteris|}}} | data_inici = {{{designacio2_data|}}} | data_fi = {{{designacio2_baixa|}}} | identificador = {{{designacio2_id|}}} | proteccio_etiqueta1 = {{{designacio2_etiqueta1|}}} | proteccio_valor1 = {{{designacio2_valor1|}}} | proteccio_etiqueta2 = {{{designacio2_etiqueta2|}}} | proteccio_valor2 = {{{designacio2_valor2|}}} | proteccio_etiqueta3 = {{{designacio2_etiqueta3|}}} | proteccio_valor3 = {{{designacio2_valor3|}}} }} }} {{#if: {{{designacio3|}}}{{{designacio3_extra|}}} | {{Cosaint oidhreachta/fhoilsiú | item = {{{item|}}} |lang={{{lang|}}} | proteccio = {{{designacio3|{{{designacio3_extra|}}}}}} | designa_oficial = {{{designacio3_oficial|}}} | tipus_proteccio = {{{designacio3_tipus|}}} | criteris = {{{designacio3_criteris|}}} | data_inici = {{{designacio3_data|}}} | data_fi = {{{designacio3_baixa|}}} | identificador = {{{designacio3_id|}}} | proteccio_etiqueta1 = {{{designacio3_etiqueta1|}}} | proteccio_valor1 = {{{designacio3_valor1|}}} | proteccio_etiqueta2 = {{{designacio3_etiqueta2|}}} | proteccio_valor2 = {{{designacio3_valor2|}}} | proteccio_etiqueta3 = {{{designacio3_etiqueta3|}}} | proteccio_valor3 = {{{designacio3_valor3|}}} }} }} {{#if: {{{designacio4|}}}{{{designacio4_extra|}}} | {{Cosaint oidhreachta/fhoilsiú | item = {{{item|}}} |lang={{{lang|}}} | proteccio = {{{designacio4|{{{designacio4_extra|}}}}}} | designa_oficial = {{{designacio4_oficial|}}} | tipus_proteccio = {{{designacio4_tipus|}}} | criteris = {{{designacio4_criteris|}}} | data_inici = {{{designacio4_data|}}} | data_fi = {{{designacio4_baixa|}}} | identificador = {{{designacio4_id|}}} | proteccio_etiqueta1 = {{{designacio4_etiqueta1|}}} | proteccio_valor1 = {{{designacio4_valor1|}}} | proteccio_etiqueta2 = {{{designacio4_etiqueta2|}}} | proteccio_valor2 = {{{designacio4_valor2|}}} | proteccio_etiqueta3 = {{{designacio4_etiqueta3|}}} | proteccio_valor3 = {{{designacio4_valor3|}}} }} }} {{#if: {{{designacio5|}}}{{{designacio5_extra|}}} | {{Cosaint oidhreachta/fhoilsiú | item = {{{item|}}} |lang={{{lang|}}} | proteccio = {{{designacio5|{{{designacio5_extra|}}}}}} | designa_oficial = {{{designacio5_oficial|}}} | tipus_proteccio = {{{designacio5_tipus|}}} | criteris = {{{designacio5_criteris|}}} | data_inici = {{{designacio5_data|}}} | data_fi = {{{designacio5_baixa|}}} | identificador = {{{designacio5_id|}}} | proteccio_etiqueta1 = {{{designacio5_etiqueta1|}}} | proteccio_valor1 = {{{designacio5_valor1|}}} | proteccio_etiqueta2 = {{{designacio5_etiqueta2|}}} | proteccio_valor2 = {{{designacio5_valor2|}}} | proteccio_etiqueta3 = {{{designacio5_etiqueta3|}}} | proteccio_valor3 = {{{designacio5_valor3|}}} }} }} |bloc_protec_formatper = <!-- Afegir proteccions patrimonials dels ítems que hi hagi a P527 (format_per) --> <!-- ________________________________________________________________________________ -->{{#if:{{{format_per|}}}{{{designacio1|}}}{{{designacio2|}}}{{{designacio3|}}}{{{designacio4|}}}{{{designacio5|}}} |<!-- Manual. no tractament proteccions patrimonials de P527 des de WD -->|{{#iferror:{{#ifexpr:{{#invoke:Wikidata|numStatements|P527|item={{{item|}}}}}<11 | {{#invoke:Wikidata | claim | property=P527 |qualifier=P527 | formatting= table | colformat1=raw | colformat0=label |separator= |editicon=false | whitelist1={{{whitelist_formatper|}}} | blacklist1={{{blacklist_formatper|}}} | rowformat={{((}}Cosaint oidhreachta/P1435/roimhe{{!}}item{{=}}$1{{!}}lang{{=}}{{{lang|}}}{{!}}<!-- -->whitelist0{{=}}{{{whitelist_prot|}}}{{!}}child{{=}}yes{{!}}nom{{=}}$0{{))}} }} }} }} }} <!-- Bloc Intervencions --> |intervencio1 = {{{intervencio1|}}} |intervencio1_any = {{{intervencio1_any|}}} |intervencio2 = {{{intervencio2|}}} |intervencio2_any = {{{intervencio2_any|}}} |intervencio3 = {{{intervencio3|}}} |intervencio3_any = {{{intervencio3_any|}}} |intervencio4 = {{{intervencio4|}}} |intervencio4_any = {{{intervencio4_any|}}} |intervencio5 = {{{intervencio5|}}} |intervencio5_any = {{{intervencio5_any|}}} |intervencio6 = {{{intervencio6|}}} |intervencio6_any = {{{intervencio6_any|}}} |intervencio7 = {{{intervencio7|}}} |intervencio7_any = {{{intervencio7_any|}}} |intervencio8 = {{{intervencio8|}}} |intervencio8_any = {{{intervencio8_any|}}} |intervencio9 = {{{intervencio9|}}} |intervencio9_any = {{{intervencio9_any|}}} |intervencio10 = {{{intervencio10|}}} |intervencio10_any= {{{intervencio10_any|}}} <!-- Bloc planols --> |img_alçat = {{{img_alçat|}}} |alt_a = {{{alt_a|}}} |peu_a = {{{peu_a|}}} |img_planta = {{#ifeq:{{{v_p3311|{{{img_planta|}}}}}}|NONE|<!-- skip logo -->|{{#if:{{{v_p3311|{{{img_planta|}}}}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{v_p3311|{{{img_planta|}}}}}} |sizedefault=150x100px }}{{#if:{{{v_p3311|{{{img_planta|}}}}}}|<br />{{{v_p3311_caption|{{{peu_p|}}}}}}}} |{{#invoke:Wikidades |claim |property= P3311 |list=false |showsomevalue=no |shownovalue=no |formatting={{#if:{{{v_p3311_invert|}}}|<div style=background:{{{v_p3311_invert|}}}>}}<!-- -->[[File:$1|200x120px|{{#ifeq:{{{v_p3311_invert|}}}|invert|class=skin-invert}}]] }}<!-- -->{{#if:{{{v_p3311_invert|}}}|</div>}} }} }} <!-- Bloc Funcionament __________"bloc_buit" conté el codi generat sense contingut real. Permet comparar (dins /formatglobal) si "bloc_contingut" té contingut a mostrar________ _______________Evita haver de preguntar per múltiples continguts per condicionar la generació de la infotaula ____________ -->|bloc_buit = {{#ifeq:{{{activWD|}}}|no|<!--no es vol activitats -->|{{WD Bosca Sonraí |child = yes |bodystyle = border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; text-align:left; |labelstyle = infobox-label |datastyle = text-align:start}}}} |bloc_activitat= {{#ifeq:{{{activWD|}}}|no|<!--no es vol activitats -->|{{WD Bosca Sonraí |child = yes |bodystyle = border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; text-align:left; |labelstyle = infobox-label |datastyle = text-align:start |label30 = {{GetLabelFix|Q65962785|lang={{{lang|}}}}} |data30 = {{#ifeq:{{{periode_actiu|}}} |NONE|<!-- no es vol WD -->|{{#if: {{{periode_actiu|}}} | {{{periode_actiu|}}} |{{FormatData deireadh tosach|inici=P729 | final=P730 |item={{{item|}}}|lang={{{lang|}}} }} }} }} |label40 = {{if empty | {{{nom_categoria|}}} | {{#if:{{{estrellesuefa|}}} | {{GetLabelFix|Q491781|lang={{{lang|}}}}} }} | {{GetLabelFix|Q714737|lang={{{lang|}}}}} }} |data40 = {{if empty | {{{categoria|}}} |{{#if:{{{estrellesuefa|}}} | {{#ifexpr:{{{estrellesuefa}}} > 0 and {{{estrellesuefa}}} <= 5 | [[File:{{{estrellesuefa}}} stars.svg|60px|class=skin-invert]]|}} }} }} |label42 = {{GetLabelFix|Q1914636|lang={{{lang|}}}}} |data42 = {{{activitat_principal|}}} |label44 = {{GetLabelFix|P708|lang={{{lang|}}}}} |data44 = {{#ifeq:{{{diocesi|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{diocesi| }}} | {{{diocesi|}}} |{{If then show|{{#invoke:Wikidata |claim |property=P708 |list=false}} |<!-- saltar si ¬∃ -->|<!-- no prefix -->|{{#invoke:Wikidata | claim | property=P5607 |list=false |formatting=table|rowformat=&nbsp;($0)}} }} }} }} |label46 = {{GetLabelFix|P140|lang={{{lang|}}}}} |data46 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P140 | value={{{culte|{{{religio|}}}}}} | list=firstrank}} |label48 = {{GetLabelFix|P1416|lang={{{lang|}}}}} |data48 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1416 | value={{{afiliacio|}}} | list=firstrank}} |label50 = {{GetLabelFix|P841|lang={{{lang|}}}}} |data50 = {{{festivitat|}}} |label54 = {{GetLabelFix|P112|lang={{{lang|}}}}} |data54 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P112 | value={{{fundador|}}} | list=firstrank}} |label60 = {{GetLabelFix|P127|lang={{{lang|}}}}} |data60 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P127 |list=bestrank |formatting=table |tablesort=1 |qualifier =P580 or P582 |rowsubformat1=<small>($2–$3)</small> |qualifier2=P580|qualifier3=P582 |colformat2=Y |colformat3=Y |value={{{propietari|}}} |rowformat =$0 $1}} |label65 = {{GetLabelFix|P137|lang={{{lang|}}}}} |data65 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P137 | value={{{organitzacio|{{{gestor|}}}}}} | list=firstrank}} |label67 = {{GetLabelFix|P1083|lang={{{lang|}}}}} |data67 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1083 | value={{{capacitat|}}} | list=false|formatting=unit }} |label70 = {{#if:{{{nom_usuaris|}}} | {{{nom_usuaris|}}} |{{#switch:{{#invoke:Wikidades | claim | property=P31 | formatting=raw }} |Q483110<!--estadi-->| Q1154710<!--estadi de futbol-->| Q641226<!--pavelló esportiu--> ={{GetLabelFix|Q988108|lang={{{lang|}}}}} |{{GetLabelFix|P466|lang={{{lang|}}}}} }} }} |data70 = {{#invoke:Wikidades |claim |property=P466 |formatting=table |qualifier =P580 |rowsubformat1=&nbsp;($1$2) |qualifier2=P582 |rowsubformat2=–$2 |rowformat=$0$1 |value={{{usuaris|}}} }} |label73 = {{GetLabelFix|Q55833891|lang={{{lang|}}}}} |data73 = {{#invoke:Wikidades | claim |formatting=table |separator=<hr> |value={{{obertura|}}} |property=P3025 |qualifier=P3027 |qualifier2=P3028 |qualifier3=P3026 |qualifier4=P8626 |qualifier5=P8627 |rowsubformat4=($4–$5) |rowsubformat3=<br/> {{GetLabelFix|P3026|lang={{{lang|}}}}}: $3 |rowformat= $1$0 $4$3 |rowsubformat1=($1–$2)<br/> }} |label75 = {{GetLabelFix|P1128|lang={{{lang|}}}}} |data75 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P1128 | list=false | formatting=table | qualifier=P585 |rowformat=$0 $1 |rowsubformat1 ={{small|($1)}} | colformat1=Y }} |label76 = {{GetLabelFix|Q680928|lang={{{lang|}}}}} |data76 = {{{guardat|}}} |label78 = {{if empty|{{{etiqueta_visites|}}} | {{GetLabelFix|P1174|lang={{{lang|}}}}}}} |data78 = {{#ifeq:{{{visites_num|}}} |NONE|<!-- saltar -->|{{#if:{{{visites_num|}}} | {{{visites_num|}}} {{#if:{{{visites_any|}}} | ({{{visites_any|}}}) }} |{{#invoke:Wikidata | claim | list=false|formatting=table | property=P1174 |qualifier=P585 |colformat0=unit |colformat1=Y | rowformat= $0 $1| rowsubformat1 =($1) }} }} }} |label80 = {{GetLabelFix|Q11369842|lang={{{lang|}}}}}<!-- passatgers --> |data80 = {{#invoke:Wikidata | claim | list=firstrank|formatting=table | property=P3872|qualifier=P585 |colformat0=unit |colformat1=Y | rowformat= $0 $1| rowsubformat1 =($1) }} |label82 = {{GetLabelFix|Q1190554|lang={{{lang|}}}}} |data82 = {{{esdeveniments|}}} <!-- pavelló, estadi i circuit motor --> |label84 = {{GetLabelFix|Q55692878|lang={{{lang|}}}}} |data84 = {{#if:{{{temps_record|}}} | {{{temps_record|}}}<!-- -->{{#if:{{{any_record|}}} |&nbsp;({{{any_record|}}})}}<!-- -->{{#if:{{{conductor_record|}}} |. {{{conductor_record|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{equip_record|}}} |, {{{equip_record|}}}}} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2047 | formatting = table |list=firstrank |whitelist1=Q55692878 |qualifier=P518 |qualifier2=P585 |qualifier3=P710 |qualifier4=P1923 |colformat0=durationhms |colformat2=(Y) |rowsubformat2=&nbsp;($2) |rowsubformat3=. $3 |rowsubformat4=, $4 |rowformat = $0$2$3$4 }} }} <!-- presa i central d'energia --> |label90 = {{GetLabelFix|P4441|lang={{{lang|}}}}} |data90 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P4441 |formatting=unitcode}} |label92 = {{GetLabelFix|P618|lang={{{lang|}}}}} |data92 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P618| list=firstrank}} |label96 = {{GetLabelFix|P2109|lang={{{lang|}}}}} |data96 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2109| list=false |formatting=unitcode}} |label97 = {{GetLabelFix|P4131|lang={{{lang|}}}}} |data97 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P4131|qualifier=P585 |list=false |formatting=table |rowformat=$0 $1 |rowsubformat1=($1) |colformat0=unitcode |colformat1=Y}} |label98 = {{GetLabelFix|Q644997|lang={{{lang|}}}}}<!-- turbines --> |data98 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2670|qualifier=P1114|formatting = table |whitelist0=Q644997 | rowformat = $1 }} |data110 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P516 | formatting = table |qualifier =P1114 | qualifier2=P31 | qualifier3=P580 OR P729 |qualifier4=P582 OR P730 |qualifier5=P176 | qualifier6=P2109 OR P516/P2109| qualifier7=P571 |colformat0=label |colformat6=unitcode |separator=</td></tr> |rowsubformat2=&nbsp;$2 |rowsubformat3=&nbsp;(''{{small|{{GetLabelFix|Q65962785|lang={{{lang|}}}}}}}'':$3-$4) |rowsubformat5=,&nbsp;''{{small|{{GetLabelFix|P176|lang={{{lang|}}}}}'': $5}} |rowsubformat6=&nbsp;(x $6) <!-- blacklist=al "bloc activitat" -->|blacklist0=<!-- telescopi -->Q4213/<!-- muntura -->Q1205231 |rowformat=<tr><td class=infobox-label;text-align:start"><!-- -->'''{{((}}ucfirst:$0{{))}}'''</td><!-- --><td style="text-align:start">$1$6$3$5}} <!-- telescopi --> | label200 = {{GetLabelFix|P2808|lang={{{lang|}}}}} | data200 = {{if empty |{{{longitud_ona|}}} | {{{longitud d'ona|}}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P3738}} {{#invoke:Wikidata | claim | property=P3737}}<!-- -->|{{#invoke:Wikidata |claim |property=P3738 |formatting=unitcode |list=false}}–<!-- -->{{#invoke:Wikidata | claim | property=P3737 |formatting=unitcode |list=false}} }} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2808 |formatting=unitcode |list=false}} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P1227 |formatting=unitcode |list=firstrank}} }} | label211 = Construcció telescopi<!-- PENDENT CANVI LABEL +++++ --> | data211 = {{{fabricacio|}}} | label255 = {{GetLabelFix|P2386|lang={{{lang|}}}}} | data255 = {{#if:{{{diametre_telescopi|}}} | {{{diametre_telescopi|}}} |{{#if:{{{diametre2|}}} {{{diametre3|}}}|<!-- Hi ha altres valors manuals, no accedir WD -->|{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2386 |qualifier=P518 | formatting=table |whitelist1=Q613628/Q1395645/Q29531156/Q40782571<!-- diàmetres telescopi --> |rowformat=$1 $0 |rowsubformat1=$1:| colformat0= unitcode }} }} }} | label266 = {{GetLabelFix|Q1395645|lang={{{lang|}}}}} | data266 = {{{diametre2|}}} | label277 = {{GetLabelFix|Q29531156|lang={{{lang|}}}}} | data277 = {{{diametre3|}}} | label280 = {{GetLabelFix|P2067|lang={{{lang|}}}}} | data280 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2067 |value={{{massa|}}} | formatting=unitcode }} | label282 = {{GetLabelFix|P3439|lang={{{lang|}}}}} | data282 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P3439 |value={{{resolucio_angular|}}} | formatting=unit }} | label285 = {{GetLabelFix|P2046|lang={{{lang|}}}}} | data285 = {{#invoke:Wikidades | claim | property=P2046 |qualifier=P518|formatting = table |whitelist1=<!-- mirall primari -->Q613628 | rowformat = $0 |colformat0=unitcode |value={{{area_captacio|}}}}} | label288 = {{GetLabelFix|P2151|lang={{{lang|}}}}} | data288 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2151 |formatting=unitcode |value={{{distancia_focal|{{{distància_focal|}}}}}} }} | label290 = {{GetLabelFix|Q12493|lang={{{lang|}}}}} | data290 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P3158 |value={{{cupula|}}} }} | label292 = {{GetLabelFix|Q1205231|lang={{{lang|}}}}} | data292 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2670|qualifier=P31|formatting = table |whitelist0=Q1205231 | rowformat = $1|colformat1=sitelink}} | label294 = {{GetLabelFix|Q4213|lang={{{lang|}}}}} | data294 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P2670|qualifier=P1114|formatting = table |whitelist0=Q4213 | rowformat = $1 }} | label297 = {{GetLabelFix|Q7937|lang={{{lang|}}}}} | data297 = {{{clima|}}} |label310 = {{{activitat_etiqueta1|}}} |data310 = {{{activitat_valor1|}}} |label312 = {{{activitat_etiqueta2|}}} |data312 = {{{activitat_valor2|}}} |label314 = {{{activitat_etiqueta3|}}} |data314 = {{{activitat_valor3|}}} |label316 = {{{activitat_etiqueta4|}}} |data316 = {{{activitat_valor4|}}} |label318 = {{{activitat_etiqueta5|}}} |data318 = {{{activitat_valor5|}}} <!-- observatori astronòmic --> | label351 = {{GetLabelFix|P717|lang={{{lang|}}}}} | data351 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P717 |value={{{codi_obsr|}}} }} }}}} | premis = {{{premis|}}} | lloc_web = {{#ifeq: {{{lloc_web|}}} |NONE|<!-- saltar, no es vol recuperar WD -->|{{#if:{{{lloc_web|}}} |{{{lloc_web|}}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|validProperty|P856|item={{{item|}}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata |claim |property=P856 |list=false |formatting=table |qualifier=P582 |rowformat=$1 |editicon=no}} | {{Unknownvalue|lang={{{lang|}}}}}<!-- -->|{{#invoke:Wikidata |claim |property=P856 |list=false |formatting=weblink }}<!-- -->|{{#invoke:Wikidata |claim |property=P856 |list=false |formatting=table |colformat0=weblink |qualifier =P582 |rowsubformat1=&nbsp;→&nbsp;$2$3 |qualifier2=P1065 |rowsubformat2=[[File:Cloud download font awesome.svg|15px|link=$2|class=skin-invert]] |qualifier3=P2960 |colformat3=Y |rowsubformat3=&nbsp;<small>($3)</small> |rowformat=$0$1 }} }} }} }} }} | xarxes = {{align|left| {{Identifiers | item={{{item|}}} | lang={{{lang|}}} }} }}<!-- _________________________________BLOC temporal per depurar continguts manuals de P39 i P166 ______________ -->| compara_proteccions = {{#if: {{{PH_oficial|}}} {{{PH_tipus|}}} {{{PH_data|}}}{{{designacio1|}}}{{{designacio2|}}} {{{designacio3|}}}{{{designacio4|}}}{{{designacio5|}}} |{{#if:{{#property:P1435 | from={{{item|}}} }} |{{Cosaint oidhreachta/P1435|item={{{item|}}} |whitelist0= |child=yes |nom=|lang={{{lang|}}}}} [[Catagóir: Ailt le cosaintí láimhe agus P1435]] <!-- MM{{#invoke:Wikidades |claim |property=P1435|qualifier=/P1600|formatting = table |whitelist0=Q11910250 Q28034408 |rowformat=$1 |editicon=no}}MM NN{{#invoke:string|sub|{{LcPlainText|1={{{designacio1_id|}}}}}|84||}}NN --> {{#ifeq:{{#invoke:Wikidades |claim |property=P1435|qualifier=/P1600|formatting = table |whitelist0=Q11910250 Q28034408 |rowformat=$1 |colformat1=label |editicon=no}} |{{str split|1={{delink|{{{designacio1_id|}}}}}|2=" "|3=2}}<!-- -->|[[Catagóir: Ailt leis na cosaintí láimhe céanna]] }} }} }}<!-- fi hi ha P1435 i proteccions manuals --> | label391 = [[Logainm.ie|{{GetLabelFix|P5097|lang={{{lang|}}}}}]] | data391 = {{#invoke:Wikidata | claim | property=P5097|formatting = [https://www.logainm.ie/ga/$1 $1]}} <!-- NOTES FINALS --> |notes = {{{notes|}}} }}<!-- Parameter check: -->{{#invoke:TemplatePar |check |template=Teimpléad:WD Bosca Sonraí Foirgneamh |all= |opt= notes= nom= nom_original= nom_original_lleng= <!-- nom_original2= nom_original_lleng2= nom_original3= nom_original_lleng3= --> nom_egipci= nom_cartutx= nom_transliteracio= nom_transcripcio= nom_significat= header= altres_noms= logo= imatge= imatgeWD= peu= tipus= tipus_edifici= partde= periode= arquitectes= arquitecte= enginyer= constructor= escultor= artistes= dedicat= documentat= construit_per= construit= començament= acabament= inauguracio= destruccio= consagracio= clausurat= desaparicio= demolicio= reconstruit= remodelat= reformat= cronologia= patrimoni= fitxa_etiqueta1= fitxa_valor1= fitxa_etiqueta2= fitxa_valor2= fitxa_etiqueta3= fitxa_valor3= fitxa_etiqueta4= fitxa_valor4= fitxa_etiqueta5= fitxa_valor5= mapaWD= pais= estat= admin_tipus2= admin2= admin_tipus3= admin3= comarca= municipi= localitzacio= lat_dec= lon_dec= long_dec= lat_deg= lat_min= lat_sec= lat_dir= lon_deg= lon_min= lon_sec= lon_dir= coord_display= imatge_mapa= mapa_nom= mapa_peu= nomenclator= estil= estil_f= material= construccio= sistema_constructiu= cost= superficie= dimensions= alçada= llargada= amplada= diametre= altitud= pisos= ascensors= planta= data_pla= claustre= data_cla= campanar= data_cam= portalada= data_por= retaule= data_ret= altres= data_alt= descripcio_serie= predecessor_serie= successor_serie= inici_serie= final_serie= caracteristiques_etiqueta1= caracteristiques_valor1= caracteristiques_etiqueta2= caracteristiques_valor2= caracteristiques_etiqueta3= caracteristiques_valor3= caracteristiques_etiqueta4= caracteristiques_valor4= caracteristiques_etiqueta5= caracteristiques_valor5= PH_tipus= PH_oficial= PH_criteris= PH_ID= PH_regio= PH_data= PH_baixa= PH_extensioa= PH_extensiob= PH_extensioc= PH_extensiod= PH_perill= PH_etiqueta1= PH_valor1= PH_etiqueta2= PH_valor2= PH_etiqueta3= PH_valor3= designacio1= designacio1_extra= designacio1_oficial= designacio1_data= designacio1_baixa= designacio1_tipus= designacio2_tipus= designacio1_id= designacio1_etiqueta1= designacio1_valor1= designacio1_etiqueta2= designacio1_valor2= designacio1_etiqueta3= designacio1_valor3= intervencio1= intervencio1_any= intervencio2= intervencio2_any= intervencio3= intervencio3_any= intervencio4= intervencio4_any= intervencio5= intervencio5_any= intervencio6= intervencio6_any= intervencio7= intervencio7_any= intervencio8= intervencio8_any= intervencio9= intervencio9_any= intervencio10= intervencio10_any= img_alçat= img_planta= alt_a= peu_a= alt_p= peu_p= activitat_principal= nom_categoria= categoria= diocesi= culte= festivitat= fundador= estat_us= propietari= gestor= organitzacio= capacitat= nom_usuaris= usuaris= obertura= guardat= visites_num= visites_any= esdeveniments= premis= lloc_web= facebook= twitter= item= activitat_etiqueta1= activitat_valor1= activitat_etiqueta2= activitat_valor2= activitat_etiqueta3= activitat_valor3= activitat_etiqueta4= activitat_valor4= activitat_etiqueta5= activitat_valor5= lang= child= coordenades= descripcio_serie= designacio2_baixa= designacio2_data= designacio2_etiqueta1= designacio2_etiqueta2= designacio2_etiqueta3= designacio2_id= designacio2_oficial= designacio2_valor1= designacio2_valor2= designacio2_valor3= designacio2= designacio2_extra= designacio3_baixa= designacio3_data= designacio3_etiqueta1= designacio3_etiqueta2= designacio3_etiqueta3= designacio3_id= designacio3_oficial= designacio3_valor1= designacio3_valor2= designacio3_valor3= designacio3= designacio3_extra= designacio4_baixa= designacio4_data= designacio4_etiqueta1= designacio4_etiqueta2= designacio4_etiqueta3= designacio4_id= designacio4_oficial= designacio4_valor1= designacio4_valor2= designacio4_valor3= designacio4= designacio4_extra= designacio5_baixa= designacio5_data= designacio5_etiqueta1= designacio5_etiqueta2= designacio5_etiqueta3= designacio5_id= designacio5_oficial= designacio5_valor1= designacio5_valor2= designacio5_valor3= designacio5= designacio5_extra= localitzacio= wikidata= unitat_mida= tradicio= alt= imatgeWD= mapaWD= patrimWD= ubicaWD= activWD= estrellesuefa= 1= 2= zoom= volum= inclinacio= epoca= construït_per= format_per= creua= passa= etiqueta_visites= serveis= temps_record= any_record= conductor_record= equip_record= longitud_ona= baixa= diametre_telescopi= fabricacio= diametre2= diametre3= massa= resolucio_angular= area_captacio= mapa_localitzador= distancia_focal= muntura= cupula= clima= llum_maxima= arcs= coord_par= coord_format= draw_mapa= draw_layer1= draw_layer2= draw_layer3= centre_connexio= nocateg_coord = fi_construccio= cabal= <!-- a eliminar després bot entrades= revolts= nom_tipus_pista= tipus_pista= alçada_agulla= alçada_original= nom original= llengua nom original= nom original2= llengua nom original2= nom original3= llengua nom original3= altres noms= riu= carretera=tradició= comarca= religió= estil-f= clausura= closed= dates= constructed= ciutat= longitud= floor_count= floor count= location= year_started built= use= Cost= equip local= territori= nom_local= llengua_local= lat_deg= lat_min= lat_sec= lat_dir= lon_deg= lon_min= lon_sec= lon_dir= height_meters= top_floor= construction_period= year_built= year_started= built year_finished= mapa_peu= ppcc= epoca= alçada_original= volum= inclinacio= nom_usuaris= conservacio= --> <!-- a eliminar mapa_peu= coord_par= tipusadmin2= designació1_tipus= designació2_tipus= designació3_tipus= designació4_tipus= designació4_tipus= província= provincia= height_feet= emporis_id= --> |cat=Infotaules usades amb paràmetres desconeguts |format=0|preview=1|errNS=0 }}<!-- categorització paràmetres dimensions existents a WD --><!-- {{#if:{{{altitud|}}} |{{#ifeq:{{formatnum:{{#invoke:String|match|{{Str rep|{{{altitud|}}}|.|}}|%d+,?%d+}}|R}} |{{#invoke:Wikidata|claim|property=P2044|formatting=raw |editicon=no|list=false}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P625}} |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Esborrar altitud-coord]] |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Esborrar altitud]]}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2044}} |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Revisar altitud]] |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Carregar WD altitud]]}} }} }} --><!-- --><!-- {{#if:{{{superficie|}}} | {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2046}} |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Esborrar superficie]] |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Carregar WD superficie]]}} }} --><!-- --><!-- {{#if:{{{llargada|}}} | {{#ifeq:{{formatnum:{{{llargada|}}}|R}} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2043 |formatting=raw |editicon=no|list=false}} |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Esborrar llargada]] |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Revisar llargada]]}} }} --><!-- 0 --><!-- {{#if:{{{amplada|}}} | {{#ifeq:{{formatnum:{{{amplada|}}}|R}} |{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2049 |formatting=raw |editicon=no|list=false}} |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Esborrar amplada]] |[[Catagóir:Neteja infotaula edifici. Revisar amplada]]}} }} --><!-- 0 rastreig provisional de paràmetres -->{{#if: {{{PH_oficial|}}} {{{PH_tipus|}}} {{{PH_data|}}} |{{#ifeq:{{#invoke:string|find|source= {{#invoke:Wikidata|claim|property=p1435 |formatting=raw|separator=<br/>|conjunction=<br/> |item={{{item|}}} }}<!-- -->|Q9259|1}}|0|{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/protecPHnoWD}}|{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/protecPHsiWD}}}} }}<!-- no=176; sí=147 -->{{#ifeq:{{{designacio1|}}}|BCIN| {{#ifeq:{{#invoke:string|find|source= {{#invoke:Wikidata|claim|property=p1435 |formatting=raw |separator=<br/>|conjunction=<br/> |item={{{item|}}} }}<!-- -->|Q1019352|1}}|0|{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/BCINnoWD}} |{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/BCINsiWD}}}} }}<!-- no=7; sí=754 -->{{#ifeq:{{{designacio1|}}}|BCIL| {{#ifeq:{{#invoke:string|find|source= {{#invoke:Wikidata|claim|property=p1435 |formatting=raw|separator=<br/>|conjunction=<br/> |item={{{item|}}} }}<!-- -->|Q11910520|1}}|0|{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/BCILnoWD}}|{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/BCILsiWD}}}} }}<!-- no=5317; sí=0 -->{{#if:{{{designacio1|}}}<!-- Tractament per detectar 1 única protecció IPAC = a WD --> |{{#if:{{{designacio2|}}} {{{designacio3|}}} {{{designacio4|}}}{{{designacio5|}}}|<!-- saltar -->|{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P1600 | list=false |editicon=no |item={{{item|}}} |formatting=label }} |{{Str rep|{{#invoke:Delink|delink|{{Str rep|{{{designacio1_id|}}}|?|.}}}}|IPAC: |}} |{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/NomesIPAC}}}} }}}} <!-- {{#ifeq:{{{designacio1|}}}|BIC| {{#ifeq:{{#invoke:string|find|source= {{#invoke:Wikidata|claim|property=p1435 |formatting=raw|separator=<br/>|conjunction=<br/> |item={{{item|}}} }} |Q23712|1}}|0|{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/BICnoWD}}|{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/BICsiWD}}}} }} --><!-- no=0; sí=0 --><!-- {{#if:{{{designacio1|}}}{{{designacio1_data|}}}{{{designacio1_id|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/protecmanual1}} }} --><!-- 17.740 --><!-- {{#if:{{{designacio2|}}}{{{designacio2_data|}}}{{{designacio2_id|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/protecmanual2}} }} --><!-- 253 --><!-- {{#if:{{{designacio3|}}}{{{designacio3_data|}}}{{{designacio3_id|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/protecmanual3}} }} --><!-- 69 --><!-- {{#if:{{{designacio4|}}}{{{designacio4_data|}}}{{{designacio4_id|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/protecmanual4}} }} --><!-- 36 --><!-- {{#if:{{{designacio5|}}}{{{designacio5_data|}}}{{{designacio5_id|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/protecmanual5}} }} --><!-- 15 --><!-- {{#if: {{{PH_oficial|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/PH_oficial}} }} --><!-- 0 --><!-- {{#if: {{{PH_extensioa|}}}{{{PH_extensiob|}}}{{{PH_extensioc|}}} {{{PH_extensiod|}}} |{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/PH_extensions}} }} --><!-- 0 --><!-- {{#ifeq:{{if empty | {{#if: {{{designacio1|}}} {{{designacio2|}}} {{{designacio3|}}} {{{designacio4|}}}{{{designacio5|}}} {{{designacio1_id|}}} {{{designacio2_id|}}}{{{designacio3_id|}}}{{{designacio4_id|}}} {{{designacio5_id|}}}{{{designacio1_data|}}} {{{designacio2_data|}}}{{{designacio3_data|}}} {{{designacio4_data|}}}{{{designacio5_data|}}}|no}} | {{lc:{{{patrimWD|}}} }} |yes }} |yes | {{#if:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P1600 | list=false |item={{{item|}}} }} | --><!-- Hi ha IPA --><!-- {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim |property=P1435|formatting=table --><!-- --><!-- | whitelist0= Q11910250 / Q1019352 / Q28034408 |rowformat=$0}} | --><!-- No fer res si hi ha BCIL o BCIN, perquè ja s'haurà tractat amb ells--><!-- | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/IPAsols}} }} }} }} --><!-- 4732 IPA sols --><!-- {{#if: {{{designacio1_oficial|}}}{{{designacio2_oficial|}}}{{{designacio3_oficial|}}}{{{designacio4_oficial|}}}{{{designacio5_oficial|}}} |{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/oficial}} }} --><!-- 462 --><!-- {{#if: {{{designacio1_tipus|}}} {{{designacio2_tipus|}}} {{{designacio3_tipus|}}} {{{designacio4_tipus|}}} {{{designacio5_tipus|}}} |{{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/tipus}} }} --><!-- 173 --><!-- {{#if: {{{acabament|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/acabament}} }} --><!-- 1070 --><!-- {{#if: {{{estat_us|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/estatus}} }} --><!-- 1735 --><!-- {{#if: {{{construit|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/construit}} }} --><!-- 18.993 --><!-- {{#if: {{{sistema_constructiu|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/sistemaconstructiu}} }} --><!-- 57 --><!-- {{#if: {{{longitud d'ona|}}} {{{nom_original3|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/longitud d'ona}} }} --><!-- 0 --><!-- {{#if: {{{fabricacio|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/fabricacio}} }} --><!-- 0 -->{{#if: {{{clima|}}}| {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/clima}} }}<!-- 1 (estudiar utilitat) --><!-- {{#if: {{{temps_record|}}}{{{conductor_record|}}}{{{equip_record|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/record}} }} --><!-- 18 --><!-- {{#if: {{{patrimoni|}}} | {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/patrimoni}} }} --><!--124 --><!-- {{#if: {{{obertura|}}}| {{#invoke:utilitats|rastreig|edifici/obertura}} }} --><!-- 103 --><!-- -->{{#if:{{{estat|}}} {{{pais|}}} {{{admin2|}}} {{{admin3|}}} {{{comarca|}}} {{{municipi|}}} <!-- -->|{{#ifeq: {{LcPlainText|{{{municipi|}}}}}|{{LcPlainText|{{#invoke:Wikidata | claim |property=P131|editicon=no |formatting=label |list=false}}}} |[[Catagóir:edificis, llista per esborrar paràmetres]] |[[Catagóir:edificis, llista per revisar paràmetres]] }} }}<!-- --><noinclude>{{Doiciméadú}}[[Catagóir:WD Boscaí sonraí|Foirgneamh]]</noinclude> q37kgdxww3h8klupf6r5yjcn4s1r10b 0 102869 1322448 1320127 2026-08-02T14:50:24Z Saighneánach 72809 Typo 1322448 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} [[Íomhá:Following the pipers! (29677821546).jpg|mion|Iúil 1917: ghlac [[Countess Markievicz]] (i lár, cóta bán) agus de Valera páirt i bparáid bhuacach|220x220px]] [[Íomhá:De Valera addressing a crowd.jpg|mion|11 Iúil 1917: óráid bhuacach, de Valera i lár... an teach cúirte in [[Inis (baile)|Inis]]|308x308px]] Reáchtáladh '''fothoghchán in Oirthear an Chláir''' ar [[10 Iúil]] [[1917]], tar éis bhás, Bhuaigh [[Éamon de Valera]] fothoghchán Oirthear an Chláir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/imriodh-cluiche-ceannais-peile-na-heireann-cheana-i-mi-na-nollag/|teideal=Imríodh cluiche ceannais peile na hÉireann cheana i mí na Nollag…|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=16 Nollaig 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An toghchán ba thábhachtaí ariamh?|url=https://www.jstor.org/stable/20552309|journal=Comhar|date=1967|issn=0010-2369|pages=6–9|volume=26|issue=7|doi=10.2307/20552309|author=Pádraig Ó Snodaigh}}</ref> === Cúlra === Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir ba ea [[Willie Redmond]], 1900-1917 agus deartháir [[Seán Mac Réamainn|Sheáin Mhic Réamainn]], Cathaoirleach an Pháirtí Pharlaimintigh. Gortaíodh go marfach an Captaen Redmond (in aois a 56 bliain) ar an [[7 Meitheamh]] [[1917]] i g[[Cath Messines (1917)|Cath Messines]]. [[Íomhá:William Redmond leading Irish troops during the First World War.jpg|mion|[[Willie Redmond]] mar cheannasaí in 1914; Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir 1900-1917|258x258px]] === An feachtas === I mí Feabhra 1917, bhuaigh an Cunta [[George Noble Plunkett]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=George Oliver Plunkett|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Oliver_Plunkett&oldid=1071630069|journal=Wikipedia|date=2022-02-13|language=en}}</ref> athair [[Seosamh Pluincéad|Joseph Mary Plunkett]] a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, fothoghchán parlaiminte i g[[Contae Ros Comáin]]. Dúradh ag an am gur léiriú comhbhá a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. [[Íomhá:Eamon de Valera (7038732625).jpg|mion|Éamon de Valera sa bhliain 1918|287x287px]] Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i [[Contae an Longfoirt|Longfort]] i mí na Bealtaine. Bhí ''‘put him in to get him out’'' mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://cstair.blogspot.com/2016/05/|teideal=Aigne an phobail: guagach nó seasta?|údar=Vincent Morley.|dáta=2016-05-23|work=Cúrsaí Staire|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> D'fhéach rialtas na Breataine le [[coinscríobh]] a chur i bhfeidhm ar Éirinn. Tharraing sé sin míghnaoi ar an rialtas ag an am. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh. Scaoileadh [[Éamon de Valera]] saor chomh maith agus roghnaíodh é mar ionadaí Shinn Féin d’Oirthear an Chláir. Roghnaigh an ''[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|United Irish League]]'' iarrthóir maith, Patrick Lynch (a bhí ina Ard-Aighne ar Éirinn níos déanaí). a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/lynch-patrick-gregory-a4953|teideal=Lynch, Patrick Gregory {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> Roghnaigh Sinn Féin strainséir: [[múinteoir]] matamaitice a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], a tógadh i g[[Contae Luimnigh]], agus a raibh cónaí air i m[[Baile Átha Cliath]]. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san [[Éirí Amach na Cásca|éirí amach]] agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]].<ref name=":0" /> Bhí de Valera in éide [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]], agus clár poblachtach [[Forógra na Cásca|Fhorógra na Cásca]] mar pholasaí aige.<ref>Nollaig Ó Gadhra., 'Níl aon Sinn Féin mar do Shinn Féin féin'. Feasta 58 (11), Leathanach 19-22. Samhain 2005</ref> Chabhraigh an Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta le feachtas toghcháin de Valera agus thug a ghluaisteán dó ar feadh coicíse le canbhasáil a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/people/maclysaght/war_of_independence.htm|teideal=Dr Edward Mac Lysaght / An Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta: Active in War of Independence 1918-21|work=www.clarelibrary.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> === Fothoghchán === Bhuaigh [[Éamon de Valera]] ar Patrick Lynch ó Pháirtí Parlaiminteach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Fuair de Valera tromlach 2,975 vóta, agus toghadh [[Éamon de Valera]] mar Fheisire Parlaiminte Shinn Féin ar son Oirthear an Chláir. Toghadh de Valera mar Uachtarán ar Shinn Féin. Atoghadh [[Éamon de Valera|De Valera]] mar ionadaí parlaiminte ar son an Chláir sna holltoghcháin ina dhiaidh sin go dtí gur toghadh mar [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] é in 1959.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/the-president/eamon-devalera|teideal=The President Eamon Devalera|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Willie Redmond]] * [[Éamon de Valera|Éamonn de Valera]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fothoghcháin]] [[Catagóir:Fothoghcháin i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:1917]] [[Catagóir:Stair Chontae an Chláir]] 1dlqk9vt5k1z3kz2lj69mnknnhk5bcd 0 105828 1322418 1322343 2026-08-02T14:19:04Z Saighneánach 72809 Typo 1322418 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin|image=[[Íomhá:Breithiúnas Máiréad Ní Ghráda polaiteoir.png|220px]]}} [[Drámaíocht na Gaeilge|Dráma]] le [[Máiréad Ní Ghráda]] is ea '''''Breithiúnas''''', ar cheann de mhórdhrámaí na Gaeilge,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/siopa/breithiunas/?lang=en|teideal=Breithiúnas|údar=Litríocht.com|language=ga-IE|dátarochtana=2022-12-03|archivedate=2022-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221203002816/https://www.litriocht.com/siopa/breithiunas/?lang=en}}</ref> agus atá ar churaclam an GCE.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rewardinglearning.org.uk/common/includes/microsite_doc_link.aspx?docid=1257-4|teideal=CCEA Draft GCE Specification in Irish|údar=rewardinglearning.org.uk/|dáta=2013|dátarochtana=2022|archivedate=2022-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221203002807/http://www.rewardinglearning.org.uk/common/includes/microsite_doc_link.aspx?docid=1257-4}}</ref> Léiríodh an dráma den chéad uair ar 5 Feabhra 1968 ar stáitse na [[Amharclann na Mainistreach|Péacóige]] agus [[Peadar Lamb]] sa phríomhpháirt, Marcas de Grás.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32636|teideal=Breithiúnas|údar=irishplayography.com|dáta=5 Feabhra 1968|work=www.irishplayography.com|dátarochtana=2023-01-02|archivedate=2023-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102214426/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32636}}</ref> Polaiteoir an phríomhphearsa sa dráma, fear a chuaigh chun cinn ó aimsir [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]]. D’fhéadfaí a rá gur teachtaireachtaí sách duairc atá ag an dráma: go maireann an dochar a dhéanann daoine ina ndiaidh agus go ndeachaigh leithéidí Mharcais chun cinn ar chostas na mban go háirithe. Ach sa deireadh fágann Máiréad Ní Ghráda faoin lucht féachana breithiúnas a thabhairt ar an bhfianaise atá curtha os a gcomhair.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://static1.squarespace.com/static/602f79a565837b32cc85cebe/t/619cc9343e898770578d14a2/1637665076775/1.+R%C3%A9amhr%C3%A1+-+Introduction.pdf|teideal=Réamhrá|údar=Éamon Ó Ciosáin|dátarochtana=2022}}</ref> == Cúlra == Don [[Amharclann an Damer|Damer]] agus don léiritheoir [[Tomás Mac Anna]] a scríobhadh Breithiúnas. Ach ó tharla go raibh Mac Anna ag obair um an dtaca sin le h[[Amharclann na Mainistreach]], is faoi scáth na Mainistreach a léiríodh é, in Amharclann na Péacóige sa bhliain 1968. Tagann an bhéim seo ar chomhlíonadh ghnásanna inscne na sochaí chun cinn sa ghearrscéal ‘An tOifigeach’ de chuid Ní Ghráda, a d’fhéadfaí a léamh mar réamhtheachtaí ar an dráma Breithiúnas. == Plota == An [[polaiteoir]] Marcas de Grás, a shaol agus a chamshaothar, ábhar an dráma, polaiteoir a bhí ar mhuin na muice. Is i ndiaidh a bháis a chuirtear a scéal i láthair ach ní hionann sin is a rá nach nglacann sé féin lánpháirt ann. Baintear leas as iardhearcadh agus cuntais reatha a chlainne agus a chomhghleacaithe chun é a chur os ár gcomhair ina steillbheatha. D’éirigh le Marcas de Grás sa [[Polaitíocht|pholaitíocht]] trí úsáid a bhaint as go leor cleasa agus go leor daoine. Thréig sé bean eile a bhí i ngrá agus geallta leis agus phós sé bean ó theaghlach polaitíochta. Tháinig Marcas i dtír ar dhílseacht agus ar obair a rúnaí Síle, a chúntóir Alabhaois agus a lucht leanúna. Duine sotalach, uaibhreach atá ann sa chéad ghníomh. Ach de réir mar a nochtar tuilleadh rún ina shaol sa dara gníomh, athraíonn sé. Léirítear dó an dochar a rinne sé timpeall air ar feadh a shaoil. Nochtar an bhréag a raibh a shaol polaitiúil ar fad bunaithe uirthi ag deireadh an dráma, eachtra ón gcogadh. Faigheann sé faoiseamh agus tá dóchas aige go maithfear dó. [[Íomhá:Máiréad Ní Ghráda.jpg|mion|[[Máiréad Ní Ghráda]]]] == Na carachtair == '''Marcas de Grás''' Is iomaí ról a imríonn Marcas de Grás sa dráma. Feiceann muid na gnéithe éagsúla dá phearsantacht, é mar athair, mar mhac, mar chéile agus mar pholaiteoir. Is mór idir Marcas de Grás poiblí agus Marcas de Grás príobháideach. Bhí saol Mharcais bunaithe ar bhréag agus rinne sé iarracht i rith a shaoil an bhréag sin a choinneáil faoi rún. Ag an am céanna, léirítear Marcas de Grás mar charachtar mídhílis, féin lárnach, agus fuarchroíoch.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/A2%202%20Support/2019/Exemplifying%20Examination%20Performance%20Support.pdf|teideal=GCE A2 - Exemplifying Examination Performance: Irish|údar=ccea.org.uk|dáta=2012|dátarochtana=2022|archivedate=2022-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518130148/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/A2%202%20Support/2019/Exemplifying%20Examination%20Performance%20Support.pdf}}</ref> (An íomhá a chruthaítear agus an dóigh a mbriseann an fhírinne amach roimh dheireadh an dráma.  An laoch náisiúnta, an fear spóirt, an dea-Chaitliceach, cara na cosmhuintire srl).<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/A2%202%20Support/2019/A2%202%20Resource%20Pack_1.doc|teideal=Breithiúnas|údar=ccea.org.uk|dátarochtana=2022|archivedate=2022-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221203130807/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/A2%202%20Support/2019/A2%202%20Resource%20Pack_1.doc}}</ref> '''Alabhaois''' Pearsa thábhachtach é Alabhaois mar ba é a chuir Marcas ar bhóthar na polaitíochta. Duine soiniciúil é, mar a léirítear sa radharc ina léann sé litreacha ó dhaoine ag lorg cúnamh ó Mharcas. Is trí Alabhaois a léirítear fimíneacht na polaitíochta. '''Síle''' Duine idéalach í Síle, a chaith a saol ar son Mharcais gan súil le buíochas. Fágtar ina haonar í, neamhphósta sa deireadh. '''Nóra''' Ní phósann iníon Mharcais, Nóra, mar gheall ar an chumhacht a bhí ag a hathair uirthi. Is ina theaghlach féin is mó a léirítear an dochar a rinne an saghas saoil a chaith Marcas de Grás. Ní furasta maireachtáil le Fear Mór, atá ag iarraidh saol a chuid páistí a smachtú agus a stiúradh, agus a chlú féin a chur chun cinn, rud a ghlacann tús áite ar leas na bpáistí féin. '''Eilís''' Tuigeann a bhean chéile Eilís bréagadóireacht Mharcais, ach ligeann sí uirthi go deireadh nach bhfeiceann sí í. Deir sí gurb é ‘buaic na clisteachta do bhean gan a ligean uirthi go bhfuil sí cliste in aon chor’. Ráiteas é seo a thugann le fios go bhfuil mná faoi smacht agus ar bheagán cumhachta. '''Seán agus Gearóid''' Maidir le beirt mhac Mharcais, téann Seán le dúchas a athar agus iompaíonn Gearóid ina choinne. Is ag freastal ar dhaoine, mar dhea, a bhí Marcas agus é ag bailiú vótaí. Ach chuaigh Gearóid chun na hAfraice le freastal ar dhaoine i ndáiríre trí obair mhisinéireachta.<ref name=":0" /> Séanann Marcas de Grás saorthoil na bpáistí agus tá coimhlint ann mar thoradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://docslib.org/doc/9576721/gce-as-a2-level|teideal=GCE AS & A2 Level|work=Docslib|dátarochtana=2022-12-03}}</ref> '''Mná gan ainm''' Baineann Máiréad Ní Ghráda úsáid as mná gan ainm le tráchtaireacht a dhéanamh ar théamaí an dráma. '''‘An Fear Eile’''' Tá ‘An Fear Eile’, alter ego Mharcais, b’fhéidir, mar a bheadh fear faoistine nó teiripe, ag tarraingt na fírinne as Marcas tríd síos. Ach cé hé “An Fear Eile” i ndáiríre, ... an carachtar a thugann siar ar chamchuairt a shaoil féin é?  A choinsias?  A anam? == Téamaí == '''Stádas na mban''' Bhí Máiréad Ní Ghráda tar éis léirmheas láidir a dhéanamh ar stádas na mban i ndráma eile, [[An Triail (Máiréad Ní Ghráda)|An Triail]] (1964). Baineann Marcas de Grás cumhacht amach dó féin ar chostas pearsanta na mban timpeall air. B'fhéidir toisc gur bhanscríbhneoir í Máiréad Ní Ghráda go bhfuil an oiread sin tábhachta leis an idirdhealú idir an saol poiblí (fireann) agus an saol príobháideach (baineann) sa dráma. '''Dearcadh cúlaigeanta i leith na polaitíochta''' [[Íomhá:20130810 dublin214.JPG|mion|[[Dáil  Éireann]]]]Polaiteoir ar lorg vótaí. Óráidíocht bhréagach. Freastal ar ócáidí poiblí. Comhfhreagras le heagraíochtaí éagsúla. Tadhg an Dá Thaobhachas.<ref name=":1" /> == Stíl == Is é an stíl drámaíochta a chleacht Máiréad Ní Ghráda ná scéal na bpearsana a bhriseadh suas ina mhíreanna, mar a dhéanann an teilifís go minic. Tarlaíonn radhairc in áiteanna éagsúla ionas gur féidir réimse leathan de shaol an duine agus den t[[sochaí]] a chur ar an stáitse. Mar thoradh air seo taispeánann an phearsa tréithe éagsúla de réir an tsuímh ina bhfuil sé/sí.<ref name=":0" /> Déanann an drámadóir úsáid as cealú an díchreidimh (an marbhán ag teacht ar ais chun an tsaoil le hathbhreithniú iomlán a dhéanamh ar a shaol) agus an t-iardhearcadh (an aimsir chaite agus an aimsir láithreach ag tarlú taobh le taobh). Faoi dheireadh is é an lucht féachana a thugann 'Breithiúnas' ar an phríomhcharachtar.<ref name=":1" /> == Máiréad Ní Ghráda == Bhí taithí ag an údar ar an bpolaitíocht áitiúil mar ba chomhairleoir contae agus náisiúnaí a hathair féin, Séamus Ó Gráda as [[Contae an Chláir|Contae an Chláir.]] Bhí aithne aici ar go leor daoine a bhí páirteach sa ghluaiseacht náisiúnach, mar a bhí sí féin, sna blianta idir 1916 agus 1923. D’oibrigh Máiréad Ní Ghráda sa pholaitíocht sna [[1920idí|19020idí]] ar feadh tamall gearr ach d’éirigh as.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * ''[[An Triail (Máiréad Ní Ghráda)|An Triail]]'' * [[Máiréad Ní Ghráda]] == Acmhainní agus foinsí == * An téacs iomlán anseo * Ní Bhrádaigh, Siobhán, ''Máiréad Ní Ghráda Ceannródaí Drámaíochta'', [[Cló Iar-Chonnacht]], 1996. * Ó Siadhail, Pádraig, ''Stair Dhrámaíocht na Gaeilge 1900-1970'', [[Cló Iar-Chonnacht]], 1993. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Drámaí Gaeilge]] [[Catagóir:1968]] [[Catagóir:Polaitíocht na hÉireann]] [[Catagóir:Máiréad Ní Ghráda]] f75vricehl8ubhlk46bvwsp5qpu2hso 0 107315 1322522 1319363 2026-08-03T07:45:37Z TGcoa 21229 1322522 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Ealaíontóir]] Éireannach ba ea '''Harry Clarke''' ([[17 Márta]] [[1889]] – [[6 Eanáir]] [[1931]]). Tá clú agus cáil air mar gheall ar a shaothair gloine Tá a lorg fágtha aige ar shéipéil agus ar áiteacha eile timpeall na hÉireann le fuinneoga áille, tarraingteacha gloine dhaite.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-ata-a-chaitheamh-agat-ta-me-ag-caitheamh-harry-clarke/|teideal=Cé atá á chaitheamh agat? Tá mé ag caitheamh Harry Clarke…|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=24 Márta 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-24}}</ref> Dúirt an file [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] faoi, agus é ag tagairt do na healaíona in Éirinn, go raibh an ghloine dhaite ab fhearr ar domhan déanta ag Clarke.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-eiginnteacht-mar-gheall-ar-fhuinneoga-daite-harry.aspx|teideal=Éiginnteacht mar gheall ar fhuinneoga daite Harry Clarke|údar=Ciara Nic Gabhann|dáta=Fea. 2005|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2023-03-25}}</ref> Cé go raibh a shaol thart roimh a am, b’ealaíontóir bisiúil é a raibh fís aige. [[Íomhá:St.Gobnait upper panel.jpg|clé|mion|Naomh Gobnait, Honan Chapel, , Corcaigh, 1915 / 1916 ]] == Saol == [[Íomhá:Harry Clarke Stained Glass Windows (Dingle).JPG|clé|mion|An Díseart, Daingean]] [[Íomhá:Genova-Windows P8.JPG|clé|mion|[[Fuinneog na Ginéive]], 1926, an bailiúchán anois i Miami Beach<ref>{{Lua idirlín|url=https://wolfsonian.org/whats-on/exhibitions+installations/2023/11/harry-clarke-and-the-geneva-window.html|teideal=Harry Clarke and the Geneva Window|údar=Florida International University-Digital Communications|language=en|work=wolfsonian.org|dátarochtana=2024-03-03}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.harryclarke.net/geneva_home|teideal=The Geneva Window, Wolfsonian Museum, Miami, Florida, USA – Harry Clarke Stained Glass Windows|údar=The Geneva window Panel 1|language=en-GB|dátarochtana=2024-03-03}}</ref>]] Rugadh Clarke i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1889. Bhí an-suim aige sa léamh agus san [[amharclann]]. Ina chuid ealaíne tá tagairtí ann do dhrámaí, do shíscéalta agus d’[[Finscéal|fhinscéal]]<nowiki/>ta.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=COGG|date=14 Deireadh Fómhair 2015|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.5.pdf|title=Eureka|volume=12-5}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220430033146/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.5.pdf |date=2022-04-30 }}</ref> Chuir bás a mháthar as go mór dó agus gan é ach sna luathdhéaga. D’fhreastail sé a [[Scoil Ealaíne Chathair Bhaile Átha Cliath]] le linn do [[Austin Molloy]] agus Margaret Crilley a bheith ag múineadh ann. Phós sé Crilley níos déanaí. Ba é Clarke a mhúineadh an cúrsa ar an léaráidíocht sa Scoil idir 1921 agus 1923 Ba chol ceathracha athair [[Muiris Mac Conghail]] agus Clarke.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-craoltoir-leiritheoir-agus-scribhneoir-muiris-mac-conghail-ar-shli-na-firinne/|teideal=An craoltóir, léiritheoir agus scríbhneoir Muiris Mac Conghail ar shlí na fírinne|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-24}}</ref> Ba é Clarke a mhol dó [[Seán Keating|Sheán Keating]] a dhul go h[[Oileáin Árann|Árainn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-sagart-a-bhi-ina-fanaiceach-gaeilge-agus-an-t-ealaiontoir-ar-ghean-leis-inis-oirr/|teideal=An sagart a bhí ina ‘fanaiceach’ Gaeilge agus an t-ealaíontóir ar ghean leis Inis Oírr|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=21 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-24}}</ref> D’fhulaing Clarke drochshláinte ar feadh a shaoil agus fuair sé bás in 1930 agus gan é ach 41 bliain d’aois san Eilvéis, tar éis dó cóir leighis a fháil in otharlann eitinne. Tá sé curtha in [[Chur]] san [[An Eilvéis|Éilvéis]], in uaigh gan leac inniu. Mar gheall nach raibh a mhuintir ar an eolas faoi dhlí de chuid na hEilvéise a bhain le huaigheanna a chaomhnú, rinneadh a chorp a dhí-adhlacadh agus a chur in uaigh na mbochtán gan ainm. [[Íomhá:Ballinasloe St. Michael's Church South Aisle Fifth Window Sts Patrick and Rose of Lima by Harry Clarke Detail St Rose Burning Her Hands Detail 2010 09 15.jpg|clé|mion|St. Michael's, [[Béal Átha na Sluaighe]]]] [[Íomhá:Harry clarke, la vigilia di sant'agnese, 1924, 05.jpg|clé|mion|‘The Eve of St Agnes’ le fáil sa Hugh Lane, 1924]] == Saothar == Bhí tionchar láidir ag an Mhisteachas Ceilteach, an Siombalachas, an Rómánsachas Náisiúnta agus an *Art Noveau *ar shaothar Clarke. Tá saothar Harry Clarke le feiceáil in ionaid éagsúla, mar shampla [[Gailearaí Crawford]] i gCorcaigh, [[Dánlann Chathrach Hugh Lane]] don Nua-Ealaín i mBaile Átha Cliath agus [[An Díseart (institiúid)|sa Díseart]] sa [[An Daingean|Daingean]], Contae Chiarraí. Is faoi chúram an Stáit atá an chuid is mó dá shaothar poiblí, rud a chinntíonn saol fada agus ardán poiblí dó.<ref name=":0" /> '''<nowiki/>'Eve of St Agnes''''. I measc na saothar is cumasaí dá chuid, tá ‘The Eve of St Agnes’ le fáil sa Hugh Lane.<ref>{{Lua idirlín|url=https://hughlane.ie/arts_artists/stained-glass-room-featuring-windows-by-harry-clarke/|teideal=Stained Glass Room|language=en-GB|work=Hugh Lane|dátarochtana=2023-11-16}}{{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Stained glass windows by Harry Clarke|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Stained_glass_windows_by_Harry_Clarke&oldid=1181381653|journal=Wikipedia|date=2023-10-22|language=en}}</ref> Choimisiúnaigh Harold Jacob, fear ghnó mór na mbrioscaí as Baile Átha Cliath, a Clarke le fuinneog dhaite a dhéanamh a bheadh bunaithe ar an dán ‘The Eve of St Agnes’ de chuid John Keats. Cuireadh an fhuinneog sin i gcrích i 1924.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gne-alt-fograiochta-ag-ceiliuradh-100-bliain-de-shaothar-harry-clarke-i-ngailearai-ealaine-crawford-le-bad-romance/|teideal=Ag ceiliúradh 100 bliain de shaothar Harry Clarke i nGailearaí Ealaíne Crawford le Bad Romance|dáta=16 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-16}}</ref> ‘'''Séipéal Uí Ónáin'''’ nó ‘The Honan Chapel’. Tá an séipéal tiomnaithe do [[Naomh Fionnbarra|Naomh Fionbarra]] ach toisc gurbh iad clann Honan a mhaoinigh an séipéal, tá sé ainmnithe in ómós dóibh. ‘Gníomh Neamhspleáchais Spioradálta’ a tugadh ar thógáil Shéipéal Honan idir 1913 agus 1916. Beannaíodh an séipéal i 1916 tráth a raibh imeachtaí mór le rá eile a raibh baint acu le spiorad an náisiúnachais.<ref name=":1" /> '''Bewley's.''' Tá cuid fuinneog cáiliúil Harry Clarke i gcaife Bewley’s ar Shráid Grafton i mBaile Átha Cliath. Bhí na fuinneoga mar ábhar conspóide idir Campbell’s Catering, úinéirí an chaife, agus Treasury Holdings, úinéirí an fhoirgnimh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/courtandcrime/arid-41053169.html|teideal=High Court rules four of six Harry Clarke windows in Bewley's café belong to landlord|údar=Ann O’Loughlin|dáta=2023-01-20|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2023-03-24}}</ref> Léiríonn na fuinneoga draíochtacha seo colúin na gceithre ord san ailtireacht: an tOrd Dórach, an tOrd Ianach, an tOrd Corantach agus an tOrd Ilchodach. Tá léiriú Clarke ar éin agus ar bhláthanna ar na colúin seo chomh hoilte agus chomh sonraíoch sin gur cúis mhór iontais agus gliondair iad don té a bhreathnaíonn orthu.<ref name=":0" /> Rinneadh na fuinneoga i 1927, trí bliana sula bhfuair Clarke bás agus gan é ach 41 bliain d’aois. [[Íomhá:Fairy Tales by Hans Andersen (Harry Clarke).jpg|clé|mion|Fairy Tales le Hans Andersen]] === Maisitheoir === Nuair nach raibh sé ag obair ar ghloine dhaite, ba mhaisitheoir den scoth é agus is iad na leabhair *Tales of Mystery and Imagination *le hEdgar Allen Poe agus *Fairy Tales *le Hans Christian Andersen na cinn a bhfuil an chuid is fearr dá léaráidí le feiceáil iontu. Ba radharcanna dorcha agus fantaiseacha ba mhó a thug pléisiúr dó. == Féach freisin == * [[Gloine dhaite]] agus An [[Túr Gloine]] * [[Joshua Clarke]] * [[Evie Hone]] * [[:en:Stained_glass_windows_by_Harry_Clarke|Stained glass windows by Harry Clarke]] ar Wikipedia == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Gloine dhaite]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1889]] [[Catagóir:Básanna i 1931]] [[Catagóir:An Túr Gloine]] [[Catagóir:Harry Clarke]] {{DEFAULTSORT: Clarke, Harry}} rc2ps8302k9drvv82vuejw13u5a2qg4 0 109370 1322421 1319229 2026-08-02T14:25:29Z Saighneánach 72809 Typo 1322421 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Atherton, John (1598-1640) & Childe, John (16 -1640) - 1641.jpg|mion|The Shameful End sa bhliain 1640: John Atherton, easpag (1598-1640) agus John Childe]] [[Íomhá:Hirschfeld Centre 1.jpg|mion]] Tá '''stair lucht LADT in Éirinn''' ag dul siar na céadta bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.museum.ie/ga-IE/Press-and-Media-Information/Latest-Media-Releases/Irish-cultural-institutions-celebrate-festival-of|teideal=Féile de stair lucht LADTI á cheiliúradh ag institiúídí cultúrtha na hÉireann i mí {{!}} Ard-Mhúsaem na hÉireann|údar=museum.ie|dáta=26 Feabhra 2021|language=ga|work=National Museum of Ireland|dátarochtana=2023-07-25}}</ref> Tá fairsinge agus doimhneacht ag baint le stair an phobail LADTAIÉ+ in Éirinn.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/ni-raibh-bac-ar-bith-ar-an-homaighneasacht-in-eirinn-roimh-an-bplandail/|teideal='Ní raibh bac ar bith ar an homaighnéasacht in Éirinn roimh an bPlandáil'|údar=Seán Ó Dubhchon|dáta=2023-07-20|language=ga-IE|dátarochtana=2023-07-25}}</ref> == Stair == Sa bhliain 1634, cuireadh dlí i bhfeidhm – an t-aon dlí amháin in Éirinn i gcoinne na homaighnéasachta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Buggery and Parliament, 1533–2017|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1750-0206.12463|journal=Parliamentary History|date=2019-10|issn=0264-2824|pages=325–341|volume=38|issue=3|doi=10.1111/1750-0206.12463|language=en|author=Paul Johnson}}</ref> Thosaigh cur faoi chois na gnéasachta, ré a mhair 450 bliain. Ba é an Pharlaimint i mBaile Átha Cliath a chur an dlí sin i bhfeidhm. Ach is as Westminster a tháinig sé; ritheadh an dlí thall ansin sa bhliain 1533.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Buggery Act 1533 as passed in England|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Buggery_Act_1533&oldid=1166963557|journal=Wikipedia|date=2023-07-24|language=en}}</ref> Roimhe na 1630idí, ní raibh bac ar bith ar an [[homaighnéasacht]] in Éirinn ''i measc na nGaeil''. Ach leis an [[Plandáil Uladh|Phlandáil]], tháinig scoilt mhór in Éirinn ó thaobh stair na homaighnéasachta. Bhí meon i bhfad níos oscailte maidir le homaighnéasacht ag na Gaeil, ná mar a bhí ag na Sasanaigh a chur an tír faoi smacht.<ref name=":1" /> Ar 5 Nollaig 1640, chrochadh an tEaspag, John Atherton,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=John Atherton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Atherton&oldid=1160984283|journal=Wikipedia|date=2023-06-19|language=en}}</ref> agus a stíobhard, John Childe i bPort Láirge. Ciontaíodh iad as dhá chúiseamh a bhain le [[bugaireacht]] (nó gníomhartha homaighnéasacha). [[Íomhá:Statue_of_Sean_Russell_with_rainbow_base.jpg|mion|Conspóid: dealbh [[Seán Russell]] i b[[Páirc Fionnradhairc]] sa bhliain 2020, áit a dhúnmharaíodh Declan Flynn]] === 20ú haois === Ar 26 Meitheamh 1980, d’oscail an polaiteoir radacach Noel Browne an Lárionad Hirschfeld, Sráid Fownes, Barra an Teampaill, BÁC. Bhí seirbhísí ar fáil ann don lucht LADT agus osclaíodh an club oíche míchlúiteach Flikkers. Bhí tarraingt mhór air sna 1980idí. Ar 4 Samhain 1987 dódh Fikkers go talamh le rún mioscaise. Tharla an chéad agóid LADT+ i mBaile Átha Cliath ar an 27 Meitheamh 1974.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.into.ie/app/uploads/2022/03/Brod-1.pptx|teideal=Bród agus an troid ar son cearta comhionanna|údar=Irish National Teachers Organisation / https://into.ie/|dáta=2022|dátarochtana=2022}}</ref> Chuaigh deichniúr (an feachtasóir [[David Norris]] san áireamh) ar mhórshiúl ón [[An Roinn Dlí agus Cirt agus Comhionannais|Roinn Dlí agus Cirt]] go dtí Ambasáid na Breataine chun agóid a dhéanamh in aghaidh choiriúlú na [[Homaighnéasacht|homaighnéasachta]] (iarsma ó na dlíthe coilíneachta). Tharla [[Dúnmharú Declan Flynn]] sa bhliain [[1982]], fear [[aerach]] i mBÁC, Gearradh pianbhreith ar fionraí ar lucht a mharaithe. Dúirt an feachtasóir [[David Norris]] ag an am faoin gcinneadh sin go bhféadfaí é a thuiscint mar ‘licence to kill’, go raibh saorchead acu marú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/go-raibh-a-thuilleadh-seonna-iontacha-gaeilge-mar-seo-againn/|teideal=Go raibh a thuilleadh seónna iontacha Gaeilge mar seo againn…|údar=[[Eoin P. Ó Murchú]]|dáta=8 Deireadh Fómhair 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> Tharla an chéad Pharáid Bród i mBaile Átha Cliath i mí an Mheithimh 1983. Ó shin i leith, tá Bród Bhaile Átha Cliath ag dul ó neart go neart.<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/gaylgeoiri|teideal=https://twitter.com/gaylgeoiri|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2022-06-25}}</ref> ==== Athchóiriú ==== [[Íomhá:David_Norris_standing_candid_2020.jpg|mion|[[David Norris]], feachtasóir LADT]] Bhí sé mar aidhm ag [[David Norris]] (a bhí tofa mar [[Seanadóir|sheanadóir]] níos déanaí sa bhliain 1987) agus an t-[[abhcóide]] agus seanadóir [[Máire Mhic Róibín|Mary Robinson]] cosaint [[Bunreacht na hÉireann|bhunreachtúil]] a bhaint amach do [[LADT|homaighnéasaigh]] na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/an-pobal-ladt-faoi-bhlath-in-eirinn/|teideal=An pobal LADT+ faoi bhláth in Éirinn ach obair mhór fós le déanamh|údar=Seán Mac Risteaird|dáta=28 Meitheamh 2018|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> Ach theip ar a gcás cúirte sa bhliain 1983 in aghaidh an stáit. De réir mar a mhínigh an [[Príomh-Bhreitheamh na hÉireann|Príomh-Bhreitheamh]] [[Tom O'Higgins]], “…o''n the grounds of the Christian nature of our state and on the grounds that the deliberate pratice of homosexuality is morally wrong''…”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.casemine.com/judgement/uk/5da026f94653d058440f9322|teideal=Norris v. A.G., [1983] IESC 3 {{!}} Supreme Court of Ireland, Judgment, Law, casemine.com|language=en|work=https://www.casemine.com|dátarochtana=2022-06-26}}</ref>. Mar thoradh ar sin, dhírigh Norris agus Robinson, ar Éirinn a thabhairt go dtí an [[Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine]] (ECHR) sa bhliain 1988. Ar an [[26 Deireadh Fómhair]] [[1988]], sa Chúirt Eorpach um Chearta an Duine i Strasbourg, sa chás NORRIS v. IRELAND, thug an chúirt breithiúnas cinniúnach i bhfabhar cearta daoine aeracha agus leispiacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.humandignitytrust.org/uploaded/Library/Case_Law/Norris_v_Ireland.pdf|teideal=Norris v. Ireland|údar=human dignity trust|dáta=|dátarochtana=2018}}{{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D’aontaigh an ECHR leis agus le Robinson nuair a mhaígh siad nach raibh de cheart ag Éirinn dlíthe in aghaidh lucht [[LADT]] a chur i bhfeidhm. Aisghaireadh na dlíthe a lochtaigh an breithiúnas cúig bliana ina dhiaidh sin in 1993. == Féach freisin == * [[Dúnmharú Declan Flynn]] 1983 * [[David Norris]] * [[Bród Átha Cliath]] == Eolas == * Brian Lacey, ''[https://books.google.fr/books/about/Terrible_Queer_Creatures.html?id=JXwSAQAAMAAJ&redir_esc=y Terrible Queer Creatures: Homosexuality in Irish History,]'' Wordwell, 2008<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishcentral.com/news/community/outing-the-irish-lgbt-past-telling-the-truth-to-the-present-at-new-york-irish-center|teideal=Outing the Irish LGBT past, telling the truth to the present at New York Irish Center|dáta=2019-02-15|language=en|work=IrishCentral.com|dátarochtana=2023-07-25}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Stair lucht LADT in Éirinn]] [[Catagóir:LADT]] gr7azwdbw24t1xydqja3kovn2wwp2z8 14 111959 1322523 1201550 2026-08-03T07:48:36Z TGcoa 21229 1322523 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gloine dhaite]] [[Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn]] [[Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] [[Catagóir:Harry Clarke]] pxs27ou1o0l4j0m9z6zxri1xy5unkcd 0 113702 1322490 1317586 2026-08-02T17:10:11Z Saighneánach 72809 Fix 1322490 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is grúpa míleatach agus páirtí polaitiúil [[Ioslamachas|Ioslamaíoch]] de chuid [[An Liobáin|na Liobáine]] é '''Hezbollah''' ({{Lang-ar|حزب الله|Ḥizbu 'llāh}}; rómhánaithe: ''Ḥizbu 'llāh'', ‘Páirtí Allah’ nó ‘Páirtí Dé’)<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Hezbollah/|title=“Hezbollah” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-05-14}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.britannica.com/topic/Hezbollah|title=Hezbollah {{!}} Meaning, History, & Ideology {{!}} Britannica|date=2023-12-15|language=en|work=www.britannica.com|access-date=2023-12-17}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.cfr.org/backgrounder/what-hezbollah|title=What Is Hezbollah?|language=en|work=Council on Foreign Relations|access-date=2023-12-17}}</ref> Ó 1992, tá sé faoi stiúir a Ard-Rúnaí [[Hassan Nasrallah]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hassan Nasrallah|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Hassan_Nasrallah|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> Tugtar ''an Chomhairle Jiohád'' ar an eite pharaimíleata<ref name="LevittP15">{{Cite book-en|last=Levitt|first=Matthew|author-link=Matthew Levitt|year=2013|title=Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God|publisher=Hurst Publishers|url=https://books.google.com/books?id=yTJeAQAAQBAJ&q=jihad+council+hezbollah&pg=PA14|quote=... the Jihad Council coordinates 'resistance activity'.|isbn=978-1-84904-333-5}}</ref> agus is é ''Dílseacht don Fhrithbheartaíocht'' an eite pholaitiúil i b[[Parlaimint na Liobáine]].<ref name="haaretz.com">{{Cite web-en|url=http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2016/07/lebanon2/|title=Hezbollah: Not a terror group but a midsized army|date=Lúnasa 2016|work=Haaretz|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408153940/http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2016/07/lebanon2/|archive-date=8 Aibreán 2022}}</ref> Tá dlúthcheangal idir [[an Iaráin]] agus Hezbollah anois.<ref>[[David Hirst (journalist)|Hirst, David]] (2010) ''Beware of Small States. ''</ref> == Stair == Bhunaigh cléirigh Liobánacha an grúpa go príomha chun troid i gcoinne ionradh Iosrael ar an Liobáin in 1982.<ref name="bbc-hi-me" /> Ghlac sé leis an fhís a leag [[an tAyatollah Khomeini]] amach tar éis [[Réabhlóid na hIaráine]] in 1979, agus thug bunaitheoirí an pháirtí “Hezbollah” air toisc gurbh é sin an t-ainm a roghnaigh Khomeini. Cruthaíodh an eagraíocht le tacaíocht ó 1,500 oiliúnóir de chuid [[Cór Gharda na Réabhlóide Ioslamaí|Chór Gharda na Réabhlóide Ioslamaí]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Islamic Revolutionary Guard Corps|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Islamic_Revolutionary_Guard_Corps|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref><ref name="nybooks">{{Luaigh foilseachán|url=http://www.nybooks.com/articles/17060|title=In Search of Hezbollah|author=Adam Shatz|journal=[[The New York Review of Books]]|date=29 Aibreán 2004|accessdate=14 Lúnasa 2006}}</ref> agus thug sí grúpaí éagsúla [[Siach|Siacha]] sa Liobáin le chéile in eagraíocht aontaithe amháin chun an fód a sheasamh in aghaidh ghabháil Iosrael ar Dheisceart na Liobáine.<ref>E. Azani, [https://books.google.com/books?id=FSpaCwAAQBAJ&pg=PA59 ''Hezbollah: The Story of the Party of God: From Revolution to Institutionalization,''] Springer, 2011 {{ISBN|978-0-230-11629-0}} pp. 59–63</ref><ref name="bbc-hi-me">{{Lua idirlín|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm|teideal=Who are Hezbollah?|work=BBC News}}</ref><ref>Mariam Farida, [https://books.google.com/books?id=5rqmDwAAQBAJ&pg=PT13 ''Religion and Hezbollah: Political Ideology and Legitimacy,''] Routledge, 2019 {{ISBN|978-1-000-45857-2}} pp. 1–3.</ref> Sa bhliain 1985, le linn [[Cogadh Cathartha na Liobáine|Chogadh Cathartha na Liobáine]], d'fhoilsigh Hezbollah forógra a shonraigh a phríomhaidhm mar “na Meiriceánaigh, na Francaigh agus comhghuaillithe dá gcuid a dhíbirt e as an Liobáin chun deireadh a chur leo ar ár dtalamh”.<ref name="The Hizballah Program">{{Cite book-en|url=https://books.google.com/books?id=iVJR9UZnTVAC&pg=PA425|title=Israel in the Middle East|publisher=UPNE|author=Itamar Rabinovich|access-date=18 Samhain 2010|isbn=978-0-87451-962-4|year=2008}}</ref> Ó 1985 go 2000, ghlac Hezbollah páirt i gCoimhlint Dheisceart na Liobáine in aghaidh [[Arm Dheisceart na Liobáine]] (SLA) agus Arm Iosrael (IDF), agus throid sé arís in aghaidh an IDF i g[[Cogadh na Liobáine]] in 2006. Le linn na 1990idí, d’eagraigh Hezbollah óglaigh chun troid ar son [[Arm Phoblacht na Boisnia agus na Heirseagaivéine]] le linn [[Cogadh na Boisnia|Chogadh na Boisnia]].<ref name="Fisk">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.co.uk/voices/comment/after-the-atrocities-committed-against-muslims-in-bosnia-it-is-no-wonder-today-s-jihadis-have-set-9717384.html|work=The Independent|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180717080303/https://www.independent.co.uk/voices/comment/after-the-atrocities-committed-against-muslims-in-bosnia-it-is-no-wonder-today-s-jihadis-have-set-9717384.html|archivedate=17 Iúil 2018|teideal=After the atrocities committed against Muslims in Bosnia, it is no wonder today’s jihadis have set out on the path to war in Syria}}</ref> Ó 1990 i leith, tá Hezbollah ag glacadh páirte i bpolaitíocht na Liobáine, i bpróiseas a dtugtar “Liobáiniú Hezbollah” air. Ghlac sé páirt ina dhiaidh sin i rialtas na Liobáine agus chuaigh sé isteach i gcomhghuaillíochtaí polaitiúla. Tar éis agóidí na Liobáine in 2006–2008,<ref name="Ghattas">{{Lua idirlín|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6200804.stm|teideal=Political ferment in Lebanon|last=Ghattas|first=Kim|work=BBC News}}</ref><ref name="Haaretz1">{{Cite web-en|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/981696.html|title=Hezbollah fighters retreat from Beirut after 37 die in clashes|last=Stern|first=Yoav|date=10 Bealtaine 2008|work=[[Haaretz]]|access-date=20 Deireadh Fómhair 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080512082543/http://www.haaretz.com/hasen/spages/981696.html|archive-date=12 Bealtaine 2008}}</ref> cruthaíodh rialtas aontachtach náisiúnta in 2008, agus bhuaigh Hezbollah agus a chomhghuaillithe sa fhreasúra 11 as 30 suíochán comh-aireachta, rud a thug cumhacht crosta dóibh.<ref name="CFR">{{Cite web-en|url=http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|title=Hezbollah (a.k.a. Hizbollah, Hizbu'llah)|date=13 Meán Fómhair 2008|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|access-date=15 Meán Fómhair 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|archive-date=13 Meán Fómhair 2008}}</ref> I mí Lúnasa 2008, ghlac comh-aireacht nua na Liobáine d'aon toil le dréachtráiteas polasaí a d'aithin go bhfuil Hezbollah ann mar eagraíocht armtha agus a chosain a cheart chun “tailte faoi fhorghabháil a shaoradh nó a aisghabháil” ([[Feirmeacha Shebaa]] mar shampla). Tá Hezbollah ina chuid de [[Comhghuaillíocht 8 Márta|Chomhghuaillíocht 8 Márta]] a sheasann i gcoinne [[Comhghuaillíocht 14 Márta|Chomhghuaillíocht 14 Márta]]. Ó 2012 i leith, throid Hezbollah i gcogadh cathartha na Siria i gcomhar le rialtas na Siria in aghaidh an fhreasúra, gluaiseacht a ndearna Hezbollah cur síos uirthi mar phlota [[Síónachas|Síónach]] chun a chomhghuaillíocht le [[Bashar al-Assad]] in aghaidh Iosrael a scriosadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2014/01/04/world/middleeast/mystery-in-hezbollah-operatives-life-and-death.html|teideal=Mystery in Hezbollah Operative’s Life and Death|work=The New York Times|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2014/01/04/world/middleeast/mystery-in-hezbollah-operatives-life-and-death.html|archivedate=2022-01-03}}</ref><ref name="barnard">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2013/07/10/world/middleeast/syria.html?_r=0|teideal=Car Bombing Injures Dozens in Hezbollah Section of Beirut|dáta=2013-07-09|work=The New York Times|quote=Hezbollah has portrayed the Syrian uprising as an Israeli-backed plot to destroy its alliance with Mr. Assad against Israel.}}</ref> Idir 2013 agus 2015, sheol an eagraíocht saighdiúirí go dtí an tSiria agus an Iaráic chun mílístí áitiúla a thraenáil ina dtroid i gcoinne [[An Stát Ioslamach|an Stáit Ioslamaigh]].<ref>[[Liz Sly]] and Suzan Haidamous [https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/lebanons-hezbollah-acknowledges-battling-the-islamic-state-in-iraq/2015/02/16/4448b21a-b619-11e4-bc30-a4e75503948a_story.html 'Lebanon's Hezbollah acknowledges battling the Islamic State in Iraq,'] [[Washington Post]] 16 Feabhra 2015.</ref> In olltoghchán na Liobáine 2018, bhuaigh Hezbollah 12 shuíochán agus bhuaigh a chomhghuaillíocht an toghchán ina iomláine trí 70 as 128 suíochán a bhaint amach.<ref name="reuters.com">{{Lua idirlín|url=https://www.reuters.com/article/us-lebanon-election-parliament-factbox-idUSKCN1IN1OJ|teideal=Factbox: Hezbollah and allies gain sway in Lebanon parliament|dáta=2018-05-22}}</ref><ref name="aljazeera.com">{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/5/8/hezbollah-amal-and-allies-biggest-winners-in-lebanon-elections|teideal=Hezbollah, Amal and allies biggest winners in Lebanon elections|dáta=2018-05-08|work=Al Jazeera}}</ref> Thosaigh coimhlint nua sa bhliain 2023/2024. {{Main|Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí}}{{Main|Pléascadh glaoirí Hezbollah, 2024}} == Polaitíocht == Ní dhearna Hezbollah dí-armáil tar éis d'Iosrael tarraingt siar ó Dheisceart na Liobáine, rud a sháraigh rún 1701 ó [[Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe|Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/17/fears-grow-of-all-out-israel-hezbollah-war-as-fighting-escalates-lebanon|work=The Guardian|teideal=Fears grow of all-out Israel-Hezbollah war as fighting escalates|dáta=2023-12-17}}</ref> Ó 2006, d'fhás neart míleata an ghrúpa go suntasach,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869|work=Haaretz|teideal=UN: Hezbollah Has Increased Military Strength Since 2006 War|dáta=2007-10-25|dátarochtana=2024-05-14|archivedate=2013-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929065334/http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869}}</ref><ref name="met">{{Lua idirlín|url=http://injesus.com/message-archives/prophetic/prophecyupdate/prophecy-update-israel-reaches|teideal=Israel reaches strategic decision not to let Iran go nuclear|work=[[Middle East Times]]|quote=And if there is one thing that ideologically and diametrically opposed Hezbollah and Israel agree on, it is Hezbollah's growing military strength.|dátarochtana=2024-05-14|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809125809/http://injesus.com/message-archives/prophetic/prophecyupdate/prophecy-update-israel-reaches}}</ref> sa mhéid is go raibh a eite pharaimíleatach níos láidre ná Arm na Liobáine.<ref name="NYT05202013">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2013/05/21/world/middleeast/syria-developments.html?pagewanted=all&_r=0|work=The New York Times|quote=Hezbollah, stronger than the Lebanese Army, has the power to drag the country into war without a government decision, as in 2006, when it set off the war by capturing two Israeli soldiers|teideal=Hezbollah’s Role in Syria War Shakes the Lebanese|dáta=2013-05-20}}</ref><ref name="washpost2013">{{Lua idirlín|url=https://articles.washingtonpost.com/2013-06-12/world/39922185_1_aleppo-war-soccer-stadium|work=[[The Washington Post]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105065531/http://articles.washingtonpost.com/2013-06-12/world/39922185_1_aleppo-war-soccer-stadium|archivedate=5 Samhain 2013|quote=...&nbsp;Hezbollah, which has a fighting force generally considered more powerful than the Lebanese army.|teideal=For Lebanon’s Sunnis, growing rage at Hezbollah over role in Syria|dáta=2013-06-12}}</ref> Déantar cur síos ar Hezbollah mar “stát laistigh de stát”,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.defenseindustrydaily.com/iransyria-vs-israel-round-1-assessments-lessons-learned-02558/#more-2558|work=Defense Industry Daily|teideal=Iran-Syria vs. Israel, Round 1: Assessments & Lessons Learned}}</ref> agus sa lá atá inniu ann, tá suíocháin aige i rialtas na Liobáine, tá stáisiún raidió agus stáisiún teilifíse satailíte aige, agus seolann sé go leor saighdiúirí chun páirt a ghlacadh i gcoinbhleachtaí taobh amuigh den Liobáin.<ref name="NYT2014" /><ref name="deeb-hzb-a-primer">{{Cite web-en|url=http://www.merip.org/mero/mero073106|title=Hizballah: A Primer|last=Deeb|first=Lara|date=31 Iúil 2006|publisher=Middle East Report|access-date=31 Bealtaine 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019062730/http://merip.org/mero/mero073106|archive-date=19 Deireadh Fómhair 2011}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/hezbollah-operative-wanted-by-fbi-dies-in-fighting-in-syria/2014/05/28/be2d27fe-e69a-11e3-8f90-73e071f3d637_story.html|teideal=Hezbollah operative wanted by FBI dies in fighting in Syria|dáta=2014-05-28|work=[[The Washington Post]]|quote="...&nbsp;Hasan Nasrallah has called the deployment of his fighters to Syria a 'new phase' for the movement, and it marks the first time the group has sent significant numbers of men outside Lebanon's borders."}}</ref> Faoi láthair, faigheann Hezbollah oiliúint mhíleata, airm, agus airgead ón Iaráin, agus tacaíocht pholaitiúil ón tSiria, cé go ndearna nádúr seicteach an chogaidh sa tSiria dochar do dhlisteanacht Hezbollah i measc na Sunnaíoch.<ref name="NYT2014">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2014/05/21/world/middleeast/syrian-fighting-gives-hezbollah-new-but-diffuse-purpose.html|work=[[The New York Times]]|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2014/05/21/world/middleeast/syrian-fighting-gives-hezbollah-new-but-diffuse-purpose.html|archivedate=2022-01-03|quote=...&nbsp;the fighting has also diluted the resources that used to go exclusively to facing Israel, exacerbated sectarian divisions in the region, and alienated large segments of the majority Sunni population who once embraced Hezbollah as a liberation force... Never before have Hezbollah guerrillas fought alongside a formal army, waged war outside Lebanon or initiated broad offensives aimed at seizing territory.|dáta=2014-05-20|teideal=Syrian Fighting Gives Hezbollah New but Diffuse Purpose}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/opeds/Levitt20140911-PRISM.pdf|title=Hezbollah's Syrian Quagmires|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|access-date=17 Meán Fómhair 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111804/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/opeds/Levitt20140911-PRISM.pdf|archive-date=6 Deireadh Fómhair 2014|quote="By siding with the Assad regime, the regime's Alawite supporters, and Iran, and taking up arms against Sunni rebels, Hezbollah has placed itself at the epicenter of a sectarian conflict that has nothing to do with the group's purported raison d'être: 'resistance' to Israeli occupation."}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2014/03/11/world/middleeast/israel-watches-warily-as-hezbollah-gains-battle-skills-in-syria.html|work=[[The New York Times]]|quote="...&nbsp;the Lebanese group's image at home and in the broader Arab world has been severely damaged because it is fighting Sunni rebels in Syria while its legitimacy rested on its role in fighting Israel."|dáta=2014-03-10|teideal=Israel Watches Warily as Hezbollah Gains Battle Skills in Syria}}</ref> Faigheann Hezbollah tacaíocht láidir ó Mhoslamaigh Shiacha na Liobáine,<ref>{{Lua idirlín|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4329201.stm|teideal=Huge Beirut protest backs Syria|work=BBC News}}</ref> ach ní aontaíonn go leor Moslamach Sunnaíoch lena spriocanna.<ref>[http://gulfnews.com/news/region/lebanon/hariri-sunnis-refuse-to-join-hezbollah-al-qaida-war-1.1282059 "Hariri: Sunnis 'refuse' to join Hezbollah-Al Qaida war"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140131200837/http://gulfnews.com/news/region/lebanon/hariri-sunnis-refuse-to-join-hezbollah-al-qaida-war-1.1282059 |date=2014-01-31 }}.</ref>{{Sfn|Blanford|Salim|2013}} Tá tacaíocht ag Hezbollah i roinnt ceantar Críostaí sa Liobáin freisin.{{Sfn|Zirulnick|2012}} Tá an Hezbollah, nó an eite mhíleata amháin, ainmnithe mar eagraíocht [[sceimhlitheoireacht]]a ag roinnt tíortha, [[an tAontas Eorpach]] san áireamh,<ref name="auto4">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2013/07/23/world/middleeast/european-union-adds-hezbollah-wing-to-terror-list.html|work=The New York Times|teideal=European Union Adds Military Wing of Hezbollah to List of Terrorist Organizations|dáta=2013-07-22}}</ref> agus, ó 2017, ag formhór na mballstát de Léig na nArabach freisin, seachas [[an Liobáin]] féin, áit a bhfuil Hezbollah ar cheann de na páirtithe polaitíochta is láidre sa tír, agus [[an Iaráic]].<ref name="Wedeman">[[Ben Wedeman]],[https://edition.cnn.com/2017/11/19/middleeast/saudi-arabia-iran-arab-league/index.html Arab League states condemn Hezbollah as 'terrorist organization'] [[CNN News]] 20 Samhain 2017.</ref> == UNIFIL == Is é '''UNIFIL''' Fórsa Eatramhach na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] sa [[An Liobáin|Liobáin]] ([[An Araibis|Araibis]]: يونيفيل‎, [[An Eabhrais|Eabhrais]]: יוניפי״ל‎) nó '''United Nations Interim Force in Lebanon''' ([[An Araibis|Araibis]]: قوة الأمم المتحدة المؤقتة في لبنان‎, [[An Eabhrais|Eabhrais]]: כוח האו"ם הזמני בלבנון‎). Is réimse é ina bhfuil obair uasal déanta le fada ag comhaltaí d'[[Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)|Óglaigh na hÉireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/news/article/president-pays-tribute-to-irish-peacekeepers|teideal=News President Pays Tribute To Irish Peacekeepers|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2020-05-29}}</ref> De réir na tuairisce san ''[[Irish Examiner]]'' in 2018, sna 1980idí, bhíodh nós ag na saighdiúirí as Éirinn iompú ar an nGaeilge chun an dallamullóg a chur ar Hezbollah agus ar a chéilí comhraic, [[Fórsaí Cosanta Iosrael]], a bhíodh ag iarraidh cúléisteacht leis na teachtaireachtaí ina seolaidís eolas íogair rúnda.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfhostaigh-forsai-cosanta-iosrael-gaeilgeoiri-chun-culeisteacht-le-teachtaireachtai-runda-gaeilge/|teideal=D’fhostaigh fórsaí cosanta Iosrael Gaeilgeoirí chun cúléisteacht le teachtaireachtaí rúnda Gaeilge|dáta=2018-01-31|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-20466528.html|teideal=Israelis recruited Irish speakers to monitor peacekeepers in Lebanon|údar=Sean O’Riordan|dáta=2018-01-31|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2024-09-19}}</ref> == Féach freisin == * [[Pléascadh glaoirí Hezbollah, 2024]] [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * [[UNIFIL]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta]] [[Catagóir:An Liobáin]] [[Catagóir:Sceimhlitheoireacht]] [[Catagóir:Ioslam]] [[Catagóir:Hezbollah]] [[Catagóir:UNIFIL]] [[Catagóir:Coimhlint Iosrael–Hezbollah]] bhxi3l1mwhv65y94ank87zl1u8l5ug7 3 116381 1322454 1242812 2026-08-02T15:34:44Z Pathoschild 736 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 1322454 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 2 116382 1322452 1242813 2026-08-02T14:55:15Z Pathoschild 736 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 1322452 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 0 118975 1322458 1264924 2026-08-02T16:27:41Z Saighneánach 72809 Fix quotation 1322458 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Olltoghchán Cheanada 2025''', toghchán na Cónaidhme do Theach na dTeachtaí, ar an 28 Aibreán 2025. D'éirigh leis an bPáirtí Liobrálach, faoi Mark Carney, fanacht i gcumhacht.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/3-bealtaine-2025-baile-%C3%A1tha-cliath/id1525428808?i=1000705951998|teideal=Nuacht Mhall (Baile Átha Cliath)|údar=Conradh na Gaeilge|dáta=3 Bealtaine 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-05-03}}</ref> [[Íomhá:Mark Carney - 2025-03-17 (cropped).jpg|clé|mion|294x294px|[[Mark Carney]] in 2025]] [[Íomhá:Canada Election 2025 Results Map.svg|clé|mion|220x220px|Vótáil]] [[Íomhá:Opinion polling for the 2025 Canadian federal election.svg|clé|mion|220x220px|Pobalbhreitheanna: thíos seal thuas seal ]] == Cúlra == Bhí na Liobrálaithe i gcumhacht ó bhí 2015 ann. I dtús na bliana 2025, bhí an páirtí Liobrálach go maith taobh thiar sna pobalbhreitheanna. Bhí baill dá pháirtí féin ag tathant ar Trudeau éirí as, agus an pobal an-mhíshásta le go leor dá pholasaithe ag an am, an costas ard maireachtála agus an ganntanas tithíochta i gCeanada go háirithe. Ar an 6 Eanáir 2025, d'fhógair [[Justin Trudeau]] go raibh sé le héirí as oifig (ina Phríomh-Aire le breis agus naoi mbliana, Samhain 2015-Eanáir 2024). Tháinig Mark Carney isteach in áit [[Justin Trudeau]] mar cheannaire.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Olltoghchán Cheanada buaite ag an bPáirtí Liobrálach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0429/1510046-olltoghchan-cheanada-buaite-ag-an-bpairti-liobralach/|date=2025-04-29|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Torthaí == Bhí 343 suíochán i dTeach na dTeachtaí i gCeanada le fáil in 2025 (338 sa bhliain 2021). Bhí 169 suíochan aimsithe ag na Liobrálaithe (+9 vs 2021) agus 144 suíochán (+25) faighte ag an bPáirtí Caomhach faoi Pierre Poilievre, 22 ag an mBloc Québécois, 7 (-10) ag New Democratic (-18), agus ceann amháin (-1) ag an bPáirtí Glas. Níor éirigh leis na Liobrálaithe an 172 vóta a bhí ag teastáil chun móramh a bhaint amach. Bhí 172 suíochán ag teastáil uathu chun go mbeadh siad in ann a bheith i gcumhacht gan tacaíocht ó pháirtí beag. In óráid a thug sé dá lucht tacaíochta in Ottawa ar an 29 Aibreán, dúirt Carney nach ngéillfeadh Ceanada do bhrú ó na Stáit Aontaithe. Dúirt sé go bhfuil Uachtarán Mheiriceá Donald Trump "ag iarraidh sinn a bhriseadh ionas go mbeimid i seilbh Mheiriceá. Ní dhéanfaidh sé sin - ní tharlóidh sé sin riamh."<ref name=":0" /> ach seo é an chéad bhua ag an bpáirtí faoin bPríomh-Aire Mark Carney. Oíche Dé Luain labhair Mark Carney faoi theannas leanúnach taidhleoireachta agus eacnamaíoch le Stáit Aontaithe Mheiriceá agus a n-uachtarán, ag rá. == Féach freisin == * [[Justin Trudeau]] * [[Mark Carney]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Polaitíocht Cheanada]] [[Catagóir:Olltoghcháin]] [[Catagóir:Olltoghchán Cheanada 2025]] 8gdyjxzy530mevgxin9atdurgj53za3 2 120472 1322455 1321400 2026-08-02T15:40:05Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1322455 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q27. ?item rdfs:label ?itemLabel. FILTER(CONTAINS(LCASE(?itemLabel), "wicklow mountains")) FILTER(LANG(?itemLabel) = "en" || LANG(?itemLabel) = "ga" || LANG(?itemLabel) = "ro") } | columns = label:Alt, item:Mír }} {| class='wikitable sortable' ! Alt ! Mír |- | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[:d:Q3364505|Q3364505]] |- | [[Sléibhte Chill Mhantáin]] | [[:d:Q945002|Q945002]] |- | ''[[:d:Q100553270|European Communities (Conservation of Wild Birds (Wicklow Mountains Special Protection Area 004040)) Regulations 2012]]'' | [[:d:Q100553270|Q100553270]] |- | ''[[:d:Q128578262|Sléibhte Chill Mhantáin (LCS)]]'' | [[:d:Q128578262|Q128578262]] |} {{Wikidata list end}} mp1rawegixvdkur7rb2qrgmfw5uha7h 2 120600 1322409 1322358 2026-08-02T12:57:54Z Marcas.oduinn 33120 1322409 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''The LIFE programme''' (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[European Union]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) ''Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), the European Commission proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro. <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA }}</ref> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 74372nwba4992qs0fjc0ka5ozuauwm6 1322433 1322409 2026-08-02T14:40:12Z Marcas.oduinn 33120 /* Clár LIFE */ 1322433 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]], an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ cogx5kxm3qsg5cpr4m18bupv15f32ae 1322440 1322433 2026-08-02T14:47:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322440 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ b05p085jx2mrwe9o1fq900ll5i0suiz 1322443 1322440 2026-08-02T14:48:36Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322443 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Executive Agency for Small and Medium-sized Enterprises]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ lifwu2bdpms9t6pdmgtsnvbfwlw7exi 1322446 1322443 2026-08-02T14:49:31Z Marcas.oduinn 33120 /* Clár LIFE */ 1322446 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) # [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ swo9qzes6p5bozzesfk54mz3en24fg8 1322472 1322446 2026-08-02T16:52:15Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322472 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[xxx]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) #* [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ l54ysxsosaqsqa7nsehph22i89kl41x 1322482 1322472 2026-08-02T17:02:07Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1322482 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) #* [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == Xxx == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ljygw6lh9ztcrt3x20kdxmikhb3itr4 1322487 1322482 2026-08-02T17:07:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch */ 1322487 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) #* [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == {{short description|Science funding in Europe}} {{Redirect|FP5|the smartphone|Fairphone 5|the Ukrainian missile|FP-5 Flamingo}} {{Use dmy dates|date=February 2021}} The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[European Union]]/[[European Commission]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Horizon Europe]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Horizon 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Amsterdam Treaty]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the [[European Commission]] on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.cordis.lu/ist/istag.htm |title=ISTAG website |publisher=Cordis.lu |date=20 October 2011 |access-date=29 November 2011 |archive-date=26 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm |url-status=dead }}</ref> == The framework programmes The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below.<ref>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[European Currency Unit]]s; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[European Atomic Energy Community|Euratom]] over five years<ref name="fp7">{{cite web |url= http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html |title= How is FP 7 structured? from FP7 in Brief |publisher= European Commission |access-date=31 July 2011 }}</ref> |- | FP8 || [[Horizon 2020]] (Eighth)<ref name="Cordis2020">{{cite web|last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020|access-date=19 July 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607|title=Research and innovation funding: making a real difference|date=2016|website=European Commission|access-date=30 January 2018}}</ref> |- | FP9|| [[Horizon Europe]]<ref>{{cite web|last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en | title=Horizon Europe | date=22 December 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | title=What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- |FP10 |Horizon Europe |2028-2034 |175 (''proposal'')<ref>{{Cite web |title=EU budget 2028-2034 |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} {{Further|European Steel Technology Platform|European Technology Platform for Sustainable Chemistry|European Technology Platform on Smart Systems Integration}} == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ k061cgdkce7thxrocwk7jd4h75x95qm 1322507 1322487 2026-08-02T20:02:41Z Marcas.oduinn 33120 /* Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch */ 1322507 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) #* [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=":0">{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below.<ref>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[European Currency Unit]]s; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[European Atomic Energy Community|Euratom]] over five years <ref name="fp7">{{cite web |url= http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html |title= How is FP 7 structured? from FP7 in Brief |publisher= European Commission |access-date=31 July 2011 }}</ref> |- | FP8 || [[Horizon 2020]] (Eighth) <ref name=Cordis2020>{{cite web|last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020|access-date=19 July 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607|title=Research and innovation funding: making a real difference|date=2016|website=European Commission|access-date=30 January 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Horizon Europe]] <ref name=>{{cite web|last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en | title=Horizon Europe | date=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{cite web | url=https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | title=What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{Cite web |title=EU budget 2028-2034 |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} {{Further|European Steel Technology Platform|European Technology Platform for Sustainable Chemistry|European Technology Platform on Smart Systems Integration}} == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ edb1lqoh1lex8zjpia5nvkz8isrghg6 1322508 1322507 2026-08-02T20:03:51Z Marcas.oduinn 33120 1322508 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) #* [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=":0">{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below.<ref>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[European Currency Unit]]s; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[European Atomic Energy Community|Euratom]] over five years <ref name="fp7">{{cite web |url= http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html |title= How is FP 7 structured? from FP7 in Brief |publisher= European Commission |access-date=31 July 2011 }}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{cite web|last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020|access-date=19 July 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607|title=Research and innovation funding: making a real difference|date=2016|website=European Commission|access-date=30 January 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{cite web|last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en | title=Horizon Europe | date=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{cite web | url=https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | title=What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{Cite web |title=EU budget 2028-2034 |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 99vjrbmpv2ph45puoxq1zvq5xtl2z49 1322509 1322508 2026-08-02T20:10:22Z Marcas.oduinn 33120 1322509 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:European Green Deal|European Green Deal]]'' - <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an[[Comhaontú Glas don Eoraip]] (&rightarrow; [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]) #* [[Fís Eorpach]] # ''[[:en:LIFE Programme|LIFE Programme]]'' - [[Clár LIFE]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=cead>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathru>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cuigiu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html |title= How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | retail = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín |last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en | title=Horizon Europe | date=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{cite web | url=https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | title=What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{Cite web |title=EU budget 2028-2034 |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Comhaontú Glas don Eoraip == [[File:CO2_emissions_EU.svg|thumb|Development of CO₂ emissions in the [[European Union]]]] [[File:Co-emissions-per-capita (2).png|thumb|CO₂ emissions per capita in the European Union]] [[File:CO2 emission pie chart.svg|thumb|Global [[List of countries by carbon dioxide emissions|carbon dioxide emissions]] by jurisdiction, 2023]] '' The '''European Green Deal''', approved in 2020, is a set of policy initiatives by the [[European Commission]] with the overarching aim of making the [[European Union]] (EU) [[Net-zero emissions|climate neutral]] in 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/|title=Europe's Green Deal plan unveiled | last1=Tamma|first1=Paola|last2=Schaart|first2=Eline|date=11 December 2019|website=POLITICO|access-date=29 December 2019|last3=Gurzu|first3=Anca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/|title=EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points|last=Simon|first=Frédéric|date=11 December 2019 | work =euractiv.com|access-date=29 December 2019}}</ref> The plan is to review each existing law on its climate merits, and also introduce new legislation on the [[circular economy]] (CE), [[building renovation]], [[biodiversity]], farming and [[innovation]].<ref name=":0" /> '' The president of the European Commission, [[Ursula von der Leyen]], stated that the European Green Deal would be Europe's "man on the moon moment".<ref name=":0"/> On 13 December 2019, the [[European Council]] decided to press ahead with the plan, with an opt-out for [[Poland]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out|title=European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out| sloinne =Rankin|first=Jennifer|date=13 December 2019|work=The Guardian|access-date=29 December 2019|issn=0261-3077}}</ref> On 15 January 2020, the [[European Parliament]] voted to support the deal as well, with requests for higher ambition.<ref>{{Cite web|url=https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/|title=Parliament supports European Green Deal|last=Benakis|first=Theodoros|date=15 January 2020|website=European Interest|access-date=20 January 2020}}</ref> A year later, the European Climate Law was passed, which legislated that [[greenhouse gas emissions]] should be 55% lower in 2030 compared to 1990. The [[Fit for 55]] package is a large set of proposed legislation detailing how the European Union plans to reach this target.<ref>{{Cite report |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf |title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? |last1=Higham |first1=Catherine |last2=Setzer |first2=Joana |date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] |page=3 |last3=Narulla |first3=Harj |last4=Bradeen |first4=Emily |access-date=2 April 2023}}</ref> ETS2 is the new [[European Union Emissions Trading System|EU Emissions Trading System]] that will enter into force in 2027 and, for the first time in history, will set a price for CO2 emissions from fuels used in the building and road transport sectors.<ref name="ETS2"/> '' The [[European Commission]]'s climate change strategy, launched in 2020, is focused on a promise to make Europe a [[Carbon neutrality|net-zero]] emitter of [[greenhouse gas]]es by 2050 and to demonstrate that economies will develop without increasing resource usage. However, the Green Deal has measures to ensure that nations that are already reliant on [[fossil fuels]] are not left behind in the transition to renewable energy.<ref>{{Cite web|title=International investors enter Poland renewable energy market after rule change|url=https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy|access-date=20 May 2021|website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Unconventional Mitigation|url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/|access-date=20 May 2021|journal=SWP Research Paper|year=2020|doi=10.18449/2020RP08|last1=Geden|first1=Oliver|last2=Schenuit|first2=Felix|author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref><ref>{{Cite web|title=€33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth|website=IIGCC|url=https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/|access-date=20 May 2021|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/}}</ref> The green transition is a top priority for Europe. The EU member states want to reduce greenhouse gas emissions by 55% by 2030 from 1990 levels, and become climate neutral by 2050.<ref name="eib.org">{{Cite web |title=Europe needs to forge ahead with renewable energy |url=https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa |access-date=23 December 2022 |website=European Investment Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fit for 55 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ |access-date=23 December 2022 |website=consilium.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaeger |first1=Carlo |last2=Mielke |first2=Jahel |last3=Schütze |first3=Franziska |last4=Teitge |first4=Jonas |last5=Wolf |first5=Sarah |date=2021 |title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality |url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html |journal=Intereconomics |volume=2021 |issue=2 |pages=99–107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Net Zero Coalition |url=https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition |access-date=23 December 2022 |website=United Nations}}</ref> '' Von der Leyen appointed [[Frans Timmermans]] as Executive Vice President of the European Commission for the European Green Deal in 2019. He was succeeded by [[Maroš Šefčovič]] in 2023,<ref name="climateaction">{{Cite web |last1=Mathiesen |first1=Karl |last2=Weise |first2=Zia |last3=Lynch |first3=Suzanne |date=22 August 2023 |title=Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief |url=https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ |access-date=31 December 2023 |website=[[Politico Europe]] }}</ref> and [[Teresa Ribera]] in 2024. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Clár LIFE == [[Íomhá:Logolife.jpg | mion | 200px | Lógó LIFE]] '' '''Clár LIFE'''<ref name=iate /> (Fraincis: ''L’Instrument Financier pour l’Environnement'') has been the [[Aontas Eorpach]]'s funding instrument for the environment and climate action since 1992. The general objective of LIFE is to contribute to the implementation, updating and development of EU environmental and climate policy and legislation by co-financing projects with European added value. '' LIFE began in 1992 and to date there have been five phases of the programme * LIFE I: 1992–1995 " LIFE II: 1996–1999 * LIFE III: 2000–2006 * LIFE+: 2007–2013 * LIFE 2014–2020 * LIFE 2021-2027 (reatha) '' Until 2021, LIFE had co-financed some 4600 projects across the EU, with a total contribution of approximately 6.5 billion Euros to the protection of the environment and of climate. For the current phase of the programme (2021–2027), [[an Coimisiún Eorpach]] proposed to raise the budget to 5.45 billion Euro.<ref name=stair /> ''The European Commission ([[Directorate-General for the Environment|DG Environment]], [[Directorate-General for Climate Action|DG Climate Action]] and [[Directorate-General for Energy|DG Energy]]) manages the LIFE programme. The commission delegated the implementation of many components of the LIFE programme to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EASME / EISMEA) until March 2021 and to the [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) since 1 April 2021. External selection, monitoring and communication teams provide assistance to the Commission and CINEA. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/iiii/ga | teideal = Téarma: | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 02-08-2026}}</ref> <ref name=stair>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/easme/en/section/life/life-history-life | teideal = History of LIFE | dátarochtana = 14 Bealtaine 2020 | foilsitheoir = EASME / EISMEA}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde == {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} | location = [[an Bhruiséil]] '' The í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde''' (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) is a public body for funding of scientific and technological research conducted within the [[European Union]] (EU). Established a bhliain 2007, the ERC is composed of an independent Scientific Council, its governing body consisting of distinguished researchers, and an Executive Agency, in charge of the implementation. It forms part of the framework programme of the union dedicated to research and innovation, [[Horizon 2020]], preceded by the [[Seventh Research Framework Programme]] (FP7). '' The ERC budget was over €13 billion from 2014 – 2020 and comes from the [[Horizon 2020]] programme, a part of the European Union's budget. Under Horizon 2020 it is estimated that around 7,000 ERC grantees will be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. The ERC awards to individuals are widely considered to be either among the most, or else the most prestigious grant for academics in Europe. <ref>{{cite news |last1=Amos |first1=Jonathan |title=European research goes for gold |url=http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm |access-date=16 May 2025 |agency=BBC |date=27 February 2007}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Boe |first1=Mariangela |title=Striving for excellence with ERC funding |url=https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ |access-date=16 May 2025 |work=Yerun |date=24 September 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |last1=matthews |first1=niall |title=Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers |url=https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ |access-date=16 May 2025 |work=Research Ireland |date=5 November 2024 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future |url=https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html |website=The Guild |access-date=16 May 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Increasing your researchers' chances of winning ERC grants {{!}} EURAXESS |url=https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants |website=www.euraxess.me |access-date=16 May 2025 |language=en}}</ref> <ref>{{cite web |title=An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants |url=https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 |website=worldfactory.de |access-date=16 May 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref>{{Citation| title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017| url=http://erc.europa.eu/statistics-0| access-date=12 October 2012| archive-date=2 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref>{{Cite web|url=http://era.gv.at/object/news/1469|title=ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees|access-date=18 September 2015|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|title=ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business|website=sciencebusiness.net|access-date=18 September 2015|archive-date=2 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |title=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) |access-date=2015-09-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics |archive-date=4 March 2016 }}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ k6u450wf5j0xsunuofx4rd8ydc45r1x 0 120876 1322467 1286112 2026-08-02T16:46:15Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Typo 1322467 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is í an '''tSeirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail'''<ref name=iate /> (SeoTaifeach) ({{Lang-en|Community Research and Development Information Service}} (''CORDIS'')) ná príomh-thaisclann phoiblí an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] um eolas a scaipeadh maidir le gach tionscadal taighde atá maoinithe ag an [[an tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] (AE). San áireamh sa taisclann tá bileoga eolais, tuairiscí, nascanna idir inmheánacha agus seachtracha, ábhair eagraíochta. Is féidir cabhair a fháil ar conas taighde a dhéanamh ar CORDIS ag [[Ionad Doiciméadaithe Eorpach|Ionaid Doiciméadaithe Eorpacha]] ar fud an AE. == Cruthú == Cruthaíodh CORDIS sa bhliain 1988 de thairbhe ráitis ón gcoimisiún chun seirbhís eolais a chur ar bun (Cinneadh ón gCoimisiún SEC(88)1831). Fuair CORDIS cabhair ón gClár VALUE sa bhliain 1989 chun a sheirbhís a iompar. Seoladh na trí bhunachar tosaigh ar Lá ESPRIT i mí na Samhna 1990. Cheadaigh an tseirbhís rochtain ar cláranna, tionscadail agus foilseacháin T&F le Teanga Coiteann na nOrduithe (Béarla: ''Common Command Language'' (CCL)) ar an bhfreastalaí ECHO (Ósteagraíocht an Choimisiúin Eorpaigh). Dá bharr, ní raibh ach saineolaithe in ann an tseirbhís a úsáid, ach mar sin féin, cláraíodh 500 seisiún le linn na chéad míosa Tá suíomh gréasán CORDIS le fáil as sé theanga (Béarla, Fraincis, Gearmáinis, Iodáilis, Spáinnis agus Polainnis), cé go bhfuil an chuid is mó den ábhar ach as Béarla amháin. == Eagrú agus bunús dlí == Tá CORDIS faoi bhainistíocht [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]], thar ceann Ghníomhaireachtaí agus Ard-Stiúrthóireachtaí Taighde an Choimisiúin Eorpaigh. Tugtar bunús dlí agus maoiniú do CORDIS ag [[Fís Eorpach]], an Clár Réime um Thaighde agus um Nuálaíocht. == Seirbhísí agus gníomhaíochtaí == I measc na seirbhísí curtha ar fáil ag CORDIS, tá san áireamh: * Príomh-taisclann taighde, a gcuid torthaí agus táirgí insoláthartha<ref name=projects /> * "Torthaí gonta", achoimrí ilteangacha * Nuacht laethúil<ref name=news /> * Pacáistí téamacha: bailiúcháin d'altanna ar ábhar faoi leith do lucht spéise, atá ar fáil ar líne agus i gcló<ref name=thematic /> * Fóntais cuardaigh agus athúsáide, san áireamh foláirimh rphoist saincheaptha, fothaí RSS agus asbhaintí XML<ref name=search /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/781567/ga | teideal = Téarma: Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2025-11-08}}</ref> <ref name=projects>[https://cordis.europa.eu/projects/ Tionscadail] taighde agus a gcuid torthaí maoinithe ag an AE</ref> <ref name=news>[https://cordis.europa.eu/news/ Nuacht]</ref> <ref name=thematic>[https://cordis.europa.eu/thematic-packs Pacáistí téamacha]</ref> <ref name=search>[https://cordis.europa.eu/search/ Cuardaigh]</ref> }} [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] cqp92ng0gz7vzbj8x8s2r9kjuvpocc4 10 123278 1322541 1299054 2026-08-03T11:15:36Z Conradder 34685 1322541 wikitext text/x-wiki <nowiki>#0d1d54</nowiki><noinclude> [[Catagóir:Páirtí polaitíochta teimpléid dath Éireannach]] [[Catagóir:Páirtí polaitíochta teimpléid dath (Tuaisceart Éireann)]] [[Catagóir:Páirtí polaitíochta teimpléid dath (An Ríocht Aontaithe)]]</noinclude> q0v6i0ogomdn2fexpce579ykw3c2fyy 0 127225 1322538 1322164 2026-08-03T11:10:51Z Conradder 34685 /* Céad-Airí agus LeasChéad-Airí */ 1322538 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ceannaire}} Is comhcheannairí [[rialtas|rialtais]] i d[[Tuaisceart Éireann]] iad an '''Chéad-Aire''' agus an '''LeasChéad-Aire'''. Treoraíonn siad [[Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]] agus tá freagracht fhoriomlán acu le rith [[Oifig an Fheidhmeannais]]. In ainneoin na dteideal, tá an t-údarás céanna ag an dhá phost, mar sin, ní íochtarán é an leasChéad-Aire leis an Chéad-Aire. Rinneadh na poist, sa bhliain 1998, de réir théarmaí [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Aoine an Chéasta]]. Ar dtús, thogh baill [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] an bheirt le chéile trí vóta trasphobail. Athraíodh na rialacha, sa bhliain 2006, i ndiaidh [[Comhaontú Chill Rìmhinn|Chomhaontú Chill Rìmhinn]]. Anois, ainmníonn an páirtí is mó ar an iomlán an Chéad-Aire agus ainmníonn an páirtí is mó, as bloc an phobail is mó ina dhiaidh sin (mar shampla "Aontachtaí", "Náisiúnaí" nó "Eile") an leasChéad-Aire. Ó 3 Feabhra 2024, tá [[Michelle O'Neill]] ina Céad-Aire agus tá [[Emma Little-Pengelly]] ina leasChéad-Aire == Freagrachtaí == Roinneann an Chéad-Aire agus an leasChéad-Aire freagrachtaí rialtais chéanna agus déanann siad cinntí i gcomhpháirt. Áfach, beidh an Chéad-Aire an chéad a bheannú d'oifigigh i dTuaisceart Éireann. Cuireadh de chúram orthu cathaoirleacht a dhéanamh ar chruinnithe an fheidhmeannais. Aontaíonn siad an clár den chruinnithe agus is féidir leo cúrsaí tábhachtacha a shocrú go bpléifidh an Feidhmeannais. Tá roinnt fhreagrach pholasaí acu, san áireamh: *beartas eacnamaíoch *comhionannas leis an dhlí *cúrsaí leis an [[Aontas Eorpach]] *[[cearta an duine]] *Cód na nAirí agus feidhmeanna na rialtais *polasaí cheapacháin poiblí *caighdeáin i saol poiblí Cuidíonn beirt [[Aire Sóisearach (Tuaisceart Éireann)|Airí Sóisearacha]] leis an Chéad-Aire agus an leasChéad-Aire ina n-obair le hOifig an Fheidhmeannais. Tá siad freagrach i gcomhpháirt don Chéad-Aire agus leasChéad-Aire. Faoi láthair, na hAire Sóisearach atá in [[Aisling Reilly]] ([[Sinn Féin]]) agus [[Pam Cameron]] ([[PAD]]). == Céad-Airí agus LeasChéad-Airí == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !colspan=5 |Chéad-Aire Thuaisceart Éireann !colspan=5 |LeasChéad-Aire Thuaisceart Éireann !rowspan=2 |Feidhmeannas !rowspan=2 |Toghchán |- !colspan=2 width=20% |Ainm<br />{{small|(Birth–Death)<br />Toghcheantar}} !width=75 |Portráid !colspan=2 width=20% |Téarma oifige !colspan=2 width=20% |Ainm<br />{{small|(Birth–Death)<br />Toghcheantar}} !width=75 |Portráid !colspan=2 width=20%|Téarma oifige |- |rowspan=3 style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}}" | || '''[[David Trimble]]'''<br />{{small|(1944-2022)<br />[[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|An Bhanna Uachtarach]]}} || [[File:David Trimble Washington D.C.jpg|112x112px]] | 1 Iúil 1998 | 1 Iúil 2001 |rowspan=2 style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}}" | |rowspan=2 | '''[[Seamus Mallon]]'''<br />{{small|(1936–2020)<br />[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]]}} |rowspan=2 | [[File:Seamus Mallon, 1998 (cropped).jpg|75px]] |rowspan=2 | 1 Iúil 1998 |rowspan=2 | 6 Samhain 2001 |rowspan=3 | An Chéad Fheidhmeannas |rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}}" | <span style="color:white;">[[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 1998|<span style="color:white;">1998</span>]]</span> |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[Reg Empey]]'''''<br />{{small|(r. 1947)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:Visit of Reg Empey, Minister for Employment and Learning of Northern Ireland, to the EC (cropped).jpg|100x100px]] | style=background:#EEEEEE | 1 Iúil 2001<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE |6 Samhain 2001 |- || '''[[David Trimble]]'''<br />{{small|(1944–2022)<br />[[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|An Bhanna Uachtarach]]}} || [[File:David Trimble Washington D.C.jpg|112x112px]] | 6 Samhain 2001 | 14 Deireadh Fómhair 2002 |rowspan=2 style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}}" | | '''[[Mark Durkan]]'''<br />{{small|(r. 1960)<br />[[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|An Feabhal]]}} | [[File:Congressman James Walsh, Chairman of the Friends of Ireland, and other Members of the Congressional delegation pictured with Mark Durkan, Deputy First Minister of the Northern Ireland Assembly at Stormont (cropped).jpg|99x99px]] | 6 Samhain 2001 | 14 Deireadh Fómhair 2002 |- |colspan=11 rowspan=2 style=background:#EEEEEE | ''Oifigí folamha (14 Deireadh Fómhair 2002 – 8 Bealtaine 2007)'' |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|<span style="color:white;">2003</span>]] |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Ian Paisley]]'''<br />{{small|(1926–2014)<br />[[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thuaidh]]}} | [[File:DrIanPaisley.jpg|75px]] | 8 Bealtine 2007 | 5 Meitheamh 2008 |rowspan=9 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | |rowspan=4 | '''[[Martin McGuinness]]'''<br />{{small|(1950–2017)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |rowspan=4 | [[File:Martin McGuinness, May 2011 (5782607476) (cropped).jpg|100x100px]] |rowspan=4 | 8 Bealtine 2007 |rowspan=4 | 20 Meán Fómhair 2011 |rowspan=4 | An Dara Feidhmeannas |rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|<span style="color:white;">2007</span>]] |- |rowspan=7 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | |rowspan=1 | '''[[Peter Robinson]]'''<br />{{small|(r. 1948)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} |rowspan=1 | [[File:First Minister Robinson of Northern Ireland (3x4 crop).jpg|100x100px]] | 5 Meitheamh 2008 | 11 Eanáir 2010 |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[Arlene Foster]]'''''<br />{{small|(r. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:ArleneFoster (cropped).jpg|99x99px]] | style=background:#EEEEEE | 11 Eanáir 2010<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE | 3 Feabhra 2010 |- |rowspan=3 | '''[[Peter Robinson]]'''<br />{{small|(r. 1948)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} |rowspan=3 | [[File:Peter Robinson MLA DUP.jpg|75px]] |rowspan=3 | 3 Feabhra 2010 |rowspan=3 | 10 Meán Fómhair 2015 |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[John O'Dowd]]'''''<br />{{small|(r. 1967)<br />[[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|An Bhanna Uachtarach]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:John O'Dowd.jpg|97x97px]] | style=background:#EEEEEE | 20 Meán Fómhair 2011<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE | 31 Deireadh Fómhair 2011 |rowspan=4 | An Tríú Feidhmeannas |rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|<span style="color:white;">2011</span>]] |- |rowspan=4 | '''[[Martin McGuinness]]'''<br />{{small|(1950–2017)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |rowspan=4 | [[File:Martin McGuinness in Jan 2017 (cropped).jpg|75px]] |rowspan=4 | 31 Deireadh Fómhair 2011 |rowspan=4 | 9 Eanáir 2017 |- | style=background:#EEEEEE | '''''[[Arlene Foster]]'''''<br />{{small|(r. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | style=background:#EEEEEE | [[File:MLA Arlene Foster.jpg|96x96px]] | style=background:#EEEEEE | 10 Meán Fómhair 2015<br>(gníomhach) | style=background:#EEEEEE | 20 Deireadh Fómhair 2015 |- |rowspan=1 | '''[[Peter Robinson]]'''<br />{{small|(r. 1948)<br />[[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Béal Feirste Thoir]]}} |rowspan=1 | [[File:Robinson, Peter DUP MLA.jpg|99x99px]] | 20 Deireadh Fómhair 2015 | 11 Eanáir 2016 |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Arlene Foster]]'''<br />{{small|(r. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | [[File:Theresa May and FM Arlene Foster (cropped).jpg|99x99px]] | 11 Eanáir 2016 | 9 Eanáir 2017 | An Ceathrú Feidhmeannas | rowspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|<span style="color:white;">2016</span>]] |- |colspan=11 rowspan=2 style=background:#EEEEEE | ''Oifigí folamha (9 Eanáir 2017 – 11 Eanáir 2020)'' |- | rowspan=4 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|<span style="color:white;">2017</span>]] |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Arlene Foster]]'''<br />{{small|(r. 1970)<br />[[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)|Fear Manach agus Tír Eoghain Theas]]}} | [[File:Official portrait of Baroness Foster of Aghadrumsee crop 2.jpg|75px]] | 11 Eanáir 2020 | 14 Meitheamh 2021 |rowspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | |rowspan=2 | '''[[Michelle O'Neill]]'''<br />{{small|(r. 1977)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |rowspan=2 | [[File:Michelle O'Neill speaking at Stormont on 12 September 2021 (cropped).jpg|95x95px]] |rowspan=1 | 11 Eanáir 2020 |rowspan=1 | 14 Meitheamh 2021 |rowspan=2 | An Cúigiú Feidhmeannas |- |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | | '''[[Paul Givan]]'''<br />{{small|(r. 1981)<br />[[Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)|Gleann an Lagáin]]}} | [[File:Paul Givan -COP26 World Leaders Summit Day 2 (cropped).jpg|99x99px]] | 17 Meitheamh 2021 | 4 Feabhra 2022 |rowspan=1 | 17 Meitheamh 2021 |rowspan=1 | 4 Feabhra 2022 |- | rowspan=2 colspan="11" style=background:#EEEEEE |''Oifigí folamha (4 Feabhra 2022 – 3 Feabhra 2024)'' |- | rowspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|<span style="color:white;">2022</span>]] |- |style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | |'''[[Michelle O'Neill]]'''<br />{{small|(r. 1977)<br />[[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]}} |[[File:President Joe Biden greets U.S. Special Envoy to Northern Ireland for Economic Affairs Joseph Kennedy III, Northern Ireland First Minister Michelle O’Neill and Deputy First Minister Emma Little-Pengelly on March 17, 2024 (cropped).jpg|107x107px]] |3 Feabhra2024 |''sealbhóir '' |style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | |'''[[Emma Little-Pengelly]]'''<br />{{small|(r. 1979)<br />[[Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)|Gleann an Lagáin]]}} |[[File:Emma Little-Pengelly on March 17, 2024.jpg|100x100px]] |3 Feabhra 2024 |''sealbhóir '' |An Séú Feidhmeannas |} ===Airí rialach dírí === I rith rialach dírí, bhí freagracht roinne ag na hairí seo, as Oifig Thuaisceart Éireann: {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center;" |- !colspan=2 |Ainm !Portráid !Páirtí !Ó !Go dtí |- !style="background-color: {{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}" | |''[[John Reid, Baron Reid of Cardowan|John Reid]]'' |[[File:ReidTaormina crop.jpg|101x101px]] |[[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]] |14 Deireadh Fómhair 2002 |24 Deireadh Fómhair 2002 |- !style="background-color: {{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}" | |''[[Paul Murphy, Baron Murphy of Torfaen|Paul Murphy]]'' |[[File:Eluned Morgan, Paul Murphy and Glenys Kinnock (cropped).jpg|100x100px]] |[[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]] |24 Deireadh Fómhair 2002 |6 Bealtaine 2005 |- !style="background-color: {{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}" | |''[[Peter Hain]]'' |[[File:Peter Hain Ministerial portrait (3x4 crop).jpg|100x100px]] |[[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]] |6 Bealtaine 2005 |8 Bealtaine 2007 |- |} == Féach freisin == * [[Oifig an Fheidhmeannais]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [https://www.executiveoffice-ni.gov.uk/ Oifig an Fheidhmeannais] {{síol-ni}} {{Feidhmeannas Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Céad-Aire agus LeasChéad-Aire Thuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]] jk58pbmveukeilmfd34eo3o0z6icswn 0 127241 1322414 1322234 2026-08-02T13:59:12Z Saighneánach 72809 /* */ Typo and minor fix 1322414 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'úrscéalaí, drámadóir agus gearrscéalaí Breatnaise í '''Eigra Lewis Roberts''' ([[7 Lúnasa]] [[1939]] - [[5 Márta]] [[2026]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eigra_Lewis_Roberts|teideal=Eigra Lewis Roberts|work=Vicipéid an Bhéarla|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://funeral-notices.co.uk/notice/roberts/5293388|teideal=The obituary notice of Eigra Lewis Roberts|work=funeral-notices.co.uk|dátarochtana=2026-07-31}}</ref> Chaith sí 60 bliain i mbun pinn agus scríobh sí beagán sa bhreis ar 34 leabhar le linn a saoil.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/spleachadh-suimiuil-ar-shaol-an-scribhneora-eigra-lewis-roberts/|teideal=Spléachadh suimiúil ar shaol an scríbhneora Eigra Lewis Roberts|údar=Pól Ó Muirí|dáta=30 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-30}}</ref> [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551189) (cropped).jpg|clé|mion|189x189px|1974]] [[Íomhá:Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551187) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|1974]] [[Íomhá:Mis o Fehefin.jpg|clé|mion|227x227px|Úrscéal 'Mis o Fehefin' (1980)]] == Óige agus oideachas == Rugadh Roberts i mBlaenau Ffestiniog, i dtuaisceart na Breataine Bige sa bhliain 1939. D'fhreastail sí ar Scoil Chontae Ffestiniog, in éineacht leis an scríbhneoir John Rowlands agus leis an bhfile Gwyn Thomas. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ar an ollscoil i m[[Bangor]] chun staidéar a dhéanamh ar an mBreatnais agus ar Léann an Bhíobla. De réir cuntas amháin, bhraith sí go raibh "an Spiorad" tar éis breith uirthi le linn a cuid staidéir.<ref name=":0" /> Bhuaigh sí duais na nuascéalaíochta ag [[Eisteddfod|Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige]] i gCaernarfon i 1959, agus gan í ach 20 bliain d'aois, as a chéad úrscéal, ''Brynhyfryd''. == Gairm == Sna 1960idí agus sna 1970idí, bhí aithne uirthi as scríobh faoi shaol agus faoi mhíshástacht na mban sa Bhreatain Bheag tar éis an Dara Cogadh Domhanda — ábhar nár thug mórán scríbhneoirí Breatnaise eile aird air ag an am. Sna 1980idí, scríobh sí script don chlár teilifíse ''Minafon'', bunaithe ar a húrscéal féin ''Mis o Fehefin'' (1980), don stáisiún nuabhunaithe [[S4C]]. I 2006, d'fhoilsigh sí a céad úrscéal i mBéarla, ''Return Ticket'', úrscéal bunaithe go páirteach ar a saol féin. An bhliain chéanna, bhuaigh sí an Choróin ag Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i [[Siansa|Swansea]] as cnuasach dánta faoin bhfile Meiriceánach [[Sylvia Plath]]. I 2013, roghnaíodh a saothar ''Parlwr Bach'' ar an ngearrliosta do ghradam Leabhar na Bliana sa Bhreatain Bheag. Le linn a saoil, scríobh sí breis is 30 leabhar — úrscéalta, drámaí, gearrscéalta agus leabhair do pháistí ina measc — thar tréimhse breis is 60 bliain.<ref name=":0" /> == Saol pearsanta == Phós sí Llew, agus bhí triúr clainne acu: Sioned, Urien agus Gwydion. Mhúin sí i [[Caergybi]]<nowiki/>agus i Llanrwst, agus chaith sí cuid mhór dá saol ina cónaí i [[Dolwyddelan]]. I mí Iúil 2026, craoladh clár cuimhneacháin fúithi dar teideal ''Eigra'' ar S4C agus ar BBC iPlayer, ina raibh agallaimh léi féin, lena fear céile Llew, lena gaolta, agus le scríbhneoirí eile — an tOllamh Angharad Price ina measc. Léirigh an clár go raibh sí tiomanta don scríbhneoireacht ó dhúchas, ag scríobh go laethúil i mbothán ag bun an ghairdín, agus gur mhór an dúil a bhí aici i saothar Sylvia Plath agus [[Katherine Mansfield]].<ref name=":0" /> Cailleadh í in Ospidéal Gwynedd, i mBangor, ar an [[5 Márta]] [[2026]], in aois a 86 bliain. == Saothair roghnaithe == * ''Brynhyfryd'' (1959) * ''Mis o Fehefin'' (1980) * ''Return Ticket'' (2006) * ''Parlwr Bach'' (2013) == Féach freisin == * [[Robin Llwyd ab Owain]], [[Carl Iwan Clowes]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Roberts, Eigra Lewis }} [[Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] 24jlckwytaz8bgncfyyq10klq6ispqr 0 127261 1322410 2026-08-02T13:00:23Z Wikipidéanach 68935 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1367251002|Recreational mathematics]]" 1322410 wikitext text/x-wiki Is éard is '''matamaitic áineasa''' ann ná [[matamaitic]] a dhéantar mar chaitheamh aimsire seachas mar ghníomhaíocht ghairmiúil atá bunaithe go docht ar thaighde. [[Íomhá:Knight's_tour_anim_2.gif|mion| Beochan Turas an Ridire, fadhb fichille matamaiticiúil.]] Ar chuid de na hábhair is mó aithne sa mhatamaitic áineasa tá [[Ciúb Rubik|Ciúbanna Rubik]], [[cearnóga draíochta]], [[codach]], puzail loighce agus fadhbanna fichille matamaiticiúla. Chomh maith leis sin cuimsíonn an réimse seo den mhatamaitic aeistéitic agus cultúr na matamaitice, scéalta agus comhtharluithe aisteacha nó granmhara a bhaineann leis an matamaitic agus saol pearsanta na matamaiticeoirí. [[Catagóir:Cluichí]] [[Catagóir:Tomhais]] [[Catagóir:Matamaitic]] 1upzp33rha4gbf6yq8n02dozc5hzw3x 1322411 1322410 2026-08-02T13:00:42Z Quinlan83 47440 Fix 1322411 wikitext text/x-wiki Is éard is '''matamaitic áineasa''' ann ná [[matamaitic]] a dhéantar mar chaitheamh aimsire seachas mar ghníomhaíocht ghairmiúil atá bunaithe go docht ar thaighde. [[Íomhá:Knight's_tour_anim_2.gif|mion| Beochan Turas an Ridire, fadhb fichille matamaiticiúil.]] Ar chuid de na hábhair is mó aithne sa mhatamaitic áineasa tá [[Ciúb Rubik|Ciúbanna Rubik]], [[cearnóga draíochta]], [[codach]], puzail loighce agus fadhbanna fichille matamaiticiúla. Chomh maith leis sin cuimsíonn an réimse seo den mhatamaitic aeistéitic agus cultúr na matamaitice, scéalta agus comhtharluithe aisteacha nó granmhara a bhaineann leis an matamaitic agus saol pearsanta na matamaiticeoirí. [[Catagóir:Cluichí]] [[Catagóir:Tomhais]] [[Catagóir:Matamaitic]] 5iu3vqon2hu5nlddsohtks8lysufs1e 0 127262 1322515 2026-08-02T23:23:31Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh‎}} Tá '''Aireagal an Chroí Ró-Naofa'''<ref>I mBéarla, ''Oratory of the Sacred Heart,'' Dun Laoghaire</ref> suite díreach amach ó Phríomhshráid Sheoirse Íochtarach i n[[Dún Laoghaire]]. Deirtear go bhfuil sé ar cheann de na sárshaothair is mó atá i stíl [[Athbheochan na Gaeilge]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/aireagal-an-chroi-ro-naofa-i-ndun-laoghaire/|teideal=Aireagal an Chr...' 1322515 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh‎}} Tá '''Aireagal an Chroí Ró-Naofa'''<ref>I mBéarla, ''Oratory of the Sacred Heart,'' Dun Laoghaire</ref> suite díreach amach ó Phríomhshráid Sheoirse Íochtarach i n[[Dún Laoghaire]]. Deirtear go bhfuil sé ar cheann de na sárshaothair is mó atá i stíl [[Athbheochan na Gaeilge]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/aireagal-an-chroi-ro-naofa-i-ndun-laoghaire/|teideal=Aireagal an Chroí Ró-Naofa i nDún Laoghaire|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-31|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Stair == Tógadh an t-aireagal i ngairdíní Chlochar Doiminiceach Naomh Muire sa bhliain 1919. Rinneadh é sin mar chomhartha buíochais as deireadh a bheith leis an g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Chogadh Domhanda]] agus mar chuimhneachán ar na céadta fear áitiúil a throid agus a fuair bás sa chogadh sin. Ba bhuachaillí ó scoil áitiúil na mBráithre Críostaí, Dún Laoghaire iad an chuid is mó. I ndiaidh an chogaidh, chuaigh íobairt na bhfear óg i gcion ar mhuintir na Beilge agus mar chuimhneachán ar na fir óga, Éireannacha, bhronn siad dealbh de chroí naofa Chríost. Tógadh an séipéal chun freastal ar an obair speisialta seo. Sa bhliain 1920, thosaigh [[an tSiúr Concepta Lynch]] (Lily Lynch), a bhí ina bean rialta sa chlochar, ag péinteáil na mballaí loma.<ref name=":0" /> Bhaineadh sí úsáid as dathanna láidre, oráistí, dearga, gorma , glasa agus dona, as léiriú líneach d’éin ag screadaíl, as seandachtaí ag lúbadh agus daoine ina suí beatha don chruinne seo a d’ordaigh Dia. Leis na teorainneacha neamhchríochnaithe in uachtar an fhoirgnimh tugtar spléachadh uathúil dúinn ar a cuid teicnící sceitseála agus stionsalála. Is minic a dhéantar comparáid idir a saothar sise agus saothar [[Leabhar Cheanannais]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]. == Inniu == Sna 1990í, leagadh clochar Doiminiceach Naomh Muire a bhí timpeall air chun spás a dhéanamh d’ionad siopadóireachta. Mar gheall ar agóidí ón bpobal, sábháladh an t-aireagal. Tá sí cosanta laistigh de struchtúr coincréite atá nasctha le hionad siopadóireachta Ghort na mBláth. Inniu is féidir tagairt a dhéanamh don fhoirgneamh seo mar ‘Leabhar Cheanannais trí thoiseach’.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Harry Clarke]] * [[An tSiúr Concepta Lynch]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aireagail]] [[Catagóir:Dún Laoghaire]] [[Catagóir:Ionaid turasóireachta]] [[Catagóir:Harry Clarke]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] qxw2iaepipb6xmzgl71p8suxq866rq0 1322516 1322515 2026-08-02T23:35:32Z TGcoa 21229 1322516 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh‎}} [[Íomhá:George's Street, Dún Laoghaire, Dublin, Ireland 01.jpg|mion|George's Street... tá Lárionad Síopadóireachta Bloomfield agus Library Road níos faide ar aghaidh]] Tá '''Aireagal an Chroí Ró-Naofa'''<ref>I mBéarla, ''Oratory of the Sacred Heart,'' Dun Laoghaire</ref> suite díreach amach ó Phríomhshráid Sheoirse Íochtarach i n[[Dún Laoghaire]] (Library Road). Deirtear go bhfuil sé ar cheann de na sárshaothair is mó atá i stíl [[Athbheochan na Gaeilge]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/aireagal-an-chroi-ro-naofa-i-ndun-laoghaire/|teideal=Aireagal an Chroí Ró-Naofa i nDún Laoghaire|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-31|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Stair == Tógadh an t-aireagal i ngairdíní Chlochar Doiminiceach Naomh Muire sa bhliain 1919. Rinneadh é sin mar chomhartha buíochais as deireadh a bheith leis an g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Chogadh Domhanda]] agus mar chuimhneachán ar na céadta fear áitiúil a throid agus a fuair bás sa chogadh sin. Ba bhuachaillí ó scoil áitiúil na mBráithre Críostaí, Dún Laoghaire iad an chuid is mó. I ndiaidh an chogaidh, chuaigh íobairt na bhfear óg i gcion ar mhuintir na Beilge agus mar chuimhneachán ar na fir óga, Éireannacha, bhronn siad dealbh de chroí naofa Chríost. Tógadh an séipéal chun freastal ar an obair speisialta seo. Sa bhliain 1920, thosaigh [[an tSiúr Concepta Lynch]] (Lily Lynch), a bhí ina bean rialta sa chlochar, ag péinteáil na mballaí loma.<ref name=":0" /> Bhaineadh sí úsáid as dathanna láidre, oráistí, dearga, gorma , glasa agus dona, as léiriú líneach d’éin ag screadaíl, as seandachtaí ag lúbadh agus daoine ina suí beatha don chruinne seo a d’ordaigh Dia. Leis na teorainneacha neamhchríochnaithe in uachtar an fhoirgnimh tugtar spléachadh uathúil dúinn ar a cuid teicnící sceitseála agus stionsalála. Is minic a dhéantar comparáid idir a saothar sise agus saothar [[Leabhar Cheanannais]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]. == Inniu == Sna 1990í, leagadh clochar Doiminiceach Naomh Muire a bhí timpeall air chun spás a dhéanamh d’ionad siopadóireachta. Mar gheall ar agóidí ón bpobal, sábháladh an t-aireagal. Tá sí cosanta laistigh de struchtúr coincréite atá nasctha le hionad siopadóireachta Ghort na mBláth. Inniu is féidir tagairt a dhéanamh don fhoirgneamh seo mar ‘Leabhar Cheanannais trí thoiseach’.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Harry Clarke]] * [[An tSiúr Concepta Lynch]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aireagail]] [[Catagóir:Dún Laoghaire]] [[Catagóir:Ionaid turasóireachta]] [[Catagóir:Harry Clarke]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] csxvjrxb3vvcfo4jhyukai58c49tzzp 1322520 1322516 2026-08-03T07:43:18Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1322520 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh‎}} [[Íomhá:George's Street, Dún Laoghaire, Dublin, Ireland 01.jpg|mion|George's Street... tá Lárionad Síopadóireachta Bloomfield agus Library Road níos faide ar aghaidh]] Tá '''Aireagal an Chroí Ró-Naofa'''<ref>I mBéarla, ''Oratory of the Sacred Heart,'' Dun Laoghaire</ref> suite díreach amach ó Phríomhshráid Sheoirse Íochtarach i n[[Dún Laoghaire]] (Library Road). Deirtear go bhfuil sé ar cheann de na sárshaothair is mó atá i stíl [[Athbheochan na Gaeilge]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/aireagal-an-chroi-ro-naofa-i-ndun-laoghaire/|teideal=Aireagal an Chroí Ró-Naofa i nDún Laoghaire|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-31|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Stair == Tógadh an t-aireagal i ngairdíní Chlochar Doiminiceach Naomh Muire sa bhliain 1919. Rinneadh é sin mar chomhartha buíochais as deireadh a bheith leis an g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Chogadh Domhanda]] agus mar chuimhneachán ar na céadta fear áitiúil a throid agus a fuair bás sa chogadh sin. Ba bhuachaillí ó scoil áitiúil na mBráithre Críostaí, Dún Laoghaire iad an chuid is mó. I ndiaidh an chogaidh, chuaigh íobairt na bhfear óg i gcion ar mhuintir na Beilge agus mar chuimhneachán ar na fir óga, Éireannacha, bhronn siad dealbh de chroí naofa Chríost. Tógadh an séipéal chun freastal ar an obair speisialta seo. Sa bhliain 1920, thosaigh [[an tSiúr Concepta Lynch]] (Lily Lynch), a bhí ina bean rialta sa chlochar, ag péinteáil na mballaí loma.<ref name=":0" /> Bhaineadh sí úsáid as dathanna láidre, oráistí, dearga, gorma , glasa agus dona, as léiriú líneach d’éin ag screadaíl, as seandachtaí ag lúbadh agus daoine ina suí beatha don chruinne seo a d’ordaigh Dia. Leis na teorainneacha neamhchríochnaithe in uachtar an fhoirgnimh tugtar spléachadh uathúil dúinn ar a cuid teicnící sceitseála agus stionsalála. Is minic a dhéantar comparáid idir a saothar sise agus saothar [[Leabhar Cheanannais]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]. == Inniu == Sna 1990í, leagadh clochar Doiminiceach Naomh Muire a bhí timpeall air chun spás a dhéanamh d’ionad siopadóireachta. Mar gheall ar agóidí ón bpobal, sábháladh an t-aireagal. Tá sí cosanta laistigh de struchtúr coincréite atá nasctha le hionad siopadóireachta Ghort na mBláth. Inniu is féidir tagairt a dhéanamh don fhoirgneamh seo mar ‘Leabhar Cheanannais trí thoiseach’.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Harry Clarke]] * [[An tSiúr Concepta Lynch]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aireagail]] [[Catagóir:Dún Laoghaire]] [[Catagóir:Ionaid turasóireachta]] [[Catagóir:Harry Clarke]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] 2bof7b7p9y2nedd7aobytqxpcjsx3r6 14 127263 1322518 2026-08-03T07:16:54Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Eaglaisí]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir]]' 1322518 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eaglaisí]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir]] 9102cc9br1a5bdoodmjjunq5uzqg5nd 14 127264 1322521 2026-08-03T07:45:13Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Gloine dhaite]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1889]] [[Catagóir:Básanna i 1931]]' 1322521 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Gloine dhaite]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1889]] [[Catagóir:Básanna i 1931]] rcnya33v8ua2jmbokqnvvgr443747p0 0 127265 1322524 2026-08-03T07:57:59Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Domhnall Mac Síthigh]] 1322524 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Domhnall Mac Síthigh]] etysyyt4hb23ha1ecx2wbhj5aqwxpp8