Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 2217 1324116 1323662 2026-08-11T10:45:19Z Amy Uí Ríordáin 57269 /* Fóraim plé */ Freagra 1324116 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{aicearra|VP:HB|VP:BAILE|VP:HOME}} {{Cartlainne}} Is áit é an '''halla baile''' chun na Vicipéide a phlé is ceisteanna a chur. Is áit é chun fadhbanna teicniúla, polasaithe agus oibrithe na Vicipéide a phlé. Is féidir leat nithe eile a bhaineann leis an Vicipéid a lua anseo freisin. == Ar Oscailt Anois: Ainmniúcháin do Ghradaim Vicipéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe 2025 == Tá ár gcomhgleacaithe sna RA ag iarradh ainmniúcháin do Ghradaim Vicípéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe 2025. Tá a bhfógra thíos, aistrithe ón [https://wikimedia.org.uk/2025/10/wikimedian-of-the-year-awards-call-for-nominations/ leagan Béarla]: Táimid ag lorg daoine aonair agus eagraíochtaí a ainmniú a bhí páirteach in iarrachtaí WMUK chun eolas oscailte a chur chun cinn i 2024/25. Is iad seo a leanas na catagóirí i mbliana: * Vicípéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe (Duine Aonair) * Comhpháirtíocht na Bliana (Eagraíocht) * Vicípéideoirí atá ag Teacht Chun Cinn (Duine Aonair) Cuireann WMUK fáilte roimh dhaoine agus comhpháirtíochtaí laistigh de phobal WMUK a ainmneofar do Ghradam chuir iontas mór orthu lena gcuid oibre eolais oscailte, i 2024/25. Táimid go háirithe ag tnúth le cloisteáil faoi dhaoine agus eagraíochtaí a sheachaid tionscadail a dhírigh ar ár dtéamaí straitéiseacha; Cothromas Eolais, Litearthacht Faisnéise, agus Aeráid agus Comhshaol. Déanfaidh baill den Choiste Forbartha Pobail breithiúnas ar na hainmniúcháin agus fógrófar na buaiteoirí ag an gCeiliúradh Pobail Dé Sathairn an 15 Samhain 2025 (Sábháil an dáta, ba bhreá linn sibh a fheiceáil ann!). Is féidir leat dhá ainmniúchán a chur isteach in aghaidh na catagóire. Úsáid an [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScVy7AmH0qRRZmQ-QHtYKKCBZY0O40JZN9MWl8Xu7-oqK1-fg/viewform Fhoirm Google seo] chun d’ainmniúcháin a chur isteach. Dúnann na hainmniúcháin ar an 22 Deireadh Fómhair. Léigh faoi bhuaiteoirí na bliana seo caite [https://wikimedia.org.uk/2024/12/2024-uk-wikimedian-year-awards/ anseo]. [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 14:57, 9 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) == Tá Pobal Éireann Wikimedia ag earcú! == Haigh a chairde, Dá mbeadh tú ag an gcruinniú pobail deireanach ta a fhios agat go bhfuil roinnt athruithe ar an bhfoireann againn ag Pobal Éireann Wikimedia agus anois táimid ag lorg Oifigeach Gaeilge! Is deis uathúil í seo chun tacú leis an nGaeilge sa spás digiteach Tuilleadh eolais agus sonraí iarratais: [https://wikimedia.ie/2025/10/17/oifigeach-gaeilge-irish-language-officer/?fbclid=IwY2xjawNfFdpleHRuA2FlbQIxMABicmlkETF1UkdHSWZIYnZHbVlTTXdiAR5q3n0VBwzwxYNE15qXVGjFOxrbkvItEYtt4OIXUgC01_4Q3r4I25f3T9Gwag_aem_ibWovoCfNe8BH6QCTZL81Q https://wikimedia.ie/2025/10/17/oifigeach-gaeilge-irish-language-officer/] Cuir isteach d’iarratas chuig info@wikimedia.ie leis an líne ábhair “Iarratas - Oifigeach Gaeilge”, le do thoil. [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 12:45, 17 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) :Dea-nuacht é sin! Ná déantar dearmad an folúntas a chlárú le [https://peig.ie/foluntais/ peig.ie] (agus le h[https://udaras.ie/oiliuint-fostaiocht/fostaiocht/ udaras.ie] más féidir) [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] ([[Plé úsáideora:Taghdtaighde|plé]]) 17:16, 18 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) ::Cinnte! Tá orm é a dhéanamh inniu :) Táim ag tnúth leis, beidh beirt againn fostaithe le Gaeilge ar an bhfoireann go luath [[Speisialta:Contributions/&#126;2025-29132-17|&#126;2025-29132-17]] ([[Plé úsáideora:&#126;2025-29132-17|talk]]) 12:02, 20 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) :::Nach breá an chuma atá ar an bh[https://sceal.ie/Fol%C3%BAntas/oifigeach-gaeilge-le-pobal-eireann-wikimedia-wikimedia-community-ireland-on-mbaile/ fógra] ar shuíomh nua Scéal.ie. Ádh mór oraibh sa chuardach! :::Dála an scéil, an ndeachaigh sibh i dteagmháil leis na meáin faoin bhfolúntas freisin? Foilsíodh scéalta faoin Vicipéid cheana ar [[Tuairisc.ie]] agus ní chuirfeadh sé lá iontais orm dá mbeadh suim ag meáin eile sa scéal seo freisin amhail ''[[Nós (iris)|NÓS]]'', ''[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]'', ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'', ''[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]'', ''[[Meon Eile]]'' srl. Má bhíonn an t-am agaibh, níor mhiste freisin dul i dteagmháil le grúpaí pobail mar [[AerachAiteachGaelach|AAG]], [[Bánú (grúpa feachtais)|Bánú]], an [[Dream dearg|Dream Dearg]], na comharchumainn Gaeltachta, agus cumainn Gaelacha na n-ollscoileanna b'fhéidir [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] ([[Plé úsáideora:Taghdtaighde|plé]]) 19:14, 4 Samhain 2025 (UTC) ::::Haigh [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] - bhíos i dteaghmháil leo! Bhíos ag an Oireachtas an tseachtain seo chaite le h[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] agus bhí seastán againn - an-chuid suim sa ról! Rinneas agallamh ann le Raidió na Life faoinár gcuid oibre le Vicipéid agus maidir leis an bpost chomh maith. Dúirt an Páipéar go bhfuil siad sásta fógra a chur i gcló freisin, agus dúirt Tuairisc go bhfuil siad sásta rud a scríobh chomh maith! ::::Sheolas an fógra chuig AAG (táim i mo bhall leo freisin agus ar an gcoiste) agus chuig CnaG, Foras na Gaeilge, RíRá, Raidió na Life, etc. Tá níos mó ná 25 iontrál faighte anois! [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 10:26, 7 Samhain 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> :I (Éamonn Ó Gribín) would like to volunteer to join several of the movement’s Affiliations Committee (AffCom)![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:36, 7 Samhain 2025 (UTC) ::Éamonn, a char, ta ort an teimpléad a líonadh - ta na sonraí ar fáil anseo: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 16:32, 18 Samhain 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Samhain 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Vicí Eolaíochta 2025 & Ár gCéad Cruinniú Eile (Pobal Éireann Wikimedia) == '''📸 Wiki Science | Vicí Eolaíochta 2025 - Meabhrúchán!''' Níl ach 10 lá fágtha chun d'íomhánna eolaíochta a chur isteach ar chomórtas grianghrafadóireachta WikiScience 2025! '''📅 Spriocdháta:''' 30 Samhain Tá fáilte roimh gach ábhar eolaíochta - ón réalteolaíocht go micreascóip, ó dhúlra na hÉireann go micribhitheolaíocht. [[commons:Commons:Wiki_Science_2025_in_Ireland|Faigh tuilleadh eolais anseo!]] - '''💬 Cruinniú Pobail - Dé Máirt 25 Samhain @ 6:00 i.n.''' Mar is gnáth, beidh ár gcruinniú míosúil pobail ar siúl ar líne Dé Máirt seo chugainn - an Mháirt dheireanach den mhí. Bígí linn chun plé a dhéanamh ar: * Pleananna ag teacht Athbhliain * Nuacht ón bpobal '''Chomh maith, bí cinnte go bhfuil tú cláraithe [[mail:wikimediaie|ar an liosta seoltaí!]]''' [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 10:45, 21 Samhain 2025 (UTC) == Athbhliain faoi mhaise daoibh + Lá Breithe Sona do Wikipedia == A chairde, Bhí tús an-ghnóthach againn do 2026 anseo ag Pobal Éireann Wikimedia, le hathruithe foirne agus go leor pleanála idir lámha. Bhogas go post nua mar Bhainisteoir Pobail agus cuirimid fáilte roimh ár nOifigeach Gaeilge nua, Lára. [[Plé úsáideora:Lára Nuinseann|Cuirigí fáilte roimh Lára ar a leathanach phlé anseo.]] Táimid ag tnúth go mór leis an obair atá amach romhainn chun tacú leis an bPobal Vicipéide. Táimid gnóthach freisin ag ullmhú d'fheachtais spreagúla sna seachtainí amach romhainn, lena n-áirítear Is Breá le Vici Béaloideas (Wiki Loves Folklore) (Feabhra–Márta) agus Seachtain na Gaeilge (1–17 Márta). Beidh tuilleadh nuashonruithe againn go luath, agus '''''ná déanaigí dearmad ar ár gcruinniú pobail ag deireadh na míosa ar an Máirt 27 Eanáir @ 18:00 ar líne.''''' '''<u>Lá Breithe: Wikipedia @ 25</u>''' Beidh Vicipéid 25 bliain d'aois an Déardaoin seo (amárach), 15 Eanáir. Tá ceiliúradh fíorúil saor in aisce á reáchtáil ag an bhFondúireacht Wikimedia chun an sprioc thábhactach a cheiliúradh, atá bainte amach ag oibrithe deonacha. 📅 '''Cathain:''' Déardaoin 15 Eanáir 2026 🌍 '''Cá háit:''' Ar líne (saor in aisce) 🔗 '''Cláraigh:''' https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration Go raibh maith agaibh as a bheith mar chuid den phobal seo. Le gach dea-ghuí, Amy [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 17:26, 14 Eanáir 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 13:21, 18 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 27 Eanáir == '''A chairde,''' '''Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl Dé Máirt seo chugainn, an 27 Eanáir ag 18:00 UTC.''' '''Nasc Google Meet:''' https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré! Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy (Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia) [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 11:47, 20 Eanáir 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:59, 23 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 --> == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:Evertype]] (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Úsáideoir:EPIC|EPIC]] ([[Plé úsáideora:EPIC|plé]]) 17:39, 14 Feabhra 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 24 Feabhra == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl ar líne '''Dé Máirt seo chugainn, an 24 Feabhra ag 18:00 UTC'''. Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Tá nuacht againn maidir le himeachtaí Sheachtain na Gaeilge agus nuasonraithe. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 08:45, 19 Feabhra 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 24 Feabhra == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 24 Feabhra ag 18:00 UTC'''. Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Tá nuacht againn maidir le himeachtaí Sheachtain na Gaeilge agus nuasonraithe eile. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 18:54, 19 Feabhra 2026 (UTC) :Amy, a chara, :Cathain a bheidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl?̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:26, 22 Márta 2026 (UTC) == Céiliúradh na mBan 2026 — Togra Nua! == A chairde, Mar chuid de [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/Seachtain_na_Gaeilge#Campaigns|Seachtain na Gaeilge 2026 ag Pobal Éireann Wikimedia]] agus Mí Staire na mBan, tá tionscadal nua á sheoladh againn: <nowiki>''' [[Vicipéid:Céiliúradh_na_mBan_2026|Céiliúradh na mBan 2026]]''' </nowiki> Is é an sprioc atá againn ná ailt a chruthú agus a fheabhsú faoi mhná Éireannacha, go háirithe mná atá ag cur na Gaeilge chun cinn ar líne agus sna meáin. Tá deais eagraithe agamsa, agus liosta ann de: <nowiki>*</nowiki> 'Mná Dearga' mná nach bhfuil ailt acu fós <nowiki>*</nowiki> 'Ailt le Feabhsú' ailt atá ann cheana ach a dteastaíonn obair uathu Is féidir libh bhur n-ainm a chur in aice le duine ar mhaith libh obair uirthi 👉 [[Vicipéid:Céiliúradh na mBan 2026]] Beidh [https://www.eventbrite.ie/e/bi-an-t-eolas-ceardlann-vicipeide-wikipedia-workshop-tickets-1982968870271 ceardlann ar siúl againn i gCorcaigh ar an 7ú Márta freisin] - saor in aisce le lón san áireamh. Tuilleadh eolais ar an leathanach tionscadail. Ar scáth a chéile a thagann na mná! 💚 [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:57, 2 Márta 2026 (UTC) == Requesting help with translating templates == Hello,</br> I have only recently joined the Irish language version of Wikipedia, and there are many templates missing here that I regularly use on the English language version. I think these should also be accessible here. I've tried reading up on how to copy over templates to another language version, but I'm still not sure how to do it properly. The following templates are the most important to me for now: {{div col}} *[[:en:Template:Au]] *[[:en:Template:Speciesbox]] <!--*[[:en:Template:Cn]]--> *[[:en:Template:Automatic taxobox]] *[[:en:Template:Unreferenced section]] *[[:en:Template:Unreferenced]] *[[:en:Template:More citations needed]] *[[:en:Template:More footnotes needed]] *[[:en:Template:More citations needed section]] <!--*[[:en:Template:collapsible list]]--> *[[:en:Template:Multiple issues]] <!--*[[:en:Template:Multiple image]]--> *[[:en:Template:CSS image crop]] *[[:en:Template:Biota infobox]] {{div col end}} Can anyone here help me with this issue?</br> Greetings,</br>[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 21:37, 15 Márta 2026 (UTC) :Hi Conan. I'm pretty busy, but I'll try chip away at them in the coming days / weeks - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 21:48, 15 Márta 2026 (UTC) ::Hello @[[Úsáideoir:Alison|Alison]],</br> ::that would be great, thank you!</br> ::Greetings,</br>[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 21:53, 15 Márta 2026 (UTC) == Double spaces and punctuation/references; links == Hi, I don’t usually use Vicipéid but, in the sample of articles I have glanced through, I noticed a number of issues I believe can be easily addressed (assuming that bot edits are allowed here and that there is is an editor able to set one up). * There are so many strings of spaces after and before punctuation in articles e.g. "Ba í banríon na Réalta. Bhí cumhachtaí dochreidte aici . Dúradh gur bhean is cumhachtaí riamh í". ** Single spacing is definitely the norm nowadays and most of these strings of spaces are well over three characters long. I’d appreciate if someone would like to work on resolving this (if there is no one here who could facilitate this, I could try find someone on another wiki project who’d be willing to help). ** I think it should fairly straightforward for someone with bot knowledge to set one up so that it tidies all this up and would run continuously to maintain it. It would possibly involve automating a site wide search and replace of any string of space characters (starting with the longest) to a single character? * An extremely similar issue is citations. There seems to be a lot of inconsistency in the formatting of citations some are before the punctuation others are after and they are often buffered by random strings of spaces ** This gives articles a messy appearance and I think citations after punctuation is the norm so a bot could potentially address this too?, though I am not sure on how it would best be carried out. * Also, are there any standards for how mutations and inflection is handled in relation to links? e.g. I see a mix of n[[Dlí]]the and [[Dlí|nDlíthe]]. ** Templates from (en) Wiktionary could probably be adapted to avoid clutter in the wikieditor: *** e.g. for eclipsis (instead of <nowiki>[[link|xlink]]) {{u|link}} ></nowiki> [[link|xlink]], i.e. (instead of<nowiki> [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]]) {{u|Condae Chiarraí}} </nowiki> > [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]]. *** e.g. for lenition (instead of <nowiki>[[link|lxink]]) {{s|link}} ></nowiki> [[link|lxink]], i.e. (instead of<nowiki> [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]) {{s|Condae Chiarraí}} </nowiki> > [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]. ** I’m using <nowiki> {{u|FOO}}</nowiki> for '''U'''rú and <nowiki> {{s|FOO}}</nowiki> '''S'''éimhiú. Obviously this would only work for inflected forms that simply involve adding an ending to the base spelling but I think it could still be a useful thing. * Lastly the home page has several broken links or links to blank pages or pages that are very old and unhelpful for such a prominent position on the site, maybe someone could evaluate them? [[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ([[Plé úsáideora:Saighneánach|plé]]) 03:42, 17 Márta 2026 (UTC) :Hello @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]],</br> :I also noticed unnecessary spaces in articles, such as in the [[Special:Permalink/1189460|Rosaceae]] article. Given the small number of active editors on the Irish Wikipedia, I think it would be very handy to have a bot fix these smaller issues. However, I don't know how that would work technically.</br> :I think an Vicipéid would benefit greatly from expanding its technical possibilities and making more use of things like maintenance bots and further useful templates/ maintenance tags, as seen on the English Wikipedia. I believe this could make maintenance easier and improve the overall quality of the articles.</br> :Greetings, [[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 10:51, 21 Márta 2026 (UTC) ::@[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ::There are bots running on Vicipéid which are correcting some issues, but thank you for highlighting the above additional ones. ::We have a community meeting on 31st March (details in the next post below on the Halla Baile) and it would be great to have you there to dicsuss the above. ::@[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] could you please let us know which links are broken ro going to blank pages on the Príomhleathanach? ::Le dea-ghuí ::[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:04, 24 Márta 2026 (UTC)Amy Uí Ríordáin :::Hello @[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]],</br> :::thanks for the invitation to the community meeting. I think I will join in, but I hope it would be fine if I speak English, since my Irish is quite limited and slow.</br> :::Greetings,</br>[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 22:09, 25 Márta 2026 (UTC) ::::Haigh @[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ::::The Community meetings with Wikimedia Community Ireland are done through English as the community is a mix of Irish speakers with varying levels and non Irish speakers ::::We talk about both the Vicipéid work and also wider Wikimedia work in English and Irish focused on Irish culture, history and heritage, as well as Open Knowledge in Ireland. ::::You can find our more on our [https://wikimedia.ie/ website] and also on [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland|our Meta Wiki Page]] (which has links to the previous meeting notes) ::::Tá fáilte romhat, you're very welcome! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:53, 26 Márta 2026 (UTC) ::Bainisteoir Pobail ::[[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/ga|Pobal Éíreann Wikimedia]] [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:04, 24 Márta 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt, 31 Márta ag 18:00 UTC. == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 31 Márta ag 18:00 UTC'''. Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 18:51, 23 Márta 2026 (UTC) : Beidh mé ann! - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 09:09, 24 Márta 2026 (UTC) ::Yéééé - ag tnuth le tú a fheiceáil! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:20, 24 Márta 2026 (UTC) :::D.V> beidh mé ann! ̃ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:26, 24 Márta 2026 (UTC) ::::Iontach! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:54, 26 Márta 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message into your language] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. Additionally, I would like to translate this text: "'''Legal & safety contacts'''". The context is that I want to use it to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=wikimedia-legal-safety-contacts&group=ext-wikimediamessages&language=ga&filter=&optional=1&action=translate translate a string on translatewiki.net] to help localise a link which will appear in the footer of the Czech Wikipedia later. Your support will be appreciated. Thank you in advance. – [[Úsáideoir:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[Plé úsáideora:STei (WMF)|plé]]) 18:38, 26 Márta 2026 (UTC) :{{Déanta}} - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 16:16, 27 Márta 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 17:11, 3 Aibreán 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Meabhrúchán | Reminder : Cruinniú Pobail Dé Máirt 28 Aibreán | Community Meeting Tuesday 28 April == A chairde, Meabhrúchán gasta - beidh ár gCruinniú Pobail ar siúl Dé Máirt seo chugainn, an 28 Aibreán ag 18:00 UTC, ar líne. Just a quick reminder that our Community Meeting is taking place next Tuesday, 28 April at 18:00 UTC, online. Beidh muid ag roinnt nuashonruithe agus ag eagrú na míonna amach romhainn le chéile. We'll be sharing updates and organising the months ahead together. - '''Conas páirt a ghlacadh | How to join''' Beidh an cruinniú ar Google Meet. [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland|Cliceáil anseo chun na sonraí a fháíl.]] Is féidir leat nótaí cruinnithe 2026 go dtí seo a léamh anseo: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_Ireland/Meeting_minutes_2026#Next_meeting%3A_28_April_2026 Mura bhfuil d'ainm le feiceáil ar ár leathanach Meta fós, cuir leis é! https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_Ireland Tá fáilte roimh chách - idir bhaill nua agus sheanbhaill! Táimid ag tnúth le sibh a fheiceáil! We look forward to seeing you! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail | Community Manager Pobal Éireann Wikimedia | Wikimedia Community Ireland [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:41, 20 Aibreán 2026 (UTC) :Tá an cruinniú anocht, 28 Aibreán, curtha ar ceal ar an drochuair. Beidh an chéad chruinniú eile ar siúl Dé Máirt, 26 Bealtaine ag 18:00 UTC+1, ar líne. Beidh an Nuachtlitir amach níos déanaí an tseachtain seo. :Unfortunately, tonight's meeting, 28 April, is cancelled. The next meeting will take place on Tuesday, 26 May at 18:00 UTC+1, online. The Newsletter will be out later this week. [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 15:03, 28 Aibreán 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 00:57, 26 Aibreán 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Is Breá le Vicí an Domhan 2026: Cuireadh chun páirt a ghlacadh == Ag cruinniú mhí an Mhárta de chuid Pobal Éireann Wikimedia, mhol @[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] díriú ar '''luibheolaíocht''' mar ábhar le feabhsú ar Vicipéid na Gaeilge agus ag an am bhíomar ag eagrú le linn ‘’Is Breá le Vicí an Domhan 2026’’ - ag tabhairt chun suntais an bhearna mhór atá ar Vicipéid i gcomhair ailt faoi phlandaí dúchasacha agus ionracha na hÉireann. '''Buíochas le Conan as an moladh sin.''' Mar thoradh air sin, tá [[Vicipéid:Is Breá le Vicí an Domhan 2026]] cruthaithe agam: togra eagarthóireachta atá dírithe ar an mbearna seo a líonadh i rith thréimhse an chomórtais grianghrafadóireachta (1 Bealtaine - 30 Meitheamh 2026). Tá dhá bhealach ann le bheith páirteach: * '''Bearna a aithint''':más eol duit speiceas planda nó gnáthóg nach bhfuil alt air fós ar Vicipéid, cuir leis an liosta ar leathanach an tionscadail anseo: [[Vicipéid:Is Breá le Vicí an Domhan 2026]] * '''Bearna a líonadh''': cruthaigh alt nua nó feabhsaigh ceann atá ann cheana. Ní gá a bheith i d'eagarthóir taithíoch. Tá liostaí tosaithe de speicis le cruthú agus le feabhsú ar an leathanach tionscadail cheana féin, mar aon le hacmhainní úsáideacha. Chun léargas a fháil ar obair eile na foirne le déanaí, féach ar [https://wikimedia.ie/2026/04/30/nuachtlitir-aibrean-2026-athbhreithniu-ar-aibrean/ Nuachtlitir Aibreán 2026] de chuid Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 17:41, 6 Bealtaine 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail Dé Máirt 26 Bealtaine == A chairde, Tá ár gCruinniú Pobail míosúil ar siúl Dé Máirt, 26 Bealtaine ag 6:00in (UTC+1), ar líne ar Google Meet. Nasc físghlaoch: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Tuilleadh eolais: as Gaeilge: https://wikimedia.ie/2026/05/15/cruinniu-pobail-bealtaine-2026/ i mBéarla: https://wikimedia.ie/2026/05/15/community-meeting-may-2026/ Tá fáilte roimh chách! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:58, 15 Bealtaine 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Bealtaine 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard == Hello-hello! I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]]. As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]<nowiki>. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --~~~~</nowiki> [[Úsáideoir:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[Plé úsáideora:KVaidla (WMF)|plé]]) 09:26, 19 Meitheamh 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|plé]])</bdi> 17:11, 23 Meitheamh 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Meabhrúchán | Reminder: Cruinniú Pobail | Community Meeting >> 28/07 @ 18:00 UTC == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 28 Iúil ag 18:00 UTC'''. 🔗 https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách! Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:31, 23 Iúil 2026 (UTC) :Amy, a chara, :Tá go maithǃ DV tá súil agam a bheith annǃ̴ :Éamonn [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:52, 23 Iúil 2026 (UTC) Bainisteoir Pobail le Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:31, 23 Iúil 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Iúil 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Fóraim plé == Tá moltaí agam maidir leis na fóraim plé éagsúla ar Vicipéid. Creidim go bhfuil an leathanach seo an príomhfhóraim plé, áfach, tá leathanaigh eile ann a fheiceas cosúil le fóraim plé. 'Siad: *[[Vicipéid:Lárionad comhphobail]] ** Creidim nach fóraim plé fíor é seo ach d'úsaidtí sé mar fhóraim plé ar aon nós. ** Sa "sidebar", is é "Tairseach chomhphobail" a thugtar air. Measaim ba cheart dúinn an neamhleanúnachas seo a '''cheartú'''. * [[Vicipéid:Fógraí]] ** Cruthaíodh an leathanach seo agus tá nasc chuige ar an phríomhleathanach ach tá sé folamh. ** Creidim ba cheart go '''scriostar''' é agus an nasc ar an phríomhleathanach * [[Vicipéid:Teagmháil]] ** Cosúil leis an cheann thuas. '''Measaim''' go mbeadh sé buntáisteach: * '''1)''' béim níos mó a chur ar an fhíric gur í an fóraim plé lárnach an tsuímh (do phléd'ábhair ghinearálta, do pholasaithe, d'fhógraí, srl.) an leathanach seo. * '''2)''' fóraim plé eile a chruthú chun leathanach (nó teimpléad, catagóir, srl.) amháin a phlé agus/nó nasc go plé ag a leathanach plé a chur in iúl d'úsaideoirí eile (mar shampla iarratais cealaithe, bogtha, cunaisc, fíorúcháin, srl.). ** B’fhéidir go dtabharfaí [[Vicipéid:Iarratais]] air. ** Creidim go mbeadh sé níos fearr an leathanach sin a úsáid chun plé ag na leathanaigh plé a chur chun cinn don pháirt is mó mar ní bheadh gá dúinn iad a chartlannú chomh minic agus bheadh an eolas éasca a lorg ón alt (teimpléad, catagóir, srl.) i gceist. Ag an am céanna, creidim gur cheart dúinn an leathanach seo a '''athainmniú''' go [[Vicipéid:Halla an Bhaile]] ("Halla an Bhaile"). Níl an fhoirm "halla baile" mícheart ([https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/halla+baile tá sé le feiceáil mar shampla i bhfoclóirí]) ach creidim gur rogha níos fearr é "Halla an Bhaile" ([https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/town+hall atá san fhoclóir freisin]) (agus [https://www.tearma.ie/q/Town%20hall/ tá an beirt acu le feiceáil ar tearma.ie]) mar tá cinnteacht níos láidre ag "go Halla an Bhaile" ná "go dtí an Halla Baile". Sin é a rá, níl aon "halla baile" éigin atá i gceist ach "halla an bhaile". Is pointe éadrom é seo (ar shuíomh gan fhuaim go háirithe), áfach, measaim go bhfuil fuaim níos nádúrtha ag "Halla an Bhaile" (Halla''''n Bh'''aile) ná "Halla Baile" fosta. [[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ([[Plé úsáideora:Saighneánach|plé]]) 07:25, 8 Lúnasa 2026 (UTC) :Scrios mé na nascanna chun "[[Vicipéid:Fógraí]]" agus "[[Vicipéid:Teagmháil]]" ón phríomhleathanach agus chuir mé nasc go [[Vicipéid:Lárionad comhphobail]] leis. [[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ([[Plé úsáideora:Saighneánach|plé]]) 22:34, 9 Lúnasa 2026 (UTC) ::Haigh @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]]! Fáilte chuig Vicipéid ::Aontaím leat go bhfuil forbairt de dhith agus - faoi láthair táimid ag obair ar sin agus Slí na Vicipéideoirí soléir a cruthú. Bhí roinnt againn ag an gcruinniú míosúil ag [[m:Wikimedia_Community_Ireland|Pobal Éireann Wikimedia]] le déanaí ag plé athrutihe atá ag teastáil agus ta postáil ag teach inniu ar seo. Má tá suim agat a bheith páirteach tá fíorfháilte romhat. ::Tá stráitéis Vicipéide idir lámha againn agus ba mhaith linn daoine a bheith páriteach sa phobal :) [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:45, 11 Lúnasa 2026 (UTC) 3qua41z5uknult0k2kxlodqw4fwhfus 1324120 1324116 2026-08-11T11:39:05Z Amy Uí Ríordáin 57269 /* Grúpa nua straitéise + post nua don fhoireann */ mír nua 1324120 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{aicearra|VP:HB|VP:BAILE|VP:HOME}} {{Cartlainne}} Is áit é an '''halla baile''' chun na Vicipéide a phlé is ceisteanna a chur. Is áit é chun fadhbanna teicniúla, polasaithe agus oibrithe na Vicipéide a phlé. Is féidir leat nithe eile a bhaineann leis an Vicipéid a lua anseo freisin. == Ar Oscailt Anois: Ainmniúcháin do Ghradaim Vicipéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe 2025 == Tá ár gcomhgleacaithe sna RA ag iarradh ainmniúcháin do Ghradaim Vicípéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe 2025. Tá a bhfógra thíos, aistrithe ón [https://wikimedia.org.uk/2025/10/wikimedian-of-the-year-awards-call-for-nominations/ leagan Béarla]: Táimid ag lorg daoine aonair agus eagraíochtaí a ainmniú a bhí páirteach in iarrachtaí WMUK chun eolas oscailte a chur chun cinn i 2024/25. Is iad seo a leanas na catagóirí i mbliana: * Vicípéideoirí na Bliana sa Ríocht Aontaithe (Duine Aonair) * Comhpháirtíocht na Bliana (Eagraíocht) * Vicípéideoirí atá ag Teacht Chun Cinn (Duine Aonair) Cuireann WMUK fáilte roimh dhaoine agus comhpháirtíochtaí laistigh de phobal WMUK a ainmneofar do Ghradam chuir iontas mór orthu lena gcuid oibre eolais oscailte, i 2024/25. Táimid go háirithe ag tnúth le cloisteáil faoi dhaoine agus eagraíochtaí a sheachaid tionscadail a dhírigh ar ár dtéamaí straitéiseacha; Cothromas Eolais, Litearthacht Faisnéise, agus Aeráid agus Comhshaol. Déanfaidh baill den Choiste Forbartha Pobail breithiúnas ar na hainmniúcháin agus fógrófar na buaiteoirí ag an gCeiliúradh Pobail Dé Sathairn an 15 Samhain 2025 (Sábháil an dáta, ba bhreá linn sibh a fheiceáil ann!). Is féidir leat dhá ainmniúchán a chur isteach in aghaidh na catagóire. Úsáid an [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScVy7AmH0qRRZmQ-QHtYKKCBZY0O40JZN9MWl8Xu7-oqK1-fg/viewform Fhoirm Google seo] chun d’ainmniúcháin a chur isteach. Dúnann na hainmniúcháin ar an 22 Deireadh Fómhair. Léigh faoi bhuaiteoirí na bliana seo caite [https://wikimedia.org.uk/2024/12/2024-uk-wikimedian-year-awards/ anseo]. [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 14:57, 9 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) == Tá Pobal Éireann Wikimedia ag earcú! == Haigh a chairde, Dá mbeadh tú ag an gcruinniú pobail deireanach ta a fhios agat go bhfuil roinnt athruithe ar an bhfoireann againn ag Pobal Éireann Wikimedia agus anois táimid ag lorg Oifigeach Gaeilge! Is deis uathúil í seo chun tacú leis an nGaeilge sa spás digiteach Tuilleadh eolais agus sonraí iarratais: [https://wikimedia.ie/2025/10/17/oifigeach-gaeilge-irish-language-officer/?fbclid=IwY2xjawNfFdpleHRuA2FlbQIxMABicmlkETF1UkdHSWZIYnZHbVlTTXdiAR5q3n0VBwzwxYNE15qXVGjFOxrbkvItEYtt4OIXUgC01_4Q3r4I25f3T9Gwag_aem_ibWovoCfNe8BH6QCTZL81Q https://wikimedia.ie/2025/10/17/oifigeach-gaeilge-irish-language-officer/] Cuir isteach d’iarratas chuig info@wikimedia.ie leis an líne ábhair “Iarratas - Oifigeach Gaeilge”, le do thoil. [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 12:45, 17 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) :Dea-nuacht é sin! Ná déantar dearmad an folúntas a chlárú le [https://peig.ie/foluntais/ peig.ie] (agus le h[https://udaras.ie/oiliuint-fostaiocht/fostaiocht/ udaras.ie] más féidir) [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] ([[Plé úsáideora:Taghdtaighde|plé]]) 17:16, 18 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) ::Cinnte! Tá orm é a dhéanamh inniu :) Táim ag tnúth leis, beidh beirt againn fostaithe le Gaeilge ar an bhfoireann go luath [[Speisialta:Contributions/&#126;2025-29132-17|&#126;2025-29132-17]] ([[Plé úsáideora:&#126;2025-29132-17|talk]]) 12:02, 20 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) :::Nach breá an chuma atá ar an bh[https://sceal.ie/Fol%C3%BAntas/oifigeach-gaeilge-le-pobal-eireann-wikimedia-wikimedia-community-ireland-on-mbaile/ fógra] ar shuíomh nua Scéal.ie. Ádh mór oraibh sa chuardach! :::Dála an scéil, an ndeachaigh sibh i dteagmháil leis na meáin faoin bhfolúntas freisin? Foilsíodh scéalta faoin Vicipéid cheana ar [[Tuairisc.ie]] agus ní chuirfeadh sé lá iontais orm dá mbeadh suim ag meáin eile sa scéal seo freisin amhail ''[[Nós (iris)|NÓS]]'', ''[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]'', ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'', ''[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]'', ''[[Meon Eile]]'' srl. Má bhíonn an t-am agaibh, níor mhiste freisin dul i dteagmháil le grúpaí pobail mar [[AerachAiteachGaelach|AAG]], [[Bánú (grúpa feachtais)|Bánú]], an [[Dream dearg|Dream Dearg]], na comharchumainn Gaeltachta, agus cumainn Gaelacha na n-ollscoileanna b'fhéidir [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] ([[Plé úsáideora:Taghdtaighde|plé]]) 19:14, 4 Samhain 2025 (UTC) ::::Haigh [[Úsáideoir:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] - bhíos i dteaghmháil leo! Bhíos ag an Oireachtas an tseachtain seo chaite le h[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] agus bhí seastán againn - an-chuid suim sa ról! Rinneas agallamh ann le Raidió na Life faoinár gcuid oibre le Vicipéid agus maidir leis an bpost chomh maith. Dúirt an Páipéar go bhfuil siad sásta fógra a chur i gcló freisin, agus dúirt Tuairisc go bhfuil siad sásta rud a scríobh chomh maith! ::::Sheolas an fógra chuig AAG (táim i mo bhall leo freisin agus ar an gcoiste) agus chuig CnaG, Foras na Gaeilge, RíRá, Raidió na Life, etc. Tá níos mó ná 25 iontrál faighte anois! [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 10:26, 7 Samhain 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> :I (Éamonn Ó Gribín) would like to volunteer to join several of the movement’s Affiliations Committee (AffCom)![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:36, 7 Samhain 2025 (UTC) ::Éamonn, a char, ta ort an teimpléad a líonadh - ta na sonraí ar fáil anseo: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 16:32, 18 Samhain 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Samhain 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Vicí Eolaíochta 2025 & Ár gCéad Cruinniú Eile (Pobal Éireann Wikimedia) == '''📸 Wiki Science | Vicí Eolaíochta 2025 - Meabhrúchán!''' Níl ach 10 lá fágtha chun d'íomhánna eolaíochta a chur isteach ar chomórtas grianghrafadóireachta WikiScience 2025! '''📅 Spriocdháta:''' 30 Samhain Tá fáilte roimh gach ábhar eolaíochta - ón réalteolaíocht go micreascóip, ó dhúlra na hÉireann go micribhitheolaíocht. [[commons:Commons:Wiki_Science_2025_in_Ireland|Faigh tuilleadh eolais anseo!]] - '''💬 Cruinniú Pobail - Dé Máirt 25 Samhain @ 6:00 i.n.''' Mar is gnáth, beidh ár gcruinniú míosúil pobail ar siúl ar líne Dé Máirt seo chugainn - an Mháirt dheireanach den mhí. Bígí linn chun plé a dhéanamh ar: * Pleananna ag teacht Athbhliain * Nuacht ón bpobal '''Chomh maith, bí cinnte go bhfuil tú cláraithe [[mail:wikimediaie|ar an liosta seoltaí!]]''' [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 10:45, 21 Samhain 2025 (UTC) == Athbhliain faoi mhaise daoibh + Lá Breithe Sona do Wikipedia == A chairde, Bhí tús an-ghnóthach againn do 2026 anseo ag Pobal Éireann Wikimedia, le hathruithe foirne agus go leor pleanála idir lámha. Bhogas go post nua mar Bhainisteoir Pobail agus cuirimid fáilte roimh ár nOifigeach Gaeilge nua, Lára. [[Plé úsáideora:Lára Nuinseann|Cuirigí fáilte roimh Lára ar a leathanach phlé anseo.]] Táimid ag tnúth go mór leis an obair atá amach romhainn chun tacú leis an bPobal Vicipéide. Táimid gnóthach freisin ag ullmhú d'fheachtais spreagúla sna seachtainí amach romhainn, lena n-áirítear Is Breá le Vici Béaloideas (Wiki Loves Folklore) (Feabhra–Márta) agus Seachtain na Gaeilge (1–17 Márta). Beidh tuilleadh nuashonruithe againn go luath, agus '''''ná déanaigí dearmad ar ár gcruinniú pobail ag deireadh na míosa ar an Máirt 27 Eanáir @ 18:00 ar líne.''''' '''<u>Lá Breithe: Wikipedia @ 25</u>''' Beidh Vicipéid 25 bliain d'aois an Déardaoin seo (amárach), 15 Eanáir. Tá ceiliúradh fíorúil saor in aisce á reáchtáil ag an bhFondúireacht Wikimedia chun an sprioc thábhactach a cheiliúradh, atá bainte amach ag oibrithe deonacha. 📅 '''Cathain:''' Déardaoin 15 Eanáir 2026 🌍 '''Cá háit:''' Ar líne (saor in aisce) 🔗 '''Cláraigh:''' https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration Go raibh maith agaibh as a bheith mar chuid den phobal seo. Le gach dea-ghuí, Amy [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 17:26, 14 Eanáir 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 13:21, 18 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 27 Eanáir == '''A chairde,''' '''Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl Dé Máirt seo chugainn, an 27 Eanáir ag 18:00 UTC.''' '''Nasc Google Meet:''' https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré! Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy (Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia) [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 11:47, 20 Eanáir 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:59, 23 Eanáir 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 --> == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:Evertype]] (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Úsáideoir:EPIC|EPIC]] ([[Plé úsáideora:EPIC|plé]]) 17:39, 14 Feabhra 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 24 Feabhra == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl ar líne '''Dé Máirt seo chugainn, an 24 Feabhra ag 18:00 UTC'''. Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Tá nuacht againn maidir le himeachtaí Sheachtain na Gaeilge agus nuasonraithe. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 08:45, 19 Feabhra 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt 24 Feabhra == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 24 Feabhra ag 18:00 UTC'''. Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Tá nuacht againn maidir le himeachtaí Sheachtain na Gaeilge agus nuasonraithe eile. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 18:54, 19 Feabhra 2026 (UTC) :Amy, a chara, :Cathain a bheidh ár gcéad chruinniú pobail eile ar siúl?̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:26, 22 Márta 2026 (UTC) == Céiliúradh na mBan 2026 — Togra Nua! == A chairde, Mar chuid de [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/Seachtain_na_Gaeilge#Campaigns|Seachtain na Gaeilge 2026 ag Pobal Éireann Wikimedia]] agus Mí Staire na mBan, tá tionscadal nua á sheoladh againn: <nowiki>''' [[Vicipéid:Céiliúradh_na_mBan_2026|Céiliúradh na mBan 2026]]''' </nowiki> Is é an sprioc atá againn ná ailt a chruthú agus a fheabhsú faoi mhná Éireannacha, go háirithe mná atá ag cur na Gaeilge chun cinn ar líne agus sna meáin. Tá deais eagraithe agamsa, agus liosta ann de: <nowiki>*</nowiki> 'Mná Dearga' mná nach bhfuil ailt acu fós <nowiki>*</nowiki> 'Ailt le Feabhsú' ailt atá ann cheana ach a dteastaíonn obair uathu Is féidir libh bhur n-ainm a chur in aice le duine ar mhaith libh obair uirthi 👉 [[Vicipéid:Céiliúradh na mBan 2026]] Beidh [https://www.eventbrite.ie/e/bi-an-t-eolas-ceardlann-vicipeide-wikipedia-workshop-tickets-1982968870271 ceardlann ar siúl againn i gCorcaigh ar an 7ú Márta freisin] - saor in aisce le lón san áireamh. Tuilleadh eolais ar an leathanach tionscadail. Ar scáth a chéile a thagann na mná! 💚 [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:57, 2 Márta 2026 (UTC) == Requesting help with translating templates == Hello,</br> I have only recently joined the Irish language version of Wikipedia, and there are many templates missing here that I regularly use on the English language version. I think these should also be accessible here. I've tried reading up on how to copy over templates to another language version, but I'm still not sure how to do it properly. The following templates are the most important to me for now: {{div col}} *[[:en:Template:Au]] *[[:en:Template:Speciesbox]] <!--*[[:en:Template:Cn]]--> *[[:en:Template:Automatic taxobox]] *[[:en:Template:Unreferenced section]] *[[:en:Template:Unreferenced]] *[[:en:Template:More citations needed]] *[[:en:Template:More footnotes needed]] *[[:en:Template:More citations needed section]] <!--*[[:en:Template:collapsible list]]--> *[[:en:Template:Multiple issues]] <!--*[[:en:Template:Multiple image]]--> *[[:en:Template:CSS image crop]] *[[:en:Template:Biota infobox]] {{div col end}} Can anyone here help me with this issue?</br> Greetings,</br>[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 21:37, 15 Márta 2026 (UTC) :Hi Conan. I'm pretty busy, but I'll try chip away at them in the coming days / weeks - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 21:48, 15 Márta 2026 (UTC) ::Hello @[[Úsáideoir:Alison|Alison]],</br> ::that would be great, thank you!</br> ::Greetings,</br>[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 21:53, 15 Márta 2026 (UTC) == Double spaces and punctuation/references; links == Hi, I don’t usually use Vicipéid but, in the sample of articles I have glanced through, I noticed a number of issues I believe can be easily addressed (assuming that bot edits are allowed here and that there is is an editor able to set one up). * There are so many strings of spaces after and before punctuation in articles e.g. "Ba í banríon na Réalta. Bhí cumhachtaí dochreidte aici . Dúradh gur bhean is cumhachtaí riamh í". ** Single spacing is definitely the norm nowadays and most of these strings of spaces are well over three characters long. I’d appreciate if someone would like to work on resolving this (if there is no one here who could facilitate this, I could try find someone on another wiki project who’d be willing to help). ** I think it should fairly straightforward for someone with bot knowledge to set one up so that it tidies all this up and would run continuously to maintain it. It would possibly involve automating a site wide search and replace of any string of space characters (starting with the longest) to a single character? * An extremely similar issue is citations. There seems to be a lot of inconsistency in the formatting of citations some are before the punctuation others are after and they are often buffered by random strings of spaces ** This gives articles a messy appearance and I think citations after punctuation is the norm so a bot could potentially address this too?, though I am not sure on how it would best be carried out. * Also, are there any standards for how mutations and inflection is handled in relation to links? e.g. I see a mix of n[[Dlí]]the and [[Dlí|nDlíthe]]. ** Templates from (en) Wiktionary could probably be adapted to avoid clutter in the wikieditor: *** e.g. for eclipsis (instead of <nowiki>[[link|xlink]]) {{u|link}} ></nowiki> [[link|xlink]], i.e. (instead of<nowiki> [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]]) {{u|Condae Chiarraí}} </nowiki> > [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]]. *** e.g. for lenition (instead of <nowiki>[[link|lxink]]) {{s|link}} ></nowiki> [[link|lxink]], i.e. (instead of<nowiki> [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]) {{s|Condae Chiarraí}} </nowiki> > [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]. ** I’m using <nowiki> {{u|FOO}}</nowiki> for '''U'''rú and <nowiki> {{s|FOO}}</nowiki> '''S'''éimhiú. Obviously this would only work for inflected forms that simply involve adding an ending to the base spelling but I think it could still be a useful thing. * Lastly the home page has several broken links or links to blank pages or pages that are very old and unhelpful for such a prominent position on the site, maybe someone could evaluate them? [[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ([[Plé úsáideora:Saighneánach|plé]]) 03:42, 17 Márta 2026 (UTC) :Hello @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]],</br> :I also noticed unnecessary spaces in articles, such as in the [[Special:Permalink/1189460|Rosaceae]] article. Given the small number of active editors on the Irish Wikipedia, I think it would be very handy to have a bot fix these smaller issues. However, I don't know how that would work technically.</br> :I think an Vicipéid would benefit greatly from expanding its technical possibilities and making more use of things like maintenance bots and further useful templates/ maintenance tags, as seen on the English Wikipedia. I believe this could make maintenance easier and improve the overall quality of the articles.</br> :Greetings, [[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 10:51, 21 Márta 2026 (UTC) ::@[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ::There are bots running on Vicipéid which are correcting some issues, but thank you for highlighting the above additional ones. ::We have a community meeting on 31st March (details in the next post below on the Halla Baile) and it would be great to have you there to dicsuss the above. ::@[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] could you please let us know which links are broken ro going to blank pages on the Príomhleathanach? ::Le dea-ghuí ::[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:04, 24 Márta 2026 (UTC)Amy Uí Ríordáin :::Hello @[[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]],</br> :::thanks for the invitation to the community meeting. I think I will join in, but I hope it would be fine if I speak English, since my Irish is quite limited and slow.</br> :::Greetings,</br>[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 22:09, 25 Márta 2026 (UTC) ::::Haigh @[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ::::The Community meetings with Wikimedia Community Ireland are done through English as the community is a mix of Irish speakers with varying levels and non Irish speakers ::::We talk about both the Vicipéid work and also wider Wikimedia work in English and Irish focused on Irish culture, history and heritage, as well as Open Knowledge in Ireland. ::::You can find our more on our [https://wikimedia.ie/ website] and also on [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland|our Meta Wiki Page]] (which has links to the previous meeting notes) ::::Tá fáilte romhat, you're very welcome! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:53, 26 Márta 2026 (UTC) ::Bainisteoir Pobail ::[[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/ga|Pobal Éíreann Wikimedia]] [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:04, 24 Márta 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail - Dé Máirt, 31 Márta ag 18:00 UTC. == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 31 Márta ag 18:00 UTC'''. Nasc Google Meet: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách, idir eagarthóirí nua agus eagarthóirí le taithí. Is deis iontach é seo chun bualadh le baill eile an phobail, ceisteanna a chur, agus páirt a ghlacadh i bpleanáil na bliana amach romhainn. Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail, Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 18:51, 23 Márta 2026 (UTC) : Beidh mé ann! - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 09:09, 24 Márta 2026 (UTC) ::Yéééé - ag tnuth le tú a fheiceáil! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:20, 24 Márta 2026 (UTC) :::D.V> beidh mé ann! ̃ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:26, 24 Márta 2026 (UTC) ::::Iontach! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 09:54, 26 Márta 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message into your language] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. Additionally, I would like to translate this text: "'''Legal & safety contacts'''". The context is that I want to use it to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=wikimedia-legal-safety-contacts&group=ext-wikimediamessages&language=ga&filter=&optional=1&action=translate translate a string on translatewiki.net] to help localise a link which will appear in the footer of the Czech Wikipedia later. Your support will be appreciated. Thank you in advance. – [[Úsáideoir:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[Plé úsáideora:STei (WMF)|plé]]) 18:38, 26 Márta 2026 (UTC) :{{Déanta}} - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 16:16, 27 Márta 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 17:11, 3 Aibreán 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Meabhrúchán | Reminder : Cruinniú Pobail Dé Máirt 28 Aibreán | Community Meeting Tuesday 28 April == A chairde, Meabhrúchán gasta - beidh ár gCruinniú Pobail ar siúl Dé Máirt seo chugainn, an 28 Aibreán ag 18:00 UTC, ar líne. Just a quick reminder that our Community Meeting is taking place next Tuesday, 28 April at 18:00 UTC, online. Beidh muid ag roinnt nuashonruithe agus ag eagrú na míonna amach romhainn le chéile. We'll be sharing updates and organising the months ahead together. - '''Conas páirt a ghlacadh | How to join''' Beidh an cruinniú ar Google Meet. [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland|Cliceáil anseo chun na sonraí a fháíl.]] Is féidir leat nótaí cruinnithe 2026 go dtí seo a léamh anseo: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_Ireland/Meeting_minutes_2026#Next_meeting%3A_28_April_2026 Mura bhfuil d'ainm le feiceáil ar ár leathanach Meta fós, cuir leis é! https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_Ireland Tá fáilte roimh chách - idir bhaill nua agus sheanbhaill! Táimid ag tnúth le sibh a fheiceáil! We look forward to seeing you! Le meas, Amy Bainisteoir Pobail | Community Manager Pobal Éireann Wikimedia | Wikimedia Community Ireland [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:41, 20 Aibreán 2026 (UTC) :Tá an cruinniú anocht, 28 Aibreán, curtha ar ceal ar an drochuair. Beidh an chéad chruinniú eile ar siúl Dé Máirt, 26 Bealtaine ag 18:00 UTC+1, ar líne. Beidh an Nuachtlitir amach níos déanaí an tseachtain seo. :Unfortunately, tonight's meeting, 28 April, is cancelled. The next meeting will take place on Tuesday, 26 May at 18:00 UTC+1, online. The Newsletter will be out later this week. [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 15:03, 28 Aibreán 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Úsáideoir:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Plé úsáideora:MediaWiki message delivery|plé]]) 00:57, 26 Aibreán 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Is Breá le Vicí an Domhan 2026: Cuireadh chun páirt a ghlacadh == Ag cruinniú mhí an Mhárta de chuid Pobal Éireann Wikimedia, mhol @[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] díriú ar '''luibheolaíocht''' mar ábhar le feabhsú ar Vicipéid na Gaeilge agus ag an am bhíomar ag eagrú le linn ‘’Is Breá le Vicí an Domhan 2026’’ - ag tabhairt chun suntais an bhearna mhór atá ar Vicipéid i gcomhair ailt faoi phlandaí dúchasacha agus ionracha na hÉireann. '''Buíochas le Conan as an moladh sin.''' Mar thoradh air sin, tá [[Vicipéid:Is Breá le Vicí an Domhan 2026]] cruthaithe agam: togra eagarthóireachta atá dírithe ar an mbearna seo a líonadh i rith thréimhse an chomórtais grianghrafadóireachta (1 Bealtaine - 30 Meitheamh 2026). Tá dhá bhealach ann le bheith páirteach: * '''Bearna a aithint''':más eol duit speiceas planda nó gnáthóg nach bhfuil alt air fós ar Vicipéid, cuir leis an liosta ar leathanach an tionscadail anseo: [[Vicipéid:Is Breá le Vicí an Domhan 2026]] * '''Bearna a líonadh''': cruthaigh alt nua nó feabhsaigh ceann atá ann cheana. Ní gá a bheith i d'eagarthóir taithíoch. Tá liostaí tosaithe de speicis le cruthú agus le feabhsú ar an leathanach tionscadail cheana féin, mar aon le hacmhainní úsáideacha. Chun léargas a fháil ar obair eile na foirne le déanaí, féach ar [https://wikimedia.ie/2026/04/30/nuachtlitir-aibrean-2026-athbhreithniu-ar-aibrean/ Nuachtlitir Aibreán 2026] de chuid Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 17:41, 6 Bealtaine 2026 (UTC) == Meabhrúchán: Cruinniú Pobail Dé Máirt 26 Bealtaine == A chairde, Tá ár gCruinniú Pobail míosúil ar siúl Dé Máirt, 26 Bealtaine ag 6:00in (UTC+1), ar líne ar Google Meet. Nasc físghlaoch: https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Tuilleadh eolais: as Gaeilge: https://wikimedia.ie/2026/05/15/cruinniu-pobail-bealtaine-2026/ i mBéarla: https://wikimedia.ie/2026/05/15/community-meeting-may-2026/ Tá fáilte roimh chách! [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:58, 15 Bealtaine 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Bealtaine 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard == Hello-hello! I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]]. As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]<nowiki>. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --~~~~</nowiki> [[Úsáideoir:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[Plé úsáideora:KVaidla (WMF)|plé]]) 09:26, 19 Meitheamh 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|plé]])</bdi> 17:11, 23 Meitheamh 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Meabhrúchán | Reminder: Cruinniú Pobail | Community Meeting >> 28/07 @ 18:00 UTC == A chairde, Meabhrúchán gasta go mbeidh ár gcéad chruinniú pobail don bhliain ar siúl '''Dé Máirt seo chugainn, an 28 Iúil ag 18:00 UTC'''. 🔗 https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc Beidh fáilte roimh chách! Má tá ábhar ar bith ba mhaith leat a phlé, cuir in iúl dom roimh ré. Táimid ag súil go mór le sibh a fheiceáil ann! Le meas, [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:31, 23 Iúil 2026 (UTC) :Amy, a chara, :Tá go maithǃ DV tá súil agam a bheith annǃ̴ :Éamonn [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:52, 23 Iúil 2026 (UTC) Bainisteoir Pobail le Pobal Éireann Wikimedia [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:31, 23 Iúil 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Iúil 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Fóraim plé == Tá moltaí agam maidir leis na fóraim plé éagsúla ar Vicipéid. Creidim go bhfuil an leathanach seo an príomhfhóraim plé, áfach, tá leathanaigh eile ann a fheiceas cosúil le fóraim plé. 'Siad: *[[Vicipéid:Lárionad comhphobail]] ** Creidim nach fóraim plé fíor é seo ach d'úsaidtí sé mar fhóraim plé ar aon nós. ** Sa "sidebar", is é "Tairseach chomhphobail" a thugtar air. Measaim ba cheart dúinn an neamhleanúnachas seo a '''cheartú'''. * [[Vicipéid:Fógraí]] ** Cruthaíodh an leathanach seo agus tá nasc chuige ar an phríomhleathanach ach tá sé folamh. ** Creidim ba cheart go '''scriostar''' é agus an nasc ar an phríomhleathanach * [[Vicipéid:Teagmháil]] ** Cosúil leis an cheann thuas. '''Measaim''' go mbeadh sé buntáisteach: * '''1)''' béim níos mó a chur ar an fhíric gur í an fóraim plé lárnach an tsuímh (do phléd'ábhair ghinearálta, do pholasaithe, d'fhógraí, srl.) an leathanach seo. * '''2)''' fóraim plé eile a chruthú chun leathanach (nó teimpléad, catagóir, srl.) amháin a phlé agus/nó nasc go plé ag a leathanach plé a chur in iúl d'úsaideoirí eile (mar shampla iarratais cealaithe, bogtha, cunaisc, fíorúcháin, srl.). ** B’fhéidir go dtabharfaí [[Vicipéid:Iarratais]] air. ** Creidim go mbeadh sé níos fearr an leathanach sin a úsáid chun plé ag na leathanaigh plé a chur chun cinn don pháirt is mó mar ní bheadh gá dúinn iad a chartlannú chomh minic agus bheadh an eolas éasca a lorg ón alt (teimpléad, catagóir, srl.) i gceist. Ag an am céanna, creidim gur cheart dúinn an leathanach seo a '''athainmniú''' go [[Vicipéid:Halla an Bhaile]] ("Halla an Bhaile"). Níl an fhoirm "halla baile" mícheart ([https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/halla+baile tá sé le feiceáil mar shampla i bhfoclóirí]) ach creidim gur rogha níos fearr é "Halla an Bhaile" ([https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/town+hall atá san fhoclóir freisin]) (agus [https://www.tearma.ie/q/Town%20hall/ tá an beirt acu le feiceáil ar tearma.ie]) mar tá cinnteacht níos láidre ag "go Halla an Bhaile" ná "go dtí an Halla Baile". Sin é a rá, níl aon "halla baile" éigin atá i gceist ach "halla an bhaile". Is pointe éadrom é seo (ar shuíomh gan fhuaim go háirithe), áfach, measaim go bhfuil fuaim níos nádúrtha ag "Halla an Bhaile" (Halla''''n Bh'''aile) ná "Halla Baile" fosta. [[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ([[Plé úsáideora:Saighneánach|plé]]) 07:25, 8 Lúnasa 2026 (UTC) :Scrios mé na nascanna chun "[[Vicipéid:Fógraí]]" agus "[[Vicipéid:Teagmháil]]" ón phríomhleathanach agus chuir mé nasc go [[Vicipéid:Lárionad comhphobail]] leis. [[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]] ([[Plé úsáideora:Saighneánach|plé]]) 22:34, 9 Lúnasa 2026 (UTC) ::Haigh @[[Úsáideoir:Saighneánach|Saighneánach]]! Fáilte chuig Vicipéid ::Aontaím leat go bhfuil forbairt de dhith agus - faoi láthair táimid ag obair ar sin agus Slí na Vicipéideoirí soléir a cruthú. Bhí roinnt againn ag an gcruinniú míosúil ag [[m:Wikimedia_Community_Ireland|Pobal Éireann Wikimedia]] le déanaí ag plé athrutihe atá ag teastáil agus ta postáil ag teach inniu ar seo. Má tá suim agat a bheith páirteach tá fíorfháilte romhat. ::Tá stráitéis Vicipéide idir lámha againn agus ba mhaith linn daoine a bheith páriteach sa phobal :) [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 10:45, 11 Lúnasa 2026 (UTC) == Grúpa nua straitéise + post nua don fhoireann == A Vicipéideoirí, Cúpla nuashonrú tar éis ár gcruinniú pobail ag deireadh mhí Iúil: '''1. Grúpa Google nua don straitéis''' Tá grúpa Google curtha ar bun againn le go bhféadfaimid plé agus obair a dhéanamh ar straitéis Vicipéide le chéile, mar chuid d'obair Phobal Éireann Wikimedia. Tá fáilte roimh chách, is cuma cén leibhéal taithí atá agat. Táimid ag cur snas ar fhormáid na n-ábhar oiliúna agus ar an bplean straitéiseach, agus is é aidhm an ghrúpa seo ná straitéis chomhtháite a fhorbairt a chuideoidh linn oibriú níos fearr le chéile mar phobal. Ní neart go cur le chéile, mar a deirtear. Le bhur dtoil, téigh i dteagmháil liomsa le r-phoist anseo <nowiki>''</nowiki>bainisteoir.pobail@wikimedia.ie<nowiki>''</nowiki> nó [[Speisialta:EmailUser/Amy Uí Ríordáin|tríd Vicipéid.]] '''2. Post nua: Oifigeach Gaeilge''' Táimid ag earcú d'Oifigeach Gaeilge nua san fhoireann. Tuilleadh eolais anseo: https://wikimedia.ie/2026/08/10/taimid-ag-earcu-oifigeach-gaeilge/ Go raibh maith agaibh as bhur dtacaíocht leanúnach a chairde. Le gach dea-ghuí [[Úsáideoir:Amy Uí Ríordáin|Amy Uí Ríordáin]] ([[Plé úsáideora:Amy Uí Ríordáin|plé]]) 11:39, 11 Lúnasa 2026 (UTC) q8mt98hqo7uc27ecnfcb1wbyc8wfhgu 0 2439 1323955 1216872 2026-08-10T17:37:44Z Saighneánach 72809 1323955 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Filíocht|File]] [[Béarla]] a rugadh i g[[Contae Dhoire]] in [[Éire|Éirinn]] ab ea '''Seamus Justin Heaney''' (baintear úsáid as an leagan Gaeilge dá ainm scaití: '''Séamus Ó hÉannaí''' nó '''Ó hÉanaí''',<ref>[http://igaeilge.wordpress.com/2009/04/13/seamus-heaney-agus-filiocht-na-ceannairce/ Seamus Heaney agus filíocht na ceannairce], ''iGaeilge'', dáta rochtana 13ú Deireadh Fómhair 2017</ref><ref>[https://blogs.transparent.com/irish/seamus-o-heanai-seamus-heaney-1939-2013/ Seamas Ó hÉanaí]</ref> [[13 Aibreán]] [[1939]] - [[30 Lúnasa]] [[2013]].<ref>{{ lua idirlín | url=http://core.ac.uk/download/pdf/228997457.pdf | teideal=Amach as an Iontas, Isteach san Iontas, i gCuimhneachán: Seamus Heaney (1939-2013) | údar=Roslyn Blyn-LaDrew | dáta=2014 | dátarochtana=2020 }}</ref> Foilsíodh líon mór cnuasach filíochta dá chuid. Bronnadh an [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar an [[9 Nollaig]] [[1995]] i [[Stócólm]], sa t[[An tSualainn|Sualainn]]. [[Íomhá:Seamus Heaney Honorary Conferring (3) (9627684043).jpg|clé|mion|8 Feabhra 1996]] [[Íomhá:Antoni Milosz & Seamus Heaney 2004.jpg|332x332px|thumb|Seamus Heaney (deas) le [[Antoni Milosz]] (clé) sa bhliain [[2004]].|alt=|clé]][[Íomhá:Seamus Heaney 2013 (cropped).jpg|mion|2013|clé]] == Tús a shaoil == Rugadh Heaney ar an [[13 Aibreán]] [[1939]], i dteach feirme an teaghlach darbh ainm Mossbawn, idir [[An Seanmhullach]] agus [[Tuaim, Contae Aontroma|Tuaim]] i g[[Contae Dhoire]], [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]]. Ba é an chéad pháiste de naonúr. Maraíodh deartháir amháin dó nuair nach raibh sé ach ceithre bliana d’aois. Chuaigh sin go mór i bhfeidhm ar Sheamus agus blianta ina dhiaidh sin scríobh sé roinnt dánta faoi seo i gcuimhne ar a dheartháir. Sa bhliain 1953, bhog a chlann go [[Baile Eachaidh]], cúpla míle ar shiúl, atá mar theach an teaghlaigh anois. Scríobh Heaney faoin saol sin faoin tuath ina chuid filíochta níos moille anonn ina shaol. === Sinsir === Bhí a athair, Patrick Heaney, an ochtú páiste de dheichniúr agus ba iad James agus Sarah Heaney a thuistí. Ba [[Feirmeoir|fheirmeoir]] é Patrick ach ba é trádáil eallaigh a fhíorghrá, rud a thosaigh a uncail a thug aire do nuair a fuair a thuismitheoirí bás agus iad an óg leis. Tháinig a mháthair, Margaret Kathleen (1911-1984) ó mhuintir na McCann agus stíl beatha eile, agus tionchar ar a chuid oibre, a dúirt Heaney. Fostaíodh a uncail agus a gaolta eile sa [[Muileann gaoithe|mhuileann]] línéadaigh áitiúil. Bhíodh a haintín ag obair mar chailín aimsire ag úinéir an mhuilinn. === Oideachas === D’fhreastail Heaney ar [[Bunscoil|bhunscoil]] áitiúil agus ansin ar Choláiste Naomh Colmcille i nDoire. Sa bhliain 1957 chuaigh sé ar [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste|Ollscoil na Banríona]] i m[[Béal Feirste]] le staidéar a dhéanamh ar an [[An Béarla|Bhéarla]]. Is ansin a chuir sé spéis san fhilíocht den chéad uair. Bhain sé céim amach sa Bhéarla in 1961. Bhí suim aige sa [[Múinteoir|mhúinteoireacht]] agus chuaigh sé ansin ar Choláiste Iósaf le cúrsa múinteoireachta a dhéanamh. Tá Coláiste Iósaf anois mar chuid de Choláiste Ollscoile Naomh Muire ar [[Bóthar na bhFál|Bhóthar na bhFál]] i mBéal Feirste. Mar chuid den chúrsa sin, chaith sé tamall ag teagasc i [[meánscoil]] áitiúil. == File == Sa bhliain 1963 tháinig Heaney ar ais go Coláiste Iósaf mar léachtóir lánaimseartha. Faoin am seo, bhí Heaney ag scríobh filíochta go rialta. Foilsíodh a chéad bhailiúchán dánta sa bhliain 1965 dar teideal ''Eleven Poems'' mar chuid d’Fhéile Ollscoil na Banríona. Ach is é ''Death of a Naturalist'', áfach, a aithnítear mar an chéad bhailiúchán ceart a scríobh sé. Bhain sé roinnt duaiseanna ar a shon sin agus is bailiúchán é a bhfuil dúil mhór ag daoine ann go fóill. Aithníodh ansin mar fhile dáiríre é. Ach bhí post lánaimseartha de dhíth air fosta, agus in 1966 fuair sé post mar léachtóir Béarla in Ollscoil na Banríona. Le linn an ama seo, d’oibrigh sé ar an fhilíocht chomh maith.Ansin in 1969 foilsíodh an dara bailiúchán aige dar teideal ''Door Into the Dark''. D’éirigh go geal leis seo fosta. === An file déanta === Lean le Heaney ag léachtóireacht in áiteanna éagsúla agus é ag scríobh filíochta ag an am céanna. Sa bhliain 1972 chuaigh sé go Coláiste Dhún Carúin mar léachtóir, coláiste oiliúna do mhúinteoirí i m[[Baile Átha Cliath]]. Is sa bhliain sin a d’fhoilsigh sé an tríú bailiúchán aige dar teideal ''Wintering Out''. Bhí ráchairt mhór ar a chuid filíochta anois agus thaistil sé go minic go [[Sasana]] agus chun na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]] lena chuid filíochta a léamh. Is le linn an ama seo sna [[1970idí|1970í]] agus sna [[1980idí|1980í]] a scríobh sé an méid is mó agus b’fhéidir an méid is fearr dá chuid filíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_6/Seamus_Heaney.pdf|teideal=Seamus Heaney: beatha le bua|údar=nicurriculum.org.uk|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020003045/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_6/Seamus_Heaney.pdf}}</ref> D’fhoilsigh sé na bailiúcháin ''North'' agus ''Stations'' in 1975 agus ''Field Work'' in 1979, agus ansin ''Preoccupations'' sa bhliain 1980. === Aistriúcháin agus drámaí === I measc a chuid éacht d´fhoilsigh Heaney aistriúchán ar an eipic sa tsean-Angla-Sacsanais, ''[[Béowulf]]'', agus chuir sé eagar ar dhráma de chuid [[Sofaicléas|Sofaicléis]], ''Philoctetes'', faoin ainm "The Cure at Troy". Mhair Heaney i n[[Dumhach Thrá]] i m[[Baile Átha Cliath]] ó 1976 go dtí lá a bháis. Chaith sé seal i Harvard ó 1981 go dtí 2006 agus in [[Ollscoil Oxford]] ó 1989 go dtí 1994. === Bás === Bhuail [[stróc]] é agus d'éirigh rudaí casta ina dhiaidh agus fuair sé bás i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 30 Lúnasa 2013 agus a fhocail dheireanacha, téacsáilte chuig a bhean: “Noli timere” (Ná bíodh eagla ort), bunaithe ar an [[An Laidin|Laidin]], “Habete fiduciam ego sum nolite timere.” ([[Soiscéal Mhatha|Matha]] 14:27, i nGaeilge: Bíodh misneach oraibh. Mise atá ann. Ná bíodh eagla oraibh).<ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/seamus-o-heanai-seamus-heaney-1939-2013/|teideal=Séamus Ó hÉanaí / Seamus Heaney (1939-2013)|dátarochtana=2019-08-30}}</ref> == Gaeilge == Cé gur file mór an Bhéarla é Séamus Heaney, ní dhearna sé neamhshuim den Ghaeilge ná de chultúr na hÉireann riamh. Bhí sé breá eolach ar litríocht na Gaeilge agus bhí aistriúcháin déanta aige ar litríocht na Gaeilge chomh maith. Sa bhliain 2015, bhí póstaer scaipthe ar gach scoil dara leibhéal sa Stát ag [[COGG]] ar a bhfuil ráiteas spreagúil faoin nGaeilge a rinne an file Séamus Heaney.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/not-to-learn-irish-is-to-miss-the-opportunity-of-understanding-life-in-this-country-raiteas-heaney-scaipthe-ar-gach-scoil-sa-stat/|teideal=‘Not to learn Irish is to miss the opportunity of understanding life in this country…’ – ráiteas Heaney scaipthe ar gach scoil sa Stát|údar=Kevin Hickey|dáta=2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref> Níor sheachain sé [[stair]] thrioblóideach na hÉireann ach oiread. Scríobh sé ''Requiem for the Croppies'' i gcuimhne ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach 1798]]. Tá go leor faoi [[Na Trioblóidí|na trioblóidí]] in Éirinn le sonrú ina chuid filíochta fosta. == Saothair == === Filíocht === * ''Death of a Naturalist'' (Faber & Faber, 1966) * ''Door into the Dark'' (Faber & Faber, 1969) * ''Wintering Out'' (Faber & Faber, 1972) * ''Stations'' (Ulsterman Publications, 1975) * ''North'' (Faber & Faber, 1975) * ''Field Work'' (Faber & Faber, 1979) * ''Selected Poems 1965-1975'' (Faber & Faber, 1980) * ''Station Island'' (Faber & Faber, 1984) * ''The Haw Lantern'' (Faber & Faber, 1987) * ''New Selected Poems 1966-1987'' (Faber & Faber, 1990) * ''Seeing Things'' (Faber & Faber, 1991) * ''Sweeney's Flight'' (le Rachel Giese, grianghrafadóir; Faber & Faber, 1992) * ''The Spirit Level'' (Faber & Faber, 1996) * ''Opened Ground: Poems 1966-1996'' (Faber & Faber, 1998) * ''Electric Light'' (Faber & Faber, 2001) * ''District and Circle'' (Faber & Faber, 2006) === Aistriúcháin === * ''Sweeney Astray: a version from the Irish (Field Day, 1983) * ''The Midnight Verdict: Translations from the Irish of Brian Merriman and from the Metamorphoses of Ovid'' (Gallery Press, 1993) * ''Jan Kochanowski: Laments'' (Faber & Faber, 1995) * ''Beowulf'' (Faber & Faber, 1999) * ''Diary of One who Vanished'' (Faber & Faber, 1999) === Aistí === * ''Preoccupations: Selected Prose 1968-1978'' (Faber & Faber, 1980) * ''The Government of the Tongue'' (Faber & Faber, 1988) * ''The Place of Writing'' (Emory University, 1989) * ''The Redress of Poetry: Oxford Lectures'' (Faber & Faber, 1995) * ''Crediting Poetry: The Nobel Lecture'' (Gallery Press, 1995) * ''Finders Keepers: Selected Prose 1971-2001'' (Faber & Faber, 2002) === Drámaí === * ''The Cure at Troy:'' leagan de ''Philoctetes'' de chuid Sophocles (Field Day, 1990) * ''[[The Burial at Thebes]]:'' leagan de ''Antagana'' de chuid Sophocles (Faber & Faber, 2004) ==Aistriúcháin ar a shaothar== * ''Conlán'' Tríocha dán, leaganacha Gaeilge de dhánta Seamus Heaney aistrithe ón mBéarla ag [[Gabriel Rosenstock]]. == Féach freisin == * [[Buile Shuibhne]] * [[Cúirt an Mheán Oíche]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Heaney, Seamus}} [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] swi1exgpojuxrxuydsstgtc07gww1kg 0 2669 1323885 1248876 2026-08-10T14:21:27Z Saighneánach 72809 1323885 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} :''Baineann an t-alt seo leis an luamh cáiliúil i stair na hÉireann. Má tá suim agat san áit a luaitear i miotaseolaíocht na Lochlannach, féach [[Ascar]].'' Is [[luamh]] le rige geaifil é '''an tAsgard''' (nó an ''Asgard'' i mBéarla), sé [[Méadar|mhéadar]] déag ar a fhad. Bhí cáil ar an Asgard ó thabhairt i dtír na ngunnaí i m[[Binn Éadair]] sa bhliain 1914. Colin Archer, an t-ailtire cabhlaigh cáiliúil as an Iorua, a thóg.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.museum.ie/ga-IE/Collections-Research/Art-and-Industry-Collections/Art-Industry-Collections-List/Easter-Week/Discover-the-historic-Asgard-yacht|teideal=An luamh cáiliúil, an tAscar|údar=Ard-Mhúsaem na hÉireann|dáta=|language=ga|work=National Museum of Ireland|dátarochtana=2020-07-26}}</ref> Tógadh an luamh an tAscar i 1904/5. Tugadh é mar bhronntanas pósta do Molly (Mary) Osgood, óna tuismitheoirí, nuair a phós sí [[Robert Erskine Childers|Erskine Childers]] i [[1905]], Sasanach a bhí an-dílis don [[Impireacht na Breataine|impireacht]] ag an am, agus údar an leabhair ''[[Riddle of the Sands]]''. == Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair == Nuair a chonaic Childers go raibh [[Óglaigh Uladh]] á n-armáil féin agus ag bagairt foréigin in aghaidh [[Rialtas Dúchais]] d'Éirinn, thug Childers aird ar éileamh na [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|nÓglach Náisiúnta]]. Bheartaigh sé cabhrú leo roinnt gunnaí a fháil mar fhreagra ar an mbagairt ó na dílseoirí. Ar an [[26 Iúil]] [[1914]] thug Erskine agus Mary, agus ceathrar eile, lastas de 900 raidhfil agus 25,000 piléar leo as [[Hamburg]] na [[an Ghearmáin|Gearmáine]] go Binn Éadair, tar éis dóibh turas garbh a chur díobh tríd [[an Mhuir Thuaidh]] agus [[Muir Éireann]]. Níós déanaí, timpeall 4pm, rinne [[arm na Breataine]] iarracht na hairm a ghabháil i mBinn Éadair. Timpeall 6pm, bhris [[círéib]] amach i lár na cathrach, agus na saighdiúirí ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí. Maraíodh triúr sa scliúchas, ar Shiúlán Bhaitsiléir, i m[[Baile Átha Cliath]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.turtlebunbury.com/history/history_irish/history_irish_bachelors_walk.htm|teideal=Turtle Bunbury - Award-winning travel writer, historian and author based in Ireland|work=www.turtlebunbury.com|dátarochtana=2020-07-26}}</ref> * '''''Féach freisin: [[Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair]]''''' agus '''''[[Sléacht Shiúlán Bhaitsiléir]]''''' [[Íomhá:Asgard Childers DublinDocks.jpg|clé|mion|An tAsgard, 1960, duga tirim]] == Mír iarsmalainne == Dhíol bean Childers an Asgard i 1926 agus bhí úinéirí éagsúla aige go dtí gur cheannaigh [[Rialtas na hÉireann]] é i 1961, le húsáid mar bhád traenála. Bunaíodh Coiste an Asgard i 1968 agus leanadh ar aghaidh dá úsáid chun an tseoltóireacht a theagasc do dhaoine óga na hÉireann go dtí 1974. Cuireadh an seanbhád ar taispeáint in Iarsmalann Stairiúil [[Príosún Cill Mhaighneann|Phríosúin Chill Mhaighneáin]] i 1979. == ''Asgard II'' == [[Íomhá:AsgardII.jpg|mion|clé|''An tAsgard II'', 23 Iúil 2008]] Bhí bád eile ag Coiste an Asgard, ar a dtugtar an ''Asgard II'' a coimisiúnaíodh i 1981. Baineadh úsáid as mar chéad shoitheach náisiúnta oiliúna seolta na hÉireann. Chuaigh an ''Asgard II'' go tóin poill ar an [[11 Meán Fómhair]] [[2008]] i m[[Bá na Bioscáine]]. Ar an [[23 Feabhra]] [[2009]], d'fhógair rialtas na hÉireann nach n-ardófar arís é. == Féach freisin == * [[Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair]] (1914) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Báid]] e1lcrsk746i1z641y0cepg6u32j3o2m 0 3164 1324087 1308745 2026-08-11T10:19:02Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324087 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceapadóir, fiontraí agus fear [[gnó]] as [[Bologna]] na h[[An Iodáil|Iodáile]], agus de shliocht [[Éire|Éireannach]], ab ea '''Guglielmo Marconi-Jameson''' ([[25 Aibreán]] [[1874]] – [[20 Iúil]] [[1937]]). Dhear sé an chéad [[raidió]] fiúntach. Tugtar "athair an raidió' air.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fréamh an eolais: ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta|url=http://catalogue.nli.ie/Record/vtls000578165|author=Matt Hussey|date=2011|journal=|volume=|issue=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226180939/https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000578165 |date=2023-02-26 }}</ref> Bronnadh [[Duais Nobel na Fisice]] ar Marconi, in éineacht le [[Karl Ferdinand Braun|Karl-Ferdinand Braun]], sa bhliain 1909. == Fionnachtana == Tharchuir Marconi comharthaí ar feadh líne dírí cúpla céad ciliméadar ar fhad san aer i 1895, ag an am céanna a rinne [[Alexander Stepanovitch Popov]] an rud chéanna sa [[An Rúis|Rúis]]. Ar an [[13 Bealtaine]] [[1897]], sheol Marconi an chéad "teileagraf gan sreang".<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/fe40d3e6-5696-353e-adac-e48659862052|teideal=Marconi's Welsh wireless revolution|dáta=2012-05-11|language=en-GB|work=BBC|dátarochtana=2020-05-13}}</ref> Ar an [[6 Iúil]], [[1898]], chraol comhlacht Marconi ó [[Baile an Chaistil|Bhaile an Chaistil]] go [[Reachlainn]], [[oileán]] atá deich g[[ciliméadar]] ón [[Cósta|chósta]] agus díreach ó thuaidh de Bhaile an Chaistil féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.causewaycoastalroute.com/marconi|teideal=Marconi in Ballycastle|language=en|work=www.causewaycoastalroute.com|dátarochtana=2022-07-20}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/marconi-rathlin-island-and-a-new-way-with-words-1.3179337|teideal=Marconi, Rathlin Island and a new way with words|údar=Bernie McGill|dáta=10 Lúnasa 2017|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.solarnavigator.net/inventors/guglielmo_marconi.htm|teideal=GUGLIELMO MARCONI INVENTOR OF THE RADIO|work=www.solarnavigator.net|dátarochtana=2022-07-20}}</ref> Tharchuir Marconi ó Chorn na Breataine trasna an Atlantaigh go Talamh an Éisc den chéad uair sa bhliain 1902, ag frithchaitheamh an tonn raidió ón ianaisféar 50-500 km os cionn na farraige leathshlí trasna. Ar an [[17 Deireadh Fómhair]] [[1907]], chuir Marconi an chéad seirbhís radai[[Teileagrafaíocht|teileagrafaíochta]] trádála trasatlantach ar siúl idir stáisiúin theileagrafaíochta sa [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|Chlochán]], i g[[Contae na Gaillimhe]] (ag Pointe Sár-Radhairc Dheirgimligh, atá 6 km laisteas den Chlochán) agus Bá Glace, in [[Albain Nua]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.failteireland.ie/FailteIreland/media/WebsiteStructure/Documents/2_Develop_Your_Business/Key%20Projects/Connemara-Experience-Development-Plan-Irish-(AOS)-WEB.pdf|teideal=Connemara-Experience-Development-Plan|údar=failteireland.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Íomhá:Remains of the Marconi transatlantic wireless station.JPG|mion|clé|Pointe Sár-Radhairc Dheirgimligh, atá 6 km laisteas den [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|Chlochán]]]] Ba i rith [[An Chéad Chogadh Domhanda|an chogaidh mhóir]] (1914-18) a cuireadh bús ceart le fás agus forbairt an raidió mar ghléas [[Cumarsáid|chumarsáide]]. Nuair a thosaigh an cogadh, ba le córas teileagraim a bhí á úsáid ag na [[Fórsaí armtha|fórsaí]] éagsúla chun formhór a gcuid teagmhála a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cora.ucc.ie/bitstream/handle/10468/8560/Tr%C3%A1chtas%20Cr%C3%ADochnaithe%20DdM.pdf?sequence=2&isAllowed=y|teideal=RTÉ Raidió na Gaeltachta agus cultúr phobal na Gaeltachta|údar=cora.ucc.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Ach faoi dheireadh na troda, bhí córais chumarsáide raidió go mór sa treis, a bhuíochas sin do leithéid Marconi. Sa bhliain 1919 chraol Wireless Telegraph Company Mharconi guth duine d’fhostóirí an chomhlachta trasna an Atlantaigh I 1920 craoladh amhránaíocht [[Nellie Melba]] ó ionad Mharconi i [[Chelmsford]], [[Essex]], rud a chuir tús le craoltóireacht ghinearálta raidió. == Saol pearsanta == Annie Jameson (muintir Jameson, an drioglann) ba ea máthair Marconi.<ref name=":0" /> Chaith Marconi cuid mhór dá luathshaol sa Ríocht Aontaithe agus ansin i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Shocraigh sé síos san [[An Iodáil|Iodáil]] sa bhliain 1913. Phós sé Beatrice O’Brien sa bhliain 1905.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.findmypast.ie/blog/discoveries/guglielmo-marconi-the-irish-connection|teideal=Guglielmo Marconi: The radio pioneer with an Irish connection {{!}} Blog {{!}} findmypast.ie|work=www.findmypast.ie|dátarochtana=2020-05-13}}</ref> Bhí triúr clainne acu. Fuair Marconi colscaradh i 1924. Phós sé bean óg, Maria Cristina Bezzi-Scali (26) ar 12 Meitheamh 1927, in aois 53 dó. [[Faisisteachas|Faisistí]] go smior, frith-sheimíteach agus dearcadh coilíneach aige, thacaigh sé [[Benito Mussolini|Mussolini]] agus an [[cogadh]] san [[An Aetóip|Aetóip]]. === Bás === Bhuail [[taom croí]] Marconi sa bhliain 1937, in aois 63 bliain dó. A naoú taom croí, strus ba chúis leis is cosúil. Bronnadh sochraid stáit air sa [[An Róimh|Róimh]] i ndiaidh a bháis. [[Íomhá:Marconi Plaque - geograph.org.uk - 1472951.jpg|clé|mion]] Inniu, tá [[leacht]] [[Cuimhne|chuimhneacháin]] sa [[Calafort|chalafort]] i m[[Baile an Chaistil]] i gcuimhne ar Guglielmo Marconi. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Marconi, Guglielmo}} [[Catagóir:Aireagóirí]] [[Catagóir:Básanna i 1937]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice]] [[Catagóir:Craoltóireacht]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1874]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Faisistithe]] [[Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Frith-Sheimíteachas]] [[Catagóir:Raidió]] gm2t1igkq1b5yjiiq1tgtjhtgn6xsxp 0 3171 1323877 1280509 2026-08-10T13:45:46Z Saighneánach 72809 1323877 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Sigmund Freud as a child with his father.jpg|clé|mion|250x250px|1866 (8 bliain d'aois) lena n-athair]] [[Dochtúir leighis]] a mhair i [[Vín]] na h[[an Ostair|Ostaire]] ab ea '''Sigmund Freud''' ([[6 Bealtaine]] [[1856]] - [[23 Meán Fómhair]] [[1939]]). Bhí Freud ina [[Teiripe saothair|theiripí]] agus [[néareolaí]]. Ba é a chuir tús leis an t[[síocanailís]] a leagann béim ar na gnéithe neamh-chomhfhiosacha an duine. [[Íomhá:AmaliaFreud.jpg|clé|mion|252x252px|Freud in aois a 16 bliana in éineacht lena mháthair, Amalia]][[Íomhá:Wien-FreudHaus-Berggasse.JPG|clé|mion|239x239px|teach ina chónaigh sé .. Berggasse 19, Vín]] == Smaointe == [[Íomhá:Hall Freud Jung in front of Clark.jpg|clé|mion|177x177px|Freud ag Ollscoil Clark i [[SAM|Meiriceá]] sa bhliain 1909. Tá sé ina shuí ar chlé, bata ina lámh. [[Carl Jung]] ar dheis.]]Ba é barúil Freud go mbíonn brú faoi chois á dhéanamh ar chodanna áirithe d'intinn an [[duine]] ar neamhchead don duine féin:<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/nua-aois/docs/nua_aois_2014-5|teideal=Nua Aois 2014|údar=John Woods|dáta=2014|dátarochtana=2021|archivedate=2021-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210924001000/https://issuu.com/nua-aois/docs/nua_aois_2014-5}}</ref> <blockquote>'I nóchaidí an naoú haois déag, tháinig Freud ar an tuairim go raibh cuimhní ag othair leis a bhain leis an am nuair a bhí siad ina bpáistí óga, agus go raibh na cuimhní sin brúite faoi chois. Ní hé go raibh na cuimhní dearmadta, ach bhí siad brúite siar isteach sa chuid sin den intinn ar thug Freud an “neamh-chomhfhios” air. Tá an coincheap de “bhrú faoi chois” lárnach i gcóras na síocanailíse mar atá léis an neamhchomhfheasa. Ní hann don tsíocanailís gan iad'.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liam Mac Cóil|date=1998|title=An Chritic|journal=in 'Téacs agus Comhthéacs: Gnéithe de Chritic na Gaeilge', le M. Ní Annracháin|volume=Cló Ollscoile Chorcaí}}</ref> </blockquote> [[Íomhá:Sigmund Freud with colleagues at the Congress at the Hague LCCN2010651704 (cropped).tif|clé|mion|243x243px|1920, Hague]] Rianann Freud na cuimhní coscracha seo siar go dtí fás an linbh. Is ionann an fás sin, dar leis, agus eagrú ar mhiangais an duine i leaba a chéile. Próiseas corraitheach atá anseo a chuireann comhdhéanamh na suibiachta soir siar dá buíochas.<ref name=":0" /> Creidtear de réir na síocanailíse gurb é [[coimpléasc Éadapas]] thar aon rud eile a chloíonn teacht aniar na suibiachta. === Céimeanna === Is leis an ''[[úd]]'' a thosaíonn an [[leanbh]] sa [[saol]], fuinneamh ar bhunús leis ná tréith an [[Gnéas|ghnéis]] agus tréith an fhoréigin. Mar a théann an páiste ar aghaidh, is de réir a chéile a fhaigheann sé tuiscint níos fearr ar an saol, agus tagann an ''[[mise]]'' (nó ''féin'') chun cinn. Is é an ''mise'' tréith réasúnta loighciúil sa duine. Níos déanaí arís, tagann an ''[[barrmise]]'' chun solais. Is cosúil leis an gcoinsian é an ''barrmise'' (nó ''sárfhéin''), mar go mbaineann sé le cuidiú le daoine eile agus gan dochar a dhéanamh dóibh, mar shampla. Tá dlúthbhaint ag na céimeanna seo le fás corpartha an pháiste, agus leis an dul chun cinn a dhéanann sé le hábhar a ghrá agus a ghnéis, de réir cuid leabhar Freud. [[Íomhá:Sigmund Freud 1926 (cropped).jpg|clé|mion|221x221px|1926]] == Leabhair == Scríobh Freud leabhar tábhachtach sa bhliain 1899, dar teideal an ''Léirmhíniú Brionglóidí''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Interpretation of Dreams|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Interpretation_of_Dreams&oldid=912990149|journal=Wikipedia|date=2019-08-29|language=en}}</ref> Scríobh Freud ar [[Gnéas|ghnéas]] an [[Oideachas|oideachais]] i leabhar dar teideal ''Trí Aiste ar Theoiric na Gnéasachta'' (1905). == Saol == Bhuail ailse géill Freud sna [[1930idí]]. Ró-phianmhar & míchompordach, thug a chairde ródháileog moirfín dó faoi dheireadh. Fuair Freud [[bás]] ([[eotanáis]]) i [[Londain]], [[Sasana]] ar an 23 Meán Fómhair [[1939]]. [[Íomhá:Freud-Handwriting.jpg|clé|mion|177x177px|lámhscríbhinn]] == Tuilleadh léitheoireachta == * Insíonn an leabhar, [[An Dochtúir Áthas]], le [[Liam Mac Cóil]], scéal faoi fhear atá ag freastal ar shíocanailísí. Ní luaitear ainm an fhir seo san úrscéal nó ní thugtar mórán eolais faoi Mar úrscéal a bhfuil saol Sigmund Freud mar ábhar aige, luaitear teoiric Fhreudach féin go minic.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cora.ucc.ie/bitstream/handle/10468/2128/%C3%93%20BuachallaTP_PhD2015.pdf|teideal=An tÚrscéal iar-nua-Aoiseach sa Ghaeilge|údar=Ó Buachalla, Thaddeus (ucc.ie)|dáta=2015|dátarochtana=2021}}</ref> *''Tóraíocht an Mhíshonais: Príomhchoincheapa Freud agus Jung'', le Pádraig Mac Fheargusa, Coiscéim, 1997 * ''The Life and Works of Sigmund Freud'', Ernest Jones, Edited and Abridged in One Volume by Lionel Trilling and Steven Marcus, Basic Books, New York, 1961 (Beathaisnéis Freud as Béarla ón chomhghuaillí Jones) * [http://www.positivehealth.com/permit/Articles/Regular/litt55.htm Céad bliain de Sigmund Freud, as Béarla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051227055852/http://www.positivehealth.com/permit/Articles/Regular/litt55.htm |date=2005-12-27 }} * ''[[An Dochtúir Áthas]]'', Liam Mac Cóil, Leabhar Breac, 1994 (úrscéal a phléann an tsíocanailís agus gnéithe de shaol Freud) * ''Freud: A Life for Our Time'' Peter Gay * ''The Assault on Truth: Freud's Suppression of the Seduction Theory'' Jeffrey Masson * ''The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud'' James Strachey a d'aistrigh go Béarla == Féach freisin == * [[An Dochtúir Áthas]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.freud.org.uk/ Iarsmalann Freud i Londain] (as Béarla) * [http://www.freud-museum.at/ Iarsmalann Sigmund Freud, Berggasse 19, Vín] (as Béarla) == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Freud, Sigmund}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1856]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:An Ostair-Ungáir]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Néareolaithe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gearmáinise]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Ostaracha]] [[Catagóir:Síciatraithe Ostaracha]] [[Catagóir:Síocanailísithe]] 5e04yd7j1srcoknziud11aaesnc7l9t 0 3408 1323913 1269919 2026-08-10T16:26:16Z Saighneánach 72809 1323913 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:ScotlandGaelicSpeakers2001-ga.gif|thumb|336px|right|Dáileadh Geografach na gCainteoirí Gàidhlige in Albain (2001)]]<div style="float: right">[[Íomhá:Scottish Highlands and Lowlands.png|thumb|168px|[[Na Garbhchríocha]]]][[Íomhá:Highland in Scotland.svg|thumb|168px|[[Comhairle na Gàidhealtachd]]]]</div> Is focal de chuid [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]] é '''Gàidhealtachd''' ({{AIF|/ˈkɛː.əl̪ˠtəxk/}} {{Audio|Gaidhealtachd.ogg|éist}}), focal a bhfuil brí níos leithne leis ná brí an fhocail [[Gaeltacht]]. Is féidir an focal seo a úsáid do na [[Na Garbhchríocha|Garbhchríocha agus Oileáin na hAlban]], .i. áiteanna faoi thionchar an chultúir Ghaelaigh, nó mar téarma teangeolaíochta, .i. an réigiún ina labhraítear Gaeilge na hAlban. Tugtar ''Galldachd'' ar an gcuid eile den tír, .i. [[Galltacht Alban]]. Lena chois sin tugtar ''A'Ghàidhealtachd'' nó ''[[Comhairle na Gàidhealtachd]]'' ar an gcomhairle áitiúil a bhfuil "Highland" air sa Bhéarla, cé nach gcuimsíonn an chomhairle sin [[Inse Ghall|Na hOileáin Siar]] ná [[Earra-Gháidheal|Earraghael]], áiteanna ina labhraítear an teanga. == Stair == Go dtí cúpla céad bliain ó shin, bheadh an chuid is mó d'Albain taobh ó thuaidh den [[Linn Foirthe]] agus [[Gall-Ghàidhealaibh]] sa Ghàidhealtachd, ach amháin [[Oileáin Thuaidh|Na hOileáin Thuaidh]]. Tá logainmneacha de bhunadh Gaelach le fáil ar fud na tíre, mar shampla [[Dún Déagh|Dùn Dèagh]], [[Inbhear Nis|Inbhir Nis]], [[Earra-Ghàidheal]], [[Gall-Ghàidhealaibh]] agus [[Sruighlea]]. Tháinig Gaeilgeoirí tábhachtacha ó áiteanna atá ina gceantair Bhéarla inniu, mar shampla [[George Buchanan]] ó [[Sruighlea|chontae Sruighlea]], [[Roibeard Brús]] ó [[Gall-Ghàidhealaibh|Ghall-Ghàidhealaibh]] agus [[Margaret McMurray]] ó [[Inbhear Áir|chontae Inbhear Áir]]. <br clear="all" /> == Gàidhealtachd Cheanada == [[Íomhá:Distribution-gd-CA.png|thumb|330px|right|Limistéir Cheanada ina labhraítear Gaeilge na hAlban]] Sa bhliain 2011, bhí Gaeilge na hAlban ag 1,275 duine i nGaidhealtachd Cheanada.<ref>[http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Data=Count&SearchText=Nova%20Scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&GeoLevel=PR&GeoCode=12] StatCan, 2011, arna rochtain ar 4 Bealtaine 2016</ref> Bhí an teanga ag timpeall is 300 duine mar phríomhtheanga. ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Ghaeltacht}} {{síol-gd}} [[Catagóir:Gaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Cultúr na hAlban]] [[Catagóir:Gaeltacht]] dfkf6os7oxdh7n2su5z11et2dma3fzq 0 4819 1323931 1277853 2026-08-10T16:36:36Z Saighneánach 72809 1323931 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[File:Irish_Boundary_Commission's_first_sitting_in_Ireland_(31988303502).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Irish_Boundary_Commission's_first_sitting_in_Ireland_(31988303502).jpg|mion|An céad cruinniú den Choimisiún Teorann in Éirinn, 11 Nollaig 1924. Joseph R. Fisher (an dara duine ó chlé); Mr. Justice Feetham (lár); Dr. Eoin MacNeill (an dara duine ó dheis)]] Coimisiún [[Rialtas|rialtais]] in [[Éire|Éirinn]] ab ea '''Coimisiún na Teorann (Irish Boundary Commission),''' a cuireadh ar bun sa bhliain 1924/1925 chun an teorainn idir [[Saorstát Éireann]] agus [[Tuaisceart Éireann]] a leagan amach go cruinn. Bunaíodh é de réir na dtéarmaí a bhí leagtha amach sa [[Conradh Angla-Éireannach|Chonradh Angla-Éireannach]], 1922. [[Íomhá:Ireland.svg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Ireland.svg|alt=|mion|An Chriochdheighilt (líne dhubh)]] === Críochdheighilt ar Éirinn sa bhliain 1920 === Ba é [[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)]] a rinne [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]] ar Éirinn. Dealaíodh sé chontae - [[Contae an Dúin|an Dún]], [[Contae Aontroma|Aontroim]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]], [[Contae Dhoire|Doire]] agus [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] - ón gcuid eile den tír, chomh maith leis an dá bhuirg úd [[Béal Feirste]] agus [[Doire]]. Ba é seo uasmhéid an limistéir ina bhféadfadh na hAontachtóirí an tromlach a choinneáil slán, ach san am céanna, fágadh cuid mhaith [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] i bhFear Manach agus i dTír Eoghain taobh istigh den teorainn. [[Íomhá:Southern Fermanagh.jpg|mion|athrutithe leis an gCoimisiún ach níor glacadh leo]] De réir an Achta, bheadh a rialtas féin ag Deisceart Éireann taobh theas, agus rialtas eile ag [[Tuaisceart Éireann]], nó an sé chontae seo. === Conradh Angla-Éireannach, 1922. === In Alt 12 den chonradh sa bhliain 1922, beartaíodh go mbeadh triúr ar an gcoimisiún, duine ón Saorstát, duine ón Tuaisceart agus duine 'neamhspleách' ón mBreatain. [[Íomhá:Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg|mion|príomh-aire na Breataine, [[Stanley Baldwin]] i mbun ag an am]] === An '''Coimisiún, 1924-1925''' === Ón tús, níor thug [[James Craig, 1ú Bíocunta Chreaga Abhann|James Craig]], ceannaire Thuaisceart Éireann, aitheantas don choimisiún, agus é ag maíomh nach raibh sé de cheart ag dream ar bith an teorainn a athrú. Dhiúltaigh sé duine a ainmniú ar an gcoimisiún. Ach ainmníodh rialtas na Ríochta Aontaithe - le comhaontú an an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit]] - [[Joseph R. Fisher]], foilsitheoir nuachtán Aontachtach, mar ionadaí do Thuaisceart Éireann. Ainmníodh [[Eoin Mac Néill]] mar ionadaí do Shaorstát Éireann. Duine ón Afraic Theas, an Giúistís Richard Freeman, a bhí sa chathaoir, agus é ainmnithe ag an mBreatain. Bhí foclaíocht Alt 12 doiléir débhríoch, nó ní raibh le léamh ansin ach gur cheart na teorainneacha idir Tuaisceart Éireann agus an chuid eile den tír a dhearbhú de réir mianta na n-áitritheoirí, a fhad is a bheadh sé ag teacht le coinníollacha eacnamaíocha agus tíreolaíocha. Ach ní raibh sé chomh simplí sin, nó bhí aontachtóirí agus náisiúnaithe measctha trí chéile agus ní raibh sé éasca brí a bhaint as na coinníollacha eacnamaíocha. Bhí beirt den triúr ar an gCoimisiún ar aon intinn nár cheart mórán athrú a dhéanamh, agus iad claonta i leith an oiread talaimh agus ab fhéidir a fhágáil faoi réimeas Thuaisceart Éireann. Ní raibh Eoin Mac Néill sásta leis sin, ach ní raibh aige ach vóta amháin as an triúr. === Comhairliúcháin idir-Rialtasacha === Ar 7 Samhain 1925 nochtadh tuairisc an choimisiúin sa [[nuachtán]], an ''Morning Post''. Ba léir nárbh fhiú faic na hathruithe a bhí molta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%A1t-%C3%89ireann-30-%C3%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%A1il.pdf|teideal=Saorstát Éireann & 30 Éamon de Valera & Fianna Fái|údar=cogg.ie|dátarochtana=2021|archivedate=2021-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211121004854/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%A1t-%C3%89ireann-30-%C3%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%A1il.pdf}}</ref> D'éirigh Mac Néil as , an gCoimisiún ar 20 Samhain, sular foilsíodh go hoifigiúil é níos déanaí. Thuig ceannairí an tSaorstáit nach bhféadfaí a dhath a dhéanamh faoin tuairisc nuair a d'fhoilseofaí é. Bhí cainteanna idir-rialtasacha ann chun teacht ar réiteach. ==== An comhaontú ==== Tháinig comhaontú forleathan ann ón bpróiseas:<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/General/2019/History%20Specimen%20Assessment%20Materials%20%28Irish%20Medium%29.pdf|teideal=Ábhair Shamplacha Mheasúnaithe GCE CCEA: Stair|údar=ccea.org.uk|dátarochtana=2021|archivedate=2021-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210922213254/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/General/2019/History%20Specimen%20Assessment%20Materials%20%28Irish%20Medium%29.pdf}}</ref> * D'fhan an teorainn gan athrú. * Bhí ar an dá rialtas saorthrádáil a éascú idir an dá thír. * I gcás cúrsaí airgeadais, glan an Ríocht Aontaithe fiacha áirithe an tSaotstáit (ach íocfadh Saorstát Éireann cúiteamh mar gheall ar [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]]). * Bhí lucht slándála na Breataine sásta as rochtain a bheith acu ar na calafoirt “Chonartha”. Faoi dheireadh, níor rinne an Coimisiún ach glacadh gan cheist an comhaontú idir-rialtasach. === Toradh === Sa deireadh, d'fhan an teorainn gan athrú. Teorainn casta atá ann ar go leor bealaí, nó tá bóithre, feirmeacha, sráidbhailte, páirceanna, agus fiú tithe á roinnt aici idir an dá stát. Tharla conspóid mhór sa Saorstát dá bharr, ag an am agus ó shin. Bhí náisiúnaithe áirithe ag súil leis go mbeadh réimsí móra de Thír Eoghain, Ard Mhacha agus Fear Manach á gcur leis an Saorstát, chomh maith le cathair Dhoire. == Féach freisin == * [[Críochdheighilt na hÉireann]] * [[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]] 5t8feuexxb76v7651x9jggaqz95xh63 0 5888 1323865 1298481 2026-08-10T13:24:42Z Saighneánach 72809 1323865 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Seanad na Stát Aontaithe|Seanadóir na Stát Aontaithe]] ó [[Massachusetts]] ab ea '''Edward (Ted) Moore Kennedy''' a rugadh ar an [[22 Feabhra]] [[1932]], i m[[Bostún]], [[Massachusetts]] agus a fuair bás ar an [[25 Lúnasa]] [[2009]]. Ba bhall agus íocón é de chuid an [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Daonlathaigh]]. == Tús a shaoil == Ba é Ted Kennedy an páiste ab óige sa teaghlach, mac le [[Joseph P. Kennedy, Sr.]] agus Rose Elizabeth Fitzgerald. D'fhreastail sé ar Scoil Fessenden, Acadamh Milton agus ansin chuaigh sé isteach in [[Ollscoil Harvard]] sa bhliain [[1950]]. Níos déanaí chuaigh sé isteach san [[Arm na Stát Aontaithe]] ar feadh dhá bhliain. Bhí sé lonnaithe i gceanncheathrú SHAPE i b[[Páras]]. Chuaigh Kennedy ar ais go Harvard arís, agus bhain sé céim amach i [[Meitheamh]] [[1956]]. Sa bhliain [[1958]], d’fhreastail sé ar an ''Hague Academy of International Law''. Bhain sé céim dlí amach ó Ollscoil Virginia agus ligeadh isteach sa bharra Massachusetts é sa bhliain [[1959]]. == A shaol sa pholaitíocht == Stiúir Kennedy feachtas atoghchánaíochta a dhearthár [[John F. Kennedy|John]] don Sheanad nuair a bhí sé fós ag déanamh staidéar ar dlí. Nuair a bhí John tofa mar [[Uachtarán na Stát Aontaithe]], toghadh é mar sheanadóir ó Massachusetts sa bhliain [[1962]]. Atoghadh é arís i [[1964]], [[1970]], [[1976]], [[1982]], [[1988]], [[1994]], agus [[2000]]. Bhí an Cinnéideach i mbun athrú ó bhun ar an gcóras [[inimirce]] san [[1960idí]]. Chuir an t[[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]] [[Lyndon B. Johnson|Johnson]] Ted Kennedy i gceannas ar stiúradh an Bhille tríd an [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad]] agus [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Teach na Comhdhála]] in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]]. Vótáil Tithe na Comhdhála ar son an Achta, an tAcht Náisiúnachais agus Inimirce (an tAcht Hart–Celler) sa bhliain 1965.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Immigration and Nationality Act of 1965|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Immigration_and_Nationality_Act_of_1965&oldid=968265988|journal=Wikipedia|date=2020-07-18|language=en}}</ref>[[Íomhá:Ted_Kennedy,_1967_(cropped).jpg|alt=|clé|mion|237x237px|an Cinnéideach sa bhliain 1967]] === Scannal Chappaquiddick === Ar an [[19 Iúil]] [[1969]] tharla timpiste i [[Scannal Chappaquiddick|Chappaquiddick]] faoi chúinsí amhrasacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2005/09/19/scannal-12/|teideal=Scannal: Chappaquiddick|údar=RTÉ Presspack|dáta=|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-19}}</ref> Níor chuir Kennedy na póilíní ar an eolas faoi thimpiste bóthair agus bás mná óige go dtí níos déanaí. Bhí saol polaitiúil an tSeanadóra Edward Kennedy i mbaol mar gheall nár chuir sé póilíní ar an eolas faoi ar an bpointe. Bhí míghnaoi an phobail air ón lá sin amach Sheachain Ted Kennedy caint ar bith ar chás Chappaquiddick agus Mary Joe Kopechne i gcaitheamh a shaoil, ach amháin ina leabhar dír[[Beathaisnéis|bheathaisnéis]]<nowiki/>each, ''True Compass''.  Shéan Kennedy go raibh aon chaidreamh idir é féin agus Mary Jo Kopechne agus scríobh sé nach raibh brí ná ciall le cuimse dá bhfuil ráite faoi imeachtaí na hoíche sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oidhreacht-ted-kennedy-a-cioradh-i-gconai-agus-scannan-faoi-chappaquiddick-ar-na-bacain/|teideal=Oidhreacht Ted Kennedy á cíoradh i gcónaí agus scannán faoi Chappaquiddick ar na bacáin|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-19}}</ref>[[Íomhá:EMKGrave1.JPG|thumb|left|315x315px|Arlington|alt=]] == Saol pearsanta == Bhí cónaí ar an Cinnéideach i Hyannis Port, lena bhean chéile, Victoria Reggie Kennedy, agus a pháistí, Curran agus Caroline. Bhí triúr páiste aige - Kara, Edward Jr., agus Patrick, lena chéad bhean chéile [[Joan Bennett Kennedy|Joan Bennett]]. Bhí ceathrar gar-pháistí aige chomh maith. Rinneadh athair ionadaí de do seisear páiste déag eile tar éis básanna a dheartháireacha [[John F. Kennedy|John]] agus [[Robert F. Kennedy|Robert]], iad siúd a bhí feallmharaithe sna blianta [[1963]] agus [[1968]] faoi seach. == Féach freisin == * [[Scannal Chappaquiddick]] * [[Virginia Joan Bennett Kennedy]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kennedy, Ted}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2009]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Bostún]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide]] 8xv299ngzfxji2mz4hdwwvl2uhgp9ns 0 6183 1323821 1316374 2026-08-10T12:42:47Z Saighneánach 72809 1323821 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}B'é '''Benito Amilcare Andrea Mussolini''', [[Deachtóireacht|deachtóir]] na h[[An Iodáil|Iodáile]] agus bunaitheoir an [[Faisisteachas|Fhaisisteachais]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.biography.com/people/benito-mussolini-9419443 |teideal=biography.com |dátarochtana=2017-04-09 |archivedate=2017-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426222901/http://www.biography.com/people/benito-mussolini-9419443 }}</ref>. Rugadh é i Dovia di Predappio, [[Forlì]], ar an [[29 Iúil]] [[1883]] agus cuireadh chun [[Bás|báis]] é i Giulino di Mezzegra, [[Como]], ar an [[28 Aibreán]] [[1945]]. Bhí sé i gceannas ar an Iodáil idir [[1922]] agus [[1943]].[[Íomhá:Benito Mussolini marching into Rome.jpg|clé|mion|1922: Máirseáil ar an Róimh]][[Íomhá:Naples Fascist rally on 24 October 1922 (2).jpg|clé|mion|1922: Máirseáil ar an Róimh]] == Tús a shaoil == Mac le [[gabha dubh]] [[An sóisialachas|Sóisialach]] ab ea Mussolini. Rugadh i réigiún ar a dtugtar Romagna é agus bhí cáil ar an réigiún sin mar gheall ar fhoréigean a bhain le cúrsaí talún. Cuireadh athair agus seanathair Mussolini sa phríosún de bharr gur [[Sóisialachas|Shóisialaithe]] iad. Bhí sé ina Shóisialach freisin nuair a bhí sé óg, ach tháinig athrú ar a chuid smaointí [[Polaitíocht|polaitiúla]] le linn [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. [[Íomhá:March on Rome.jpg|clé|mion|Máirseáil ar an [[An Róimh|Róimh]], 1922: Mussolini, á thionlacan ag Emilio De Bono, Italo Balbo agus Cesare Maria De Vecchi le linn na Máirseála ar an Róimh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://researchrepository.ucd.ie/rest/bitstreams/45175/retrieve|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=COBÁC|dáta=2016|dátarochtana=2021|archivedate=2022-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127123017/https://researchrepository.ucd.ie/rest/bitstreams/45175/retrieve}}</ref>]] == Faisisteachas == Bhunaigh Mussolini an ''Fasci Italiani di Combattimento'' i [[1919]], a athraíodh go dtí Páirtí Náisiúnta an Fhaisisteachais i [[1921]]. Tagann an focal ón ghluaiseacht a chuir Benito Mussolini chun cinn. Ba iad na ''fasces'' [[siombail]] d’údarás sa [[An tSean-Róimh|tSean-Róimh]]. Chabhraigh fadhbanna [[eacnamaíocht]]<nowiki/>a agus neamhsheasmhacht [[Polaitíocht|pholaitiúil]] na hIodáile iarchogaidh le fás na Faisistigh[[Íomhá:Famiglia Mussolini, Levanto 1923.jpg|mion|Benito Mussolini le Rachele, Edda, Bruno agus Vittorio ar saoir i Levanto, 1923.|clé]] Ar an 28 Deireadh Fómhair 1922, threoraigh Benito Mussolini, 30,000 fear i máirseáil ar an Róimh.<ref name=":0" /> Trí lá níos déanaí, ar 31 Deireadh Fómhair, tháinig Mussolini chun cumhacht ar iarratas Rí Victor Emmanuel III, le cuidiú ó na ''Léinte Dubha'' .Cé gur beag an bhagairt mhíleata a bhain leis na máirseálaithe, ghair an Rí Victor Emmanuel III ar Mhussolini a bheith ina Phríomh-Aire.<ref name=":0" /> == Deachtóireacht == Agus é ina [[Príomh-Aire|phríomh-aire]], bhunaigh sé [[deachtóireacht]] ollsmachtach san Iodáil. Ar 3 Eanáir 1925, d'fhógair Mussolini go raibh sé ag glacadh cumhachtaí deachtóireachta chuige féin. Bhunaigh Mussolini an Stát Corparáideach; thóg sé bóithre agus dhraenáil sé na [[riasc]]<nowiki/>a Pontine in aice leis an Róimh. Ar [[7 Aibreán]] [[1926]], rinne bean [[Éireannach]], [[Violet Gibson]], iarracht Benito Mussolini a fheallmharú.<ref>The Woman Who Shot Mussolini, [https://www.theguardian.com/books/2010/feb/27/woman-shot-mussolini-stonor-saunders The Guardian,] 27 Feabhra 2010</ref> Theip uirthi. Féach ar Mhussolini, agus éist leis, i mBéarla, sa bhliain 1927, [https://youtube.com/watch?v=c5l_r8MG5II&si=EnSIkaIECMiOmarE anseo].<ref>{{Lua idirlín|url=https://youtube.com/watch?v=c5l_r8MG5II&si=EnSIkaIECMiOmarE|teideal=Benito Mussolini: oráid 'Make America Great'|údar=Fox Movietone|dáta=M.F. 1927|dátarochtana=2022}}</ref> Sa bhliain 1929, shínigh Mussolini Concordat agus Conradh na Laitéirne leis an [[Pápa|Phápa]]. Chuir seo deireadh le haighneas a bhí idir an stát agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais]] a mhair ó bhí 1870 ann. D'aithin an stát [[Cathair na Vatacáine]] mar thír [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]] agus ceadaíodh múineadh an reiligiúin i [[scoil]]<nowiki/>eanna stáit. Íocadh cúiteamh don Phápa as talamh a chaill sé.[[Íomhá:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|left|thumb|Benito Mussolini le [[Adolf Hitler]].]] == Cogadh == Sna 1930í, mhéadaigh Mussolini ar chumhacht na hIodáile trí ionradh a dhéanamh ar an [[An Aetóip|Aibisín]] agus trí chuidiú le Franco i g[[Cogadh Cathartha na Spáinne]]. Cé go raibh sé amhrasach faoi [[Adolf Hitler]] ar dtús agus gur amharc sé air mar bhagairt, d'éirigh sé cairdiúil leis de réir a chéile. Shínigh an bheirt cheannairí Ais na Róimhe-na Beirline agus Comhaontú na Cruaiche agus bhí siad mar chomhghuaillithe. Thóg sé an Iodáil isteach sa [[Dara Cogadh Domhanda]] sa bhliain [[1940]], agus bhí an cogadh tubaisteach don [[tír]]. Bhí Mussolini curtha as cumhacht sa bhliain [[1943]] nuair a thosaigh na Comhghuaillithe ag déanamh ionsaithe ar an tír. Gabhadh Mussolini ar an [[25 Iúil]] [[1943]] agus cuireadh as oifig é. Ach dhá mhí níos déanaí, rinne na Naitsithe tarrtháil air, ar an [[12 Meán Fómhair]] [[1943]]. An stát a bhí ann a bhí ar teaghrán ag na Naitsithe, agus bhí cuma puipéid ar Mussolini ón lá sin amach. === Feallmharú === [[Íomhá:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|mion|clé|Benito Mussolini crochta, in éineacht le Claretta Petacci (i lár) agus faisistí eile, i bPiazzale Loreto, Milan, 29 Aibreán 1945.]] Lámhachadh Benito Mussolini i g[[Como]] ar an [[28 Aibreán]] [[1945]]. Crochadh a chorp, in éineacht le Claretta Petacci agus faisistigh eile, i bPiazzale Loreto, [[Milano]], an lá dár gcionn (29 Aibreán). == Féach freisin == *[[Faisisteachas]] *[[Violet Gibson]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mussolini,Benito}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1883]] [[Catagóir:Básanna i 1945]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Faisistithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda]] [[Catagóir:Príomh-Airí na hIodáile]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí Iodálacha]] jpx67gv2swvt0zuvjs0wk8toz47uctk 0 6337 1324113 1276487 2026-08-11T10:42:56Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1324113 wikitext text/x-wiki {{Lúnasa}} Is é an '''11 Lúnasa''' an 223ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 224ú lá i mbliain bhisigh. Tá 142 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Sead]] - Lá na Saoirse ([[1960]]) * [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceachas]] - Lá Fhéile Cláir Assisi == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1858]] — [[Christiaan Eijkman]], dochtúir Ísiltíreach(b. [[1930]]) * [[1867]] — [[Edgar de Wahl]], teangeolaí Gearmánach Baltach (b. [[1948]]) * [[1894]] — [[Dónall Ó Braoin]], Teachta Dála (b. [[1969]]) * [[1897]] — [[Enid Blyton]], údar Sasanach (b. [[1968]]) * [[1902]] — [[Lloyd Nolan]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1985]]) * [[1905]] — [[Kurt Gerstein]], oifigeach SS (b. [[1945]]) * [[1931]] — [[Thomas Meaney]], polaiteoir Éireannach (b. [[2022]]) * [[1943]] — [[Pervez Musharraf]], uachtarán na Pacastáine (b. [[2023]]) * [[1948]] — [[Jan Palach]], mac léinn as an tSeicslóvaic a chuir lámh ina bhás féin (b. [[1969]]) * [[1953]] — [[Hulk Hogan]], coraí Meiriceánach (b. [[2025]]) * [[1954]] — [[Joe Jackson]], Ceolróir agus Amhránaí Sasanach * [[1955]] — [[Sylvia Hermon]], polaiteoir Briotanach * [[1967]] — [[Thomas Pringle]], polaiteoir Éireannach * [[1978]] — [[Jermain Taylor]], dornálaí * [[1982]] — [[Alan Halsall]], aisteoir Briotanach * [[1983]] — [[Chris Hemsworth]], aisteoir Astrálach * [[1989]] — [[Ksenia Zsikhotska]], damhsóir agus cóiréagrafaí Úcránach * [[1998]] — [[Jake Carter]], amhránaí Briotanach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1807]] — [[Sylvester O'Halloran]], máinlia Éireannach (r. [[1728]]) * [[1861]] — [[Catherine Hayes]], soprán Éireannach (r. [[1818]]) * [[1956]] — [[Jackson Pollock]], ealaíontóir Meiriceánach (r. [[1912]]) * [[1962]] — [[Laurence Walsh]], polaiteoir Éireannach (r. [[1883]]) * [[1964]] — [[Letitia Marion Hamilton]], ealaíontóir Éireannach (r. [[1878]]) * [[2000]] — [[John Joe Doyle]], iománaí Éireannach (r. [[1926]]) * [[1994]] — Peter Cushing, aisteoir Sasanach (r. [[1913]]) * [[1995]] — [[Joseph Bermingham]], polaiteoir Éireannach (r. [[1919]]) * [[2012]] — [[Michael Dokes]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1958]]) * [[2014]] — [[Robin Williams]], aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (r. [[1951]]) == Tarluithe eile == * [[117]] - Fógraíodh [[Haidrian]] ina [[Impireacht na Róimhe|Impire na Róimhe]] i ndiaidh do [[Tráián]] bás a fháil dhá lá roimhe sin * [[1492]] - Rinneadh Rodrigo de Borja in [[pápa|phápa]] agus ghlac sé leis an ainm [[Pápa Alastar VI|Alastar VI]] * [[1803]] - Ghlac [[Proinsias II, Impire Naofa Rómhánach|Proinsias II]] leis an teideal: [[Impireacht na hOstaire|Impire na hOstaire]] * [[1813]] - [[An Cholóim|Sa Cholóim]], d'fhógair Juan del Corral go raibh [[Antioquia (Roinn)|Antioquia]] neamhspleách * [[1920]] - Thosaigh t[[Stailc Ocrais Chorcaí]]. Dhiúltaigh príosúnaigh phoblachtacha bia mar agóid * [[1960]] - Fógraíodh neamhspleáchas [[Sead|Shead]] ón [[An Fhrainc|Fhrainc]] * [[1969]] - Scaoileadh saor na spásairí de chuid ''[[Apollo 11]]'' as a g[[coraintín]] ar feadh trí seachtaine i ndiaidh dóibh filleadh ón [[ghealach]] * [[1982]] - Scaoileadh amach as an bpríosún na [[Ronnie Kray|Krays]] chun freastal ar shochraid a máthar * [[1990]] - D'éirigh le 40 as an mBreatain agus cúigear as Éireann a bhí sáinnithe i g[[Cuáit]] de bharr ionradh na [[An Iaráic|hIaráice]], éalú * [[2023]] - Lainseáladh [[Luna-25]] [[Catagóir:Dátaí|0811]] [[Catagóir:Míonna|Lúnasa, 11]] kagkc94gdgyg05kuildtjr3u87er7ji 0 6369 1323854 1307172 2026-08-10T13:15:20Z Saighneánach 72809 1323854 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Íomhá:Italian-unification.gif|mion|Risorgimento]] Gluaiseacht [[Polaitíocht|pholaitiúil]] sa [[19ú haois|naoú haois déag]] ab ea '''Aontú na hIodáile''', nó '''Aontas na hIodáile''' (Unità d'Italia), nó an '''''Risorgimento.''''' Is é is brí leis an bhfocal sin ''Risorgimento'' ná "aiséirí", ach is gnách an [[focal]] a úsáid le tagairt do na [[Cogadh|cogaí]] a tharla sa [[19ú haois]] agus aontú na [[an Iodáil|hIodáile]] dá bharr. == Réabhlóid na Fraince == San [[18ú haois|ochtú haois déag]] féin, bhí iarrachtaí ar bun chun na hIodáile a aontú. Bhí na mórchumhachtaí ag glacadh a mbuntáiste féin ar na stáitíní agus na mionphrionsachtaí ar leithinis na Iodáile, agus bhí muintir na leithinse ag éirí tuirseach de seo. I mblianta [[Réabhlóid na Fraince]], tháinig [[Seacaibíneachas|Seacaibínigh]] Iodálacha le chéile i mbaiclí tírghrácha faoi thionchar na poblachta nua taobh thiar den teorainn. In áiteanna cosúil le [[Torino]], [[Palermo]], agus [[Napoli]], b'iad na grúpaí beaga seo ba thúisce a d'éiligh go mbunófaí [[poblacht]] aontaithe ar fud na hIodáile. D'éirigh siad amach in aghaidh na n-údarás uair i ndiaidh uaire sa dara leath de nóchaidí na hochtú haoise déag. Ach má d'éirigh, is beag toradh a bhí ar na ceannaircí seo. Le linn na g[[Cogadh|cogaí]] a bhí prionsaí [[Coimeádachas|coimeádacha]] na [[An Eoraip|hEorpa]] a chur ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]] réabhlóideach, thit an tóin as seanchóras na mionstáitíní san Iodáil. I ndiaidh an ghabháltais a rinne [[Napoléon Bonaparte]] fágadh iomlán na tíre faoi chois na bhFrancach. Nuair a fógraíodh Napoléon mar Impire na Fraince, cuireadh athruithe bunúsacha i bhfeidhm ar struchtúr polaitiúil agus réigiúnach na hIodáile. [[Íomhá:One-Hundred-Scudi-1848.JPG|mion|100 Scudi-1848]] Idir na blianta 1796 agus 1802, cuireadh bun le poblachtaí éagsúla agus le ríocht nua, Etruria. Sa bhliain 1805, forógraíodh Ríocht na hIodáile faoi rítheaghlach [[Napoléon Bonaparte|Bonaparte]]. Sa bhliain 1806, bunaíodh Ríocht Napoli. An chuid den Iodáil nár bhain leis na turgnaimh pholaitiúla seo, cuireadh leis an bhFrainc mar nascghabháltas í. Ansin, chuaigh ''Code Napoléon'', reachtaíocht phoblachtánach Napoléon, i bhfaidhm san Iodáil, agus rinneadh spior spear de sheanstruchtúir shóisialta na tíre. Bhí na státseirbhísigh Fhrancacha sách brúidiúil agus iad ag cur na ndlíthe seo i bhfeidhm. Chothaigh a mursantacht míshástacht i measc na ndaoine, ach mar sin féin, b'iad sin a chuir síol na Poblachta ag fás in ithir na hIodáile. Nó theastaigh ó na Francaigh an feodachas a chur ar ceal, agus sin é an rud a chuir siad i gcrích le lámh láidir. B'é ba toradh dó sin gur tháinig an aicme bhuirgéiseach chun tosaigh, agus [[liobrálachas]], [[daonlathas]] agus [[náisiúnachas]] ag dul i bhfairsinge ina measc. {| class="wikitable" style="float:right;" | ! [[Íomhá:Italia1859.png|80px]]<br /><small>1859</small> ! [[Íomhá:Italia1859.png|80px]]<br /><small>1860</small> |- ! [[Íomhá:RegnoItalia1861.png|80px]]<br /><small>1861</small> ! [[Íomhá:RegnoItalia1870.png|80px]]<br /><small>1870</small> |} == An Athghairm agus an Fhrithbheartaíocht == Nuair a fuair mórchumhachtaí na hEorpa - [[an Rúis]], [[an Phrúis]], [[an Ostair]] agus [[Sasana]] - an ceann is fearr ar Napoleon, chruinnigh a gcuid ionadaithe i [[Vín]] le cuma nua a chur ar mhapa na hEorpa. Is é an t-oideas a bhí acu ar phraiseach na hIodáile ná ríthe dlisteanacha a chur i mbun na gcúrsaí arís eile. Fuair rítheaghlach Bourbon ón Spáinn Ríocht an Dá Shicil, is é sin, oileán na Sicile agus an chuid dheisceartach de Leithinis na nAipíníní. Ghlac muintir Hapsburg forlámhas ar stáitíní Thuaisceart na hIodáile, agus fágadh an tSairdín ag rítheaghlach Savoia. B'é an [[Pápa]] a shealbhaigh an chuid lárnach den Leithinis mar Stáit Phápacha. I ndiaidh na Comhdhála, thosaigh ré na hathghairme ar fud na hIodáile. Bhí leasuithe sóisialta Napoleon á gcur ar ceal, agus an seanfheodachas á thabhairt isteach arís. Bhí ról tábhachtach san fhrithghníomh seo ag an bPrionsa Metternich san Ostair, nó b'eisean ailtire an pholasaí seo, agus ríthe is uaisle na hEorpa ag tabhairt cluaise dó go breá sásta. B'iad lucht an ghnó is na trádála - na buirgéisigh - an aicme ba mhó dul chun cinn san am, agus iad as pabhar míshásta leis an bhfrithghníomhacht. Bhí an chuid ab fhadcheannaí de na huaisle féin ag fáil lochta ar pholasaithe Metternich, agus iad den tuairim nach bhféadfaí roth na staire a chur á chasadh sa treo contrártha. Ón mbliain 1820 i leith, thosaigh muintir na hIodáile ag dul chun cearmansaíochta ar lucht a rialtais. D'éirigh liobrálaigh agus buirgéisigh amach i gcoinne na ríthe is na ruirí i Ríocht an Dá Shicil (1820-21), i bPiemonte (1821), agus i lár na hIodáile (Modena agus Romagna 1831). B'iad na clocha ba mhó ar a bpaidrín ná an bunreacht, aontú an náisiúin, agus an pharlaimint a dhéanfadh ionadaíocht cheart don phobal. Níor géilleadh do na héilimh ar aon nós, ar ndóigh: cuireadh na reibiliúnaigh faoi smacht le lámh láidir na saighdiúirí Ostaracha, nó b'é polasaí Metternich cabhrú leis na stáitíní Iodálacha chun a gcuid daonlathach a chloí, má bhí gá leis. B'é an rúnchumann úd [[Carbonari]] - is é sin, Na Gualadóirí - a d'eagraigh na ceannaircí seo. Bhí an rúnchumann seo an-chosúil le [[Bráithreachas na Poblachta]] (IRB). [[Íomhá:Giuseppemazzini.jpg|thumb|220px|Giuseppe Mazzini (1805-1872), "anam na hIodáile". Fealsamh, scríbhneoir agus polaiteoir a bhí ann a réitigh an ród don Risorgimento.]] Sa bhliain 1831, bhunaigh smaointeoir agus idé-eolaí an náisiúnachais Iodálaigh, [[Giuseppe Mazzini]], cumann na hIodáile Óige, nó Giovine Italia, i bPáras, agus é ag scaipeadh iris an chumainn seo sna stáitíní Iodálacha i ndiúnas ar an dlí. Fíor-phoblachtánach Iodálach a bhí ann, mar Mazzini, nó d'áitigh sé go gcaithfeadh an chosmhuintir éirí amach in aghaidh na ríthe is na n-uasal le poblacht dhaonlathach a ghairm den Iodáil aontaithe. Má b'é Mazzini príomhidé-eolaí na réabhlóide náisiúnaí san Iodáil, b'é Giuseppe Garibaldi an príomhlaoch cogúil. Sa bhliain 1833, tháinig Mazzini agus Garibaldi le chéile, agus go gairid ina dhiaidh sin, thosaigh siad ag saighdeadh chun [[ceannairc]]<nowiki/>e anseo agus ansiúd, agus d'éirigh leo tacaíocht na ndaoine a fháil. Éiríodh amach i gcoinne lucht an tseanrialtais i bPiemonte (1833-34), i mBologna (1843), i gcúige Calabria (1844) agus i Rimini (1845). Ní raibh toradh díreach ar aon cheann de na hiarrachtaí seo, nó cloíodh iad go sciobtha, ach ar a laghad, spreag siad na tírghráthóirí ó gach cearn den tír teacht le chéile agus a bplé a dhéanamh ar cén cineál stáit a bheadh de dhíth ort nuair a d'aontófaí an Iodáil sa deireadh. Bhí Mazzini ar dhuine de na daoine ba radacaí acu, agus é ag éileamh poblachta. Bhí an fealsamh Vincenzo Gioberti inbharúla go bhféadfaí na stáitíní go léir a aontú ina gcomhphobal bunreachtúil agus an Pápa i gceannas orthu. Bhí daoine eile ann fós agus iad barúlach gur chóir tacú le hiarrachtaí Ríocht na Sairdíne na stáitíní Iodálacha eile a shealbhú. Sa bhliain 1846, thosaigh an [[Pápa Pius IX]] ag cur leasuithe liobrálacha i bhfeidhm ar na Stáit Phápacha. Bhunaigh sé Comhairle Stáit agus chuir sé gairm shlógtha ar Ghardaí Sibhialta. Thug sé freisin pardún ginearálta do na cimí polaitiúla, agus mhol sé do na stáitíní Iodálacha na custaim a chur ar ceal eatarthu féin. == An Réabhlóid sna blianta 1848/9 agus Cogadh na Sairdíne == [[Íomhá:Trinacria sbranata.jpg|mion|cos ar bolg, an tSicil, sa bhliain 1848: Trinacria sbranata]] Agus an Pápa ag cur leasuithe i bhfeidhm ar shaol a ríochta féin, ní raibh an dara suí sa bhuaile ag na ríochtaí Iodálacha eile ach an réamhshampla a leanúint. Thosaigh na liobrálaigh ag éileamh tuilleadh saoirse i ngach stáitín, go háirithe faoi thionchar na hirise tábhachtaí ''Il Risorgimento'', a bhí á heisiúint i gcathair Torino. B'as an iris seo a hainmníodh an tréimhse ar fad ar annálacha na staire. Bhí dearcadh measctha, idir liobrálach agus choimeádach, ag an iris. Bhí Il Risorgimento ag éileamh go dtiocfadh cúigí na hIodáile le chéile faoi bhratach Ríocht na Sairdíne agus Piemonte, ach níor theastaigh ó lucht a eagraíochta go ngairfí poblacht den Iodáil aontaithe ar aon nós. B'é an Cunta Camillo Benso di Cavour a bhunaigh Il Risorgimento. Sna blianta 1852-59 agus 1860-61, bhí Cavour ina Phríomh-Aire ar Ríocht na Sairdíne agus Piemonte, agus nuair a haontaíodh an tír, bhí sé ar an chéad Phríomh-Aire ar Ríocht úrbhunaithe na hIodáile. Bhí cuid de na ríthe is na prionsaí san Iodáil sásta géilleadh do na héilimh seo, go háirithe Séarlas Ailbhe (Carlo Alberto), rí na Sairdíne agus Piemonte, nó d'achtaigh sé bunreacht réasúnta liobrálach dá ríocht féin, agus mar sin, d'éirigh leis tacaíocht na bhfórsaí náisiúnaíocha a thiomsú dó féin. Nuair a haontaíodh an Iodáil, bunaíodh a bunreacht ar an gceann a bhí reachtaithe ag Séarlas Ailbhe, agus d'fhan an chéad bhunreacht sin i bhfeidhm go dtí an bhliain 1946. Tháinig bunreacht Shéarlais Ailbhe i bhfeidhm ar an tríú lá de Mhí na Márta 1848, sa bhliain chéanna agus a bhí an Eoraip ar fad ar coipeadh le ceannairceoireacht agus le trioblóidí réabhlóideacha. Bhí sé tuigthe go hiomlán ag an rí seo cá raibh triall na gcúrsaí, agus é den tuairim gurbh fhearr cearta polaitiúla a bhronnadh ar an gcosmhuintir faoi chroí mór maith ná dul sa seans go n-éireodh ina chogadh cathartha idir an rí agus muintir a thíre. Rinne bunreacht Shéarlais Ailbhe monarcacht liobrálach, bhunreachtúil de Ríocht na Sairdíne agus Piemonte, agus an ríocht seo i dtús cadhnaíochta i gcúrsaí an náisiúnachais agus na leasuithe sóisialta feasta, i gcomparáid leis an gcuid eile den Iodáil. Fuair cuid mhaith de na ríochtaí Iodáileacha tolgadh na réabhlóide sa bhliain 1848. Thosaigh na trioblóidí thiar sa [[An tSicil|tSicil]], nuair a d'éirigh muintir an oileáin sin amach i Mí Eanáir, agus ansin, d'fhairsingigh na himeachtaí seo go dtí an mhórthír, go háirithe na cathracha úd Milano, Padova, agus Brescia. I Mí na Márta, d'fhorógair muintir Milano agus an [[Lombardia|Chúige Lombardaigh]] neamhspleáchas ar an Ostair, a bhí ag rialú na cathrach ag an am, agus iad ag iarraidh coimirce ar Ríocht na Sairdíne agus Piemonte. Go gairid ina dhiaidh sin, d'fhorógair Daniele Manin Poblacht neamhspleách Venezia. Bhí Séarlas Ailbhe sásta teacht chun tarrthála ar na cairde nua seo a bhí aige, agus chuaigh sé ag cur cogaidh ar an Ostair. Ansin, glacadh le Séarlas Ailbhe mar cheannasaí an Risorgimento. Bhí an cogadh ag éirí le díormaí seo an Risorgimento ar dtús, ach ina dhiaidh sin, mhaidhm an cath orthu ag Custozza in aice le Verona ar an gcúigiú lá fichead de Mhí Iúil, ó chruthaigh an Marascal Ostarach Johann Wenzel Radetzky róchliste acu. Nuair a bhí an sos cogaidh i bhfeidhm, socraíodh go gcoinneodh an Ostair Milano agus na críocha Lombardacha. Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh muintir Toscana amach in aghaidh an phrionsa Ostaraigh a bhí ag rialú an chúige, i Mí Feabhra 1849. Ansin, chuaigh na Sairdínigh chun cogaidh arís, lena sásamh a bhaint as an Ostair. Níor éirigh leo an turas seo, áfach, ach oiread leis an chéad uair. Nó briseadh an cath orthu arís, ar an tríú lá fichead de Mhí na Márta, ag Novara i bPiemonte. D'éirigh an rí Séarlas Ailbhe as ar an lá céanna, agus tháinig a mhac, [[Vittorio Emanuele]], i gcomharbas air. Bhí Vittorio Emanuele a hAon sásta conradh síochána a shíniú leis an Ostair, ar an séú lá de Mhí Lúnasa 1849. Ina dhiaidh sin, níor stop a dhath eile na hOstaraigh ó Phoblacht Venezia a chloí, rud a rinne siad roimh dheireadh na míosa. Mar sin, bhí deireadh curtha le gluaiseacht an Risorgimento i dTuaisceart na hIodáile an iarraidh seo. Faoin am céanna, bhí imeachtaí réabhlóideacha ar siúl i nDeisceart na hIodáile chomh maith, go háirithe i Napoli agus sa Róimh, agus nuair a d'éalaigh an Pápa ó na trioblóidí go Gaeta, rinne príomhidé-eolaí an náisiúnachais Iodálaigh, Giuseppe Mazzini, poblacht a ghairm de na Stáit Phápacha ar an naoú lá de Mhí Feabhra 1849. In aithris ar an tsean-Róimh, hainmníodh triúr fear, nó na [[Triúracht|triúraithe]], i gceannas ar Phoblacht seo na Róimhe, agus Mazzini ar dhuine acu. I dtús Mhí Iúil, áfach, d'fhorghabh díormaí Francacha an "phoblacht", agus b'éigean do Mazzini éalú leis go Londain. Sa bhliain 1850, d'fhill an [[Pápa]] go dtí [[an Róimh]] le rialtas anlathach póilíneachta a chur ar bun, beag beann ar na leasuithe sóisialta a bhí idir lámhaibh aige roimh na trioblóidí réabhlóideacha. [[Íomhá:Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg|clé|mion|Camillo Benso Cavour di Ciseri]] == Athchruthú Ghluaiseacht an Aontais agus Forógairt Ríocht na hIodáile: 1849-1861 == Anois, b'i gcathair Torino i bPiemonte a tháinig fórsaí an Risorgimento le chéile thar aon áit eile. Faoi dhiansúil an Chúnta Cavour, chuir gluaiseacht aontaithe na hIodáile craiceann di, agus straitéis nua ag teacht i réim. I ndiaidh na dtrioblóidí réabhlóideacha sna blianta 1848-1849, tuigeadh do lucht an Risorgimento nach raibh an Iodáil in ann neamhspleáchas ná aontas a bhaint amach gan dul i muinín comhghuaillithe ón iasacht. Chuaigh Cavour bealach na taidhleoireachta, agus é ag iarraidh maolú ar cibé buaireamh a bhí ar na maithe agus na móruaisle faoin "réabhlóideachas" a bhain leis an Risorgimento. B'é an cineál teachtaireacht a bhí aige, ná, go bhféadfadh an Iodáil teacht le chéile faoi stiúir an choimeádachais, chomh maith. Bhí na gluaiseachtaí daonlathacha tuirseach traochta, ar fud na hEorpa, i ndiaidh na bliana 1848, cibé scéal é. Sa bhliain 1858, shínigh Cavour conradh rúnda - Conradh Plombières - le Napoleon a Trí. Is é an rud a shocraigh siad ná go gcabhródh an Fhrainc leis an tSairdín/Piemonte in éadan na hOstaire. I Mí na Bealtaine den bhliain seo, phléasc cogadh den chineál oiriúnach amach idir an tSairdín/Piemonte agus an Ostair. Dealraíonn sé gurbh iad scéimeanna cliste Cavour ba bhunsiocair leis an gcogadh, ach b'iad na hOstaraigh ba thúisce a chuaigh chun cogaidh go hoscailte, agus b'orthusan a fágadh an milleán. I ndiaidh dhá mhí cogaíochta, ghnóthaigh na Francaigh is na Sairdínigh an cath ag Solferino, agus bhí an Ostair cloíte. Mar sin féin, ní bhfuair na Sairdínigh an oiread de bharr a bhfuadair agus a shíl siad. Nó fuair Napoleon a Trí é féin faoi bhrú na mórchumhachtaí gan ligean do na hIodálaigh a dtír a aontú, agus shocraigh sé síocháin leis na hOstaraigh beag beann ar na Sairdínigh. Ní raibh tacaíocht pholaitiúil na Fraince ar fáil do na Sairdínigh, dá réir sin, agus iad ag plé comha agus coinníollacha na síochána leis na hOstaraigh. Fuair siad Milano agus an cúige Lombardach ceart go leor, ach má fuair, níor thug an Ostair Venezia uaithi. Cé go raibh na mórchumhachtaí meáite ar aontú na hIodáile a stopadh, ní raibh ag éirí leo i ndiaidh an iomláin. Roimh dheireadh an chogaidh féin, d'éirigh muintir Modena, Parma agus Toscana amach in éadan na ndiúc Hapsburgach a bhí á rialú thar cionn na hOstaire. I gcúige Romagna, a bhain leis na Stáit Phápacha, cuireadh ruaigeadh ar ionadaí an Phápa ar an dóigh chéanna. I Mí na Márta, ghéill Ríocht na Sairdíne agus Piemonte cúige Savoia agus cathair Nice don Fhrainc in éiric na cabhrach le linn an chogaidh, mar a bhí socraithe i gConradh Plombières. Faoi choimirce Napoleon a Trí, heagraíodh reifrinn sna cúigí i dtuaisceart na hIodáile a bhí á rialú ag an Ostair i gcónaí, agus b'é toil an phobail, de réir na reifreann seo, gur theastaigh uathu dul le Ríocht na Sairdíne agus Piemonte agus slán a fhágáil ag an Ostair. [[Íomhá:Italy unification 1815 1870.jpg|thumb|220px|Léarscáil]] Ní raibh Giuseppe Garibaldi sásta, áfach, leis an dóigh ar tugadh Savoia agus Nice don Fhrainc. Go dtí sin, bhí sé ag comhoibriú le Cavour ar chúiseanna praiticiúla, cé gur poblachtánach a bhí ann. Anois, áfach, chinn Garibaldi ar an Iodáil a aontú le lámh láidir, beag beann ar an gcoimeádach monarcach sin. Ar an aonú lá déag den Bhealtaine, 1860, chuaigh Garibaldi agus a chuid óglach i dtír sa tSicil. Ar dtús, bhí tacaíocht Cavour aige leis an eachtra a bhí idir lámhaibh aige. Míle seachtar fear agus trí scór a bhí aige leis, agus is gnách "feachtas na míle" a thabhairt ar an ngabháltas a rinne sé ar an oileán. Ghair Garibaldi deachtóir de féin agus shealbhaigh sé an tSicil ar fad, agus ansin, chuaigh sé chun cogaidh in aghaidh rítheaghlach Bourbon a bhí ag rialú Ríocht an Dá Shicil. Ar an seachtú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain 1860, d'fhorghabh díormaí Garibaldi cathair Napoli, [[príomhchathair]] Ríocht an Dá Shicil, agus ruaigeadh curtha acu ar Phroinsias a Dó, rí deireanach na ríochta sin. [[Íomhá:Tranquillo Cremona - Vittorio Emanuele II.jpg|clé|mion|Vittorio Emanuele II di Savoia]] Chuir an t-eachtra seo buaireamh ar Cavour, nó má bhí Garibaldi ag gníomhú chomh neamhspleách, chomh ceanndána sin, ba léir nach raibh aontú na hIodáile ag dul ar aghaidh faoi cheannas ná faoi chomandracht na Sairdíne/Piemonte a thuilleadh. Chuaigh Cavour i ndáil chomhairle le [[Napoleon III|Napoleon a Trí]] agus shocraigh sé leis go mbeadh cead ag na díormaí Sairdíneacha cúigí Umbria agus Marche a sciobadh ó lámh an Phápa, sula dtiocfadh Garibaldi a fhad sin. Roimh dheireadh Mhí Mheán Fómhair, 1860, bhí saighdiúirí na Sairdíne/Piemonte istigh, agus nuair a bhí arm an Phápa cloíte acu, chuaigh siad ar aghaidh, go dtí gur tháinig siad i dteagmháil le harm Garibaldi. I Mí na Samhna 1860, tháinig arm na Sairdíne, agus é faoi cheannas pearsanta an Rí Vittorio Emanuele féin, in araicis Garibaldi. D'éirigh Garibaldi as an [[deachtóireacht]], nó níor theastaigh uaidh cath a chur ar an Rí, go háirithe nuair a thaispeáin reifreann sa tSicil go raibh na Siciligh sásta glacadh le forlámhas na Sairdíne/Piemonte ar an oileán. Ar an seachtú lá déag de Mhí na Márta, 1861, forógraíodh Ríocht na hIodáile i gcathair Torino. B'é Vittorio Emanuele a Rí, agus fuair Cavour cumhachtaí an Phríomh-Aire, ach má fuair, ní raibh ach trí míosa saoil fágtha aige i mbun na hoifige seo. Bhí Torino, príomhchathair na Sairdíne/Piemonte, ina príomhchathair shealadach ar an Iodáil ar fad go dtí an bhliain 1864, nuair a bronnadh an chéimíocht seo ar Firenze, príomhchathair Toscana. [[Íomhá:Giuseppe_Garibaldi_portrait2.jpg|alt=|mion|336x336px|Giuseppe Garibaldi, timpeall 1861]] Siúd is go raibh an réabhlóideachas ina chuidiú mór leis an Iodáil a aontú, tháinig an aontacht i bhfeidhm faoi bhratach na monarcachta bunreachtúla. B'é bunreacht Ríocht na Sairdíne agus Piemonte ón mbliain 1848 a leathadh ar an Iodáil ar fad, agus b'í an ríocht sin a d'fhorghabh an chuid eile den Iodáil, go bunúsach. Ó bhí praghas ar an vóta, ní raibh ach 1.9 % de mhuintir na hIodáile - an uasalaicme liobrálach-choimeádach - i dteideal vóta a chaitheamh sna toghcháin. Ina dhiaidh sin, fairsingíodh an ceart vótála, ach d'fhan sé teorannaithe do mhionlach na ndaoine. Nuair a chuaigh Marco Minghetti agus Luigi Carlo Farini chun tosaigh le pleananna chun rialtas dúchais a bhaint amach do réigiúin na hIodáile, theip orthu go huile is go hiomlán. An fear a tháinig i gcomharbas ar Cavour mar Phríomh-Aire, mar atá, Bettino Ricasali, ní raibh suim dá laghad aige sa réigiúnachas. An córas riaracháin a chuir sé ar bun, bhí sé ag tógáil patrúin leis an bhFrainc, rud a d'fhág na cúigí ar fíorbheagán cumhachta dá gcuid féin. Fuair an Iodáil athaontaithe seo aitheantas dioplómaitiúil ón bhFrainc, ón b[[An Phrúis|Prúis]] agus ón m[[An Bhreatain|Breatain Mhór]]. Ní raibh [[an Ostair-Ungáir]] ná an Pápa sásta toiliú leis an stát nua, áfach, agus iad buartha go raibh na hIodálaigh ag santú tailte dá gcuid. Bhí an Ostair i seilbh Veneto, cúige oirthearach na hIodáile, agus maidir leis an bPápa, bhí sé tar éis an chuid ba mhó de na Stáit Eaglasta a chailleadh: ní raibh aige, go bunúsach, ach cúige Lazio (Latium), a bhuí leis na díormaí Francacha a bhí ar garastún sa chúige. == An Dlaíóg Mhullaigh á Cur ar an Risorgimento agus Aontacht na hIodáile go dtí 1870 == Le súil is go n-éireodh léi Veneto a sciobadh ón Ostair, shocraigh an Iodáil conradh comhghuaillíochta leis an bPrúis ar an ochtú lá de Mhí Aibreáin, 1866, agus an caidreamh go díreach ag dul i dtreo an chogaidh idir an Phrúis agus an Ostair. Nuair a d'éirigh ina chath idir an dá stát sin, ar an gceathrú lá déag de Mhí an Mheithimh sa bhliain chéanna, chuaigh an Iodáil chun cogaidh chomh maith. B'iad na hOstaraigh a bhris an cath ar na hIodálaigh ag Custoza (ar an gceathrú lá fichead de Mhí an Mheithimh, 1866) agus ag Lissa (cath mara Lissa, ar an bhfichiú lá de Mhí Iúil), ach níorbh aon chuidiú é in aghaidh na Prúise. Ag Königgrätz (inniu, Hrádec Králové sa tSeic), ar an tríú lá de Mhí Iúil, ghnóthaigh na Prúsaigh an cath ba thábhachtaí, agus fuair na hIodálaigh a gcuid de chreach an chogaidh, beag beann ar chomh dona is a d'éirigh a gcuid den chogadh féin. Nuair a socraíodh an tsíocháin i Vín i dtús Mhí Dheireadh Fómhair, d'fhág an Ostair cúige Veneto ag an Iodáil. Mar sin féin, choinnigh an Ostair críocha áirithe in aice leis an teorainn nua a raibh an Iodáilis á labhairt iontu. B'é tuairim na nIodálach gur leo féin na críocha seo ó cheart, agus thugaidís ''Italia irredenta'', nó "an Iodáil neamhshlánaithe", orthu (is ionann "-redenta" san fhocal seo agus "redempted" an Bhéarla). Níor tháinig an Iodáil i seilbh na h''irredenta'' seo roimh an Chéad Chogadh Domhanda. [[Íomhá:Pope-pius-ix-court.jpg|mion|[[Pápa Pius IX|Pápa Pius a Naoi]] ]] Bhí na Stáit Phápacha ina gcnámh spairne chomh maith, nó bhí an [[Pápa Pius IX|Pápa Pius a Naoi]] go tréan in éadan an éilimh a bhí na náisiúnaithe Iodálacha a dhéanamh ar a chuid tailte. Ní raibh na náisiúnaithe sásta, áfach, éirí as an éileamh seo, nó bhí siad géarbharúlach gurbh í an Róimh an phríomhchathair ba dual don Iodáil. Sa bhliain 1867, d'fhill Giuseppe Garibaldi ar shaol polaitiúil na hIodáile, agus mar ba dual don tseansaighdiúir, d'fhruiligh sé slua mór d'óglaigh leis na Stáit Phápacha a ionsaí. Ar an tríú lá de Mhí na Samhna, chloígh na Francaigh agus díormaí an Phápa féin araon é agus a chuid díormaí. Mar sin féin, bhí an tuiscint ag teacht ag lucht rialtais na Fraince nach bhféadfaidís an Pápa a chosaint ar an rud dosheachanta a thuilleadh. Nuair a d'éirigh ina cogadh idir an Fhrainc agus an Phrúis sa bhliain 1870, chúlaigh na trúpaí Francacha as na Stáit Phápacha, ó bhí siad de dhíobháil in áit eile. T háinig na díormaí Iodálacha isteach chomh túisce is a fuair siad na Francaigh imithe rompu. Ar an bhfichiú lá de Mhí Mheán Fómhair, 1870, chonaic an Pápa an chéad saighdiúir Iodálach ag siúl sráideanna na Róimhe, agus nuair a fuair muintir na dtailte Pápacha cead a mbarúil féin a chur in iúl sa reifreann, chaith tromlach mór acu a gcuid vótaí ar son na hIodáile. Ar an séú lá de Mhí Dheireadh Fómhair, d'eisigh an Rí acht faoi aontú na Stát Pápach leis an gcuid eile den tír. Bhí an Risorgimento críochnaithe anois, a bheag nó a mhór. Sa bhliain 1871, hathraíodh príomhchathair na hIodáile ó Firenze go dtí an Róimh. Bhí an chuid ba mhó de na stáit eachtrannacha sásta a gcuid ambasáidí a aistriú ansin chomh maith, ar lorg orgáin stáit na hIodáile. B'ionann seo agus a admháil go raibh deireadh curtha leis na Stáit Phápacha. == Forbairtí Eile: Torthaí an Risorgimento, Conspóid na hEaglaise, An Tuaisceart agus an Deisceart in Achrann le Chéile == I ndiaidh aontú na hIodáile féin, d'fhan an Pápa ina chónaí ar an [[Cathair na Vatacáine|Vatacáin]]. Choinnigh sé freisin an ceantar úd ''Laterano'' sa [[An Róimh|Róimh]] agus a áras samhraidh, Castel Gandolfo. Ní raibh na Pápaí sásta, ar dtús, leis an socrú seo. Thugadh Pius a Naoi "cime na Vatacáine" air féin, agus [[Eascoiteannú|d'eascoiteannaigh]] sé na daoine a raibh lámh acu sa ghabháltas ar na Stáit Phápacha. Mar sin féin, níor éirigh leis na Stáit Phápacha a chur ar bun arís, ach rinne sé an-dochar don stát Iodálach agus an dóigh ar chuir sé ding idir é agus cuid mhór de na géillsinigh. Maidir le críocha na hIodáilise i monarcacht dhúbailte [[An Ostair|na hOstaire]] is [[An Ungáir|na hUngáire]], cosúil le Trentino, Dalmazia agus Istria, níor ghabh an Iodáil iad ach i ndeireadh [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Inniu féin, níl sé éasca réigiúin na hIodáile a thoilleadh in aon stát le chéile. Bíonn conspóid agus cointinne ann i gcónaí idir an Tuaisceart tionsclaithe agus an Deisceart dealbh dearóil, rud is féidir a aithint ar chomh maith agus a bhíonn na toghcháin ag éirí le ''Lega Nord'', páirtí tuathghríosaitheach an Tuaiscirt agus é ag éileamh neamhspleáchais ar an Deisceart do Thuaisceart na hIodáile. Is é an port atá á cheol ag [[Umberto Bossi]], cathaoirleach an pháirtí sna 1990idí, ná nach bhfuil sa Deisceart ach ualach, ós rud é go bhfuil [[Mafia]] chomh láidir sa Deisceart, agus cánacha an Tuaiscirt á n-íoc le lobhadh agus breabadóireacht an Deiscirt a mhaoiniú. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hIodáile]] [[Catagóir:Iridinteachas]] b2dxsea7q99gu25ng99g4ktn4m69g29 0 6610 1323915 1235924 2026-08-10T16:28:14Z Saighneánach 72809 1323915 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} [[Íomhá:Forógra na Poblachta (Leagan Gaeilge).jpg|clé|mion|Forógra na Poblachta: Aistriúchán go [[Gaeilge]] níos déanaí]] Ba é '''Forógra na Poblachta''' an forógra um bunú [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Léigh [[Pádraig Mac Piarais]] an forógra do mhuintir [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] ar [[24 Aibreán]] sa bhliain [[1916]], ó staighre [[Ard-Oifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]], mar chomhartha go raibh [[Éirí Amach na Cásca]] tosaithe. Níor léigh sé an forógra ach i m[[Béarla]]. Aistriúchán go [[Gaeilge]] é seo. [[Íomhá:Pádraig Mac Piarais (48433858897).jpg|mion]] == Téacs == ''RIALTAS SEALADACH PHOBLACHT NA hÉIREANN DO MHUINTIR NA hÉIREANN. ''A FHEARA AGUS A MHNÁ NA hÉIREANN: in ainm [[Dia|Dé]] agus in ainm na nglún a chuaigh romhainn agus óna bhfuair sí a seanoideas mar náisiún, tá Éire, trínne, ag gairm a clainne faoina bratach agus ag bualadh buille ar son a saoirse. ''Tar éis di eagar agus oiliúint a chur ar a cuid fear trí mheán a heagraíochta réabhlóidí rúnda, [[Bráithreachas na Poblachta|Bráithreachas Poblachtach na hÉireann]], agus trí mheán a heagraíochtaí míleata oscailte, [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann]], tar éis di a féinsmacht a fhoirbhiú go foighneach, tar éis di fanacht go seasmhach le teacht an lae chirt, beireann sí anois ar an bhfaill agus, le cabhair óna clann atá ar imirce uaithi i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceá]] agus ó chomhghuaillithe calma s[[an Eoraip]], ach ag brath sa chéad áit ar a neart féin, buaileann sí agus lán-dóchas aici go mbainfidh sí an bua. ''Dearbhaímid gur ceart ceannasach dochloíte é ceart mhuintir na hÉireann chun seilbh na hÉireann agus chun dála na hÉireann a stiúradh gan srian. Níor chealaigh an forlámhas a d'imir cine agus rialtas eachtrannach ar feadh i bhfad an ceart sin, ná ní féidir é a chealú go deo ach amháin trí dhíothú mhuintir na hÉireann. I ngach glún dhearbhaigh muintir na hÉireann a gceart chun saoirse agus flaitheas an náisiúin: sé huaire le trí chéad bliain anuas dhearbhaíodar é faoi arm. Ag seasamh dúinn ar an gceart bunúsach sin agus á dhearbhú arís faoi arm os comhair an tsaoil, fógraímid leis seo Poblacht na hÉireann mar Stát Ceannasach Neamhspleách, agus cuirimid ár n-anam féin agus anam ár gcomrádaithe comhraic i ngeall lena saoirse agus lena leas agus lena móradh i measc na náisiún.'' ''Tá ceart ag [[Poblacht]] na hÉireann ar dhílseacht fhir agus mhná na hÉireann agus éilíonn sí an dílseacht sin. Ráthaíonn an Phoblacht saoirse chreidimh agus saoirse shibhialta, cearta cothroma agus deiseanna cothroma don uile shaoránach, agus fógraíonn sí gur rún di sonas agus séan an náisiúin go hiomlán agus an uile pháirt di a bhaint amach agus í chomh ceanúil céanna ar chlann uile an náisiúin agus gan beann aici ar na difríochtaí a chothaigh rialtas eachtrannach go cúramach agus a dheighil mionlach ón móramh san am atá thart. ''Nó go mbaine ár n-airm uain chaoithiúil amach le haghaidh bunú Rialtais Náisiúnta bhuain a bheidh ionadaíoch de mhuintir uile na hÉireann agus a thoghfar le vótaí a cuid fear agus ban uile, riarfaidh an Rialtas Sealadach a bhunaítear leis seo gnóthaí sibhialta agus míleata na Poblachta ar iontaobhas don phobal.'' ''Cuirimid cúis Phoblacht na hÉireann faoi choimirce Dhia Mór na nUilechumhacht agus impímid a bheannacht ar ár n-airm, agus guímid nach dtarraingeoidh aon duine i seirbhís na cúise sin easonóir uirthi le meatacht, le mídhaonnacht ná le slad. In uair seo na cinniúna, ní foláir do náisiún na hÉireann, trína misneach agus a dea-iompar, agus trí thoil a clainne iad féin a íobairt ar son leas an phobail, go dtuillfidh sí an réim ró-uasal is dán di.'' ''Arna shíniú thar ceann an Rialtais Shealadaigh:'' * [[Tomás Ó Cléirigh]] * [[Tomás Mac Donnchadha]] * [[Éamonn Ceannt]] * [[Seán Mac Diarmada]] * [[Pádraig Mac Piarais]] * [[Séamas Ó Conghaile]] * [[Seosamh Pluincéad]]'' == Féach freisin == * [[Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann (1916)]] * [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]] [[Catagóir:Bráithreachas Phoblacht na hÉireann]] g9dm1dsen8m2zj8o4x5a4skj4mw7wyo 0 6636 1323968 1243153 2026-08-10T19:17:15Z Saighneánach 72809 1323968 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Francis Galton 1850s.jpg|thumb|Francis Galton|clé|240x240px]] Eolaí Sasanach ba ea an Ridire '''Francis Galton''' ([[16 Feabhra]] [[1822]] – [[17 Eanáir]] [[1911]]). Ba [[Antraipeolaíocht|antraipeolaí]] é chomh maith le bheith ina [[Taiscéalaíocht|thaiscéalaí]], [[Staidreamh|staitisticeoir]], cheannródaí san [[eoiginic]], agus imscrúdaitheoir mheon an duine. Eisean freisin bunaitheoir na heolaíochta a thomhasann acmhainní meabhracha, .i. síceamhéadracht. Rinne sé taighde ar oidhreacht is na héagsúlachtaí i gcumais daoine. == Eoiginic agus antrapaiméadracht == Chum Francis Galton an coincheap "eoiginic" sa bhliain [[1883]]. Bhí sé i gceist daoine nach raibh oiriúnach a chosc ó shíolrú, agus a mhalairt maidir le daoine a bhí oiriúnach. [[Íomhá:Galton composite photography of sisters.jpg|clé|mion|deirfiúracha a rinne Dalon: deirfiúracha agus íomhánna curtha le chéile|239x239px]] Bhunaidh Galton an chéad saotharlann [[Antrapaiméadracht|antrapaiméadrachta]] i Londain sa bhliain 1884. Thaispeáin Francis Galton go bhfanann patrún na mbuaiceanna ar bharr na méire buan i rith saol duine, agus nach ionann an patrún seo d'aon bheirt. Tá an fíoras seo á chruthú arís is arís eile thar na blianta, agus mar sin tá teicníocht an [[Méarlorg|mhéarloirg]] in úsáid ag póilíní le fada. == Aitheantas == Ba bhall den [[Royal Society]] é agus rinneadh [[ridire]] de sa bhliain [[1909]]. Ba chol ceathrair é le [[Charles Darwin]]. == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} {{DEFAULTSORT:Galton, Francis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1822|Galton, Francis]] [[Catagóir:Básanna i 1911|Galton, Francis]] [[Catagóir:Eoiginic|Galton, Francis]] [[Catagóir:Eolaithe Sasanacha|Galton, Francis]] [[Catagóir:Eoiginic|Galton, Francis]] 9dh86zdsfx1x902weio0z2o2qutibce 0 6662 1323982 1313016 2026-08-10T21:02:27Z Mullafacation 41387 Gramadach níos soiléire: níl sé an t-aon 1323982 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[Teangacha Seimíteacha|teanga Sheimíteach]] í [[An Araibis|an Araibis]] atá ar an séú teanga is mó cainteoirí ar domhan. Is í an teanga a labhraíonn an líon is mó cainteoirí dúchais de na Teangacha Seimíteacha í. Sa domhan Arabach is mó a labhraítear í agus is as an bpobal Arabach a ainmníodh í. Áitítear uaireanta gur teangacha éagsúla Arabacha atá i gceist seachas aon teanga amháin. [[Íomhá:Arabic language.jpg|clé|mion|Callagrafaíocht na hAraibise|221x221px]] [[Íomhá:WiktionaryAr.svg|clé|mion|Lógo Vicífhoclóir Araibis|267x267px]] [[Íomhá:WP countries and versions Arabia.pdf|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Arabic Varieties Map.svg|clé|mion|220x220px|Canúintí]] == Na Teangacha Seimíteacha == [[Teangacha Seimíteacha|Teanga Sheimíteach]] í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[an Meán-Oirthear|an Mheánoirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[Súiméiris]]e, an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn. B'í aibítir na litreach [[dingchruthach]]—"cuneiform" mar a thugann lucht labhartha an Bhéarla uirthi—a d'úsáidtí leis na teangacha seo, eadar [[Acáidis]] agus [[Suiméiris]], a bhreacadh síos—nó a ghreanadh síos, le bheith beacht. Faoin mbliain 2000 roimh bhreith Chríost a thosaigh an Acáidis ag titim as a chéile, agus gach canúint ag dul a bealach féin. B'iad an [[Aisiris]] agus an Nua-Bháibileoinis an dá chanúint ba thábhachtaí acu seo, ach má bhí féin, chuaigh an chéad cheann acu in éag faoin am a rugadh Críost. Ní léir go fóill cad é an gaol a bhí acu seo le dhá sheanteanga eile ar baisteadh Éablaítis agus Úgairitis orthu. Tá scríbhinní sa chéad teanga le fáil i dTeill Máirdít (Ebla) faoi thrí scór ciliméadar ó dheas d'Aileapó, agus iarsmaí an dara ceann faighte amach ag lucht na seandálaíochta i Rais Seamra (Ugarit) láimh le Lataicia. Tá muid níos eolaí ar chinniúint na dteangacha Seimíteacha Iar-Thuaisceartacha, mar atá, an [[An Aramais|Aramais]] agus an [[An Eabhrais|Eabhrais]] thar aon cheann eile. Dealraíonn sé go dtéann na teangacha seo siar go dtí an Amóirítis, teanga nach bhfuil mórán fágtha di thar na hainmneacha pearsanta i gcartlanna Acáideacha. Bhí an Aramais an-difriúil leis [[an Eabhrais]] cheana nuair a breacadh an dá theanga síos an chéad uair riamh, ach tá aon dlúthghaol amháin, ar a laghad, ag an Eabhrais—[[an Fhéinícis]]. Cuid de na canúintí Féiníceacha, tá siad cosúil leis an Eabhrais agus nach féidir a rá cé acu den dá theanga seo atá i gceist dáiríribh. Ó thaobh an chultúir de, is í an Eabhrais an ceann is tábhachtaí de na teangacha seo. Baineann Eabhrais an Bhíobla leis na blianta 1200-200 roimh bhreith Chríost, ach tá an teanga bheo ar fáil ina lán cáipéisí ó na blianta ina dhiaidh sin freisin - go háirithe sa [[Talmúd]]. Bailiúchán de litríocht saíochta, fealsúnachta agus teagaisc is ea an Talmud. Chuaigh an Eabhrais in éag mar theanga labhartha faoin am a rugadh Críost, agus an Aramais á leitheadú mar a bheadh loscadh sléibhe ann. Ar ndóighe, níor éirigh lucht léinn an Ghiúdachais riamh as a seanteanga a shaothrú sna scríbhinní; agus san fhichiú haois thosaigh na [[Siónachas|Siónaigh]] ag labhairt Eabhrais lena gclann leis an teanga a athbheochan mar ghnáthurlabhra phobail. [[Íomhá:Flag of the Arabic language.svg|mion|Bratach amháin a usáidtear don Araibis|220x220px]] Maidir leis an Aramais, tá sí ar fáil i bhfoirm scríofa ón mílaois dheireanach roimh bhreith Chríost ar aghaidh. Nuair a d'éirigh sí ina gnáth-theanga ar fud an Mheánoirthir, scoilt sí ina dhá leath, an ceann iartharach—Aramais na Palaistíne, an Nabaitéis agus an Phailmíris—agus an ceann oirthearach, as ar fáisceadh na canúintí Nua-Aramaise a mhaireann inniu féin i mbéal dreamanna beaga de Chríostaithe anseo is ansiúd ar fud an Mheán Oirthir. Na teangacha atá fágtha anois, is iad na gaolta is dlúithe dá bhfuil ag an Araibis—sin le rá, teangacha Seimíteacha an Iar-Dheiscirt. Is é sin, más fíor gurb iad na gaolta is dlúithe iad. Nó níl lucht an tsaineolais ar aon fhocal go fóill faoin gcineál muintearais nó baint atá ag na teangacha Seimíteacha le chéile. Maidir le teangacha Seimíteacha an Iar-Dheiscirt, mar a thugtar orthu go traidisiúnta, is iad an Araibis Thuaidh, an Araibis Theas, agus an Amáiris iad. Is gá a chuimhneamh gurb ionann an "Araibis" mar a thuigimid inniu é agus an Araibis Thuaidh. Teanga is ea an Araibis Theas nach bhfuil róchosúil leis an Araibis Thuaidh ná intuigthe ag cainteoirí na teanga eile. D'fhág an teanga seo a lorg ar an gcineál Araibis Thuaidh a labhraítear san [[An Ómáin|Ómáin]] agus san [[An Éiméin|Éiméin]]. Thairis sin, ámh, maireann canúintí de chuid na hAraibise Theas in áiteanna iargúlta go fóill, ar nós Oileán Soqotra. Ní gnách na canúintí seo a chur ar pár, áfach. Deacair is uile mar atá an teanga acu, is í an Araibis Thuaidh a bhíonn á saothrú ag lucht a labhartha, an chuid acu a bhfuil scríobh nó léamh aon teanga acu. Nuair a chuaigh daoine de lucht labhartha na hAraibise Theas a chónaí san [[An Aetóip|Aetóip]] fadó, chuir siad tús le forbairt na Sean-Amairise (ná tóg in ainriocht na hAramaise í, ní hionann an dá theanga!) nó an teanga [[Ge'ez]], a úsáidtear i gcónaí mar theanga naofa in Eaglais na nOrtadocsach Cóipteach san Aetóip. Thairis sin, saothraítear an Nua-Amairis mar theanga scríofa inniu, in éineacht le cúpla canúint nó teanga eile a d'eascair ón tsean-Amairis fosta. Is í an Tigrinis an ceann is tábhachtaí acu seo, nó is í teanga oifigiúil na h[[An Éaraitré|Éaraitré]] í. Cuid de na saineolaithe, áfach, — an scoláire [[Iosrael]]ach [[Roibeard Hetzron]] thar aon duine eile—tá siad inbharúla nach bhfuil ag an [[Araibis Thuaidh]] ach lúb bheag ghaoil leis an Araibis Theas agus na [[teangacha Amaracha]] san [[Aetóip]]. Síleann an scoil seo go bhfuil an Araibis sa ghrúpa céanna leis an Eabhrais agus an Aramais. [[Íomhá:Arabic speaking world.svg|mion|Stádas na hArabaise i dtíortha éagsúla. Tá dath uaithne ar na tíortha ina bhfuil an Araibis amháin oifigiúil, dath gorm dorcha ar na tíortha ina bhfuil an Araibis oifigiúil in éineacht le teanga(cha) eile ach á labhairt ag an móramh, dath gorm éadrom ar na tíortha ina bhfuil an teanga oifigiúil agus í á labhairt ag mionlach nó ina bhfuil ról cultúrtha aici.|220x220px]] == Trí Theanga Ghaolmhara in Aon Chorcán le Chéile == Cibé faoi sin, tá lucht an tsaineolais féin ag dul in éadóchas ag iarraidh crann ceart ginealais a líniú do na teangacha Seimíteacha. Nó tá na teangacha seo i ndiaidh an-lorg a fhágáil ar a chéile. Mar shampla, cuid mhór den Aramais atá ar caomhnú, is Aramais le scríbhneoirí Giúdacha í a bhí go mór faoi thionchar na hEabhraise. Ansin, is í an bharúil atá ag na scoláirí taobh amuigh den domhan Ioslamach go bhfuil Araibis [[an Córán|an Chóráin]] breac le hiasachtaí Aramaise, toisc go bhfuil baint ag an gCórán féin le traidisiún na gCríostaithe is na n[[Giúdachas|Giúdach]]. B'í an Aramais [[francbhéarla]] (lingua franca) an traidisiúin seo sa Mheán-Oirthear, agus na téarmaí ab fhearr le fáil inti chun cur síos a thabhairt ar na coincheapa reiligiúnach (is gá a phointeáil amach nach bhfuil na scoláirí Ioslamacha róshásta leis an teoiric seo, nó níl sé ag teacht go rómhaith leis an ráiteas sa Chórán a deir gur ''Córán Araibise a rinne Muid'' [=Dia] ''de, i gcruth is go dtuigfeadh sibh é''). Thairis sin, nuair a shocraigh na sluaite móra de Ghiúdaigh síos i dtíortha Ioslamacha le teacht slán ó na géarleanúintí barbartha a bhí ar cois ag na Críostaithe, is léir gur fhág sin faoi thionchar na hAraibise iad, agus iad ag forbairt na hEabhraise mar theanga léannta. Agus arís, an cineál Aramaise a labhraítear sa Mheán-Oirthear inniu, tá sí á saothrú ag daoiní a bhfuil cónaí orthu i dtíortha Arabacha, daoine a chaithfeas Araibis a tharraingt orthu agus iad ag caint le lucht údaráis an stáit. Fágann an Araibis a lorg ar chaint bheo na hAramaise inniu, mar sin, agus an dá theanga chomh dlúth sin i dteagmháil le chéile. An tSean-Aramais a chleachtaíodh lucht léinn an Ghiúdachais i gcuid de na scríbhinní naofa Giúdacha, is léir gur "Aramais Ghiúdach" atá ann, Aramais a cuireadh in oiriúint do riachtanaisí téarmaíochta an Ghiúdachais—agus an Eabhrais ag soláthar na téarmaíochta, nó múnlaí a húsáide, ar a laghad. Is é an tátal is féidir a bhaint as an méid seo nach bhfuil fáil ar Araibis ar bith ach an Araibis ar imir an Eabhrais agus an Aramais a dtionchar uirthi. Is é an cineál Eabhrais a chleachtaítear inniu an Eabhrais ar imir an Aramais agus an Araibis a dtionchar uirthi. An Aramais atá ann, forbraíodh faoi thionchar an dá theanga eile í fosta. Mar sin, ní féidir le haon duine a thuilleadh aon bhreithiúnas róchruinn a thabhairt ar an dóigh a raibh na teangacha seo gaolmhar le chéile sular tháinig siad i síor-dhlúth-theagmháil le chéile. == Fréamhacha na hAraibise == Cibé faoin ngaol atá ag an Araibis leis na teangacha Seimíteacha eile, tá muid sách eolach ar an Araibis féin. Rinneadh an chéad trácht ar na hArabaigh riamh in annalacha na hAisíre ocht gcéad go leith de bhlianta roimh bhreith Chríost. Rinne an Rí Salmanassar a Trí tagairt don chath a chuir sé ar ghinearál arbh ainm dó ''Gindibu'', agus é ina thaoiseach ar an treibh úd ''Arbi''. Is féidir, áfach, nach raibh de chiall leis an fhocal áirithe seo ar dtús ach "fánaí", duine den lucht fáin a bhí ag dul thart timpeall ar fud Leithinis na hAraibe. Fánaithe ab ea na hArabaigh ceart go leor, go dtí gur cumadh cineál nua diallaite a chuir ar a gcumas marcaíocht cheart a dhéanamh, in áit na seansrathrach nach dtiocfadh ach earraí a luchtú uirthi. Chuir an diallait an-luas leis an bhfánaíocht, i gcruth is gur tháinig treibheacha éagsúla le chéile, rud a chuidigh leo focail is foirmeacha a ghlacadh isteach ó chanúintí eile agus cineál caighdeán nó comh-chanúint a chruthú ina measc féin. Deirtear gur ''beidiúnaíodh'' cultúr agus teanga na nArabach, agus as an mbeidiúnú seo a fáisceadh an Araibis mar theanga chlasaiceach nó réamhchlasaiceach. Tá focail agus ainmneacha Araibise le fáil in áiteanna éagsúla roimh lá Mhuhamad in inscríbhinní—cuid acu, tá siad scríofa le litreacha na hAraibise Theas; an chuid eile acu, Aramais atá iontu, diomaite de na hainmneacha pearsanta a bhaineann leis an Araibis. B'é an Córán a chuir bun leis an litríocht Araibise agus le caighdeán na hAraibise Clasaicí. Ar chúiseanna na diagachta féin, is gnách a shíleadh go raibh an Fáidh dall ar scríbhneoireacht is aibítir ar bith. Ar a laghad, bhí páirt thábhachtach ag an ghlanmheabhraíocht i bhforbairt an Chóráin. I ndiaidh bhás Mhuhamad, áfach, tháinig an-deifir ar lucht a leanúna a chuid aislingí a chur i míotar, agus mar sin, bhreac siad síos an Córán agus chuir siad in eagar é mar leabhar ceart. An aibítir a bhí in úsáid ag na hArabaigh san am sin, ba leagan iodálaí den aibítir Fhéiníceach í, agus cuid de na litreacha ag éirí chomh cosúil le chéile is nach raibh san fhocal scríofa go bunúsach ach seort crann taca don ghlanmheabhraíocht. Ó bhí páirt iontach lárnach ag an gCórán ins an reiligiún—nó is é foirceadal Ioslam gurb é focal Dé gan truailliú é—theastaigh ceartlitriú níos cruinne ó na Moslamaigh, agus faitíos orthu go gcuirfeadh an drochscríbhneoireacht briathar Dé as a riocht. Mar sin, cuireadh poncanna breise le litreacha áirithe chun fuaimeanna éagsúla a choinneáil scartha ó chéile. Dealraíonn sé gurb ó aibítir Shíreach na hAramaise a fuarthas na poncanna seo. Ina dhiaidh sin féin, níor ghnách na gutaí a scríobh amach ar aon dóigh ar leith. B'é an gramadóir Abú 'l-Asbhad al Du'áilí a chuir an chéad sonrú i dtábhacht na ngutaí i gcaighdeánú na hAraibise sa tseachtú haois, ach b'é al-Hailíl ibn Achmad sa chéad aois eile a chum na comharthaí a sheasann do na gutaí i scríbhneoireacht Araibise an lae inniu. == Caighdeánú na hAraibise == An chéad ghramadóir Araibise, al-Siobabhaithí, ní Arabach a bhí ann ach Peirseach a chaithfeadh an teanga a fhoghlaim mar theanga iasachta. Deirtear, fiú, nár bhain an fear bocht líofacht rómhaith amach sa teanga labhartha riamh. Mar sin féin, chruthaigh sé modheolaíocht dhian gramadóireachta a raibh an-tionchar aici ar na glúnta de thaighdeoirí teangeolaíochta ina dhiaidh. Bhaineadh sé úsáid as analach loighciúil mar phríomhghléas gramadóireachta, agus tá sé incheaptha gur éirigh leis foirmeacha nó cleachtais ghramadaí a athbheochan sa teanga scríofa nach raibh ach a n-iarsmaí le fáil sa ghnáthchaint. Bhí an teanga féin á teannadh is á streachailt go mór ag athruithe na sochaí Arabaí a tháinig ar lorg Ioslam, agus na hArabaigh ag cur catha ar lucht an "éigreidimh" sna tíortha ina dtimpeall. Nó de réir mar a bhí siad ag teacht i seilbh tailte nua a bhí go minic níos saibhre nó níos airde ó thaobh an chultúir de ná saol fáin na mBeidiúnach, b'éigean dóibh focail úra a ligean isteach, agus iad ag fáil aithne ar chleachtais is aireagáin nár casadh orthu roimhe seo. Ní raibh an t-athrú seo ag taitneamh le lucht an ghlanteangachais, áfach, agus iad barúlach nár chóir teanga naofa an Chóráin a chur as a riocht le truailliú iasachta, ó b'é briathar Dé é. Ní raibh teanga an Chóráin féin glan ar iasachtaí, muis. Rinneadh tagairt cheana féin don dóigh ar fhág Aramais Shíreach na gCríostaithe a sliocht ar Araibis an Chóráin. Thairis sin, is léir go ndearnadh trácht éigin sa Chórán féin ar ábhair nó ar rudaí a raibh baint acu le saol sofaisticiúil na Peirse, agus lipéid Pheirsise á n-úsáid ag na hArabaigh féin ar na rudaí seo. Nó, tar éis an tsaoil, ní raibh aon chaill ar na hArabaigh riamh ag trádáil le hearraí só, ar nós na túise is na síoda, na ndathanna is na gcumhrán, agus tháinig na focail i mbéal na nArabach chomh túisce is a chuala siad iomrá ar na rudaí a raibh na focail seo ag seasamh dóibh. Sna tíortha iasachta ba thúisce a d'fhorghabh siad, fuair na hArabaigh rompu cultúr saibhir an Heilléineachais. Ba mhór an spreagadh do na hArabaigh é léann a fhoghlaim agus Araibis a chur ar shaothair eolaíochta na scoláirí Heilléineachais. Nuair nach raibh meas an mhadra ag an Iarthar ar smaointeoirí ná ar thaighdeoirí an Heilléineachais, rinne na hArabaigh a gcuid féin dá n-obair siúd. Ansin, tháinig borradh mór i saothrú téarmaíochta an léinn is na heolaíochta san Araibis, ó bhí téarmaí nua ag teastáil leis an teanga a chur in oiriúint do na smaointí úra a bhí le cur i bhfoclaibh inti. == Gramadach na hAraibise == Mar is dual do theanga Sheimíteach, tá gramadach na hAraibise bunaithe ar thamhain trí chonsan. Is féidir, ansin, an dúrud d'fhocail éagsúla a fhréamhú as an trí chonsan sin ach tú a bheith eolach ar an dóigh a gcuirtear na gutaí eatarthu leis an gciall a mhodhnú mar is cóir. Sin é an fáth féin gur fearr leis na hArabaigh córas litrithe a úsáid nach n-úsáideann litreacha ach amháin leis na consain a chur in iúl. Is iad na consain is mó a iompraíonn an chiall, agus mar sin, tá sé áisiúil litriú a úsáid a chuireann ar do chumas an tamhan a aithint leis an chéad spléachadh súile.[[Íomhá:Quranic-arabic-corpus.png|mion|253x253px]] == Tionchar na dTeangacha Eile == Is léir go raibh an Córán an-tábhachtach mar fhoinse is mar dhíol aithrise i bhforbairt na stíle liteartha, ach thairis sin, bhí na luathghramadóirí is na haistritheoirí go mór i dtuilleamaí iarsmaí na filíochta réamh-Ioslamaí agus iad ag iarraidh a fháil amach cad é ba dea-Araibis ann. Bhí taoisigh Arabacha go minic i muinín scríobhaithe Síreacha nó Peirseacha, agus is féidir go raibh tionchar éigin ag a stíl siúd ar stíl na hAraibise. Scéal ar leith é an tionchar a bhí ag an Ghréigis ar fhorbairt na hAraibise liteartha. Na chéad iarrachtaí a tugadh ar shaothair fhealsúnachta a aistriú ón Ghréigis, b'uafásach an raiméis ab ea iad, nó bhí lorg na bunteanga chomh láidir orthu nach dtiocfadh le haon Arabach bun ná barr a dhéanamh díofa. De réir a chéile, áfach, fuair na hArabaigh blas ar obair an aistritheora. Thar aon duine eile, b'é Hunaighea ibn Íosthác, a mhair sa naoú haois, ardmháistir na ceirde, nó bhí stíl an-dúchasach ins achan líne dá dtigeadh óna phean—nó sin é an dearcadh traidisiúnta. I ndiaidh an iomláin, tá lucht an tsaineolais den bharúil inniu go bhfuil aithne éigin Gréigise ar an úsáid chasta dheacair a bhaineanns mo dhuine as na rangabhálacha—úsáid nach bhfuil ag teacht le comhréir na hAraibise is glaine, is nádúrtha. Mar sin, is féidir glacadh leis go raibh tionchar ínteacht ag an Ghréigis ar an dóigh ar fhorbair stíl na heolaíochta, agus an dúrud de leabhartha Gréigise a haistríodh go hAraibis. == An Mheán-Araibis: an litríocht is na canúintí == '''An [[Débhéascna]]''' Caithfidh muid cuimhne a choinneáil air nár rugadh an duine go fóill a chleachtfadh caighdeán clasaiceach na hAraibise ina ghnáthchaint. Is é sin, tá an staid ar a dtugtar ''débhéascna'' i bhfeidhm ar fud dhomhan na hAraibise. Is é is brí le débheascna ná go bhfuil réimsí áirithe an tsaoil chultúrtha—an litríocht, cuir i gcás—ag baint úsáide as ''leagan ard'' na teanga, agus an gnáthshaol ag roghnú an ''leagain ísil''. Ní hionann seo agus an ghnáth-dhifríocht idir teanga na ndaoine galánta agus teanga na cosmhuintire. Nuair atá an débheascna i gceist, ní rithfeadh leis na daoine uaisle féin an leagan ard a úsáid ina ngnáth-chumarsáid laethúil. Thairis sin, tá an leagan ard chomh difriúil leis an ngnáthchaint agus nach dtiocfadh le haon duine é a labhairt go spontáineach. Is amhlaidh gur socraíodh caighdeán na hAraibise sa séú agus sa seachtú haois—roimh chaighdeánú na sean-Ghaeilge féin. Mar sin, ní aibhéil a rá gur dhá theanga an-éagsúla iad an Araibis chaighdeánta agus gach ceann de na canúintí labhartha. Bhí dímheas ag na hArabaigh riamh ar an té nach gcloífeadh leis an gcaighdeán ina chuid scríbhinní, ó tháinig an caighdeán anuas ó Dhia féin leis an gCórán Beannaithe. Ina dhiaidh sin féin, tá teacht ar go leor litríochta nach bhfuil ag cloí leis an gcaighdeán. "Meán-Araibis" a thugann na saineolaithe ar an gcineál teanga atá ann. Is é is Meán-Araibis ann ná Araibis atá truaillithe ag an gcanúint labhartha, nó Araibis atá curtha ó mhaith ag an bh[[forcheartú]]. Is é an rud atá i gceist le forcheartú ná iarrachtaí ró-dhíocasacha an scríbhneora neamhchleachtaigh foirmeacha na gnáthchainte a sheachaint, ionas go mbreacann sé síos foirmeacha bacacha nach bhfuil le fáil sa chanúint ná sa teanga chaighdeánta. '''Meán-Araibis na nGiúdach''' Ba nós leis na Giúdaigh riamh a n-aibítir féin a chur i bhfeidhm ar gach teanga dá labhróidís - mar seo a cruthaíodh an [[An Ghiúdais|Ghiúdais]], an cineál Meán-Ghearmáinise a chleachtaíodh Giúdaigh Oirthear na hEorpa roimh [[uileloscadh]] [[Adolf Hitler|Hitler]]. D'imir siad an cleas céanna ar an Araibis. Tá an chuid is mó de na téacsanna Giúdacha Araibise sách cóngarach don chaighdeán Chlasaiceach. Dealraíonn sé, ar a laghad, nár thug na scríbhneoirí Giúdacha aon iarracht riamh ar eilimintí gnáthchainte a ligean isteach sa teanga scríofa d'aon ogham. San am chéanna, tá cuid mhór Eabhraise, idir fhocail agus abairtí iomlána measctha tríd an Araibis a scríobhadh siad. '''Meán-Araibis na gCríostaithe''' Níl an Araibis Ghiúdach róchosúil le Meán-Araibis na gCríostaithe. Na scéalta naomhsheanchais, na haistriúcháin Bhíogúla agus an litríocht reiligiúnach eile a chumadh Críostaithe na dtíortha Arabacha le haghaidh a n-úsáide pearsanta féin, bíonn siad breac le truailliú ón ngnáthchaint, agus is minic nach mbacann na haistritheoirí le cur in aghaidh an tionchair ó na bunleaganacha Gréigise. Ón taobh eile de, níl forcheartú le haithint ar na scríbhinní seo. Nuair a bhí scríbhneoir Críostaí dall ar chleachtais chearta an chaighdeáin nó idir dhá chomhairle, roghnaíodh sé riamh an leagan a bhí sa ghnáthchaint. '''Canúnachas i litríocht na hAraibise inniu''' Maidir le príomhshruth an tsaoil Araibise, is dual do gach scríbhneoir i gcónaí canúnachas a sheachaint i scríbhinní. Tá glacadh le hamharclannaíocht sa ghnáthchaint ceart go leor, gan aon trácht a dhéanamh ar na sraithscéalta teilifíse. An chuid is mó den litríocht, áfach, tá sí glan ar an gcanúnachas inniu féin. Bíonn na scríbhneoirí ag cur an mhíle strus orthu féin ag foghlaim rialacha an chaighdeáin le bheith in ann aithris a dhéanamh ar na seanmháistrí. Ar ndóigh, cuireann Ioslam an-bhéim ar chomh tábhachtach is atá sé teanga an leabhair bheannaithe a choinneáil beo, mar chuid den urraim atá dlíte do Dhia ón Moslamach chráifeach. Thairis sin, tá lucht an náisiúnachais shaolta sách naimhdeach i dtaobh an chanúnachais chomh maith, nó is é a mbarúil-san go gcaithfidh na hArabaigh uile cur le chéile agus comhar a dhéanamh i ndiúnas ar fhorlámhas an Iarthair. Mar sin féin, tá litríocht scríofa i gcanúintí na Liobáine, rud a bhaineann leis an chlaonadh úd nach nglacann leis gur tír Arabach í an Liobáin féin, agus bhí gluaiseacht filíochta canúnaí ann le linn thréimhse Nasir san Éigipt, mar a raibh roinnt filí ag iarraidh litríocht de chuid na ngnáthdhaoine a chothú mar chuid de thionscnamh an tSóisialachais Araibigh. Sa lá atá inniu ann, uaireanta úsáidtear an chanúint le ráitis phearsaí na n-úrscéalta a chur in iúl fosta, ar maithe leis an réadúlachas.[[Íomhá:شرح ألفية ابن مالك.jpg|mion|Alfiya ( ألفية ابن مالك‎) le Malik isa 13ú haois (Mullah Qasim Effendi Al-Mufti)|220x220px]] == Canúintí na hAraibise == Roinntear canúintí na hAraibise ina gcúig phríomhghrúpa: canúintí na Leathinise Arabaí; canúintí na Measapotaime (na h[[An Iaráic|Iaráice]]); canúintí na Siria stairiúla, .i. an chuid is mó den tSiria, den Liobáin, den Iordán agus de Phalaistín an lae inniu; canúintí na h[[An Éigipt|Éigipte]]; agus na canúintí a labhraítear i dtíortha Thuaisceart na hAfraice siar ón Éigipt—''al-Maghreb'' a bheir lucht na hAraibise ar na tíortha seo. Bíonn difríochtaí sóisialta agus áitiúla le cluineadh laistigh de na canúintí réigiúnacha, agus go hiondúil bíonn stádas sóisialta níos airde ag baint le canúintí na gcathrach ná mar a bhíonn le canúintí na tuaithe. Thar aon rud eile, bíonn canúintí na m[[Beidiúnach]] (fánaithe na bhfásach) sách difriúil leis an gcineál Araibise a chluinfeá ó mhuintir na gcathrach sna bólaí céanna (na canúintí cónaitheacha nó na ''sedentary dialects'' mar a deir an Béarlóir). Go háirithe, bíonn na canúintí Beidiúnacha níos seanársa, agus iad ag caomhnú tréithre a chuaigh in éag i gcaint na gcathrach. Tá teacht ar chathracha i ndomhan na hAraibise fosta ina bhfuil canúint Bheidiúnach á labhairt, ach bíonn míniú stairiúil ann ar a leithéid seo. Am éigin fadó tháinig sluaite móra ón tuath—nó ón bhfásach—timpeall na háite le cur fúthu ansin, i gcruth is go bhfuair a gcuid cainte lámh in uachtar ar Araibis thraidisiúnta an bhaile mhóir. Cleachtaíonn na Beidiúnaigh filíocht bhéil na sean-Arabach i gcónaí, rud a chuidigh leo an blas ársa a choinneáil beo ar a dteanga. '''An Mháltais agus Araibis na Cipre''' Cás ar leith iad na canúintí a labhraítear i [[Málta]] agus sa [[An Chipir|Chipir]]. Nuair a d'fhorghabh na Normannaigh Málta, chuaigh an Araibis Chlasaiceach i léig san oileán, agus na Moslamaigh a bhí ina gcónaí ansin, murar maraíodh iad, cuireadh d'fhiachaibh orthu iompú chun Críostaíochta. Ós rud é gurbh ionann an Araibis Chlasaiceach agus Araibis an Chóráin, ní fhéadfá í a shaothrú mar theanga chultúrtha a thuilleadh, agus tú ag iarraidh gothaí an dea-Chríostaí a chur ort féin. Déanta na fírinne, is iomaí Máltach nach n-admhaíonn sa lá atá inniu ann gur canúint Araibise atá á labhairt aige: is fearr leis a áitiú air féin gur sean-[[Féinícis|Fhéinícis]]—teanga Sheimíteach atá níos cosúla leis an Eabhrais ná an Araibis, mar a chonaic muid thuas—a bhí ag a shinsir ar tús, agus nach raibh ag an Araibis ach tionchar láidir ar an teanga seo. Ní ghéilleann lucht na teangeolaíochta don chineál seo cainte, áfach. Is léir go raibh Féinícis ag muintir an oileáin ó thús, agus gur chuidigh an teanga ghaolmhar seo leo a gcuid féin a dhéanamh den Araibis nuair a tháinig orthu—ach sin a raibh ann. Ní raibh sa [[An Mháltais|Mháltais]] go ceann i bhfad ach canúint labhartha, agus í á forbairt ina treo féin beag beann ar dhomhan mór na hAraibise. Fuair sí na mílte focal ar iasacht ón [[An Iodáilis|Iodáilis]], agus nuair a tháinig [[An Ríocht Aontaithe|na Sasanaigh]] i seilbh an oileáin, thosaigh na focail Bhéarla ag sileadh isteach. Maidir le hAraibis na Cipre, tá sí ar tí dul in éag ar fad, faraor géar. Ní raibh sí á labhairt riamh ach in aon sráidbhaile amháin, Kormakiti, agus nuair a d'ionsaigh na Turcaigh an Chipir le tuaisceart an oileáin a ghabháil sa bhliain 1974, scaipeadh an chuid ba mhó de bhunadh an tsráidbhaile ar fud na leithe Gréagaí den oileán, agus iad ar a dteitheadh ó na Turcaigh. Canúint chónaitheach ón tSír í Araibis Khormakiti go bunúsach. Ar a laghad, sin iad an cineál canúintí is cosúla léi. Inniu, áfach, tá sí breac le hiasachtaí [[An Ghréigis|Gréigise]], agus is ar éigean a bheifeá ag súil lena mhalairt. Nó is teanga í nach mbreactar síos de ghnáth. Má scríobhtar an-chorruair í, is dócha gurb iad na litreacha Gréigise a chuirtear i bhfeidhm uirthi, nó is í an Ghréigis a úsáideann muintir Khormakiti mar theanga liteartha shibhialta. == Litríocht na hAraibise == '''Litríocht Chlasaiceach na hAraibise''' Maidir le litríocht na hAraibise, is léir go gcaithfear an litríocht Chlasaiceach a aithint thar an litríocht nua-aoiseach. Is é an Córán an téacs is sine, ar ndóigh, siúd is gur chuir lucht na gramadóireachta díolamaí seanlitríochta agus filíochta de chuid an phobail i dtoll le chéile mar phatrún stíle agus mar ábhar staidéir. Bhain an fhilíocht seo le béaloideas na Sean-Arabach ón tréimhse réamh-Ioslamach, ach is iomaí athrú agus beart cinsireachta a chuir lucht tiomsaithe na mbailiúchán seo i bhfeidhm ar an bhfilíocht le smál na Págántachta (nó an "Aineolais", ''al-jahiliyya'', mar a deir an Araibis) a ghlanadh díobh. Siúd is nár ghnách do na filí réamh-Ioslamacha a gcuid saothar a bhreacadh síos, bhíodh na Sean-Arabaigh riamh meabhrach ar ainm an fhile a chum dán áirithe, díreach cosúil le bunadh na Gaeltachta fadó. Mar sin, ní cheadódh reacaire réamh-Ioslamach dó féin leasuithe a dhéanamh ar dhánta le filí eile. Bhí na reacairí ina bprintisigh ag seanmháistrí filíochta, ag déanamh staidéir ar shaothar an mháistir agus á reic le lucht éisteachta, le súil is go bhféadfaidís gradam an mháistir a bhaint amach le dánta dá gcuid féin faoi dheoidh. An chuid den fhilíocht seo atá ar fáil inniu, b'iad fir léinn na hochtú haoise a chuir ar pár an chéad uair í ó bhéal na ndaoine. Ar ndóigh, d'fhág blianta fada na béalaithrise a sliocht ar na dánta. Is dócha go raibh traidisiún na reacaireachta réamh-Ioslamaí ag meath cheana féin nuair a chuaigh na bailitheoirí i mbun pinn, agus gan dabht bhí na reacairí féin ag déanamh cinsireacht ar na blúiríní deireanacha Págántachta a bhí le haithint ar na dánta seo. Tá amhras curtha sna díolamaí filíochta réamh-Ioslamaí ag fear chomh clúiteach le Taha Husain—duine de na daoine is mó tábhachta i stair intleachtúil na hAraibise is na hÉigipte lenár linn—agus é inbharúla nach bhfuil iontu ach cumadóireacht bhrionnaithe de chuid na mbailitheoirí féin. Ach níl an chuid is mó de na taighdeoirí sna tíortha Arabacha ná san Iarthar inniu ar aon tuairim le mo dhuine. '''Qasida''' Is é an ''qasida'' an ghné liteartha is tábhachtaí i bhfilíocht réamh-Ioslamach na nArabach. Tá an rím chéanna ag dul ó thús go deireadh an dáin, nó ní bhíonn ceathrúna i ndánta traidisiúnta Araibise. Bíonn na véarsaí féin sách fada. Is é an ''nasib'' is tús don ''qasida'': cuimhní cinn ar iar-ghrá geal an fhile atá ann. Ina dhiaidh sin tugtar cur síos ar an turas agus ar an gcamall a iompraíonn an file ar shiúl óna ghrá geal, go dtí go mbaintear amach an tríú cuid den ''qasida'': ansin, cuireann an file síos ar an bhfíorchuspóir atá leis an dán. B'fhéidir go bhfuil an file ag déanamh leithscéil, ag moladh a urraí nó ag saighdeadh a mhuintire chun cogaidh; ach is é an rud is aistí le léitheoir an lae inniu go gcaithfidh an chéad dá chuid—an chuid anghrách agus an cur síos ar an turas camaill—a bheith ann beag beann ar cad é is ábhar don chuid dheireanach. Ar ndóighe, bhí na filí ab fhearr in ann mórshaothair ealaíne iontu féin a dhéanamh de na codanna coinbhinsiúnta seo. Ón taoibh eile de, nuair a bhí na filí ag súil le pá fhlúirseach airgid óna n-urraithe, ní bhacfaidís mórán leis an gcuid anghrách ná leis an turas camaill, agus iad ag baint gach fad is gach fairsinge as an tríú cuid, ag moladh fear íoctha an dáin. '''An Córán''' Is féidir dearcadh ar an gCórán mar shaothar litríochta. Tá an-fhiúntas filíochta ag baint leis na súraí deireanacha den leabhar, ach go háirithe. Ós rud é gur leabhar naofa atá ann, mar Chórán, ní raibh de chroí sna filí riamh aithris ródhíreach a dhéanamh air mar phatrún stíle. Mar sin, an cineál prós ríme atá sa Chórán, níl mórán de le fáil sa chuid eile de litríocht na hAraibise. '''Forbairt na Filíochta in Ioslam''' Bhí an fhilíocht sách mall ag athrú i ndiaidh theacht Ioslam féin. Dealraíonn sé gur fhan an-sracadh i móitífeanna a bhí bun os cionn le hoidim agus le foirceadal an chreidimh úir i bhfad i ndiaidh a bhunaithe, beag beann ar an dímheas a bhí ar na filí—"an aicme sin ar shlí Ifrinn"—ag na fir naofa. Thairis sin, cuid de na treibheacha a chuaigh i gcomhghuaillíocht le Muhamad ar tús, níor thuig siad ach de réir a chéile cad é a bhí i gceist leis an reiligiún nua: shíl siad i dtús báire nach raibh ann ach conradh polaitiúil. Nuair a ghabh na saighdiúirí Arabacha an Pheirs, an tseanríocht ardsibhialta, tháinig an-tionchar ón taobh sin ar litríocht agus ar fhilíocht na nArabach. Ar ndóigh, nuair a bhí Arabaigh ag cur fúthu sna cathracha, ag socrú síos le só na Peirse is ag éirí as seansuáilcí Spartacha an Bheidiúnachais, tháinig gá acu le filíocht nua nach mbeadh chomh mór sin i dtuilleamaí na gcamall le haghaidh meafair, samhlaoidí agus ábhar filíochta. Agus nuair a thosaigh an seicteachas Ioslamach ag teacht ar an bhfód leis an gCaraideachas nó leis an luath-Shítheachas, chrom fir a raibh féith na filíochta iontu ar dhánta bolscaireachta a chumadh le mairtírigh na seicte a mhóradh. Ba chuid d'oidhreacht fhileata na nArabach na dánta scigiúla freisin. Tháinig an-bhorradh faoin gcineál sin filíochta i dtréimhse na Cailifeachta Umaigheadaí, i ndeireadh na seachtú haoise agus sa chéad leath den ochtú haois. Faisiún mór a bhí i gceist leis na dánta scigireachta sa tSír agus san Iaráic i réimeas Chlann Umaighea, agus an file Críostaí Al Achtal chun tosaigh i g''cogadh na bhfilí'', nuair a bhí na filí ag caitheamh anuas ar a chéile i ndán i ndiaidh dán. Leis an bhfírinne a dhéanamh, dealraíonn sé nach raibh i gceist le cuid mhór den bhriatharchath seo ach mireog fhaisiúnta. Bhí an-mheas ag Al Achtal ar fhilíocht chuid mhaith de na filí Ioslamacha a raibh sé ag iomaíocht leofa ag cumadh goineoga maslacha i bhfoirm fhileata. Ós rud é gur Críostaí a bhí in Al Achtal, ní raibh aon chúl air fíon a ól, agus bhí sé ar dhuine de na filí ba mhó a scríobh dánta fíona fosta. Bhí an-traidisiún ag na dánta fíona i bhfilíocht na hAraibise, agus bhí sé an-fhadálach ag dul in éag, siúd is nach raibh moladh an fhíona is na meisce ag réiteach go rómhaith le riailbhéas Ioslam. B'é Abú Nubhás, a fuair bás sa bhliain 814, an file fíona ab aithnidiúla, nó sin é an cineál clú atá air, ar a laghad. Laoch béaloidis atá ann, mar Abú Nubhás, agus na mílte scéilíní á n-insint faoi. Is é an t-aon rud amháin ar féidir linn a bheith cinnte faoi i dtaobh mo dhuine ná nach bhfuil sa chuid is mó de na scéilíní seo ach cumadóireacht. Ar ndóigh, scríobhadh na seanfhilí Arabacha dánta grá chomh maith le duine. Nuair a bhí clann Úmáighea i seilbh na cailifeachta, bhí dhá phríomhghné á saothrú ag lucht scríofa na ndánta grá. Fir uaisle diomhaoine ba mhó a chumadh iad sna cathracha, agus iad go mór faoi thionchar na sofaisticiúlachta nó fiú an drabhláis a bhí ag teacht isteach ón bPeirs shean-ardchultúrtha. B'é Ómár ibn Aibí Raibíá an file ba thábhachtaí acu seo. Fuair Ómár bás dosaen nó cúpla dosaen de bhlianta i ndiaidh thús na hochtú haoise. Súgradh éadromchroích agus grá faoi cheilt is gnáthábhar don chineál seo dánta grá: tá blas áirithe craicinn agus collaíochta orthu, ach ní dánta gáirsiúla iad. Shaothraíodh na filí Beidiúnacha gné eile de dhánta grá, mar atá, traigéidí nó triantáin ghráidh. Amhráin a bhí sna dánta seo, agus thug siad go leor inspioráide do lucht scríofa próis fosta. B'iad Majnún agus Laidheala lánúin chlasaiceach na filíochta seo, cosúil le Triostán agus Iosóld san Artúraíocht. Bhí Majnún dúnta i ngrá le Laidheala ó tháinig an chéad chuimhne aige, ach nuair a pósadh an cailín ar fhear eile, chaill Majnún a mheabhair, agus fágadh ag fánaíocht san fhásach é, ag cumadh amhráin dá rúnsearc agus ag déanamh a chomhrá leis na hainmhithe aingiallta. Go leor de na dánta grá a thugann cur síos ar an scéal seo, deirtear gurbh é Majnún féin a chum iad, ach ar ndóigh, níl i gceist leis sin ach maisiú rómánsúil. Creideann lucht an tsaineolais gur pearsana finscéalacha amháin iad Majnún agus Laidheala agus baint acu leis an mbéaloideas réamh-Ioslamach. Mar sin, is dócha gur béaloideas atá sa chuid mhór de na hamhráin Bheidiúnacha seo fá dtaobh de ghrá leatrom Mhajnún, ach amháin nár cuireadh ar pár roimh lá na nÚmaigheadach iad. Is gá cuimhne a choinneáil air nach raibh cuid de na dánta seo intuigthe ach cnámha an scéil a bheith ar eolas agat cheana féin. Ní aithneofá cad é a bhí faoi chaibidil i go leor dánta ach na scéalta béil uile a bheith cluinte agat ó na seanchaithe a bhí á n-insint cois tine. De réir a chéile, meascadh an dá ghné trí chéile, i gcruth is gur fáisceadh dán grá de chineál úr astu—filíocht atá níos cosúla leis na hamhráin a chluinfeá ó thrúbadóirí na hEorpa sna meánaoiseanna. Déanta na fírinne, creidtear go raibh tionchar éigin ag filíocht na nArabach ar an trúbadóireacht san Eoraip. Nuair a tháinig Clann Abbáis—nó na hAbásaidigh—i seilbh na cailifeachta, bhí malairt cuma ar an bhfilíocht ghrá cheana. Bhí filíocht gháirsiúil á saothrú ag filí áirithe, ach is léir nach raibh aon ghlacadh oscailte ag an saol mór lena leithéid i sochaí Ioslam. B'í an fhilíocht [[homaighnéasachas|homaighnéasach]] a tháinig chun tosaigh i dtréimhse na nAbásaideach. B'iad coinbhinsiúin agus comhghnása na filíochta Peirsí ba bhunsiocair leis seo; ach i mbreis ar an tionchar sin, dá n-úsáidfeá fíorainm mná i ndán anghrách, is féidir go sílfeadh athair cailín éigin ar comhainm le cailín an dáin, — go sílfeadh sé gur ag maslú a iníne-sean nó ag cur mígheanmnaíocht ina leith-se a bheifeá. Mar sin, bhí sé ní ba sábháilte cloí leis an ngrá homaighnéasach mar ghnás liteartha, beag beann ar an chineál craicinn ab fhearr leis an bhfile ina shaol phríobháideach féin. Dealraíonn sé, áfach, go raibh Abú Nubhás, máistir an chineál seo filíochta, — go raibh sé féin ina fhéileacán dháiríre. Cuid den fhilíocht ghrá a scríobhadh i dtús ré na nAbásaideach, ní fíordhánta grá a bhí iontu ach dánta diaga misticiúla a bhí ag tabhairt cur síos ar an tsirtheoireacht reiligiúnach, ar an dóigh a raibh an Moslamach fíréanta ag iarraidh a bhealach a dhéanamh a fhad le Dia. Fuair go leor filí misticiúla an oiread sin múnlaí is gnása ar iasacht ó na dánta grá is go gcaithfidh tú saineolas éigin a tharraingt ort leis an gciall reiligiúnda a bhaint as an sórt seo filíochta (mar sin féin, tá an chiall sin ann, bhíodh an tAyatollah Khomeiní féin—an fear céanna a theilg Salman Rushdie chun báis—ag scríobh filíocht faoi "aoibhneas an fhíona sa tábhairne", nach n-aithneofá aon tseach-chiall dhiaganta uirthi—go dtí go gcluinfeá cé a chum an dán...). Fán am seo, i dtús na naoú haoise, a thosaigh na náisiúin neamh-Arabacha sa Chailifeacht ag éileamh a gcirt i saol an chultúir. "Siúbachas" nó ''shu'ubiyya'' a thugtar ar an ngluaiseacht seo, agus b'iad na Peirsigh a bhí chun tosaigh i measc lucht an tSiúbachais, mar ba dual dóibh. Sean-náisiún ardchultúrtha is ea na Peirsigh, ar ndóighe, agus siúd is go raibh siad ina ngéillsinigh ag na hArabaigh Mhuslamacha anois, níorbh ionann é is a rá gur lig siad a seanchultúr (ná a dteanga, nach bhfuil gaol ar bith aici leis an Araibis) i ndearmad i ndiaidh dóibh iompú i leith Ioslam. B'é Abú Nubhás, a ndearna muid trácht air cheana féin, an file ba mhó a d'eascair as ithir an tSiúbachais. Chuir a chuid scigaithrise deireadh leis an mBeidiúnachas i bhfilíocht na hAraibise. Bhí samhlaoidí nua ag déanamh a mbealaigh isteach—samhlaoidí a bheadh bunaithe ar shaol shofaisticiúil na gcathrach ina raibh cónaí ar shliocht na bhforghabhálaithe Arabacha anois. Ar ndóighe, ó b'as an bPeirs a tháinig an só sofaisticiúil i saol Ioslam, ba léir go raibh tionchar na Peirsise ar an bhfilíocht agus ar an stíl Arabach ag teacht in éineacht le hathrú an chultúir ábhartha. '''Badi´''' An stíl a tháinig ar an saol anois, is féidir í a chur i gcomparáid leis an mBarócachas—''badi´'' an téarma Araibise. Filíocht ardealaíonta is ea an fhilíocht ''badi´'', agus í ag éirí cineál féintagarthach go géar gasta, ag cur níos mó béime ar an maisiúlacht agus ar na tagairtí liteartha: chaithfeadh gach aon fhile a léiriú go raibh sé eolach ar an traidisiún agus ar shaothar na bhfilí a tháinig roimhe féin. Bhí na filí á dtuirsiú féin leis na mílte meafar, pearsanuithe, paradacsaí agus cleasanna eile, agus na dánta ag éirí doléite ar fad. D'fhéadfá a rá gur chuir an file gairmiúil ardléannta ruaigeadh ar an éigeas tíre agus ar an bhfile pobail. Baineann an fhilíocht ''badi´'' leis an naoú haois. Bhodhraigh sí cluasa na héisteoirí faoi dheoidh, agus d'fhill na filí nua ar an bhfilíocht "nádúrtha", nuachlasaiceach i ndeireadh na haoise céanna. Mar sin féin, níor ligeadh an fhilíocht ''badi´'' i ndearmad go hiomlán. Tréimhse taighde, turgnaimh agus tástála ab ea tréimhse na ndánta ''badi´'', tréimhse a mhúin go leor cleasanna úra do na filí—ach iad a úsáid go spárálach cúramach. '''Prós na hAraibise - adab agus maqama''' Maidir le prós na hAraibise, ní raibh sé leath chomh forbartha leis an bhfilíocht chlasaiceach. Díolamaí de scéilíní magaidh ó bhéal an phobail ab ea na chéad leabhair phróis sa teanga, nó rudaí a dtugtar ''adab'' orthu: is é an cineál leabhar atá ann ná bolg soláthair, nó lón léitheoireachta don dalta óg atá ag tógáil léinn ar scoil. Is geall le téacsleabhair scoile iad na díolamaí ''adab'' go minic. Is iomaí téacsleabhar focleolaíochta nach furasta a aithint thar dhíolaim ''adab''. B'as na díolamaí ''adab'' a d'fhás na ciclipéidí Araibise, sa deichiú haois ach go h-áithrid. Faoin mbliain 1000 a tháinig an ''maqama'' i gcrann, agus b'as an bPeirs a fuarthas an chéad spreagadh chun an chineál seo scríbhneoireachta a chleachtadh, ní nach ionadh. Scéal magúil is ea ''maqama'' agus é suite i saol na mbocht is na nocht sa chathair, nó i saol na n-oilithreach amuigh sna tíortha cúil. Bíonn na scéalta seo ag cur síos ar chleasanna na ndoilfeoirí agus ar reitric na reacairí i bpanc aonaigh, agus iad ag cur dallamullóg ar dhaoine macánta beag beann ar an dlí. De réir mar a chuaigh an cultúr Arabach féin i léig, nó in abar ar a laghad, chaill an litríocht a seansracadh chomh maith. Níor tháinig fuinneamh úr inti roimh athbheochan na naoú haoise déag—''al nahda''. '''Litríocht Nua-aoiseach na hAraibise''' San Éigipt a thosaigh an athbheochan chultúrtha, nuair a tháinig Muhamad Ailí i gcumhacht ansin i dtús na naoú haoise déag. Fear neamhspleách éirimiúil a bhí ann a rialaíodh a thír gan a chloigeann a bhuaireamh le cibé ordú a gheobhadh sé ó Shabhdán na Tuirce, siúd is go raibh sé ina ghéillsineach dó siúd, go foirmiúil. Theastaigh ó Mhuhamad a thír a fhorbairt agus a thabhairt i gcrann, agus an t-oideachas ar ceann de na clocha ba mhó ar a phaidrín—siúd is gurbh é an t-arm a phríomhchúram. B'fhéidir go raibh eagla air roimh ionsaí ón Tuirc. Bhunaigh sé clólann le saothair chlasaiceacha Araibise a athfhoilsiú, agus chuir sé tús leis an chéad nuachtán sa teanga. Chuir sé freisin dornán mac léinn ag foghlaim teangacha an Iarthair i bPáras, agus nuair a tháinig siad ar ais, chrom siad ar litríocht agus smaointeachas na hEorpa a aistriú go hAraibis. '''Tús na Litríochta Nua-Aoisí: Na hÚrscéalaithe Críostaí ón Liobáin''' Lárionad eile ab ea [[Beirut]] sa [[an Liobáin|Liobáin]]. Ós rud é go bhfuil an creideamh Críostaí sách coitianta i measc mhuintir dhúchasach na tíre sin, bhí intleachtóirí na Liobáine ní b'oscailte do thionchar an Iarthair ná an chuid eile de na hArabaigh. Scríbhneoirí Críostaí ón Liobáin a chuir tús le traidisiún na húrscéalaíochta Araibise, mar sin. B'é Júirjí (nó Seoirse) Zaigheadán an chéad duine acu seo. Ar nós go leor intleachtóirí eile, d'aistrigh sé ón Liobáin go dtí an Éigipt chun leas a bhaint as an meon agus as an atmaisféar caoinfhulangach a bhí cruthaithe thall ansin ag athbheochan Mhuhamad Ailí (is gá a chuimhneamh nach daoine comhaimseartha a bhí iontu; nó rugadh Zaigheadán sa bhliain 1861, agus Ailí trí bliana déag ag iompar na bhfód cheana féin). Scríobhadh Zaigheadán úrscéalta stairiúla. Siúd is nach bhfuil mórán fiúntais iontu do léitheoirí an lae inniu, agus an dóigh ar chum sé iad go géar gasta ceann i ndiaidh a chéile gan mórán marana a dhéanamh ar an tslacht ná ar an tsnoiteacht liteartha, bhí an-ghal orthu ag lucht comhaimsire an údair. Thug Zaigheadán spreagadh do scoil iomlán úrscéalaithe. Sna Stáit Aontaithe a chuaigh scríbhneoirí na scoile seo i mbun pinn an chéad uair, áit a raibh siad ar imirce le teacht slán ar shrianta polaitíochta a dtíre féin. Críostaithe ón Liobáin ab ea iad, nó an chuid ba mhó acu, cosúil le Zaigheadán. B'iad Kahlil Gibran (Jiobrán Chailíl Jiobrán) agus Mícheál Naimy (nó Míocha'éil Nú'aidheamá) an bheirt ba thábhachtaí de na scríbhneoirí seo. Scríobhadh Gibran as Béarla agus as Araibis, agus é ag cardáil téamaí Críostaí nó ábhair mhisticiúla reiligiúnda ar bhealach a tharraing súil na mílte léitheoirí Iartharacha ar a chuid saothar—ar a chuid saothair Bhéarla thar aon rud eile, ar ndóigh. Fuair Gibran bás sa bhliain 1931, agus tháinig scaipeadh ar an scoil scríbhneoirí ansin; ach cibé scéal é, bhí an-tionchar acu ar an saol liteartha ins na tíortha Arabacha féin. '''Filí an Nua-Chlasaiceachais''' Faoin am céanna, bhí filí an nua-Chlasaiceachais ar nós Ahmad Seabhaqaí ón Éigipt agus an tIarácach Ma'ruf al Rúsaifí ag filleadh siar go bun ar thraidisiún na seanfhilíochta. Náisiúnaí Arabach ab ea Seabhaqaí, ach b'fhearr le Rúsaifí éagóir na sochaí a lochtú ina chuid scríbhinní. Ina dhiaidh sin, tháinig an nua-aoiseachas féin isteach, nuair a bhunaigh Ahmad Zaicí Abú Seaidí Cumann Apolló san Éigipt sna tríochaidí. '''Adonis''' Is é Ailí Ahmad Sa'íd—"[[Adonis (file)|Adonis]]"—an file is mó le rá dá bhfuil ag cumadh dánta as Araibis inniu. Tarraingíonn sé ar thobar an t[[Súfachas|Súfachais]], nó misteachas agus rúndiamhróireach reiligiúnda Ioslam, ach níl a leithéid róthipiciúil ag na filí Araibise lenár linn. An náisiúnachas agus an Marxachas a bhíonn ag saighdeadh an chuid is mó de na filí tábhachtacha Araibise, agus iad go mór faoi thionchar na bhfilí Iartharacha. '''Taha Husain''' Maidir le forbairt an úrscéil sna tíortha Arabacha féin, i ndiaidh Zaigheadán agus Gibran, caithfidh muid Taha Husain a lua roimh aon duine eile. Fuair Taha Husain bás sa bhliain 1973 i ndiaidh cion fir, nó cion cúpla fear, a dhéanamh ag tabhairt chultúr a thíre i gcrann: is féidir a mhaíomh nárbh é an prós cruthaitheach an chuid ba mhó de shaothar a shaoil. Mar sin féin, níl aon chaill ar a chuid saothar liteartha. Scríobh sé úrscéal dírbheathaisnéisiúil agus díolaim ghearrscéalta a bhí bunaithe ar shaol an Fháidhe, Muhamad. '''Naguib Mahfouz'''[[Íomhá:Necip Mahfuz.jpg|mion|[[Naguib Mahfouz]]|318x318px]] Ar ndóighe, ní mór tagairt a dhéanamh do [[Naguib Mahfouz]] (Najíb Mahfúz) a bhain amach [[Duais Nobel na Litríochta]] sa bhliain [[1988]]. Rugadh an scríbhneoir bisiúil seo sa bhliain 1911. Ar dtús, scríobh sé cúpla [[úrscéal stairiúil]], ach ansin chrom sé ar na scéalta móra a chumadh a thabhaigh a chlú dó: cur síos réadúil coscarthach atá iontu ar shaol na mbocht i gCaireo. Sna seascaidí a chuaigh sé a scríobh leabhair nua-aimseartha faoi chruachás phearsanta an duine aonair, úrscéalta a raibh blas an nua-aoiseachais Iartharaigh go mór orthu. '''Emil Habibi''' Scríbhneoir tábhachtach eile ab ea Emil Habibi a fuair bás sa bhliain 1996. Palaistíneach a bhí ann a ghlac le saoránacht Iosrael, rud a d'fhág go raibh meas an tréigtheora is an fhealltóra ag cuid mhór dá mhuintir féin air. Is cosúil go raibh sé inbharúla gurbh fhearr do na Palaistínigh fanacht ar a dtír dhúchais, agus d'iarr sé go scriofaí ar a thuama na focail "A d'fhan i Haifa". Cibé scéal é, chaith Habibi fiche bliain ina Fheisire i bparlaimint Iosrael, ''knesset'', agus é ina bhall de Pháirtí Chumannach Iosrael, arbh é an t-aon pháirtí amháin a thug ionadaíocht do na Palaistínigh a fágadh laistigh de theorainneacha Iosrael agus a throid ar son a gcearta. Is é an t-úrscéal faoin "duarcán dea-dhóchasach" úd Sa'íd Abú al Nahs ba mhó a thabhaigh clú agus cáil do Habibi. Úrscéal greanntraigéideach faoi ghéarchéim Phalaistínigh Iosrael atá ann. ''The Pess-Optimist'' a thug an t-aistritheoir Béarla ar an leabhar, - ''Na hEachtraí Aisteacha Maidir le Ceal Sa'íd Abú al Nahs, An Duarcán Dea-dhóchasach'' an teideal Araibise. Focal nuachumtha é "mutashá'il" an teidil araibise, meascán de "mutashámil" le brí "duarcán" agus "mutafá'il" le brí "dea-dhóchasach"; ciallaíonn an réamhainm araibise Sa`íd "áthasach" agus Abú al-Nahs "athair an mhí-áidh". Léiríonn an scéal cruachás an Phalaistínigh atá ina eachtrannach ina thír féin tar éis bhunú stát Iosrael. '''Litríocht na mBan''' Ar ndóighe, siúd is go gcreideann cuid mhaith de bhunadh na hEorpa nach bhfuil sna mná Arabacha ach sclábhaithe baile ag caitheamh braillíní, tá mná ag scríobh leabhar as Araibis le fada. Níor tháinig na hArabaigh glan ar mhúscailt mhór na mban sa naoú haois déag. B'í Bharda al Ghiázaijí an chéad scríbhneoir mná i stair na nua-litríochta Araibise. D'fhoilsigh sí díolaim dánta sna míle ocht gcéad seascaidí. Fuair mná na Liobáine spreagadh ón dóigh a raibh fir dá gcomhdhúchas, ar nós Gibran, ag cur sracadh nua i litríocht na hAraibise. B'í Maigh Zígheád a bhí ina príomhcheangal idir Kahlil Gibran agus na mná liteartha sa Liobáin, nó bhí sise agus Gibran ag seoladh litreacha chuig a chéile ar feadh i bhfad. Tháinig sraith iomlán de leabhartha beathaisnéise ó pheann Zígheád, agus í ag tabhairt cuntas ar shaol na gceannródaithe a chuir bun le gluaiseacht na mban sna tíortha Arabacha. Is iad Emily Nasrallah, Ghada al Samman agus Laidheala al Ba'albaicí na banúdair is tábhachtaí dá maireann i mBeirut inniu. Saolaíodh an triúr acu thart ar an mbliain 1940, agus iad ag iarraidh mná na Liobáine a shaigheadadh chun troda ar son a gcúise. Mar is eol dúinn, tá gluaiseacht na mban an-láidir san Éigipt fosta, agus cáil idirnáisiúnta bainte amach ag an scríbhneoir feimíneach udaí Nabhal al Sa'dabhaí thar aon bhean Arabach eile sna tíortha Iartharacha féin. '''Cruachás na Litríochta''' Siúd is go bhfuil an Araibis ar a seanléim aríst mar theanga liteartha chultúrtha inniu, is iomaí fadhb a chuireann cúl ar na scríbhneoirí Araibise ina gcuid oibre. Ar ndóigh, tíortha tearcfhorbartha iad na tíortha Arabacha, agus iad go mór faoi shlabhraí na héagóra agus na holagarcachta. Siúd is go saothraíonn cuid mhór de na tíortha seo an-airgead ar an artola, ní bhíonn mórán den éadáil sin ar fáil do na sluaite bochta. An Sóisialachas a bhí ag gealladh nua-aoisiú agus athbheochan an tsaoil Arabaigh, lá, faoi bhrat na saoltachta, tá sé ag trá is ag tréigean le roinnt mhaith blianta anuas, agus an fuaimintiúlachas biogóideach ag teacht ina leaba. Ní dream iad lucht seo an ghlan-Ioslamachais a bheadh ró-fhabhrach don litríocht shaolta, ar ndóigh. Is toradh don chruachás é fosta ná go bhfuil na daoine in anás scolaíochta, agus iad dall ar an teanga scríofa. Ní maolú ar an bhfadhb seo ach an oiread go bhfuil an teanga scríofa bunaithe ar chaighdeán a raibh blas na seanársaíochta air le linn an Fháidhe féin. Thairis sin, ní bhíonn lucht rialtais na dtíortha Arabacha róchlaonta chun daonlathais ná ródhoirte do na scríbhneoirí a bhíonn ag fáil locht ar an tsochaí agus ag déanamh a ngearáin faoin éagóir agus faoin leatrom a fheiceann siad ina dtimpeall. Mar sin, is iomaí leabhar a cuireadh faoi chois agus a coinníodh le láimh láidir ó na léitheoirí; agus is iomaí scríbhneoir a chaith téarma fada i dtóin phríosúin. [[Íomhá:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|mion|293x293px|Ibn Sina]] == Gaeilge == Sa 14ú haois, aistríodh téacs ó lia mór Peirsise, [[Ibn Sina]] (Avicenna), go Gaeilge.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2019/mar/07/surprise-as-unknown-irish-translation-of-ibn-sina-discovered-in-spine-of-book|teideal=Surprise as unknown Irish translation of Ibn Sīna discovered in spine of book|údar=Alison Flood|dáta=2019-03-07|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2026-05-14}}</ref> Scríobhadh an téacs san Araibis. Aistríodh go leor eile go Gaeilge ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/lyricfm/clips/21557873/|teideal=Culture File: The Ibn Sina Fragment|dáta=2019-05-20|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-05-14}}</ref> == Príomhfhoinsí == * PALVA, Heikki agus Irmeli Perho (Eag.): ''Islamilainen kulttuuri''. Otava, Heilsincí 1988 * VERSTEEGH, Kees: ''The Arabic Language''. Edinburgh University Press, Dún Eideann 1997 ==Tagairtí== {{reflist}} == Naisc sheachtracha== * [http://arabworld.nitle.org/texts.php?module_id=1&reading_id=17&sequence=1 NITLE Arab World Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927144855/http://arabworld.nitle.org/texts.php?module_id=1&reading_id=17&sequence=1 |date=2006-09-27 }} - Sliocht as leabhar Versteegh ar an Idirlíon {{Teangacha oifigiúla na NA}} {{DEFAULTSORT:Araibis, An}} [[Catagóir:An Araibis]] [[Catagóir:Teangacha na hAfraice]] [[Catagóir:Teangacha na hÁise]] [[Catagóir:Teangacha Seimíteacha]] [[Catagóir:Teangacha Afra-Áisice]] [[Catagóir:Teangacha oifigiúla na Náisiún Aontaithe]] 6wujn6njfm1aj0n2d8v130ehg6ezj5k 1324017 1323982 2026-08-11T00:00:06Z Saighneánach 72809 1324017 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[Teangacha Seimíteacha|teanga Sheimíteach]] í [[An Araibis|an Araibis]] atá ar an séú teanga is mó cainteoirí ar domhan. Is í an teanga a labhraíonn an líon is mó cainteoirí dúchais de na Teangacha Seimíteacha í. Sa domhan Arabach is mó a labhraítear í agus is as an bpobal Arabach a ainmníodh í. Áitítear uaireanta gur teangacha éagsúla Arabacha atá i gceist seachas aon teanga amháin. [[Íomhá:Arabic language.jpg|clé|mion|Callagrafaíocht na hAraibise|221x221px]] [[Íomhá:WiktionaryAr.svg|clé|mion|Lógo Vicífhoclóir Araibis|267x267px]] [[Íomhá:WP countries and versions Arabia.pdf|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Arabic Varieties Map.svg|clé|mion|220x220px|Canúintí]] == Na Teangacha Seimíteacha == [[Teangacha Seimíteacha|Teanga Sheimíteach]] í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[an Meán-Oirthear|an Mheánoirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[Súiméiris]]e, an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn. B'í aibítir na litreach [[dingchruthach]]—"cuneiform" mar a thugann lucht labhartha an Bhéarla uirthi—a d'úsáidtí leis na teangacha seo, eadar [[Acáidis]] agus [[Suiméiris]], a bhreacadh síos—nó a ghreanadh síos, le bheith beacht. Faoin mbliain 2000 roimh bhreith Chríost a thosaigh an Acáidis ag titim as a chéile, agus gach canúint ag dul a bealach féin. B'iad an [[Aisiris]] agus an Nua-Bháibileoinis an dá chanúint ba thábhachtaí acu seo, ach má bhí féin, chuaigh an chéad cheann acu in éag faoin am a rugadh Críost. Ní léir go fóill cad é an gaol a bhí acu seo le dhá sheanteanga eile ar baisteadh Éablaítis agus Úgairitis orthu. Tá scríbhinní sa chéad teanga le fáil i dTeill Máirdít (Ebla) faoi thrí scór ciliméadar ó dheas d'Aileapó, agus iarsmaí an dara ceann faighte amach ag lucht na seandálaíochta i Rais Seamra (Ugarit) láimh le Lataicia. Tá muid níos eolaí ar chinniúint na dteangacha Seimíteacha Iar-Thuaisceartacha, mar atá, an [[An Aramais|Aramais]] agus an [[An Eabhrais|Eabhrais]] thar aon cheann eile. Dealraíonn sé go dtéann na teangacha seo siar go dtí an Amóirítis, teanga nach bhfuil mórán fágtha di thar na hainmneacha pearsanta i gcartlanna Acáideacha. Bhí an Aramais an-difriúil leis [[an Eabhrais]] cheana nuair a breacadh an dá theanga síos an chéad uair riamh, ach tá aon dlúthghaol amháin, ar a laghad, ag an Eabhrais—[[an Fhéinícis]]. Cuid de na canúintí Féiníceacha, tá siad cosúil leis an Eabhrais agus nach féidir a rá cé acu den dá theanga seo atá i gceist dáiríribh. Ó thaobh an chultúir de, is í an Eabhrais an ceann is tábhachtaí de na teangacha seo. Baineann Eabhrais an Bhíobla leis na blianta 1200-200 roimh bhreith Chríost, ach tá an teanga bheo ar fáil ina lán cáipéisí ó na blianta ina dhiaidh sin freisin - go háirithe sa [[Talmúd]]. Bailiúchán de litríocht saíochta, fealsúnachta agus teagaisc is ea an Talmud. Chuaigh an Eabhrais in éag mar theanga labhartha faoin am a rugadh Críost, agus an Aramais á leitheadú mar a bheadh loscadh sléibhe ann. Ar ndóighe, níor éirigh lucht léinn an Ghiúdachais riamh as a seanteanga a shaothrú sna scríbhinní; agus san fhichiú haois thosaigh na [[Siónachas|Siónaigh]] ag labhairt Eabhrais lena gclann leis an teanga a athbheochan mar ghnáthurlabhra phobail. [[Íomhá:Flag of the Arabic language.svg|mion|Bratach amháin a usáidtear don Araibis|220x220px]] Maidir leis an Aramais, tá sí ar fáil i bhfoirm scríofa ón mílaois dheireanach roimh bhreith Chríost ar aghaidh. Nuair a d'éirigh sí ina gnáth-theanga ar fud an Mheánoirthir, scoilt sí ina dhá leath, an ceann iartharach—Aramais na Palaistíne, an Nabaitéis agus an Phailmíris—agus an ceann oirthearach, as ar fáisceadh na canúintí Nua-Aramaise a mhaireann inniu féin i mbéal dreamanna beaga de Chríostaithe anseo is ansiúd ar fud an Mheán Oirthir. Na teangacha atá fágtha anois, is iad na gaolta is dlúithe dá bhfuil ag an Araibis—sin le rá, teangacha Seimíteacha an Iar-Dheiscirt. Is é sin, más fíor gurb iad na gaolta is dlúithe iad. Nó níl lucht an tsaineolais ar aon fhocal go fóill faoin gcineál muintearais nó baint atá ag na teangacha Seimíteacha le chéile. Maidir le teangacha Seimíteacha an Iar-Dheiscirt, mar a thugtar orthu go traidisiúnta, is iad an Araibis Thuaidh, an Araibis Theas, agus an Amáiris iad. Is gá a chuimhneamh gurb ionann an "Araibis" mar a thuigimid inniu é agus an Araibis Thuaidh. Teanga is ea an Araibis Theas nach bhfuil róchosúil leis an Araibis Thuaidh ná intuigthe ag cainteoirí na teanga eile. D'fhág an teanga seo a lorg ar an gcineál Araibis Thuaidh a labhraítear san [[An Ómáin|Ómáin]] agus san [[An Éiméin|Éiméin]]. Thairis sin, ámh, maireann canúintí de chuid na hAraibise Theas in áiteanna iargúlta go fóill, ar nós Oileán Soqotra. Ní gnách na canúintí seo a chur ar pár, áfach. Deacair is uile mar atá an teanga acu, is í an Araibis Thuaidh a bhíonn á saothrú ag lucht a labhartha, an chuid acu a bhfuil scríobh nó léamh aon teanga acu. Nuair a chuaigh daoine de lucht labhartha na hAraibise Theas a chónaí san [[An Aetóip|Aetóip]] fadó, chuir siad tús le forbairt na Sean-Amairise (ná tóg in ainriocht na hAramaise í, ní hionann an dá theanga!) nó an teanga [[Ge'ez]], a úsáidtear i gcónaí mar theanga naofa in Eaglais na nOrtadocsach Cóipteach san Aetóip. Thairis sin, saothraítear an Nua-Amairis mar theanga scríofa inniu, in éineacht le cúpla canúint nó teanga eile a d'eascair ón tsean-Amairis fosta. Is í an Tigrinis an ceann is tábhachtaí acu seo, nó is í teanga oifigiúil na h[[An Éaraitré|Éaraitré]] í. Cuid de na saineolaithe, áfach, — an scoláire [[Iosrael]]ach [[Roibeard Hetzron]] thar aon duine eile—tá siad inbharúla nach bhfuil ag an [[Araibis Thuaidh]] ach lúb bheag ghaoil leis an Araibis Theas agus na [[teangacha Amaracha]] san [[Aetóip]]. Síleann an scoil seo go bhfuil an Araibis sa ghrúpa céanna leis an Eabhrais agus an Aramais. [[Íomhá:Arabic speaking world.svg|mion|Stádas na hArabaise i dtíortha éagsúla. Tá dath uaithne ar na tíortha ina bhfuil an Araibis amháin oifigiúil, dath gorm dorcha ar na tíortha ina bhfuil an Araibis oifigiúil in éineacht le teanga(cha) eile ach á labhairt ag an móramh, dath gorm éadrom ar na tíortha ina bhfuil an teanga oifigiúil agus í á labhairt ag mionlach nó ina bhfuil ról cultúrtha aici.|220x220px]] == Trí Theanga Ghaolmhara in Aon Chorcán le Chéile == Cibé faoi sin, tá lucht an tsaineolais féin ag dul in éadóchas ag iarraidh crann ceart ginealais a líniú do na teangacha Seimíteacha. Nó tá na teangacha seo i ndiaidh an-lorg a fhágáil ar a chéile. Mar shampla, cuid mhór den Aramais atá ar caomhnú, is Aramais le scríbhneoirí Giúdacha í a bhí go mór faoi thionchar na hEabhraise. Ansin, is í an bharúil atá ag na scoláirí taobh amuigh den domhan Ioslamach go bhfuil Araibis [[an Córán|an Chóráin]] breac le hiasachtaí Aramaise, toisc go bhfuil baint ag an gCórán féin le traidisiún na gCríostaithe is na n[[Giúdachas|Giúdach]]. B'í an Aramais [[francbhéarla]] (lingua franca) an traidisiúin seo sa Mheán-Oirthear, agus na téarmaí ab fhearr le fáil inti chun cur síos a thabhairt ar na coincheapa reiligiúnach (is gá a phointeáil amach nach bhfuil na scoláirí Ioslamacha róshásta leis an teoiric seo, nó níl sé ag teacht go rómhaith leis an ráiteas sa Chórán a deir gur ''Córán Araibise a rinne Muid'' [=Dia] ''de, i gcruth is go dtuigfeadh sibh é''). Thairis sin, nuair a shocraigh na sluaite móra de Ghiúdaigh síos i dtíortha Ioslamacha le teacht slán ó na géarleanúintí barbartha a bhí ar cois ag na Críostaithe, is léir gur fhág sin faoi thionchar na hAraibise iad, agus iad ag forbairt na hEabhraise mar theanga léannta. Agus arís, an cineál Aramaise a labhraítear sa Mheán-Oirthear inniu, tá sí á saothrú ag daoiní a bhfuil cónaí orthu i dtíortha Arabacha, daoine a chaithfeas Araibis a tharraingt orthu agus iad ag caint le lucht údaráis an stáit. Fágann an Araibis a lorg ar chaint bheo na hAramaise inniu, mar sin, agus an dá theanga chomh dlúth sin i dteagmháil le chéile. An tSean-Aramais a chleachtaíodh lucht léinn an Ghiúdachais i gcuid de na scríbhinní naofa Giúdacha, is léir gur "Aramais Ghiúdach" atá ann, Aramais a cuireadh in oiriúint do riachtanaisí téarmaíochta an Ghiúdachais—agus an Eabhrais ag soláthar na téarmaíochta, nó múnlaí a húsáide, ar a laghad. Is é an tátal is féidir a bhaint as an méid seo nach bhfuil fáil ar Araibis ar bith ach an Araibis ar imir an Eabhrais agus an Aramais a dtionchar uirthi. Is é an cineál Eabhrais a chleachtaítear inniu an Eabhrais ar imir an Aramais agus an Araibis a dtionchar uirthi. An Aramais atá ann, forbraíodh faoi thionchar an dá theanga eile í fosta. Mar sin, ní féidir le haon duine a thuilleadh aon bhreithiúnas róchruinn a thabhairt ar an dóigh a raibh na teangacha seo gaolmhar le chéile sular tháinig siad i síor-dhlúth-theagmháil le chéile. == Fréamhacha na hAraibise == Cibé faoin ngaol atá ag an Araibis leis na teangacha Seimíteacha eile, tá muid sách eolach ar an Araibis féin. Rinneadh an chéad trácht ar na hArabaigh riamh in annalacha na hAisíre ocht gcéad go leith de bhlianta roimh bhreith Chríost. Rinne an Rí Salmanassar a Trí tagairt don chath a chuir sé ar ghinearál arbh ainm dó ''Gindibu'', agus é ina thaoiseach ar an treibh úd ''Arbi''. Is féidir, áfach, nach raibh de chiall leis an fhocal áirithe seo ar dtús ach "fánaí", duine den lucht fáin a bhí ag dul thart timpeall ar fud Leithinis na hAraibe. Fánaithe ab ea na hArabaigh ceart go leor, go dtí gur cumadh cineál nua diallaite a chuir ar a gcumas marcaíocht cheart a dhéanamh, in áit na seansrathrach nach dtiocfadh ach earraí a luchtú uirthi. Chuir an diallait an-luas leis an bhfánaíocht, i gcruth is gur tháinig treibheacha éagsúla le chéile, rud a chuidigh leo focail is foirmeacha a ghlacadh isteach ó chanúintí eile agus cineál caighdeán nó comh-chanúint a chruthú ina measc féin. Deirtear gur ''beidiúnaíodh'' cultúr agus teanga na nArabach, agus as an mbeidiúnú seo a fáisceadh an Araibis mar theanga chlasaiceach nó réamhchlasaiceach. Tá focail agus ainmneacha Araibise le fáil in áiteanna éagsúla roimh lá Mhuhamad in inscríbhinní—cuid acu, tá siad scríofa le litreacha na hAraibise Theas; an chuid eile acu, Aramais atá iontu, diomaite de na hainmneacha pearsanta a bhaineann leis an Araibis. B'é an Córán a chuir bun leis an litríocht Araibise agus le caighdeán na hAraibise Clasaicí. Ar chúiseanna na diagachta féin, is gnách a shíleadh go raibh an Fáidh dall ar scríbhneoireacht is aibítir ar bith. Ar a laghad, bhí páirt thábhachtach ag an ghlanmheabhraíocht i bhforbairt an Chóráin. I ndiaidh bhás Mhuhamad, áfach, tháinig an-deifir ar lucht a leanúna a chuid aislingí a chur i míotar, agus mar sin, bhreac siad síos an Córán agus chuir siad in eagar é mar leabhar ceart. An aibítir a bhí in úsáid ag na hArabaigh san am sin, ba leagan iodálaí den aibítir Fhéiníceach í, agus cuid de na litreacha ag éirí chomh cosúil le chéile is nach raibh san fhocal scríofa go bunúsach ach seort crann taca don ghlanmheabhraíocht. Ó bhí páirt iontach lárnach ag an gCórán ins an reiligiún—nó is é foirceadal Ioslam gurb é focal Dé gan truailliú é—theastaigh ceartlitriú níos cruinne ó na Moslamaigh, agus faitíos orthu go gcuirfeadh an drochscríbhneoireacht briathar Dé as a riocht. Mar sin, cuireadh poncanna breise le litreacha áirithe chun fuaimeanna éagsúla a choinneáil scartha ó chéile. Dealraíonn sé gurb ó aibítir Shíreach na hAramaise a fuarthas na poncanna seo. Ina dhiaidh sin féin, níor ghnách na gutaí a scríobh amach ar aon dóigh ar leith. B'é an gramadóir Abú 'l-Asbhad al Du'áilí a chuir an chéad sonrú i dtábhacht na ngutaí i gcaighdeánú na hAraibise sa tseachtú haois, ach b'é al-Hailíl ibn Achmad sa chéad aois eile a chum na comharthaí a sheasann do na gutaí i scríbhneoireacht Araibise an lae inniu. == Caighdeánú na hAraibise == An chéad ghramadóir Araibise, al-Siobabhaithí, ní Arabach a bhí ann ach Peirseach a chaithfeadh an teanga a fhoghlaim mar theanga iasachta. Deirtear, fiú, nár bhain an fear bocht líofacht rómhaith amach sa teanga labhartha riamh. Mar sin féin, chruthaigh sé modheolaíocht dhian gramadóireachta a raibh an-tionchar aici ar na glúnta de thaighdeoirí teangeolaíochta ina dhiaidh. Bhaineadh sé úsáid as analach loighciúil mar phríomhghléas gramadóireachta, agus tá sé incheaptha gur éirigh leis foirmeacha nó cleachtais ghramadaí a athbheochan sa teanga scríofa nach raibh ach a n-iarsmaí le fáil sa ghnáthchaint. Bhí an teanga féin á teannadh is á streachailt go mór ag athruithe na sochaí Arabaí a tháinig ar lorg Ioslam, agus na hArabaigh ag cur catha ar lucht an "éigreidimh" sna tíortha ina dtimpeall. Nó de réir mar a bhí siad ag teacht i seilbh tailte nua a bhí go minic níos saibhre nó níos airde ó thaobh an chultúir de ná saol fáin na mBeidiúnach, b'éigean dóibh focail úra a ligean isteach, agus iad ag fáil aithne ar chleachtais is aireagáin nár casadh orthu roimhe seo. Ní raibh an t-athrú seo ag taitneamh le lucht an ghlanteangachais, áfach, agus iad barúlach nár chóir teanga naofa an Chóráin a chur as a riocht le truailliú iasachta, ó b'é briathar Dé é. Ní raibh teanga an Chóráin féin glan ar iasachtaí, muis. Rinneadh tagairt cheana féin don dóigh ar fhág Aramais Shíreach na gCríostaithe a sliocht ar Araibis an Chóráin. Thairis sin, is léir go ndearnadh trácht éigin sa Chórán féin ar ábhair nó ar rudaí a raibh baint acu le saol sofaisticiúil na Peirse, agus lipéid Pheirsise á n-úsáid ag na hArabaigh féin ar na rudaí seo. Nó, tar éis an tsaoil, ní raibh aon chaill ar na hArabaigh riamh ag trádáil le hearraí só, ar nós na túise is na síoda, na ndathanna is na gcumhrán, agus tháinig na focail i mbéal na nArabach chomh túisce is a chuala siad iomrá ar na rudaí a raibh na focail seo ag seasamh dóibh. Sna tíortha iasachta ba thúisce a d'fhorghabh siad, fuair na hArabaigh rompu cultúr saibhir an Heilléineachais. Ba mhór an spreagadh do na hArabaigh é léann a fhoghlaim agus Araibis a chur ar shaothair eolaíochta na scoláirí Heilléineachais. Nuair nach raibh meas an mhadra ag an Iarthar ar smaointeoirí ná ar thaighdeoirí an Heilléineachais, rinne na hArabaigh a gcuid féin dá n-obair siúd. Ansin, tháinig borradh mór i saothrú téarmaíochta an léinn is na heolaíochta san Araibis, ó bhí téarmaí nua ag teastáil leis an teanga a chur in oiriúint do na smaointí úra a bhí le cur i bhfoclaibh inti. == Gramadach na hAraibise == Mar is dual do theanga Sheimíteach, tá gramadach na hAraibise bunaithe ar thamhain trí chonsan. Is féidir, ansin, an dúrud d'fhocail éagsúla a fhréamhú as an trí chonsan sin ach tú a bheith eolach ar an dóigh a gcuirtear na gutaí eatarthu leis an gciall a mhodhnú mar is cóir. Sin é an fáth féin gur fearr leis na hArabaigh córas litrithe a úsáid nach n-úsáideann litreacha ach amháin leis na consain a chur in iúl. Is iad na consain is mó a iompraíonn an chiall, agus mar sin, tá sé áisiúil litriú a úsáid a chuireann ar do chumas an tamhan a aithint leis an chéad spléachadh súile.[[Íomhá:Quranic-arabic-corpus.png|mion|253x253px]] == Tionchar na dTeangacha Eile == Is léir go raibh an Córán an-tábhachtach mar fhoinse is mar dhíol aithrise i bhforbairt na stíle liteartha, ach thairis sin, bhí na luathghramadóirí is na haistritheoirí go mór i dtuilleamaí iarsmaí na filíochta réamh-Ioslamaí agus iad ag iarraidh a fháil amach cad é ba dea-Araibis ann. Bhí taoisigh Arabacha go minic i muinín scríobhaithe Síreacha nó Peirseacha, agus is féidir go raibh tionchar éigin ag a stíl siúd ar stíl na hAraibise. Scéal ar leith é an tionchar a bhí ag an Ghréigis ar fhorbairt na hAraibise liteartha. Na chéad iarrachtaí a tugadh ar shaothair fhealsúnachta a aistriú ón Ghréigis, b'uafásach an raiméis ab ea iad, nó bhí lorg na bunteanga chomh láidir orthu nach dtiocfadh le haon Arabach bun ná barr a dhéanamh díofa. De réir a chéile, áfach, fuair na hArabaigh blas ar obair an aistritheora. Thar aon duine eile, b'é Hunaighea ibn Íosthác, a mhair sa naoú haois, ardmháistir na ceirde, nó bhí stíl an-dúchasach ins achan líne dá dtigeadh óna phean—nó sin é an dearcadh traidisiúnta. I ndiaidh an iomláin, tá lucht an tsaineolais den bharúil inniu go bhfuil aithne éigin Gréigise ar an úsáid chasta dheacair a bhaineanns mo dhuine as na rangabhálacha—úsáid nach bhfuil ag teacht le comhréir na hAraibise is glaine, is nádúrtha. Mar sin, is féidir glacadh leis go raibh tionchar ínteacht ag an Ghréigis ar an dóigh ar fhorbair stíl na heolaíochta, agus an dúrud de leabhartha Gréigise a haistríodh go hAraibis. == An Mheán-Araibis: an litríocht is na canúintí == '''An [[Débhéascna]]''' Caithfidh muid cuimhne a choinneáil air nár rugadh an duine go fóill a chleachtfadh caighdeán clasaiceach na hAraibise ina ghnáthchaint. Is é sin, tá an staid ar a dtugtar ''débhéascna'' i bhfeidhm ar fud dhomhan na hAraibise. Is é is brí le débheascna ná go bhfuil réimsí áirithe an tsaoil chultúrtha—an litríocht, cuir i gcás—ag baint úsáide as ''leagan ard'' na teanga, agus an gnáthshaol ag roghnú an ''leagain ísil''. Ní hionann seo agus an ghnáth-dhifríocht idir teanga na ndaoine galánta agus teanga na cosmhuintire. Nuair atá an débheascna i gceist, ní rithfeadh leis na daoine uaisle féin an leagan ard a úsáid ina ngnáth-chumarsáid laethúil. Thairis sin, tá an leagan ard chomh difriúil leis an ngnáthchaint agus nach dtiocfadh le haon duine é a labhairt go spontáineach. Is amhlaidh gur socraíodh caighdeán na hAraibise sa séú agus sa seachtú haois—roimh chaighdeánú na sean-Ghaeilge féin. Mar sin, ní aibhéil a rá gur dhá theanga an-éagsúla iad an Araibis chaighdeánta agus gach ceann de na canúintí labhartha. Bhí dímheas ag na hArabaigh riamh ar an té nach gcloífeadh leis an gcaighdeán ina chuid scríbhinní, ó tháinig an caighdeán anuas ó Dhia féin leis an gCórán Beannaithe. Ina dhiaidh sin féin, tá teacht ar go leor litríochta nach bhfuil ag cloí leis an gcaighdeán. "Meán-Araibis" a thugann na saineolaithe ar an gcineál teanga atá ann. Is é is Meán-Araibis ann ná Araibis atá truaillithe ag an gcanúint labhartha, nó Araibis atá curtha ó mhaith ag an bh[[forcheartú]]. Is é an rud atá i gceist le forcheartú ná iarrachtaí ró-dhíocasacha an scríbhneora neamhchleachtaigh foirmeacha na gnáthchainte a sheachaint, ionas go mbreacann sé síos foirmeacha bacacha nach bhfuil le fáil sa chanúint ná sa teanga chaighdeánta. '''Meán-Araibis na nGiúdach''' Ba nós leis na Giúdaigh riamh a n-aibítir féin a chur i bhfeidhm ar gach teanga dá labhróidís - mar seo a cruthaíodh an [[An Ghiúdais|Ghiúdais]], an cineál Meán-Ghearmáinise a chleachtaíodh Giúdaigh Oirthear na hEorpa roimh [[uileloscadh]] [[Adolf Hitler|Hitler]]. D'imir siad an cleas céanna ar an Araibis. Tá an chuid is mó de na téacsanna Giúdacha Araibise sách cóngarach don chaighdeán Chlasaiceach. Dealraíonn sé, ar a laghad, nár thug na scríbhneoirí Giúdacha aon iarracht riamh ar eilimintí gnáthchainte a ligean isteach sa teanga scríofa d'aon ogham. San am chéanna, tá cuid mhór Eabhraise, idir fhocail agus abairtí iomlána measctha tríd an Araibis a scríobhadh siad. '''Meán-Araibis na gCríostaithe''' Níl an Araibis Ghiúdach róchosúil le Meán-Araibis na gCríostaithe. Na scéalta naomhsheanchais, na haistriúcháin Bhíogúla agus an litríocht reiligiúnach eile a chumadh Críostaithe na dtíortha Arabacha le haghaidh a n-úsáide pearsanta féin, bíonn siad breac le truailliú ón ngnáthchaint, agus is minic nach mbacann na haistritheoirí le cur in aghaidh an tionchair ó na bunleaganacha Gréigise. Ón taobh eile de, níl forcheartú le haithint ar na scríbhinní seo. Nuair a bhí scríbhneoir Críostaí dall ar chleachtais chearta an chaighdeáin nó idir dhá chomhairle, roghnaíodh sé riamh an leagan a bhí sa ghnáthchaint. '''Canúnachas i litríocht na hAraibise inniu''' Maidir le príomhshruth an tsaoil Araibise, is dual do gach scríbhneoir i gcónaí canúnachas a sheachaint i scríbhinní. Tá glacadh le hamharclannaíocht sa ghnáthchaint ceart go leor, gan aon trácht a dhéanamh ar na sraithscéalta teilifíse. An chuid is mó den litríocht, áfach, tá sí glan ar an gcanúnachas inniu féin. Bíonn na scríbhneoirí ag cur an mhíle strus orthu féin ag foghlaim rialacha an chaighdeáin le bheith in ann aithris a dhéanamh ar na seanmháistrí. Ar ndóigh, cuireann Ioslam an-bhéim ar chomh tábhachtach is atá sé teanga an leabhair bheannaithe a choinneáil beo, mar chuid den urraim atá dlíte do Dhia ón Moslamach chráifeach. Thairis sin, tá lucht an náisiúnachais shaolta sách naimhdeach i dtaobh an chanúnachais chomh maith, nó is é a mbarúil-san go gcaithfidh na hArabaigh uile cur le chéile agus comhar a dhéanamh i ndiúnas ar fhorlámhas an Iarthair. Mar sin féin, tá litríocht scríofa i gcanúintí na Liobáine, rud a bhaineann leis an chlaonadh úd nach nglacann leis gur tír Arabach í an Liobáin féin, agus bhí gluaiseacht filíochta canúnaí ann le linn thréimhse Nasir san Éigipt, mar a raibh roinnt filí ag iarraidh litríocht de chuid na ngnáthdhaoine a chothú mar chuid de thionscnamh an tSóisialachais Araibigh. Sa lá atá inniu ann, uaireanta úsáidtear an chanúint le ráitis phearsaí na n-úrscéalta a chur in iúl fosta, ar maithe leis an réadúlachas.[[Íomhá:شرح ألفية ابن مالك.jpg|mion|Alfiya ( ألفية ابن مالك‎) le Malik isa 13ú haois (Mullah Qasim Effendi Al-Mufti)|220x220px]] == Canúintí na hAraibise == Roinntear canúintí na hAraibise ina gcúig phríomhghrúpa: canúintí na Leathinise Arabaí; canúintí na Measapotaime (na h[[An Iaráic|Iaráice]]); canúintí na Siria stairiúla, .i. an chuid is mó den tSiria, den Liobáin, den Iordán agus de Phalaistín an lae inniu; canúintí na h[[An Éigipt|Éigipte]]; agus na canúintí a labhraítear i dtíortha Thuaisceart na hAfraice siar ón Éigipt—''al-Maghreb'' a bheir lucht na hAraibise ar na tíortha seo. Bíonn difríochtaí sóisialta agus áitiúla le cluineadh laistigh de na canúintí réigiúnacha, agus go hiondúil bíonn stádas sóisialta níos airde ag baint le canúintí na gcathrach ná mar a bhíonn le canúintí na tuaithe. Thar aon rud eile, bíonn canúintí na m[[Beidiúnach]] (fánaithe na bhfásach) sách difriúil leis an gcineál Araibise a chluinfeá ó mhuintir na gcathrach sna bólaí céanna (na canúintí cónaitheacha nó na ''sedentary dialects'' mar a deir an Béarlóir). Go háirithe, bíonn na canúintí Beidiúnacha níos seanársa, agus iad ag caomhnú tréithre a chuaigh in éag i gcaint na gcathrach. Tá teacht ar chathracha i ndomhan na hAraibise fosta ina bhfuil canúint Bheidiúnach á labhairt, ach bíonn míniú stairiúil ann ar a leithéid seo. Am éigin fadó tháinig sluaite móra ón tuath—nó ón bhfásach—timpeall na háite le cur fúthu ansin, i gcruth is go bhfuair a gcuid cainte lámh in uachtar ar Araibis thraidisiúnta an bhaile mhóir. Cleachtaíonn na Beidiúnaigh filíocht bhéil na sean-Arabach i gcónaí, rud a chuidigh leo an blas ársa a choinneáil beo ar a dteanga. '''An Mháltais agus Araibis na Cipre''' Cás ar leith iad na canúintí a labhraítear i [[Málta]] agus sa [[An Chipir|Chipir]]. Nuair a d'fhorghabh na Normannaigh Málta, chuaigh an Araibis Chlasaiceach i léig san oileán, agus na Moslamaigh a bhí ina gcónaí ansin, murar maraíodh iad, cuireadh d'fhiachaibh orthu iompú chun Críostaíochta. Ós rud é gurbh ionann an Araibis Chlasaiceach agus Araibis an Chóráin, ní fhéadfá í a shaothrú mar theanga chultúrtha a thuilleadh, agus tú ag iarraidh gothaí an dea-Chríostaí a chur ort féin. Déanta na fírinne, is iomaí Máltach nach n-admhaíonn sa lá atá inniu ann gur canúint Araibise atá á labhairt aige: is fearr leis a áitiú air féin gur sean-[[Féinícis|Fhéinícis]]—teanga Sheimíteach atá níos cosúla leis an Eabhrais ná an Araibis, mar a chonaic muid thuas—a bhí ag a shinsir ar tús, agus nach raibh ag an Araibis ach tionchar láidir ar an teanga seo. Ní ghéilleann lucht na teangeolaíochta don chineál seo cainte, áfach. Is léir go raibh Féinícis ag muintir an oileáin ó thús, agus gur chuidigh an teanga ghaolmhar seo leo a gcuid féin a dhéanamh den Araibis nuair a tháinig orthu—ach sin a raibh ann. Ní raibh sa [[An Mháltais|Mháltais]] go ceann i bhfad ach canúint labhartha, agus í á forbairt ina treo féin beag beann ar dhomhan mór na hAraibise. Fuair sí na mílte focal ar iasacht ón [[An Iodáilis|Iodáilis]], agus nuair a tháinig [[An Ríocht Aontaithe|na Sasanaigh]] i seilbh an oileáin, thosaigh na focail Bhéarla ag sileadh isteach. Maidir le hAraibis na Cipre, tá sí ar tí dul in éag ar fad, faraor géar. Ní raibh sí á labhairt riamh ach in aon sráidbhaile amháin, Kormakiti, agus nuair a d'ionsaigh na Turcaigh an Chipir le tuaisceart an oileáin a ghabháil sa bhliain 1974, scaipeadh an chuid ba mhó de bhunadh an tsráidbhaile ar fud na leithe Gréagaí den oileán, agus iad ar a dteitheadh ó na Turcaigh. Canúint chónaitheach ón tSír í Araibis Khormakiti go bunúsach. Ar a laghad, sin iad an cineál canúintí is cosúla léi. Inniu, áfach, tá sí breac le hiasachtaí [[An Ghréigis|Gréigise]], agus is ar éigean a bheifeá ag súil lena mhalairt. Nó is teanga í nach mbreactar síos de ghnáth. Má scríobhtar an-chorruair í, is dócha gurb iad na litreacha Gréigise a chuirtear i bhfeidhm uirthi, nó is í an Ghréigis a úsáideann muintir Khormakiti mar theanga liteartha shibhialta. == Litríocht na hAraibise == '''Litríocht Chlasaiceach na hAraibise''' Maidir le litríocht na hAraibise, is léir go gcaithfear an litríocht Chlasaiceach a aithint thar an litríocht nua-aoiseach. Is é an Córán an téacs is sine, ar ndóigh, siúd is gur chuir lucht na gramadóireachta díolamaí seanlitríochta agus filíochta de chuid an phobail i dtoll le chéile mar phatrún stíle agus mar ábhar staidéir. Bhain an fhilíocht seo le béaloideas na Sean-Arabach ón tréimhse réamh-Ioslamach, ach is iomaí athrú agus beart cinsireachta a chuir lucht tiomsaithe na mbailiúchán seo i bhfeidhm ar an bhfilíocht le smál na Págántachta (nó an "Aineolais", ''al-jahiliyya'', mar a deir an Araibis) a ghlanadh díobh. Siúd is nár ghnách do na filí réamh-Ioslamacha a gcuid saothar a bhreacadh síos, bhíodh na Sean-Arabaigh riamh meabhrach ar ainm an fhile a chum dán áirithe, díreach cosúil le bunadh na Gaeltachta fadó. Mar sin, ní cheadódh reacaire réamh-Ioslamach dó féin leasuithe a dhéanamh ar dhánta le filí eile. Bhí na reacairí ina bprintisigh ag seanmháistrí filíochta, ag déanamh staidéir ar shaothar an mháistir agus á reic le lucht éisteachta, le súil is go bhféadfaidís gradam an mháistir a bhaint amach le dánta dá gcuid féin faoi dheoidh. An chuid den fhilíocht seo atá ar fáil inniu, b'iad fir léinn na hochtú haoise a chuir ar pár an chéad uair í ó bhéal na ndaoine. Ar ndóigh, d'fhág blianta fada na béalaithrise a sliocht ar na dánta. Is dócha go raibh traidisiún na reacaireachta réamh-Ioslamaí ag meath cheana féin nuair a chuaigh na bailitheoirí i mbun pinn, agus gan dabht bhí na reacairí féin ag déanamh cinsireacht ar na blúiríní deireanacha Págántachta a bhí le haithint ar na dánta seo. Tá amhras curtha sna díolamaí filíochta réamh-Ioslamaí ag fear chomh clúiteach le Taha Husain—duine de na daoine is mó tábhachta i stair intleachtúil na hAraibise is na hÉigipte lenár linn—agus é inbharúla nach bhfuil iontu ach cumadóireacht bhrionnaithe de chuid na mbailitheoirí féin. Ach níl an chuid is mó de na taighdeoirí sna tíortha Arabacha ná san Iarthar inniu ar aon tuairim le mo dhuine. '''Qasida''' Is é an ''qasida'' an ghné liteartha is tábhachtaí i bhfilíocht réamh-Ioslamach na nArabach. Tá an rím chéanna ag dul ó thús go deireadh an dáin, nó ní bhíonn ceathrúna i ndánta traidisiúnta Araibise. Bíonn na véarsaí féin sách fada. Is é an ''nasib'' is tús don ''qasida'': cuimhní cinn ar iar-ghrá geal an fhile atá ann. Ina dhiaidh sin tugtar cur síos ar an turas agus ar an gcamall a iompraíonn an file ar shiúl óna ghrá geal, go dtí go mbaintear amach an tríú cuid den ''qasida'': ansin, cuireann an file síos ar an bhfíorchuspóir atá leis an dán. B'fhéidir go bhfuil an file ag déanamh leithscéil, ag moladh a urraí nó ag saighdeadh a mhuintire chun cogaidh; ach is é an rud is aistí le léitheoir an lae inniu go gcaithfidh an chéad dá chuid—an chuid anghrách agus an cur síos ar an turas camaill—a bheith ann beag beann ar cad é is ábhar don chuid dheireanach. Ar ndóighe, bhí na filí ab fhearr in ann mórshaothair ealaíne iontu féin a dhéanamh de na codanna coinbhinsiúnta seo. Ón taoibh eile de, nuair a bhí na filí ag súil le pá fhlúirseach airgid óna n-urraithe, ní bhacfaidís mórán leis an gcuid anghrách ná leis an turas camaill, agus iad ag baint gach fad is gach fairsinge as an tríú cuid, ag moladh fear íoctha an dáin. '''An Córán''' Is féidir dearcadh ar an gCórán mar shaothar litríochta. Tá an-fhiúntas filíochta ag baint leis na súraí deireanacha den leabhar, ach go háirithe. Ós rud é gur leabhar naofa atá ann, mar Chórán, ní raibh de chroí sna filí riamh aithris ródhíreach a dhéanamh air mar phatrún stíle. Mar sin, an cineál prós ríme atá sa Chórán, níl mórán de le fáil sa chuid eile de litríocht na hAraibise. '''Forbairt na Filíochta in Ioslam''' Bhí an fhilíocht sách mall ag athrú i ndiaidh theacht Ioslam féin. Dealraíonn sé gur fhan an-sracadh i móitífeanna a bhí bun os cionn le hoidim agus le foirceadal an chreidimh úir i bhfad i ndiaidh a bhunaithe, beag beann ar an dímheas a bhí ar na filí—"an aicme sin ar shlí Ifrinn"—ag na fir naofa. Thairis sin, cuid de na treibheacha a chuaigh i gcomhghuaillíocht le Muhamad ar tús, níor thuig siad ach de réir a chéile cad é a bhí i gceist leis an reiligiún nua: shíl siad i dtús báire nach raibh ann ach conradh polaitiúil. Nuair a ghabh na saighdiúirí Arabacha an Pheirs, an tseanríocht ardsibhialta, tháinig an-tionchar ón taobh sin ar litríocht agus ar fhilíocht na nArabach. Ar ndóigh, nuair a bhí Arabaigh ag cur fúthu sna cathracha, ag socrú síos le só na Peirse is ag éirí as seansuáilcí Spartacha an Bheidiúnachais, tháinig gá acu le filíocht nua nach mbeadh chomh mór sin i dtuilleamaí na gcamall le haghaidh meafair, samhlaoidí agus ábhar filíochta. Agus nuair a thosaigh an seicteachas Ioslamach ag teacht ar an bhfód leis an gCaraideachas nó leis an luath-Shítheachas, chrom fir a raibh féith na filíochta iontu ar dhánta bolscaireachta a chumadh le mairtírigh na seicte a mhóradh. Ba chuid d'oidhreacht fhileata na nArabach na dánta scigiúla freisin. Tháinig an-bhorradh faoin gcineál sin filíochta i dtréimhse na Cailifeachta Umaigheadaí, i ndeireadh na seachtú haoise agus sa chéad leath den ochtú haois. Faisiún mór a bhí i gceist leis na dánta scigireachta sa tSír agus san Iaráic i réimeas Chlann Umaighea, agus an file Críostaí Al Achtal chun tosaigh i g''cogadh na bhfilí'', nuair a bhí na filí ag caitheamh anuas ar a chéile i ndán i ndiaidh dán. Leis an bhfírinne a dhéanamh, dealraíonn sé nach raibh i gceist le cuid mhór den bhriatharchath seo ach mireog fhaisiúnta. Bhí an-mheas ag Al Achtal ar fhilíocht chuid mhaith de na filí Ioslamacha a raibh sé ag iomaíocht leofa ag cumadh goineoga maslacha i bhfoirm fhileata. Ós rud é gur Críostaí a bhí in Al Achtal, ní raibh aon chúl air fíon a ól, agus bhí sé ar dhuine de na filí ba mhó a scríobh dánta fíona fosta. Bhí an-traidisiún ag na dánta fíona i bhfilíocht na hAraibise, agus bhí sé an-fhadálach ag dul in éag, siúd is nach raibh moladh an fhíona is na meisce ag réiteach go rómhaith le riailbhéas Ioslam. B'é Abú Nubhás, a fuair bás sa bhliain 814, an file fíona ab aithnidiúla, nó sin é an cineál clú atá air, ar a laghad. Laoch béaloidis atá ann, mar Abú Nubhás, agus na mílte scéilíní á n-insint faoi. Is é an t-aon rud amháin ar féidir linn a bheith cinnte faoi i dtaobh mo dhuine ná nach bhfuil sa chuid is mó de na scéilíní seo ach cumadóireacht. Ar ndóigh, scríobhadh na seanfhilí Arabacha dánta grá chomh maith le duine. Nuair a bhí clann Úmáighea i seilbh na cailifeachta, bhí dhá phríomhghné á saothrú ag lucht scríofa na ndánta grá. Fir uaisle diomhaoine ba mhó a chumadh iad sna cathracha, agus iad go mór faoi thionchar na sofaisticiúlachta nó fiú an drabhláis a bhí ag teacht isteach ón bPeirs shean-ardchultúrtha. B'é Ómár ibn Aibí Raibíá an file ba thábhachtaí acu seo. Fuair Ómár bás dosaen nó cúpla dosaen de bhlianta i ndiaidh thús na hochtú haoise. Súgradh éadromchroích agus grá faoi cheilt is gnáthábhar don chineál seo dánta grá: tá blas áirithe craicinn agus collaíochta orthu, ach ní dánta gáirsiúla iad. Shaothraíodh na filí Beidiúnacha gné eile de dhánta grá, mar atá, traigéidí nó triantáin ghráidh. Amhráin a bhí sna dánta seo, agus thug siad go leor inspioráide do lucht scríofa próis fosta. B'iad Majnún agus Laidheala lánúin chlasaiceach na filíochta seo, cosúil le Triostán agus Iosóld san Artúraíocht. Bhí Majnún dúnta i ngrá le Laidheala ó tháinig an chéad chuimhne aige, ach nuair a pósadh an cailín ar fhear eile, chaill Majnún a mheabhair, agus fágadh ag fánaíocht san fhásach é, ag cumadh amhráin dá rúnsearc agus ag déanamh a chomhrá leis na hainmhithe aingiallta. Go leor de na dánta grá a thugann cur síos ar an scéal seo, deirtear gurbh é Majnún féin a chum iad, ach ar ndóigh, níl i gceist leis sin ach maisiú rómánsúil. Creideann lucht an tsaineolais gur pearsana finscéalacha amháin iad Majnún agus Laidheala agus baint acu leis an mbéaloideas réamh-Ioslamach. Mar sin, is dócha gur béaloideas atá sa chuid mhór de na hamhráin Bheidiúnacha seo fá dtaobh de ghrá leatrom Mhajnún, ach amháin nár cuireadh ar pár roimh lá na nÚmaigheadach iad. Is gá cuimhne a choinneáil air nach raibh cuid de na dánta seo intuigthe ach cnámha an scéil a bheith ar eolas agat cheana féin. Ní aithneofá cad é a bhí faoi chaibidil i go leor dánta ach na scéalta béil uile a bheith cluinte agat ó na seanchaithe a bhí á n-insint cois tine. De réir a chéile, meascadh an dá ghné trí chéile, i gcruth is gur fáisceadh dán grá de chineál úr astu—filíocht atá níos cosúla leis na hamhráin a chluinfeá ó thrúbadóirí na hEorpa sna meánaoiseanna. Déanta na fírinne, creidtear go raibh tionchar éigin ag filíocht na nArabach ar an trúbadóireacht san Eoraip. Nuair a tháinig Clann Abbáis—nó na hAbásaidigh—i seilbh na cailifeachta, bhí malairt cuma ar an bhfilíocht ghrá cheana. Bhí filíocht gháirsiúil á saothrú ag filí áirithe, ach is léir nach raibh aon ghlacadh oscailte ag an saol mór lena leithéid i sochaí Ioslam. B'í an fhilíocht [[homaighnéasachas|homaighnéasach]] a tháinig chun tosaigh i dtréimhse na nAbásaideach. B'iad coinbhinsiúin agus comhghnása na filíochta Peirsí ba bhunsiocair leis seo; ach i mbreis ar an tionchar sin, dá n-úsáidfeá fíorainm mná i ndán anghrách, is féidir go sílfeadh athair cailín éigin ar comhainm le cailín an dáin, — go sílfeadh sé gur ag maslú a iníne-sean nó ag cur mígheanmnaíocht ina leith-se a bheifeá. Mar sin, bhí sé ní ba sábháilte cloí leis an ngrá homaighnéasach mar ghnás liteartha, beag beann ar an chineál craicinn ab fhearr leis an bhfile ina shaol phríobháideach féin. Dealraíonn sé, áfach, go raibh Abú Nubhás, máistir an chineál seo filíochta, — go raibh sé féin ina fhéileacán dháiríre. Cuid den fhilíocht ghrá a scríobhadh i dtús ré na nAbásaideach, ní fíordhánta grá a bhí iontu ach dánta diaga misticiúla a bhí ag tabhairt cur síos ar an tsirtheoireacht reiligiúnach, ar an dóigh a raibh an Moslamach fíréanta ag iarraidh a bhealach a dhéanamh a fhad le Dia. Fuair go leor filí misticiúla an oiread sin múnlaí is gnása ar iasacht ó na dánta grá is go gcaithfidh tú saineolas éigin a tharraingt ort leis an gciall reiligiúnda a bhaint as an sórt seo filíochta (mar sin féin, tá an chiall sin ann, bhíodh an tAyatollah Khomeiní féin—an fear céanna a theilg Salman Rushdie chun báis—ag scríobh filíocht faoi "aoibhneas an fhíona sa tábhairne", nach n-aithneofá aon tseach-chiall dhiaganta uirthi—go dtí go gcluinfeá cé a chum an dán...). Fán am seo, i dtús na naoú haoise, a thosaigh na náisiúin neamh-Arabacha sa Chailifeacht ag éileamh a gcirt i saol an chultúir. "Siúbachas" nó ''shu'ubiyya'' a thugtar ar an ngluaiseacht seo, agus b'iad na Peirsigh a bhí chun tosaigh i measc lucht an tSiúbachais, mar ba dual dóibh. Sean-náisiún ardchultúrtha is ea na Peirsigh, ar ndóighe, agus siúd is go raibh siad ina ngéillsinigh ag na hArabaigh Mhuslamacha anois, níorbh ionann é is a rá gur lig siad a seanchultúr (ná a dteanga, nach bhfuil gaol ar bith aici leis an Araibis) i ndearmad i ndiaidh dóibh iompú i leith Ioslam. B'é Abú Nubhás, a ndearna muid trácht air cheana féin, an file ba mhó a d'eascair as ithir an tSiúbachais. Chuir a chuid scigaithrise deireadh leis an mBeidiúnachas i bhfilíocht na hAraibise. Bhí samhlaoidí nua ag déanamh a mbealaigh isteach—samhlaoidí a bheadh bunaithe ar shaol shofaisticiúil na gcathrach ina raibh cónaí ar shliocht na bhforghabhálaithe Arabacha anois. Ar ndóighe, ó b'as an bPeirs a tháinig an só sofaisticiúil i saol Ioslam, ba léir go raibh tionchar na Peirsise ar an bhfilíocht agus ar an stíl Arabach ag teacht in éineacht le hathrú an chultúir ábhartha. '''Badi´''' An stíl a tháinig ar an saol anois, is féidir í a chur i gcomparáid leis an mBarócachas—''badi´'' an téarma Araibise. Filíocht ardealaíonta is ea an fhilíocht ''badi´'', agus í ag éirí cineál féintagarthach go géar gasta, ag cur níos mó béime ar an maisiúlacht agus ar na tagairtí liteartha: chaithfeadh gach aon fhile a léiriú go raibh sé eolach ar an traidisiún agus ar shaothar na bhfilí a tháinig roimhe féin. Bhí na filí á dtuirsiú féin leis na mílte meafar, pearsanuithe, paradacsaí agus cleasanna eile, agus na dánta ag éirí doléite ar fad. D'fhéadfá a rá gur chuir an file gairmiúil ardléannta ruaigeadh ar an éigeas tíre agus ar an bhfile pobail. Baineann an fhilíocht ''badi´'' leis an naoú haois. Bhodhraigh sí cluasa na héisteoirí faoi dheoidh, agus d'fhill na filí nua ar an bhfilíocht "nádúrtha", nuachlasaiceach i ndeireadh na haoise céanna. Mar sin féin, níor ligeadh an fhilíocht ''badi´'' i ndearmad go hiomlán. Tréimhse taighde, turgnaimh agus tástála ab ea tréimhse na ndánta ''badi´'', tréimhse a mhúin go leor cleasanna úra do na filí—ach iad a úsáid go spárálach cúramach. '''Prós na hAraibise - adab agus maqama''' Maidir le prós na hAraibise, ní raibh sé leath chomh forbartha leis an bhfilíocht chlasaiceach. Díolamaí de scéilíní magaidh ó bhéal an phobail ab ea na chéad leabhair phróis sa teanga, nó rudaí a dtugtar ''adab'' orthu: is é an cineál leabhar atá ann ná bolg soláthair, nó lón léitheoireachta don dalta óg atá ag tógáil léinn ar scoil. Is geall le téacsleabhair scoile iad na díolamaí ''adab'' go minic. Is iomaí téacsleabhar focleolaíochta nach furasta a aithint thar dhíolaim ''adab''. B'as na díolamaí ''adab'' a d'fhás na ciclipéidí Araibise, sa deichiú haois ach go h-áithrid. Faoin mbliain 1000 a tháinig an ''maqama'' i gcrann, agus b'as an bPeirs a fuarthas an chéad spreagadh chun an chineál seo scríbhneoireachta a chleachtadh, ní nach ionadh. Scéal magúil is ea ''maqama'' agus é suite i saol na mbocht is na nocht sa chathair, nó i saol na n-oilithreach amuigh sna tíortha cúil. Bíonn na scéalta seo ag cur síos ar chleasanna na ndoilfeoirí agus ar reitric na reacairí i bpanc aonaigh, agus iad ag cur dallamullóg ar dhaoine macánta beag beann ar an dlí. De réir mar a chuaigh an cultúr Arabach féin i léig, nó in abar ar a laghad, chaill an litríocht a seansracadh chomh maith. Níor tháinig fuinneamh úr inti roimh athbheochan na naoú haoise déag—''al nahda''. '''Litríocht Nua-aoiseach na hAraibise''' San Éigipt a thosaigh an athbheochan chultúrtha, nuair a tháinig Muhamad Ailí i gcumhacht ansin i dtús na naoú haoise déag. Fear neamhspleách éirimiúil a bhí ann a rialaíodh a thír gan a chloigeann a bhuaireamh le cibé ordú a gheobhadh sé ó Shabhdán na Tuirce, siúd is go raibh sé ina ghéillsineach dó siúd, go foirmiúil. Theastaigh ó Mhuhamad a thír a fhorbairt agus a thabhairt i gcrann, agus an t-oideachas ar ceann de na clocha ba mhó ar a phaidrín—siúd is gurbh é an t-arm a phríomhchúram. B'fhéidir go raibh eagla air roimh ionsaí ón Tuirc. Bhunaigh sé clólann le saothair chlasaiceacha Araibise a athfhoilsiú, agus chuir sé tús leis an chéad nuachtán sa teanga. Chuir sé freisin dornán mac léinn ag foghlaim teangacha an Iarthair i bPáras, agus nuair a tháinig siad ar ais, chrom siad ar litríocht agus smaointeachas na hEorpa a aistriú go hAraibis. '''Tús na Litríochta Nua-Aoisí: Na hÚrscéalaithe Críostaí ón Liobáin''' Lárionad eile ab ea [[Beirut]] sa [[an Liobáin|Liobáin]]. Ós rud é go bhfuil an creideamh Críostaí sách coitianta i measc mhuintir dhúchasach na tíre sin, bhí intleachtóirí na Liobáine ní b'oscailte do thionchar an Iarthair ná an chuid eile de na hArabaigh. Scríbhneoirí Críostaí ón Liobáin a chuir tús le traidisiún na húrscéalaíochta Araibise, mar sin. B'é Júirjí (nó Seoirse) Zaigheadán an chéad duine acu seo. Ar nós go leor intleachtóirí eile, d'aistrigh sé ón Liobáin go dtí an Éigipt chun leas a bhaint as an meon agus as an atmaisféar caoinfhulangach a bhí cruthaithe thall ansin ag athbheochan Mhuhamad Ailí (is gá a chuimhneamh nach daoine comhaimseartha a bhí iontu; nó rugadh Zaigheadán sa bhliain 1861, agus Ailí trí bliana déag ag iompar na bhfód cheana féin). Scríobhadh Zaigheadán úrscéalta stairiúla. Siúd is nach bhfuil mórán fiúntais iontu do léitheoirí an lae inniu, agus an dóigh ar chum sé iad go géar gasta ceann i ndiaidh a chéile gan mórán marana a dhéanamh ar an tslacht ná ar an tsnoiteacht liteartha, bhí an-ghal orthu ag lucht comhaimsire an údair. Thug Zaigheadán spreagadh do scoil iomlán úrscéalaithe. Sna Stáit Aontaithe a chuaigh scríbhneoirí na scoile seo i mbun pinn an chéad uair, áit a raibh siad ar imirce le teacht slán ar shrianta polaitíochta a dtíre féin. Críostaithe ón Liobáin ab ea iad, nó an chuid ba mhó acu, cosúil le Zaigheadán. B'iad Kahlil Gibran (Jiobrán Chailíl Jiobrán) agus Mícheál Naimy (nó Míocha'éil Nú'aidheamá) an bheirt ba thábhachtaí de na scríbhneoirí seo. Scríobhadh Gibran as Béarla agus as Araibis, agus é ag cardáil téamaí Críostaí nó ábhair mhisticiúla reiligiúnda ar bhealach a tharraing súil na mílte léitheoirí Iartharacha ar a chuid saothar—ar a chuid saothair Bhéarla thar aon rud eile, ar ndóigh. Fuair Gibran bás sa bhliain 1931, agus tháinig scaipeadh ar an scoil scríbhneoirí ansin; ach cibé scéal é, bhí an-tionchar acu ar an saol liteartha ins na tíortha Arabacha féin. '''Filí an Nua-Chlasaiceachais''' Faoin am céanna, bhí filí an nua-Chlasaiceachais ar nós Ahmad Seabhaqaí ón Éigipt agus an tIarácach Ma'ruf al Rúsaifí ag filleadh siar go bun ar thraidisiún na seanfhilíochta. Náisiúnaí Arabach ab ea Seabhaqaí, ach b'fhearr le Rúsaifí éagóir na sochaí a lochtú ina chuid scríbhinní. Ina dhiaidh sin, tháinig an nua-aoiseachas féin isteach, nuair a bhunaigh Ahmad Zaicí Abú Seaidí Cumann Apolló san Éigipt sna tríochaidí. '''Adonis''' Is é Ailí Ahmad Sa'íd—"[[Adonis (file)|Adonis]]"—an file is mó le rá dá bhfuil ag cumadh dánta as Araibis inniu. Tarraingíonn sé ar thobar an t[[Súfachas|Súfachais]], nó misteachas agus rúndiamhróireach reiligiúnda Ioslam, ach níl a leithéid róthipiciúil ag na filí Araibise lenár linn. An náisiúnachas agus an Marxachas a bhíonn ag saighdeadh an chuid is mó de na filí tábhachtacha Araibise, agus iad go mór faoi thionchar na bhfilí Iartharacha. '''Taha Husain''' Maidir le forbairt an úrscéil sna tíortha Arabacha féin, i ndiaidh Zaigheadán agus Gibran, caithfidh muid Taha Husain a lua roimh aon duine eile. Fuair Taha Husain bás sa bhliain 1973 i ndiaidh cion fir, nó cion cúpla fear, a dhéanamh ag tabhairt chultúr a thíre i gcrann: is féidir a mhaíomh nárbh é an prós cruthaitheach an chuid ba mhó de shaothar a shaoil. Mar sin féin, níl aon chaill ar a chuid saothar liteartha. Scríobh sé úrscéal dírbheathaisnéisiúil agus díolaim ghearrscéalta a bhí bunaithe ar shaol an Fháidhe, Muhamad. '''Naguib Mahfouz'''[[Íomhá:Necip Mahfuz.jpg|mion|[[Naguib Mahfouz]]|318x318px]] Ar ndóighe, ní mór tagairt a dhéanamh do [[Naguib Mahfouz]] (Najíb Mahfúz) a bhain amach [[Duais Nobel na Litríochta]] sa bhliain [[1988]]. Rugadh an scríbhneoir bisiúil seo sa bhliain 1911. Ar dtús, scríobh sé cúpla [[úrscéal stairiúil]], ach ansin chrom sé ar na scéalta móra a chumadh a thabhaigh a chlú dó: cur síos réadúil coscarthach atá iontu ar shaol na mbocht i gCaireo. Sna seascaidí a chuaigh sé a scríobh leabhair nua-aimseartha faoi chruachás phearsanta an duine aonair, úrscéalta a raibh blas an nua-aoiseachais Iartharaigh go mór orthu. '''Emil Habibi''' Scríbhneoir tábhachtach eile ab ea Emil Habibi a fuair bás sa bhliain 1996. Palaistíneach a bhí ann a ghlac le saoránacht Iosrael, rud a d'fhág go raibh meas an tréigtheora is an fhealltóra ag cuid mhór dá mhuintir féin air. Is cosúil go raibh sé inbharúla gurbh fhearr do na Palaistínigh fanacht ar a dtír dhúchais, agus d'iarr sé go scriofaí ar a thuama na focail "A d'fhan i Haifa". Cibé scéal é, chaith Habibi fiche bliain ina Fheisire i bparlaimint Iosrael, ''knesset'', agus é ina bhall de Pháirtí Chumannach Iosrael, arbh é an t-aon pháirtí amháin a thug ionadaíocht do na Palaistínigh a fágadh laistigh de theorainneacha Iosrael agus a throid ar son a gcearta. Is é an t-úrscéal faoin "duarcán dea-dhóchasach" úd Sa'íd Abú al Nahs ba mhó a thabhaigh clú agus cáil do Habibi. Úrscéal greanntraigéideach faoi ghéarchéim Phalaistínigh Iosrael atá ann. ''The Pess-Optimist'' a thug an t-aistritheoir Béarla ar an leabhar, - ''Na hEachtraí Aisteacha Maidir le Ceal Sa'íd Abú al Nahs, An Duarcán Dea-dhóchasach'' an teideal Araibise. Focal nuachumtha é "mutashá'il" an teidil araibise, meascán de "mutashámil" le brí "duarcán" agus "mutafá'il" le brí "dea-dhóchasach"; ciallaíonn an réamhainm araibise Sa`íd "áthasach" agus Abú al-Nahs "athair an mhí-áidh". Léiríonn an scéal cruachás an Phalaistínigh atá ina eachtrannach ina thír féin tar éis bhunú stát Iosrael. '''Litríocht na mBan''' Ar ndóighe, siúd is go gcreideann cuid mhaith de bhunadh na hEorpa nach bhfuil sna mná Arabacha ach sclábhaithe baile ag caitheamh braillíní, tá mná ag scríobh leabhar as Araibis le fada. Níor tháinig na hArabaigh glan ar mhúscailt mhór na mban sa naoú haois déag. B'í Bharda al Ghiázaijí an chéad scríbhneoir mná i stair na nua-litríochta Araibise. D'fhoilsigh sí díolaim dánta sna míle ocht gcéad seascaidí. Fuair mná na Liobáine spreagadh ón dóigh a raibh fir dá gcomhdhúchas, ar nós Gibran, ag cur sracadh nua i litríocht na hAraibise. B'í Maigh Zígheád a bhí ina príomhcheangal idir Kahlil Gibran agus na mná liteartha sa Liobáin, nó bhí sise agus Gibran ag seoladh litreacha chuig a chéile ar feadh i bhfad. Tháinig sraith iomlán de leabhartha beathaisnéise ó pheann Zígheád, agus í ag tabhairt cuntas ar shaol na gceannródaithe a chuir bun le gluaiseacht na mban sna tíortha Arabacha. Is iad Emily Nasrallah, Ghada al Samman agus Laidheala al Ba'albaicí na banúdair is tábhachtaí dá maireann i mBeirut inniu. Saolaíodh an triúr acu thart ar an mbliain 1940, agus iad ag iarraidh mná na Liobáine a shaigheadadh chun troda ar son a gcúise. Mar is eol dúinn, tá gluaiseacht na mban an-láidir san Éigipt fosta, agus cáil idirnáisiúnta bainte amach ag an scríbhneoir feimíneach udaí Nabhal al Sa'dabhaí thar aon bhean Arabach eile sna tíortha Iartharacha féin. '''Cruachás na Litríochta''' Siúd is go bhfuil an Araibis ar a seanléim aríst mar theanga liteartha chultúrtha inniu, is iomaí fadhb a chuireann cúl ar na scríbhneoirí Araibise ina gcuid oibre. Ar ndóigh, tíortha tearcfhorbartha iad na tíortha Arabacha, agus iad go mór faoi shlabhraí na héagóra agus na holagarcachta. Siúd is go saothraíonn cuid mhór de na tíortha seo an-airgead ar an artola, ní bhíonn mórán den éadáil sin ar fáil do na sluaite bochta. An Sóisialachas a bhí ag gealladh nua-aoisiú agus athbheochan an tsaoil Arabaigh, lá, faoi bhrat na saoltachta, tá sé ag trá is ag tréigean le roinnt mhaith blianta anuas, agus an fuaimintiúlachas biogóideach ag teacht ina leaba. Ní dream iad lucht seo an ghlan-Ioslamachais a bheadh ró-fhabhrach don litríocht shaolta, ar ndóigh. Is toradh don chruachás é fosta ná go bhfuil na daoine in anás scolaíochta, agus iad dall ar an teanga scríofa. Ní maolú ar an bhfadhb seo ach an oiread go bhfuil an teanga scríofa bunaithe ar chaighdeán a raibh blas na seanársaíochta air le linn an Fháidhe féin. Thairis sin, ní bhíonn lucht rialtais na dtíortha Arabacha róchlaonta chun daonlathais ná ródhoirte do na scríbhneoirí a bhíonn ag fáil locht ar an tsochaí agus ag déanamh a ngearáin faoin éagóir agus faoin leatrom a fheiceann siad ina dtimpeall. Mar sin, is iomaí leabhar a cuireadh faoi chois agus a coinníodh le láimh láidir ó na léitheoirí; agus is iomaí scríbhneoir a chaith téarma fada i dtóin phríosúin. [[Íomhá:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|mion|293x293px|Ibn Sina]] == Gaeilge == Sa 14ú haois, aistríodh téacs ó lia mór Peirsise, [[Ibn Sina]] (Avicenna), go Gaeilge.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2019/mar/07/surprise-as-unknown-irish-translation-of-ibn-sina-discovered-in-spine-of-book|teideal=Surprise as unknown Irish translation of Ibn Sīna discovered in spine of book|údar=Alison Flood|dáta=2019-03-07|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2026-05-14}}</ref> Scríobhadh an téacs san Araibis. Aistríodh go leor eile go Gaeilge ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/lyricfm/clips/21557873/|teideal=Culture File: The Ibn Sina Fragment|dáta=2019-05-20|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-05-14}}</ref> == Príomhfhoinsí == * PALVA, Heikki agus Irmeli Perho (Eag.): ''Islamilainen kulttuuri''. Otava, Heilsincí 1988 * VERSTEEGH, Kees: ''The Arabic Language''. Edinburgh University Press, Dún Eideann 1997 ==Tagairtí== {{reflist}} == Naisc sheachtracha== * [http://arabworld.nitle.org/texts.php?module_id=1&reading_id=17&sequence=1 NITLE Arab World Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927144855/http://arabworld.nitle.org/texts.php?module_id=1&reading_id=17&sequence=1 |date=2006-09-27 }} - Sliocht as leabhar Versteegh ar an Idirlíon {{Teangacha oifigiúla na NA}} {{DEFAULTSORT:Araibis, An}} [[Catagóir:An Araibis]] [[Catagóir:Teangacha na hAfraice]] [[Catagóir:Teangacha na hÁise]] [[Catagóir:Teangacha Seimíteacha]] [[Catagóir:Teangacha Afra-Áisice]] [[Catagóir:Teangacha oifigiúla na Náisiún Aontaithe]] t9qfm7rff8pdlen77ccyg6j0t1gc32b 0 6870 1323791 1207875 2026-08-10T12:17:38Z Saighneánach 72809 1323791 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[Péintéir|phéintéir]] [[an Spáinn|Spáinneach]] é '''Pablo Picasso''', nó '''Pablo Ruiz Picasso''', ([[25 Deireadh Fómhair]], [[1881]] – [[8 Aibreán]], [[1973]]). Bhí sé i measc máistrí ealaíne an [[20ú haois]]. D’éirigh Picasso ina [[Duine|dhuine]] ba mhó a raibh tionchar aige ar ealaín nua-aimseartha sa chéad leath den fhichiú céad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/|teideal=nationalgallery.ie|údar=|dáta=|language=en|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> Ba bhunaitheoir, in éineacht le [[Georges Braque]], den ghluaiseacht [[Ciúbachas]] é. == Luathshaol == Rugadh é i [[Málaga (cathair)|Málaga]] i réigiún [[Andalucía]]. Bhí a athair Don José Ruiz y Blasco (1838–1913) ina phéintéir, go háirithe i dtaobh an nádúir. Chomh maith leis sin, bhí sé ina mháistir sa [[scoil]] ceardaíochta agus ina choimeádaí ar an iarsmalann áitiúil. Bhog an teaghlach go [[A Coruña]] sa bhliain 1891, ionas go mbeadh Ruiz in ann obair sa scoil ba bhaile sin. Tá scéal apacrafúil<ref>l.11, Wertenbaker, Lael Tucker (1967). The world of Picasso (Time-Life Books).</ref> ann gur uair amháin, chonaic Ruiz a mhac ag péintéireacht. Cheap athair Picasso go raibh teicnic níos fearr ag a mhac óg agus gheall Ruiz go stopfadh sé a chuid oibre féin. Ach lean Ruiz ag péintéireacht ar aon nós ar feadh na mblianta ina dhiaidh sin! I ndiaidh bás deirfiúr Pablo, bhog an teaghlach uair amháin eile go [[Barcelona]]. == Tréimhse Ghorm, 1901-1904 == Bhí Picasso ag obair in Barcelona nuair a bhí a thréimhse dhúchroíoch, an ''Tréimhse Ghorm'' aige. == Tréimhse Rósach, 1904-1906 == Lonnaigh Picasso i b[[Páras]] i 1904, ag glacadh stiúideo i dtionóntán Montmartre ar a dtugtar ''le Bateau-Lavoir''. == Ciúbachas, 1907-1914 == [[Íomhá:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|clé|mion|225x225px|Pablo Picasso, le [[Juan Gris]] (1912)]] I 1907 phéinteáil Picasso an píosa réabhlóideach, ''Les Demoiselles d'Avignon'', faoi thionchar phrimitíbheachas na h[[Afraic]]e. Mar sin, le Georges Braque, chruthaigh Picasso [[Ciúbachas|"Ciúbachas]] Anailíseach"(1907-1914), a chuir dúshlán faoi [[réalachas]] optach an [[Impriseanachas|Impriseanachais]], ag iarraidh buanstruchtúr an ábhair a léiriú mar shraith plánaí, lena thaispeáint ó roinnt ionad amhairc. Ba i bPáras a thug Picasso an Ciúbachas ar an saol, in éineacht le [[Georges Braque]], ealaíontóir Francach. Ba é a mhol an ghluaiseacht nua-aimseartha seo ná struchtúr ruda a bhriseadh síos i sraith píosaí a fheictear in éineacht a chéile ó amharcphointí éagsúla. Chaith Picasso samhradh 1924 in Juan-les-Pins, ar chósta na Meánmhara, ag péinteáil pictiúir d’ábhair neamhbheo i stíl dhásachtach Chiúbach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/ga/abhar-neamhbheo-le-maindilin-le-pablo-picasso|teideal=Ábhar neamhbheo le maindilín, le Pablo Picasso|language=ga|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> [[Íomhá:Picasso's Guernica - impressive up close (5515934400).jpg|clé|mion|177x177px]] == Saothair == * Tá cáil ar an bpictiúr, [[Guernica (pictiúr)]]. Phéinteáil Picasso é i 1937, nuair a tharla buamáil ón aer i n[[Gernika|''Gernika'']] le linn [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne]]. == Saol == Bhí aois mhór aige, 91, nuair a fuair sé [[bás]]. Bhuail [[taom croí]] é ar an [[8 Aibreán]], [[1973]][[Íomhá:2004-09-07 1800x2400 chicago picasso.jpg|mion|Dealbh gan teideal le Picasso, Chicago, 1967|236x236px|clé]] == Féach freisin == * [[Guernica (pictiúr)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Picasso, Pablo}} [[Catagóir:Péintéirí Spáinneacha]] [[Catagóir:Andalucía]] [[Catagóir:Daoine as Málaga]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1881]] [[Catagóir:Básanna i 1973]] [[Catagóir:Ciúbachas]] 270m0r23qcs62vqmuzkayj52jd6aarn 0 6872 1323847 1303819 2026-08-10T13:11:28Z Saighneánach 72809 1323847 wikitext text/x-wiki {{Úsáidíeile|an pictiúr|Guernica (idirdhealú)}} {{WD Bosca Sonraí Saothar Ealaíne}} Spreag buamáil bhaile '''Guernica''' i d[[Tír na mBascach]] ar [[26 Aibreán]] [[1937]] an t-ealaíontóir Spáinneach [[Pablo Picasso]] leis an phictiúr cáiliúil '''Guernica''' a phéinteáil.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-buamail-gernika-eachtra-uafasach-a-spreag-ealaiont.aspx|teideal=Buamáil Gernika: eachtra uafásach a spreag ealaíontóir chun gnímh|údar=Ciara Nic Gabhann|dáta=EAGRÁN 73 · BEALTAINE 2007|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-04-26}}</ref> Léiríonn '''Gernika''', mar a thugtar air sa Bhascais, buamáil an bhaile bhig seo sa [[An Spáinn|Spáinn]] le linn [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne]].<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Past-Papers/cleared/GCE/GCE%20Art%20and%20Design%20%282016%29/2019-Summer/Irish%20Medium/0/GCE-Art%20and%20Design-40-Summer2019-Thematic%20outcome%20New%20Specification%20%28Unit%20A2%202%29-Paper.pdf|teideal=Ealaín agus Dearadh|údar=CEA|dáta=2019|dátarochtana=2022|archivedate=2022-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220426224914/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Past-Papers/cleared/GCE/GCE%20Art%20and%20Design%20(2016)/2019-Summer/Irish%20Medium/0/GCE-Art%20and%20Design-40-Summer2019-Thematic%20outcome%20New%20Specification%20(Unit%20A2%202)-Paper.pdf}}</ref> Scrios trí cheathrú den bhaile agus a mharaigh na céadta ar an lá fuilteach úd, an [[26 Aibreán]] [[1937]].<ref name=":0" /> [[Íomhá:Picasso's Guernica - impressive up close (5515934400).jpg|clé|mion|le feiceáil anois sa [[Museo Reina Sofia]] i [[Maidrid]]]] == Stair == [[Íomhá:Panorama - Gallery of Museo Reina Sofia with Picasso's Guernica at Rear - Madrid - Spain.jpg|clé|mion|le feiceáil anois sa [[Museo Reina Sofia]] i [[Maidrid]]]] I dtús na bliana 1937, choimisiúnaigh rialtas [[Dara Phoblacht na Spáinne|Phoblacht na Spainne]] (na Poblachtánaigh -i- ar chlé) pictiúr ó [[Pablo Picasso|Phicasso]], saothar don Phailliún Spáinneach a bhí le bheith mar chuid den Taispeántas Domhanda i bPáras níos moille sa bhliain. [[Íomhá:Guernica! -vacaciones -naosabendoqueeraproibido -fuilaefotografei (16710025638).jpg|clé|mion|le feiceáil anois sa [[Museo Reina Sofia]] i [[Maidrid]]]] Ní raibh a fhios dá laghad ag Picasso ar dtús céard a dhéanfadh sé; bhí sé ina chónaí i bPáras féin. Bhí ráflaí ann fiú go raibh neamhaird tugtha ag Picasso ar chruachás a thíre dúchais agus go raibh sé báúil leis na [[Faisisteachas|Faisistigh]], Ba é an t-ionsaí ar Guernica a spreag chun na polaitíochta é. Rinne Picasso an múrmhaisiú ''Guernica'' mar fhreagairt ar eachtraí an 26 Aibreán. Chuir Picasso amach ráiteas i ndiaidh uafás Guernica ina ndúirt sé:<blockquote>'Tá mo shaol ar fad mar ealaíontóir caite agam ag spairneadh le lucht chúl-le-forás agus le lucht truaillithe na healaíne. Sa saothar atá idir lámha agam faoi láthair, agus a dtabharfaidh mé anois ''Guernica'' mar theideal air, agus sa saothar ealaíne uilig atá déanta agam le blianta beaga anuas, níl ach rud amháin á rá agam: go bhfuil gráin shíoraí agam ar an aicme mhíleata sin a bhfuil an Spáinn báite acu i lear dobróin agus báis.'<ref name=":0" /></blockquote> [[Íomhá:Man with Ceramic Reproduction of Picasso's Guernica - Basque Parliament Building - Gernika (Guernica) - Bascay - Spain (14441680969).jpg|clé|mion|macasamhail i d[[Tír na mBascach]]]] [[Íomhá:Mural del Gernika.jpg|clé|mion|macasamhail: bóthar Allendesalazar, Guernica]] Cuireadh Guernica ar taispeáint sa Phailliún Spáinneach é, le linn ''Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la Vie Moderne'' i b[[Páras]]. Nuair a nochtadh don phobal ar dtús é, spreag sé tuairimí láidre. Mar shampla, B’fhuath leis an ealaíontóir múrmhaisithe Bascach, José Maria Ucelay, an saothar seo agus dúirt sé amach go neamhbhalbh go raibh sé ar “cheann de na píosaí ealaíne is boichte a ndearnadh riamh” agus nach raibh ann ach “pornagrafaíocht ag déanamh múin ar Gernika” agus sa spiorad céanna dhiúltaigh Uachtarán Thír na mBascach do thairiscint Picasso an pictiúr a ghlacadh ar son na mBascach.<ref name=":0" /> Shocraigh Picasso nach bhfanfadh an saothar sa Spáinn fad is a bheadh an rialtas faisisteach i réim agus bhí an pictiúr ar camchuairt ar feadh na mblianta chuig dánlanna ar fud an domhain, go dtí Meán Fómhair 1981, beagnach sé bliana i ndiaidh bhás Franco.<ref name=":0" /> Tá ''Guernica'' le feiceáil anois sa [[Museo Reina Sofia]] i [[Maidrid]]. == Saothar == Saothar mór [[Ciúbachas|Ciúbachais]] suntasach atá ann, 3.5 méadar ar airde agus 7.8 méadar ar leithead. D’úsáid sé siombailí teibí chun cur síos pearsanta a dhéanamh ar an lá uafáis. Bhain Pablo Picasso úsáid as na dathanna dubh, bán agus liath a mhéadaíonn an dráma ina mhúrphictiúr Guernica.<ref name=":1" /> Phéinteáil Picasso Guernica mar fhreagra ar an ollscrios a rinneadh ar an bhaile Bhascach ag na Naitsithe. Léiríonn an saothar íomhánna céasta, iad casta agus ag lúbarnaíl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://spokenvision.com/the-7-hidden-symbols-in-picassos-guernica/|teideal=Hidden Symbols in Guernica|údar=spokenvision.com|dáta=2018-08-07|language=en-US|dátarochtana=2021-10-18}}</ref> Rinne sé tagairt ómósach do shaothar [[Edvard Munch|Munch]] ('Scread') i gcloigeann an chapaill atá ag screadaíl ina phictiúr agus a chuireann uafás an radhairc in iúl dúinn. == Conspóid == Tá taipéis a léiríonn macasamhail "Guernica" in oifigí Chomhairle Slándála na [[Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]]. Cuireadh i bhfolach é nuair a bhí toscairí an [[Teach Bán|Tí Bháin]], [[Colin Powell]] agus John Negroponte, ag déanamh cur síos ar na cúiseanna a bhí ag na [[Stáit Aontaithe]] dul chun cogaidh leis [[an Iaráic]] i [[2003]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-lucht-ealaine-ag-seasamh-in-aghaidh-an-chogaidh.aspx|teideal=Lucht ealaíne ag seasamh in aghaidh an chogaidh|údar=Ciara Nic Gabhann|dáta=Aib 2003|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-04-26}}</ref> Spreag an eachtra seo míshásamh agus fearg i measc an phobail a bhí ag cur i gcoinne an chogaidh. Dúirt urlabhraí ó na Náisiúin Aontaithe gur rinneadh é sin mar gheall ar iarrachtaí ó lucht na [[Meáin chumarsáide|meán cumarsáide]], agus nach raibh cinsireacht i gceist. Ach dúirt [[Taidhleoir|taidhleoirí]] áfach gur chuir rialtas SAM brú ar na Náisiúin Aontaithe an taipéis a chlúdach le linn óráidí na Meiriceánach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.huffpost.com/entry/75-years-of-picassos-guernica-_b_1538776|teideal=75 years of Picasso's Guernica: An Inconvenient Masterpiece|údar=Alejandro Escalona|dáta=2012-05-23|language=en|work=HuffPost|dátarochtana=2021-10-18}}</ref> == Féach freisin == * [[Buamáil Guernica (1937)]] * [[Gernika]], an baile == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Guernica, pictiur}} [[Catagóir:Cultúr Thír na mBascach]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne]] [[Catagóir:Pictiúir]] [[Catagóir:Pablo Picasso]] afo7umkj27snfo13r4dmfshzpkj5o4x 10 7321 1323882 25763 2026-08-10T13:51:08Z Saighneánach 72809 /* */ 1323882 wikitext text/x-wiki {{scrios}}<span title="Foghrú san AFI" class="AFI">{{{1}}}</span> lyl9s9di044obgdblg7itmrcjuw4yfw 0 7916 1324050 1310619 2026-08-11T08:42:55Z An Sionnach Rua 29036 1324050 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is grúpa [[Veirteabrach|veirteabraigh]] teofhuiltigh iad '''na héin''' a chomhdhéanann an [[Aicme (bitheolaíocht)|aicme]] '''Aves''', agus bíonn [[Cleite|cleití]], [[Giall|gialla]] mantacha gan fhiacail, leagan uibheacha le blaoscanna crua, ráta ard [[Meitibileacht|meitibileach]], croí ceithre urrann, agus cnámharlach láidir ach fós éadrom, mar chomhartha sóirt acu. Bíonn dhá sciathán ar gach aon speiceas acu ach níl eitilt acu uile. In [[Ubh|uibheacha]] a bheireann siad a chuid óga agus coimeádann na máithreacha orthu go dtí go ngorann siad. Tugtar ''Aves'' mar aicme míoleolaíochta orthu. Tá timpeall 9,500 - 11,000 speiceas éan beo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.zmescience.com/feature-post/natural-sciences/animals/birds/how-many-birds-are-there-in-the-world/|teideal=How many birds are there in the world?|údar=Tibi Puiu|dáta=2023-01-24|language=en-US|work=ZME Science|dátarochtana=2023-06-05}}</ref> [[Íomhá:Larus argentatus, at Oslo Opera House.jpg|clé|mion|[[Faoileán]]]] [[Íomhá:Swallow chicks444.jpg|clé|mion|[[Fáinleog]]]] === Tréithe === Ainmhí [[veirteabrach]] den rang ''Aves'' is ea éan, agus aon ainmhí a mbíonn cleití air is é fásta. Ní bhíonn cleití ach ag na héin, agus bíonn cleití ag gach éan fásta.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Bíonn géaga tosaigh na n-éan mionathraithe ina sciatháin. Ní bhíonn fiacla acu. Bíonn na gialla starraiceacha cumhdaithe le truaillí adharcacha chun an gob a fhoirmiú. Beireann na baineannaigh uibheacha le blaoscanna crua cailceacha. Airí sainiúil eile ag éin is ea lann shuntasach cheartingearach, cosúil le cíle, ar chnámh an uchta, a cheanglaíonn na dealracháin chun an cnáimhín súgach a fhoirmiú. Feidhmíonn an chíle mar cheangaltán do na matáin mhóra a ghluaiseann na sciatháin (matáin an uchta), agus feidhmíonn an cnáimhín súgach mar thaca do na sciatháin le linn eitilte. === Eitilt === Is lárnach an eitilt in éabhlóid na n-éan, agus oiriúnaíodh a gcolainneacha dá réir. Is cuasach cnámha an chuid is mó de na héin, ionas go bhfuil siad éadrom.<ref name=":0" /> Is cleití fada láidre an-éadroma an chuid is mó de na sciatháin is an t-eireaball. Bíonn cholainn sruthlíneach le cumhdach slim cleití forluite. Chinn an eitilt méid na n-éan; is beag an chuid is mó díobh. Níl aon éan le meáchan níos mó ná 1 3 kg atá in ann eitilt go cothrománach san aer.<ref name=":0" /> Na héin atá gar do 3 kg, cosúil leis an gcondar is an t-[[albatras]], caitheann siad an-chuid ama ar foluain i sruthanna aeir. Is beag an [[meáchan]] seo i gcomparáid le mamaigh mhóra is péisteanna móra. Fianaise eile go gcuireann an eitilt teorainn le méid na n-éan, agus fianaise ar a n-éabhlóid, is ea na héin gan eitilt atá beo fós nó imithe in éag: bíonn meáchan suas le 150 kg ag an [[ostrais]], is bhíodh suas le 457 kg ag an éan eilifinte atá imithe in éag. Rinne na héin reatha gan eitilt (ritítigh) cosúil leo seo éabhlóid ó éin eitilte, ach le cailliúint na heitilte cailleadh an chíle, agus scar an cnáimhín súgach ina dhá chnámh dhifriúla arís. Is féidir go mbeidh sciatháin na ritíteach laghdaithe go mór, mar atá sa chíbhí, go n-éireoidh na cleití clúmhach in ionad a bheith sruthlíneach, agus go mbeidh siad as láthair ar fhairsingí móra den cholainn, mar atá i gcás na hostraise. Tá an cumas eitilte san aer caillte ag na [[piongain]]í, agus cleití beaga, cosúil le lanna, atá ar a sciatháin. Tá an chíle fós acu ar chnámh an uchta, áfach, agus baineann siad feidhm as a sciatháin chun eitilt tríd an uisce. [[Íomhá:Rouge gorge familier - crop (WB correction).jpg|mion|[[Spideog]]]] === Gnáthóga === Scaip na héin ar fud an Domhain iomláin, beagnach. Níl siad i láthair inniu sna tailte bána Molacha, maraon leis an gcuid is mó de na hainimhithe eile, ná i ndoimhneacht na bhfarraigí.<ref name=":0" /> D'oiriúnaigh siad do gach saghas gnáthóige is stíl beatha, agus léiríonn a gcruthanna, a dtomhais, a ndathanna, is a n-iompair an éagsúlacht seo. === Éabhlóid === Rinne siad éabhlóid ó phéisteanna timpeall 150 milliún bliain ó shin, agus is iad na crogaill na gaolta is gaire dóibh. Ní heol sinsear cruinn péistiúil na n-éan, ach is dócha go ndeama siad éabhlóid ó dhineasáir bheaga.<ref name=":0" /> Más fíor é sin, níl na dineasáir uile imithe in éag, ach san aer mórthimpeall orainn. === Na héin in Éirinn === Cuireadh Gaeilge ar an leabhar ''Birds'', a d’fhoilsigh [[An Gúm]] faoin teideal ''Éin'' ina shraith iomráiteach ‘Eolaí Póca’ in 1996. Tá tuairisc ann ar 200 éan, nach mór, atá le fáil in Éirinn agus sa Bhreatain, mar aon le heolas ar a gcuid gnáthóg, nósanna maireachtála srl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/,%20https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/|teideal=Eolaí Póca: Éin - Cló Iar-Chonnacht|dáta=2020-10-30|language=ga-IE|dátarochtana=2023-06-05|archivedate=2023-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230607071543/https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/,%20https:/cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/}}</ref> Tabharfar léargas ar iompar agus béaloideas na n-éan i nGaeltacht Thír Chonaill i leabhar leis an scríbhneoir agus grianghrafadóir Maitiú Ó Murchú, ''Éanlaith Iarthuaisceart Thír Chonaill''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/leargas-ar-iompar-agus-bealoideas-na-n-ean-i-ngaeltacht-thir-chonaill-i-leabhar-nua/|teideal=Léargas ar iompar agus béaloideas na n-éan i nGaeltacht Thír Chonaill i leabhar nua|údar=NÓS|dáta=2023-06-02|language=en-US|dátarochtana=2023-06-05}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Main|Liosta d’éanlaith na hÉireann}} == Féach freisin == * [[Faoileán]] * [[Fáinleog]] * [[Spideog]] * [[Liosta d’éanlaith na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Éaneolaíocht|Ean]] [[Catagóir:Éin|Ean]] [[Catagóir:Veirteabraigh]] [[Catagóir:Chordata]] [[Catagóir:Tetrapoda]] n953j3yr4b6nv28fb5se5gdoy9awdx7 0 8058 1323897 1257512 2026-08-10T14:34:06Z Saighneánach 72809 1323897 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Talbot Street, Dublin ( DSC6340).jpg|mion|Sráid Talbot]] Is é an rud a bhí i gceist le '''buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin''' ná sraith ionsaithe [[sceimhlitheoireacht]]a a rinneadh ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] agus ar [[Muineachán|Mhuineachán]] ar an [[17 Bealtaine|17ú lá de Mhí na Bealtaine]], [[1974]]. Seasann an lá seo, agus [[Buamáil na hÓmaí (1998)|buamáil na hÓmaí]] (15/8/1998) mar cheann de na laethanta ab fhuiltí i stair nua-aimseartha na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/dublin/source.htm|teideal=CAIN: Events: Dublin and Monaghan Bombs - List of Source Material|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2023-05-17}}</ref> Maraíodh triúr daoine déag is fiche sna hionsaithe seo (nó 34, leanbh sa bhroinn ina measc), agus fágadh cneá, goin nó goimh ar bheagnach trí chéad duine, níos mó ná ar aon lá eile i stair na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. [[Íomhá:Glaslough Street, Monaghan 085.jpg|mion|Sráid Glaslough, [[Muineachán|Muineacháin]], 1989]]Cé nár mhaígh aon eagraíocht ar leith freagracht as na hionsaithe, glactar leis go coitianta gur dream paraimíleata (an [[Drong Ghleann Anna|Drong Glennane]]) de chuid na nDílseoirí (an [[UVF]]) i d[[Tuaisceart Éireann]] a rinne an obair, le cúnamh ó dhaoine san [[RUC]] agus san [[UDR]]..<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/dublin/barron310304.pdf|teideal=An Tuarascáil Deiridh maidir leis an Tuarascáil ón gCoimisiún Fiosrúcháin Neamhspleách faoi Bhuamáil Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin|údar=Tithe An Oireachtas: An Comhchoiste um Dhlí agus Ceart, Comhionnanas, Cosaint agus Cearta na mBan (Tuarascáil Barron)|dáta=Márta 2004|dátarochtana=2021|archivedate=2014-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007033010/http://cain.ulst.ac.uk/events/dublin/barron310304.pdf}}</ref> Tugadh le fios i dtuarascáil an Bhreithimh [[Henry Barron (breitheamh)|Henry Barron]]<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/dublin/barron160205.pdf|teideal=An Tuarascáil Deiridh maidir leis an Tuarascáil ón gCoimisiún Fiosrúcháin Neamhspleách faoi Bhuamáil Bhaile Átha Cliath i 1972 agus i 1973 (Barron report - Final Report on the Report of the Independent Commission of Inquiry into the Dublin Bombings of 1972 and 1973)|údar=Tithe an Oireachtais / An Comhchoiste um Dhlí agus Ceart|dáta=2005|dátarochtana=2023}}</ref> maidir leis an sléacht, a foilsíodh fiche bliain ó shin, go raibh baint dhíreach ag saighdiúirí i reisimint UDR na Breataine agus ag póilíní san RUC leis na hionsaithe.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Ócáid i gcuimhne an 34 duine a maraíodh i mbuamálacha i 1974|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0517/1384088-ocaid-i-gcuimhne-an-34-duine-a-maraiodh-i-mbuamalacha-i-1974/|date=2023-05-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>[[Íomhá:Hillman Avenger GL 1970.jpg|mion|Hillman Avenger GL 1970]] [[Íomhá:Memorial to the victims of the Dublin and Monaghan Bombings of 1974 - geograph.org.uk - 1972233.jpg|mion|Cuimhneachán, [[Sráid Talbot]] i mBÁC]] [[Íomhá:Dublin and Monaghan back.png|mion|droim]] [[Íomhá:Bombing memorial, Parnell St, Dublin.jpg|mion|[[Sráid Parnell]]]] Táthar den bharúil freisin go raibh aonaid eile in Arm na Breataine bainteach leis na dílseoirí a bhí freagrach as na buamaí ach níl an t-eolas ar fad ar fáil mar nach bhfuil Rialtas na Breataine sásta na comhaid chuí a fhoilsiú. Cháin an Breitheamh Barron an Garda Síochána agus Rialtas na hÉireann na linne chomh maith faoi fhaillí a dhéanamh san fhiosrúchán.<ref name=":2" /> Níor cúisíodh aon duine riamh maidir leis an uafás. == Cúlra == Bhí feidhmeannas comhroinnte cumhachta ([[Comhaontú Sunningdale]]) i gcumhacht san am sin i d[[Tuaisceart Éireann]]. Bhí na dilseoirí glan ina haghaidh agus an teannas ag cur thar maoil. == Croineolaíocht na n-imeachtaí == Phléasc trí charrbhuama taobh istigh de chúig nóiméad ama i [[Sráid Parnell|Sráid Parnell]], Sráid Talbot, agus Sráid Laighean Theas i lárchathair Bhaile Átha Cliath. Go gairid ina dhiaidh sin, phléasc buama eile fós i [[Muineachán]]. * Ag leathuair i ndiaidh a cúig iarnóna: Phléasc trí bhuama beagnach san am céanna i Sráid Talbot, [[Sráid Parnell]] agus Sráid Laighean Theas. Fuair triúr daoine is fiche, idir fhir, mhná agus pháistí, bás sna pléascanna seo, agus shíothlaigh triúr eile san ospidéal i rith an chéad chúpla lá tar éis na bpléasc. * Phléasc an chéad cheann den trí bhuama i mBaile Átha Cliath ag ocht nóiméad is fiche tar éis a cúig i Sráid Parnell. Fuair aon duine dhéag bás de dheasca an bhuama seo. * Phléasc an dara ceann de na buamaí i mBaile Átha Cliath ag leathuair i ndiaidh a cúig i Sráid Talbot. Cailleadh ceathrar déag ansin. * Phléasc an ceann deireanach acu ag dó nóiméad déag is fiche i ndiaidh a cúig i Sráid Laighean Theas. Beirt a d'éag sa phléasc seo. * Ag a seacht a chlog iarnóna: phléasc buama eile i mBóthar an Tuaiscirt i Muineachán. Mharaigh an ceann seo cúigear ar dtús, agus shíothlaigh beirt eile i rith an chéad chúpla seachtain eile. 27 duine a maraíodh i mBaile Átha Cliath agus seachtar a maraíodh i Muineachán. De réir tuairiscí áirithe, fuair ceathrar déag is fiche nó cúigear déag is fiche bás ar fad. Is é an chéad fhigiúr a gheofar má chuirtear in áireamh go raibh Collette Doherty ag súil le breith, agus is féidir an páiste marbh a rugadh do Mhartha O'Neill a chur san áireamh chomh maith. Fuair Martha treascairt, agus maraíodh a fear céile Edward. === Tuairimí === I dTuaisceart Éireann, d'fhógair [[Sammy Smyth]], a bhí ina phreasoifigeach do [[Cumann Cosanta Uladh|Chumann Cosanta Uladh]] (UDA) agus do Chomhairle Lucht Oibre Uladh ([[UWC]]) go raibh sé an-sásta leis na buamálacha: :"I am very happy about the bombings in Dublin. There is a war with the Free State and now we are laughing at them." :(Aistriúchán: "Tá ríméad orm faoin dóigh ar buamáladh Baile Átha Cliath. Tá muid i gcogadh leis an Saorstát agus anois, tá muid ag gáire fúthu.")<ref>De réir amlíne na n-imeachtaí atá curtha ar fáil ag CAIN [http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch74.htm anseo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230151405/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch74.htm |date=2010-12-30 }}. Mharaigh na Sealadaigh Sammy Smyth dhá bhliain ina dhiaidh - tá cur síos CAIN ar fáil [http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch76.htm anseo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205020814/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch76.htm |date=2007-02-05 }}.</ref> == I ndiaidh na n-imeachtaí == === An clár teilifíse === Fiche éigin bliain i ndiaidh na n-imeachtaí, rinne Teilifís Shír Eabhrac clár teilifíse faoi na buamálacha i gcomhoibriú le roinnt iar-oifigigh de chuid an [[Garda Síochána|Gharda Síochána]]. Thug an clár le tuiscint gurbh iad Óglaigh Uladh, nó [[UVF]], eagraíocht pharaimíleata de chuid na nDílseoirí, a rinne an bhuamáil. Is ar éigean a tháinig an méid sin aniar aduaidh ar aon duine, ach luaigh an clár sceimhlitheoirí de chuid an UVF ina n-ainmneacha, a maraíodh sna Trioblóidí idir an dá linn. ==== Líomhaintí maidir le claonpháirteachas le paraimíleataigh ==== Thairis sin, áfach, dúirt na Gardaí nach bhféadfadh na Dílseoirí buamálacha den chineál sin a chur i gcrích san am as a stuaim féin, nó thaispeáin an taighde fóiréinseach gur buamaí sofaisticiúla a bhí ann, chomh sofaisticiúil is go mbeadh cuidiú ó shaineolaí de dhíth ar na Dílseoirí lena leithéid a chur i dtoll le chéile. Is é an chiall a bhain na Gardaí faoi agallamh as an scéal go raibh seirbhísí faisnéise na Sasanach, nó daoine dá gcuidsean, ag déanamh claonpháirteachais leis na Dílseoirí. Tharraing an clár an-challán, go háirithe sa Dáil. === Tuarascáil Barron === D'ordaigh Rialtas na hÉireann do bhreitheamh arbh ainm dó [[Henry Barron (breitheamh)|Henry Barron]]<ref name=":1" /><ref name=":0" /> tuarascáil rúnda a scríobh faoi na buamálacha. De thoradh na tuarascála, cuireadh an iomad ceisteanna faoi, cén fáth a mbeadh Rialtas na hÉireann ag iarraidh an fhírinne a cheilt faoi ionsaithe sceimhlitheoireachta a bhí dírithe ar dhochar a dhéanamh do shíocháin na sochaí in Éirinn féin. Is iomaí teoiric a tháinig chun solais sna meáin chumarsáide, agus is é an míniú is inchreidte ná nach raibh cuid de na Gardaí ábalta glacadh leis go raibh fórsaí slándála na Ríochta Aontaithe ag cabhrú leis na sceimhlitheoirí. Is cosúil go raibh an Glenanne Gang, drong dílseoirí a mharaigh Caitlicigh is eile, freagrach as na buamálacha i mBaile Átha Cliath agus i Muineachán, le cúnamh ó dhaoine san [[RUC]] agus san [[UDR]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-go-leor-gan-freagairt-i-dtaobh-drew-harris/|teideal=Ceisteanna go leor gan freagairt i dtaobh Drew Harris|údar=[[Eoin Ó Murchú]]|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-25}}</ref><ref name=":0" /> Creidtear go bhfuair an Breitheamh Barron an-locht ar an dóigh ar fhiosraigh na Gardaí an scéal, go háirithe ar an díospóireacht faoi chúrsaí na fóiréinsice agus ar an iompairc faoin gcumhacht i measc na nGardaí san am. Is beag fianaise fhóiréinseach a fhágann na buamálacha ina ndiaidh. Mar sin, tá sé ardtábhachtach i gcásanna den chineál seo tástálacha tobanna a dhéanamh leis na substaintí a aithint a húsáideadh sa bhuama. D'fhág na Gardaí an obair faoi Shaotharlann Stáit na hÉireann, a bhí in anás maoiniú agus foirne san am. Mar sin féin, bhí sí in ann a chruthú gur buamaí sofaisticiúla a bhí i gceist, cé nach bhfuarthas na samplaí ach trí lá i ndiaidh na mbuamálacha. Ar chúiseanna nach dtuigtear go hiomlán, ní rabhthas muiníneach as torthaí Shaotharlann Stáit na hÉireann, agus cuireadh na samplaí chuig saotharlann fhóiréinseach i mBéal Feirste. Ní raibh foireann na saotharlainne sin go hiomlán ar aon fhocal le Saotharlann an Stáit, ach mura raibh, ní bhfuair siad na samplaí ach aon lá déag i ndiaidh na n-imeachtaí, rud a cháin siad ina dhiaidh sin ina dtuarascáil féin. Ba chóir samplaí den chineál seo a thaighde sula mbeadh sé uaire imithe ón mbuamáil, dar leo. == Cóir == Sna [[2020idí]], bhí [[Rialtas na hÉireann]] fós ag tathant ar [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] cáipéisí oifigiúla ón am a chur ar fáil d'iniúchóirí.<ref name=":2" /> Bhí imní ar ngrúpa ''Justice for the Forgotten'', in 2023 faoin reachtaíocht a thug Rialtas na Breataine isteach in 2023/2024, [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023|Acht Oidhreacht na dTrioblóidí]], maidir le coireanna a rinneadh le linn na coimhlinte sa Tuaisceart – maruithe san áireamh. De réir na reachtaíochta sin, ní chuirfí an dlí ar chiontóirí dá gcomhoibreoidís le coimisiún nua athmhuintearais agus faisnéise atá le bunú. Ní fhéadfaí cásanna sibhialta ná coistí cróinéara a thionscamh ach oiread, dá gcuirfí an reachtaíocht i bhfeidhm.<ref name=":2" /> In 2024, thug [[Mícheál Ó Máirtín|Mícheál Martin]] le fios gur léiríodh i ngach fiosrúchán a bhí déanta go dtí 2024 nár chomhoibrigh an Bhreatain go hiomlán le hÉirinn na hionsaithe a fhiosrú. Dúirt sé go bhfuil ceithre rún rite tríd an [[Dáil Éireann|Dáil]], ina lorgaítear té neamhspleách chun scrúdú a dhéanamh ar an gcáipéisíocht ar fad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Sásta na taifid a oscailt" - An Tánaiste, ar bhuamaí 17.05.1974|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0517/1449698-sasta-na-taifid-a-oscailt-an-tanaiste-ar-bhuamai-17-05-1974/|date=2024-05-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Cuimhneacháin == Sa bhliain 2023, leagadh bláthfhleasca ar [[Sráid Thalbóid|Shráid Thalbóid]], áit ar phléasc an chéad bhuama an lá úd agus ar maraíodh ceithre dhuine dhéag dá bharr.<ref name=":2" /> == Féach freisin == * [[Comhaontú Sunningdale]] * [[Buamáil Rose & Crown (1974)]] * An [[Drong Ghleann Anna|Drong Glennane]] * [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023|Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023/2024]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin}} [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:1974]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Stair Chontae Mhuineacháin]] 5e6u06mlls6yqt9q9t31uobder50pu4 0 8404 1323792 1272696 2026-08-10T12:18:12Z Saighneánach 72809 1323792 wikitext text/x-wiki Is éard a bhí i gceist leis an g'''cinedheighilt'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/cinedheighilt/ga/|teideal="cinedheighilt"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-03-17}}</ref> ná an córas '''''apartheid''''' (an '''apairtéid''' as Gaeilge, uaireanta) a bhí i bhfeidhm san [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] ón mbliain 1948 go dtí na [[1990idí]]. Tháinig an [[focal]] féin ''apartheid'' ón [[Afracáinis]], an leagan den [[Ollainnis]] a labhraítear san Afraic Theas, agus is é is brí leis ná "scarúint" nó "scarthacht" (''apart'' = scartha, ''-heid'' = -cht, cf. an iarmhír ''-heit'' sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus ''-hood'' i bh[[focal|focail]] [[Béarla|Bhéarla]] cosúil le ''neighbourhood'', ''manhood'' nó ''maidenhood''). Tháinig an [[córas]] seo in úsáid nuair a ghnóthaigh na páirtithe Búracha, an Páirtí Náisiúnaíoch agus an Páirtí ''Afrikaner'', [[olltoghchán|olltoghcháin]] na bliana 1948. [[Íomhá:DurbanSign1989.jpg|thumb|Fógra ar an trá - Durban - 1989. ''Cathair Durban: De réir Alt a 37 i bhfodhlíthe na trá, níl cead isteach ach ag daoine den chine gheal sa láthair shnámha seo'', a deir sé i mBéarla, in [[Afracáinis]] agus i [[Súlúis]].]] I ré na cinedheighilte, bhí muintir na hAfraice Theas deighilte ina gceithre chine, mar atá, na Bána, na [[Gormfhéar (féar)|Gormaigh]], na Daiteánaigh agus na h[[India]]igh, agus na dreamanna seo á gcoinneáil scartha scoite ó chéile. Luíonn sé le réasún nach raibh cead ag aon duine [[pósadh]] thar theorainn na gciníocha, ach, thairis sin, ní raibh de chead acu dul ag [[snámh]] sna [[Cladach|cladaí]] céanna, úsáid a bhaint as na [[Leithreas|leithris]] chéanna, ná dul ar na [[scoil]]eanna céanna. Rinneadh iarrachtaí leis na ciníocha éagsúla a chosaint ar chuideachta a chéile ar gach leibhéal. == Cruthú na cinedheighilte == Chualathas an focal "apartheid" an chéad uair ó [[béal|bhéal]] Jan Smuts, thiar sa bhliain 1917, nó dhá bhliain sular bhain sé amach [[Príomh-Aire]]<nowiki/>acht na hAfraice Theas. Deir daoine áirithe inniu nach raibh i gceist san am ach leanúint leis na [[dlí]]the cinedheighilte a bhí i bhfeidhm san Afraic Theas roimhe sin. Bhí na dlíthe seo bunaithe ar choinníollacha na [[síocháin|síochán]]a a shocraigh na [[Sasanaigh]] leis na Bóraigh i ndiaidh [[Dara Cogadh na mBórach|Chogadh na mBórach]]. Go bunúsach, áfach, b'í an scarúint pholaitiúil éirim an scéil, seachas an chinedheighilt. Le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]], thosaigh an Páirtí Aontaithe ag éirí as an gcuid is déine den chinedheighilt. [[Íomhá:Apartheid.jpg|mion|Muizenberg, [[Cathair na Rinne]], Meitheamh 1985]] I dtoghcháin na bliana 1948, bhí feachtas an Pháirtí Náisiúnta - páirtí náisiúnaíoch na mBórach - bunaithe ar cheist an pholasaí apairtéide, agus vótáladh isteach iad maille leis an bPáirtí ''Afrikaner''. Ba é Daniel François Malan a bhain amach oifig an Phríomh-Aire. Ar an toirt, thosaigh rialtas na Náisiúnaithe ag cur córas na hapairtéide i bhfeidhm. Cuireadh cosc le caidreamh craicinn, cleamhnas agus pósadh idir daoine a bhain le dreamanna éagsúla cine, tugadh isteach aicmiú na ndaoine de réir a g[[cine]], agus bunaíodh bord aicmiúcháin le ceist aon duine a fhuascailt nach mbeadh inaicmithe ar an chéad dul síos. == An chinedheighilt sna 1950idí == Sa bhliain 1950, tháinig an tAcht um Cheantair na nDreamanna (''Group Areas Act'') ar [[leabhar]] na n[[dlí]]<nowiki/>the, agus ba ar an dlí seo a bunaíodh iarrachtaí na n-[[Rialtas|údarás]] leis na ciníocha difriúla a choinneáil ina gcónaí scartha ó chéile. Reachtaíodh an tAcht um Áiseanna Scartha (''Separate Amenities Act'') le cladaí [[snámh]]<nowiki/>a, [[bus]]<nowiki/>anna, otharlanna, agus [[ollscoil]]eanna scartha a bhunú do na ciníocha éagsúla. Na pas-dlíthe a bhí ann cheana féin, tugadh chun déine iad. Cuireadh d'fhiachaibh ar na Gormaigh agus ar na Daiteánaigh cáipéisí aitheantais ar leith a iompar. Na cáipéisí seo, nó an ''domboek'' mar a thugtaí orthu as Afracáinis, cineál pas a bhí iontu a chuir ar chumas duine de mhuintir na gceantar gorm bheith ag obair sa chuid gheal den [[tír]]. Ní raibh oiread is cead isteach ag na Gormaigh sna ceantair gheala gan cháipéisí oifigiúla ar leith. [[Íomhá:Boycott Apartheid Bus, London, UK. 1989.jpg|mion|1989 i [[Londain]]]] I ndiaidh Malan, tháinig Johannes Gerhardus Strijdom i gceannas ar an tír mar Phríomh-Aire, sa bhliain 1954. Chrom Strijdom ar an mbeagán cearta a bhaint de na Daiteánaigh agus na Gormaigh a bhí fágtha acu go fóill. An [[rialtas]] a bhí ann roimhe sin, chuir sé an Bille um Ionadaíocht Scartha na Vótálaithe (''Separate Representation of Voters Bill'') faoi bhráid na [[Parlaimint|parlaiminte]] sa bhliain 1951. Thug ceathrar vótálaithe a raibh tacaíocht an Pháirtí Aontaithe an bille chun na cúirte, áfach, ó nach raibh siad den tuairim go raibh sé ag teacht leis an mbunreacht. Chumhdaigh Cúirt Uachtarach na Rinne (''Cape Supreme Court'') an dlí, ach d'easaontaigh an Chúirt Achomhairc leis an gcinneadh seo, nó fuair sí an t-acht neamhbhailí, nó bhí sé ag teacht salach ar an mBunreacht, agus chaithfí dlí den chineál sin a reachtú mar athrú bunreachta, is é sin, bhí tromlach dhá dtrian de dhíth in dhá theach na [[Parlaimint]]<nowiki/>e le bailíocht a chinntiú don acht. [[Íomhá:Anti-Apartheid Protest 02 F.jpg|mion|Agóid in aghaidh na cinedheighilte, 1980idí san Afraic Theas]] Ansin, rith an Rialtas an Bille um Ardchúirt na Parlaiminte (''High Court of Parliament Bill'') a thug an ceart don Pharlaimint comhairlí na gcúirteanna a chur ar neamhní. Níor ghlac Cúirt Uachtarach na Rinne ná an Chúirt Achomhairc leis an mbille seo, áfach. Sa bhliain 1955, chuir rialtas Strijdom breithiúna breise ar an gCúirt Achomhairc. [[Náisiún]]aithe Bóracha ab ea iad na breithiúna nua, ar ndóigh. Thairis sin, méadaíodh an Seanad ó naoi suíochán is dhá scór go naoi suíochán is ceithre scór. Fuair Seanadóirí Náisiúnaíocha seacht gceann déag is trí scór de na suíocháin seo. Sa deireadh thiar thall, ritheadh an Bille um Ionadaíocht Scartha sa bhliain 1956, agus baineadh na Daiteánaigh de rolla na vótálaithe geala. Cuireadh ar rolla dá gcuid féin iad. [[Íomhá:Boycott - Contaminated with apartheid - South African goods.jpg|mion|Earraí ón Afraic Theas á mbaghcatáil - roimh 1986, sna Stáit Aontaithe]] == Bunús Reachtaíochta na cinedheighilte sa bhliain 1950 == Seo iad na cinn ba thábhachtaí de na dlíthe a reachtaíodh le córas na hapairtéide a chur ar bun: * An leagan leasaithe den Acht um Mígheanmnaíocht (1950), a rinne coir thromchúiseach d'aon chaidreamh chollaí idir duine geal agus duine d'aon chine eile. * An tAcht um Chlárú an Daonra (1950), a chuir d'fhiacha ar gach saoránach é féin a chlárú mar bhall de cheann de na príomhdhreamanna cine, mar atá, Geal, Gormach, nó Daiteánach. * An tAcht um Thoirmeasc an [[Cumannachas|Chumannachais]] (1950). Bhaintí úsáid as an reacht seo leis an bhfreasúra a chur ina thost, nó bhí sé indéanta páirtí ar bith a chosc ach "páirtí Cumannach" a ghairm de. Bhí an Cumannachas sainmhínithe chomh neamhchruinn is go bhféadfá "Cumannach" a bhaisteadh ar aon duine a bhí ag éileamh chothrom na Féinne do na dreamanna cine ar fad - is é sin, Cumannach de réir an dlí. *[[Íomhá:District-Six-Memory-Plaque.jpg|mion|Leac chuimhneacháin, District Six, Cathair na RInne]]An tAcht um Cheantair na nDreamanna (an 27ú lá de Mhí Aibreáin 1950). Ba é seo príomhdhlí na hapairtéide, nó dheighil sé an tír ina ceantair éagsúla le haghaidh dreamanna éagsúla cine. * An tAcht um Údaráis Bhantúcha (1951). Bhunaigh an dlí seo forais scartha rialtais do na Gormaigh. * An tAcht um Chosc na Lonnaitheoireachta Neamhdhlíthiúla (1951). Chuir an dlí seo ar chumas an Stáit slumanna de chuid na nGormach a scartáil. Ó bhí na jabanna gann sna ceantair ghorma, bhí sé de chlaonadh sna Gormaigh lonnú in aice na hoibre, taobh istigh de na ceantair a bhí ceaptha do na Geala. Mar sin, theastaigh cumhachtaí ó na húdaráis leis na slumanna a chur de dhroim an tsaoil a bhíodh ag fás go spontáineach ar an dóigh seo. * An tAcht um Oibrithe Bundúchasacha Tógála agus um Tobhach le haghaidh Seirbhísí do na Bundúchasaigh (1951). De réir an dlí seo, chaithfeadh na fostóirí geala tobhach a íoc le tithíocht a sholáthar do na hoibrithe gorma a raibh cead dlíthiúil acu lonnú sna ceantair gheala. *[[Íomhá:Net nieBlankes1.PNG|mion]]An tAcht um Áiseanna Scartha (1953). Choisc an dlí seo ar na dreamanna difriúla cine úsáid a bhaint as áiseanna a bhí ceaptha do cheann de na dreamanna eile. Is é an cineál áiseanna a bhí i gceist ná sconnaí fíoruisce, leithris agus araile. * An tAcht um Oideachas do na Bantúigh (1953). Chuir an dlí seo deireadh le scoileanna na misinéirí do na Gormaigh. Anois, chaithfidís dul ar scoileanna an stáit. * An tAcht um Cheantair Uirbeacha Bhantúcha (1954). Chuir an dlí seo srianta le lonnú na nGormach sna cathracha. * An tAcht um Poill Mhianaigh agus um Chúrsaí Oibre (1956). Bhí an chinedheighilt san obair bunaithe ar an dlí seo. * An tAcht um Chur chun Cinn an Fhéinrialtais do na Gormaigh (1958). Leis an dlí seo, bunaíodh rialtais dúchais do na dreamanna éagsúla de Ghormaigh sna "tíortha dúchais" (''homelands'' as Béarla, ''thuislande'' as Afracáinis). Stáit soip a bhí iontu a cuireadh ar bun faoin tuath, i bhfad ó na cathracha móra a raibh na Gormaigh ag tarraingt orthu ar lorg jabanna. D'fhéadfadh na Gormaigh vóta a chaitheamh sna tíortha seo, agus bhí na tíortha seo le sórt "neamhspleáchais" a fháil sa deireadh. Go praiticiúil, bhí an-tionchar ag rialtas na hAfraice Theas ar na tíortha seo fiú i ndiaidh dóibh "neamhspleáchas" a bhaint amach. Is ar éigean a d'fhéadfá vóta a chaitheamh ar son aon pháirtí nó duine nach mbeadh sásta urraim a thabhairt do shainleasanna na máthairthíre. *An tAcht um Chorparáid Infheistíochta do na Bantúigh (1959). Leis an dlí seo, cruthaíodh áiseanna le rachmas a infheistiú sna "tíortha dúchais" chun jabanna a sholáthar do na daoine ansin. * An tAcht um Pleanáil Fhisiciúil agus um Úsáid Acmhainní (1967) [[Íomhá:Assassination attempt on Hendrik Verwoerd.jpg|mion|Iarracht fheallmharaithe ar Hendrik Verwoerd, 1966|220x220px]] == Coimhlint == [[Íomhá:F.W. de Klerk, left, the last president of apartheid-era South Africa, and Nelson Mandela, his successor, wait to speak in Philadelphia, Pennsylvania LCCN2011634246.tif|mion|1993, F.W. de Klerk, Uachtarán deireanach na hAfraice Theas i ré na cinedheighilte, ar chlé, agus Nelson Mandela, Philadelphia, Pennsylvania]] Tharla [[Sléacht Sharpeville]] ar 21 Márta [[1960]]: scaoil na [[póilíní]] urchair le slua [[An Afraic|Afracach]] a bhí ag léirsiú in Sharpeville. Maraíodh naonúr is trí scór de dhaoine gorma sa tslad. Chuir an lámhach uafás ar na [[Meáin chumarsáide|Meáin]] Idirnáisiúnta ag an am. Athraíodh dearcadh Nelson Mandela agus an [[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach|ANC]] go hiomlán. Bhunaigh siad eite mhíleata, ''Umkhonto we Sizwe'', sa bhliain 1961 le dul i mbun feachtas foréigin lena gcearta a bhaint amach. Ar an [[6 Meán Fómhair]] [[1966]], sádh le [[scian]] cúpla uair sa [[Croí|chroí]] [[Príomh-Aire]] na hAfraice Theas, [[Hendrik Verwoerd]]. Eisean a chruthaigh polasaithe ciníocha apairtéide. [[Íomhá:Soweto township.jpg|mion|Plódcheantar Soweto]] Sa bhliain 1976 d'éirigh daltaí [[Daoine gorma|gorm]]<nowiki/>a [[meánscoil]]<nowiki/>e amach in [[Soweto]] mar agóid i gcoinne úsáid na h[[An Afracáinis|Afracainise]] mar theanga theagaisc in áit an [[An Béarla|Bhéarla]]. Ach b'agóid pholaitiúil í sin, agus is beag baint a bhí aici le labhairt na teanga sna ceantair ar láidre í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/nosmag/docs/no__s_43|teideal=NÓS 43 - Aibreán 2014|language=en|work=Issuu|dátarochtana=2019-06-16|archivedate=2022-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324001011/https://issuu.com/nosmag/docs/no__s_43}}</ref> Maraíodh breis is 176 in Soweto ar [[16 Meitheamh]] [[1976]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Soweto uprising|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Soweto_uprising&oldid=902112476|journal=Wikipedia|date=2019-06-16|language=en}}</ref> Bhí an cath in aghaidh na cinedheighilte i mbéal an tsaoil mhóir ón lá sin amach. Tháinig ardú tuisceana dá bharr, agus theip ar an Apartheid de bharr dhásacht an phobail sna blianta ina dhiaidh sin. == Deireadh na cinedheighilte == Ar an [[18 Márta]] [[1992]], vótáil na daoine geala deireadh a chur leis an gcóras cinedheighilte<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/18/newsid_2524000/2524695.stm BBC "South Africa votes for change"]</ref>. == Féach freisin == * [[Hendrik Verwoerd]] * [[Piléarú]] nó Verzuiling ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Ciníochas]] [[Catagóir:Stair na hAfraice Theas]] [[Catagóir:Cinedheighilt]] 593ywxdz3t7kjmu8zjk5i4g8dd20wtj 0 8424 1323818 1315684 2026-08-10T12:42:07Z Saighneánach 72809 1323818 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is eagraíocht armtha mhídhleathach é '''Euskadi ta Askatasuna''' (as [[Gaeilge]], ''[[Tír na mBascach]] agus Saoirse''), a bhfuil aithne níos fearr uirthi mar '''ETA'''. D'úsáid an bhallraíocht modhanna [[Foréigean|foréigin]] cosúil le [[dúnmharú]], [[fuadach]], sracadh agus foréigean sráide chun a chuspóirí a ghnóthú — bunú stát [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]] don mhuintir Bhascach i dtuaisceart na [[An Spáinn|Spáinne]] agus iardheisceart na [[an Fhrainc|Fraince]]. Idir 1960 agus 2010, fuair timpeall 1114 duine bás san iomlán, agus b'fhéidir 486 sna forsaí slándála nó sa [[rialtas]]. san áireamh sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Basque conflict|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Basque_conflict&oldid=990770191|journal=Wikipedia|date=2020-11-26|language=en}}</ref> [[Íomhá:ETA Pasajes 2003 06 28.jpg|mion|Múrphictiúr ar son ETA, 2003]] Tá [[nuachtán]] ann "Gara" ([https://www.naiz.eus/hemeroteca/gara www.gara.net]), atá ceangailte go dlúth le [[Batasuna]] (páirtí mídhleathach a bhfuil baint aige le hETA) == Stair == Dhírigh ETA a gcuid [[Buama|buamaí]] de ghnáth ar [[Póilíní|phóilíní]] agus ar bhaill den [[Guardia Civil]] (macasamhail an [[Garda Síochána|Gharda Síochána]] in Éirinn). === 1973 === Ar an [[20 Nollaig]] [[1973]], feallmharaíodh Luis Carrero Blanco, [[Faisisteachas|faisisteach]], agus [[Príomh-Aire|príomh-aire]] na [[An Spáinn|Spáinne]]. Chuir [[ETA]] buama ollmhór faoin m[[bóthar]], 80 [[cileagram]] [[Dinimít|dinimíte]] a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assassination of Luis Carrero Blanco|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Assassination_of_Luis_Carrero_Blanco&oldid=993799205|journal=Wikipedia|date=2020-12-12|language=en}}</ref> D'imigh an réimeas [[Faisisteachas|faisisteach]] le sruth ina dhiaidh a bháis. Bhí [[Francisco Franco]] féin ag dul in aois ag an am. === 2004 === [[Íomhá:ETAren anagrama Altsasun.jpg|220x220px|thumb|Múrphictiúr ar son ETA in Alsasua na Spáinne]]Tháinig athrú suntasach ar shaol [[Polaitíocht|polaitiúil]] na Spáinne i ndiaidh an [[Olltoghchán|olltoghcháin]] a bhí ann ar an [[14 Márta]] [[2004]], trí lá i ndiaidh uafáis an 11 Márta: [[Buamáil na dtraenacha i Maidrid, 2004|Buamáil na dtraenacha i Maidrid]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-iarracht-an-partido-popular-dallamullog-a-chur-ar.aspx|teideal=Iarracht an Partido Popular dallamullóg a chur ar mhuintir na Spáinne|údar=Carmen Rodríguez|dáta=2004|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-20}}</ref> Ar an lá céanna, d’ordaigh Ana Palacio, Aire Gnóthaí Eachtracha na Spáinne, do gach ambasadóir Spáinneach gach deis a thapú chun an teachtaireacht a chur trasna gurbh iad ETA a bhí ciontach as an sléacht. Fiú ghlac 1530 Rún ó [[Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe|Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe]] gurb é ETA a bhí freagrach as an sléacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=United Nations Security Council Resolution 1530|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=United_Nations_Security_Council_Resolution_1530&oldid=938564943|journal=Wikipedia|date=2020-01-31|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://trepo.tuni.fi/bitstream/handle/10024/66534/978-951-44-7872-7.pdf|teideal="Political responses to terrorism" lch 147|údar=trepo.tuni.fi|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210927151844/https://trepo.tuni.fi/bitstream/handle/10024/66534/978-951-44-7872-7.pdf}}</ref> Ach oíche roimh an olltoghchán, ghlac rialtas an Partido Popular (ar an eite dheis) leis an bhféidearthacht nach raibh ETA, ach [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoirí]] [[Ioslamachas|Ioslamacha]], ciontach as an ár, rud a raibh na [[meáin chumarsáide]] eachtrannacha cinnte dearfach de an lá roimhe sin. Bhí an chuid is mó de mhuintir na Spáinne bréan de bhréaga an Partido Popular agus bhí léirsithe spontáineacha os comhair phríomhoifig an Partido Popular i [[Maidrid]] agus i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathracha]] eile. Is é an mana a bhí le cloisteáil ná ''"queremos la verdad antes de votar"'': “táimid ag iarraidh na fírinne sula gcaithimid ár vótaí”. Bhí bua ollmhór ag an Partido Socialista san olltoghchán an lá dár gcionn. [[Íomhá:Agur eta ohore xabier anjel 01.JPG|mion]] === 2004-2005 === Ritheadh bille thar a bheith conspóideach a dtugtar "Plean Ibarretxe" air (is é José Luis Ibarretxe ''lehendakari'', nó Príomh-Aire, na mBascach) sa pharlaimint réigiúnach Bhascach ag deireadh mhí na Nollag 2004. Ba é cuspóir an bhille seo leasú a dhéanamh ar an reacht féinrialach Bascach chun Saorstát Bascach a bhunú a bheadh ceangailte le Stát na Spáinne.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-is-beag-seans-ata-ann-go-n-eireoidh-le-plean-ibarr.aspx|teideal=Is beag seans atá ann go n-éireoidh le Plean Ibarretxe|údar=Carmen Rodríguez|dáta=2005|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-20}}</ref> === 2006 === D'fhógair ETA sos cogaidh ar an [[24 Márta]] [[2006]], tar éis 817 duine a mharú le linn a bhfeachtais. Ach ghlac ETA le pléascadh buama in aerfort [[Maidrid|Mhaidrid]], Barajas, ar an [[30 Nollaig]] [[2006]] inar maraíodh beirt, tar éis don [[rialtas]] Spáinneach buaileadh leo go rúnda le linn na míosa sin. === 2010-2011 === Tháinig sos cogaidh buan i bhfeidhm. == Féach freisin == * [[An Tír Bhascach]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Sceimhlitheoireacht]] [[Catagóir:ETA| ]] [[Catagóir:Polaitíocht na Spáinne]] {{síol-eus}} 3fge5y9k53x5dtby4zhkymp97c7jh7v 0 8624 1323883 1194839 2026-08-10T13:58:06Z Saighneánach 72809 1323883 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Is é '''[[Cinedhíothú]] na nAirméanach''' an ródach a rinneadh ar phobal [[An Airméin|Airméanach]] na Tuirce sna blianta [[1915]]-[[1917|17]], nuair a bhí páirtí na dTurcach Óg i gceannas ar [[Impireacht Otamánach]].<ref>[http://tuairisc.ie/an-choir-mhor-cinedhiothu-na-nairmeanach/ Alex Hijmans, tuairisc.ie, 24 Aibreán 2015]</ref> [[Íomhá:Marcharmenians.jpg|mion|clé|Airméanaigh á bpríosúnú, 1915: Cuirtear sibhialtaigh Airméanacha ag máirseáil trí bhaile Mezireh i Kharpert, An Airméin, agus iad á dtionlacan ag saighdiúirí Turcacha]][[Íomhá:The Historical Atlas, 1911 – Distribution of Races in the Balkan Peninsula and Asia Minor.jpg|thumb|Bhí na Airméanaigh ina gcónaí in oirthear [[Impireacht Otamánach|Impireacht na Tuirce]]|clé]][[Íomhá:Armenian Genocide Map-en.svg|mion|clé|Na [[sluachampa]]í agus na bealaí eatarthu]] [[Íomhá:Rafael de Nogales Mendez.png|mion|[[:en:Rafael de Nogales Méndez|Rafael de Nogales Méndez]] (1879-1936), le [[Veiniséala]] n-oifigeach a bhí san arm Ottoman, scríobh cuntas mionsonraithe ar an massacres ina leabhar ''"Cuatro años bajo la media luna"''|clé]] == Imeachtaí == Roimh [[réabhlóid]] na dTurcach Óg, bhí na h[[Airméanaigh]] faoi choimirce an tSabhdáin mar mhionlach dleathach. Cé nár chinntigh an dlí [[Ioslam]]ach cothrom na Féinne do na mionlaigh reiligiúnda, bhí siad i dteideal a gcirt agus a gcosanta. Mar sin féin, rinneadh géarleanúint ar na [[An Airméin|hAirméanaigh]] ó am go ham, go háirithe sna blianta [[1894]]-[[1897]]. {{Main|Sléachtanna na nAirméanach sna 1890idí}} Go gairid roimh [[an Chéad Chogadh Domhanda]], tháinig na Turcaigh Óga, rúnchumann réabhlóideach náisiúnaíoch, i gceannas ar [[Impireacht Otamánach|Impireacht na Tuirce]]. Ar dtús, bhí eagraíochtaí polaitiúla Airméanacha ann agus iad ag tacú leis na Turcaigh Óga, nó shíl siad gur dul chun cinn a bhí ann. De réir a chéile, áfach, tháinig sé chun solais go raibh réabhlóid na dTurcach Óg bunaithe ar [[náisiúnachas]] eisiach Tuirceach. Sa Chéad Chogadh Domhanda, chuaigh na Turcaigh leis an [[An Ghearmáin|nGearmáin]] agus chuir siad cogadh ar [[an Rúis Impiriúil]] leis na críocha a fháil ar ais a bhí caillte ag Impireacht na Tuirce. D'ionsaigh na Turcaigh na críocha Tras-Chugasacha, ach bhris na Rúisigh an cath orthu i Sarikamis i dtús na bliana 1915. Ba é an tátal a bhain Mehmet Talat Paşa, Aire Gnóthaí Inmheánacha na Tuirce, as an scéal go raibh na hAirméanaigh ag comhoibriú leis na Rúisigh, agus d'ordaigh sé daonra Airméanach na h[[An Anatóil|Anatóile]] Thoir a athlonnú go dtí an Mheasapótaime agus [[An tSiria|an tSíria]]. === 1915 === I g[[Iostanbúl|Cathair Chonstaintínin]] ar an [[24 Aibreán]] [[1915]], gabhadh údaráis Otamánacha 250 ceannaire agus intleachtach Airméanach. Ag an am céanna, d'ionsaigh na Comhghuaillithe an Tuirc cé nach raibh baint ann b'fhéidir leis an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]]. Thar na blianta ina dhiaidh seo fuair thart ar 1.5 mhilliún Airméanach bás, idir fhir, mhná agus leanaí, mar gheall ar shléachtanna, ar shluachampaí géibhinn agus ar mháirseálacha báis.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=Decade of centenaries|údar=centenaries.ucd.ie|dáta=2016|dátarochtana=2020}}</ref> D'iompaigh an t-"athlonnú" seo ina chinedhíothú a bhí cosúil leis an [[Uileloscadh]] féin. Cuireadh [[Campa géibhinn|campaí géibhinn]] ar bun do na hAirméanaigh, agus bhí siad á marú, á n-éigniú agus á gcreachadh ag sibhialtaigh Thurcacha. Ní dhearna na saighdiúirí Turcacha a dhath leis an mbrúidiúlacht seo a stopadh - a mhalairt ar fad, bhí siad páirteach inti go minic. In áiteanna, maraíodh Airméanaigh le [[gás]] nó le [[nimh]] de chineál eile. Ón taobh eile de, bhí bá ag a lán sibhialtach Turcach leis na hAirméanaigh nuair a chonaic siad an ródach ag siúl ar dhaoine neamhurchóideacha, agus d'uchtaigh siad cuid mhór [[páiste|páistí]] Airméanacha le hiad a tharrtháil. == Cinedhíothú na nAirméanach agus an tUileloscadh == Bhí cinedhíothú na nAirméanach ina réamh-mhúnla don Uileloscadh ag [[Adolf Hitler]] ina dhiaidh sin. Cé go raibh an cinedhíothú seo i mbéal an phobail go gairid tar éis [[an Chéad Chogadh Domhanda]], rinneadh dearmad de go sciobtha, agus dá réir sin, bhí Hitler den tuairim go bhféadfadh sé pobal [[Giúdachas|Giúdach]] na hEorpa a mharú gan a chloigeann a bhuaireamh faoi thuairim phoiblí [[an domhan|an domhain]]. ''Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier?'', a dúirt sé - "an bhfuil aon duine ag trácht ar chinedhíothú na nAirméanach i gcónaí?" == Cinedhíothú na nAirméanach sa litríocht agus sna scannáin == Téama tábhachtach is ea an cinedhíothú seo i [[litríocht]] na nAirméanach féin, ar ndóigh. Thairis sin, áfach, scríobh [[Franz Werfel]] an t-[[úrscéal]] clúiteach ''Die vierzig Tage des Musa Dagh'' faoi. Lenár linn féin, bhí cinedhíothú na nAirméanach á phlé ag an stiúrthóir Ceanadach Atom Egoyan ina scannán ''Ararat''. Is féidir cuntas gearr ar an gcinedhíothú a léamh i leabhar [[Robert Fisk]] '' The Great War for Civilisation : The Conquest of the Middle East''. ==Conspóidí== Téarma conspóideach é ‘Cinedhíothú na nAirméanach’. Ní ghlacann an Tuirc leis ar chor ar bith<ref>[http://tuairisc.ie/an-choir-mhor-cinedhiothu-na-nairmeanach/ Alex Hijmans, tuairisc.ie, 24 Aibreán 2015]</ref> toisc, a deir Iostanbúl inniu, nár beartaíodh bás an mhilliúin go leith Airméanach a d’éag roimh ré (mar a tharla i gcás cinedhíothú na nGiúdach). Glaonn na Turcaigh ‘Eachtraí 1915’ ar ar tharla. * Sa bhliain 2015, d’athghair an Tuirc an Vatacáin tar éis don [[Pápa Proinsias|Phápa Proinsias]] an téarma ‘Cinedhíothú’ a úsáid. * Níor bhain [[Uachtarán]] [[na Stát Aontaithe]], [[Barack Obama]] úsáid as an téarma sa bhliain 2015, amhlaidh ar eagla go rachadh caidreamh a thíre leis an Tuirc i ndonas ag am a bhfuil [[comhghuaillithe]] ag teastáil go géar ó na Stáit sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]]. == Féach freisin == * [[Sléachtanna na nAirméanach sna 1890idí]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Stair na Tuirce]] [[Catagóir:Cinedhíothú]] [[Catagóir:Campaí géibhinn]] [[Catagóir:Stair na hAirméine]] o6issmm7v1gqs1jtf6ishnh9jisguqp 0 8891 1323902 1209742 2026-08-10T14:39:38Z Saighneánach 72809 1323902 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Podczas mszy świętej (9216342668).jpg|mion|clé]] Stáisiún [[raidió]] sa [[an Pholainn|Pholainn]] is ea '''Radio Maryja''' a bhfuil blas an [[Coimeádachas|choimeádachais]] [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] agus an [[náisiúnachas|náisiúnachais]] Pholannaigh ar a chuid cláracha. == Eagraíocht == Stáisiún príobháideach é agus é bunaithe ag Ord an tSlánaitheora Rónaofa (na Slánaitheoirigh) sa bhliain 1991. Tá an stáisiún suite i dToruń i dTuaisceart na Polainne. Is é an tAthair Tadeusz Rydzyk ceannasaí an stáisiúin. [[Íomhá:Ojciec Tadeusz Rydzyk (2013).jpg|mion|clé|Tadeusz Rydzyk]] I Mí na Bealtaine sa bhliain [[2006]], cheap comhairle na n-[[easpag]] Polannach coiste ar leith le súil a choinneáil ar chláracha Radio Maryja, agus an t-athair Wacław Depo, [[ollamh]] agus príomhoide [[scoil]] traenála na [[sagart]] i Radom i gceannas ar an gcoiste. Cláracha [[Creideamh|creidimh]] is ea formhór mór na gcláracha. Thairis sin, athchraoltar [[nuacht]] na [[Cathair na Vatacáine|Vatacáine]]. == Conspóidí == Is í an tráchtaireacht ar na [[cúrsaí reatha]] is mó a tharraingíonn conspóid, sa [[an Pholainn|Pholainn]] agus i gcéin. Tá an stáisiún go tréan in aghaidh [[An tAontas Eorpach|an Aontais Eorpaigh]], agus é ag lochtú saoirse an [[ginmhilleadh|ghinmhillte]] agus an [[homaighnéasachas|homaighnéasachais]] in Iarthar na hEorpa. Thairis sin, is iad an [[domhandas]] agus an [[eacnamaíocht]] [[Liobrálachas|liobrálach]] na naimhde is mó atá ag an stáisiún. [[Íomhá:02018 0821 27. Wallfahrt der Zuhörer von Radio Maryja.jpg|mion|clé|2018: [[oilithreacht]] agus agóid, ag lochtú saoirse an ghinmhillte agus an homaighnéasachais]] Is ionann dearcadh sóisialta agus polaitiúil an stáisiúin raidió agus an cineál dearcadh a bhí ag an bEndecja (Páirtí Daonlathach Náisiúnta) sa Pholainn roimh an [[Dara Cogadh Domhanda]], an páirtí a raibh Roman Dmowski i gceannas air. Is é sin, cé go bhfuil an stáisiún go mór mór i gcoinne aon chineál [[Liobrálachas|liobrálachais]] i gcúrsaí an ghnáthshaoil, an [[Creideamh|chreidimh]] agus na [[nós]]anna, bíonn sé ag lochtú [[Féinspéiseachas|féinspéis]] agus mí[[Trócaire|thrócaire]] na rachmasóirí is an [[Caipitleachas|chaipitleachais]] agus ag caitheamh amhrais sna leasuithe polaitiúla a rinneadh sa [[tír]] i ndiaidh thitim an [[Cumannachas|Chumannachais]], an príobháidiú ach go háirithe. [[Íomhá:02018 04 27. Wallfahrt der Zuhörer von Radio Maryja.jpg|mion|clé|2018: oilithreacht agus agóid]] Is é an locht is mó a fuarthas ar Radio Maryja go bhfuil blas an [[Frith-Ghiúdachas|fhrith-Ghiúdachais]] le haithint ar chuid mhór den tráchtaireacht ar chúrsaí reatha. I mbreis air sin, thacaigh an stáisiún go hoscailte leis an bpáirtí "Prawo i Sprawiedliwość" le linn olltoghchán na bliana 2005. Thuill a leithéid cáineadh don raidió ó thráchtairí Caitliceacha féin, ó bhí siad den tuairim nach raibh sé inghlactha go ndéanfadh raidió Caitliceach [[bolscaireacht]] ná [[Toghchán|toghchánaíocht]] ar mhaith le haon pháirtí ar leith. Maidir le [[Lech Kaczyński|Lech]] agus [[Jarosław Kaczyński|Jarosław Kaczyński,]] [[Uachtarán]] agus [[Príomh-Aire]] na Polainne, agus iad ag seasamh don pháirtí "Prawo i Sprawiedliwość", chosain siad i Mí Aibreáin sa bhliain 2006 an stáisiún go tréan ar an gcáineadh, agus iad den bharúil go bhfuil cead cainte ag cách, ag Radio Maryja fiú, i dtír shaor. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-raidió}} [[Catagóir:Raidió|Maryja]] [[Catagóir:An Pholainn]] m3ht4pqgrkr5owep0pv6noxy66vt6w1 0 9415 1323848 1305727 2026-08-10T13:12:08Z Saighneánach 72809 1323848 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Jean de La Fontaine''' ([[8 Iúil]], [[1621]] – [[13 Aibreán]], [[1695]]) an [[Fabhalscéal|fabhalscéalaí]] [[An Fhrainc|Francach]] ba cháiliúla agus b'fhéidir an [[Filíocht|file]] [[An Fhraincis|Fraincise]] ba léite ón [[17ú haois]]. == Les Fables == Gan amhras, is é a rinne La Fontaine ná a chló fhéin a chuir ar scéalta a théann i bhfad siar ...  siar chuig [[Aesop]] agus roimhe iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aonghus.blogspot.com/2011/05/foinse-filiochta-agus-foghlama.html|teideal=Foinse filíochta agus foghlama|údar=Aonghus|dáta=2011-05-28|work=Smaointe Fánacha Aonghusa|dátarochtana=2020-04-13}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-coras-pinsin.aspx|teideal=An Córas Pinsin|údar=|dáta=|editor=Tá fabhalscéal ag La Fontaine, An Criogar agus an Seangán1, ina bhfeictear an criogar ar cuairt chuig an seangán ag tús an fhómhair ag lorg cúnaimh go dtí go mbeidh an drochshéasúr thart. ‘Íocfaidh mé ar ais tú,’ a deir an criogar, ‘ús agus suim chaipitil.’ Is cosúil nach bhfuil clú iasachtóra ar an seangán áfach. ‘Céard a bhí ar siúl agat le linn an tsamhraidh?’ a dúirt sé leis an gcriogar. ‘Do bhí mé ag canadh,’ a d’fhreagair an criogar, ‘nár thaitin mo chuid ceoil leat?’ ‘Ag canadh!’ a dúirt an seangán agus olc air. ‘B’fhearr duit a bheith ag damhsa anois.’|language=ga|work=Beo!|foilsitheoir=|dátarochtana=2020-04-13}}</ref> Leabhar: D'aistrigh [[Breandán Ó Doibhlin]] cuid mhór ábhair ón [[An Fhraincis|Fhraincis]] go [[An Ghaeilge|Gaeilge]], ina measc, ''Fabhalscéalta la Fontaine.''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fabhalscéalta La Fontaine|url=http://catalogue.library.ulster.ac.uk/items/877570|publisher=Coiscéim|date=1997|location=Baile Átha Cliath|language=Gaeilge|author=Jean de La Fontaine, Breandán Ó Doibhlin}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202211017/https://catalogue.library.ulster.ac.uk/items/877570 |date=2020-12-02 }}</ref> Athlonnaíonn na haistriúcháin seo bunábhar an fhile Fhrancaigh ón [[17ú haois|17ú haois]] isteach i gceartlár Gaeilge na 20ú haoise.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/2004/marta/alt5.html|teideal=Feasta - alt 5|work=www.feasta.ie|dátarochtana=2020-04-13}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Tagairtí == [[Íomhá:Vimar - Fables de La Fontaine - 01-07. La Besace.jpg|clé|mion|177x177px|''Fabhalscéalta la Fontaine'']] {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Fontaine, Jean de la}} [[Catagóir:Scríbhneoirí Francacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1621]] [[Catagóir:Básanna i 1695]] dd3gl2xqnvb2i3777vglouliyqbjmj1 0 10566 1323872 1290577 2026-08-10T13:29:37Z Saighneánach 72809 1323872 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Coat of arms of Ireland.svg|mion|Armas na hÉireann]] Is éard atá i gceist le '''Bunreacht na hÉireann''' nó bundlíthe na [[Poblacht na hÉireann|hÉireann]]. Bunaíodh an stát ina [[daonlathas ionadaíochta|dhaonlathas ionadaíochta]] nuair a glacadh an bunreacht tar éis [[reifreann|reifrinn]] ar [[1 Iúil]] [[1937]]. Tháinig sé i bhfeidhm ar [[29 Nollaig]] [[1937]], agus níl sé ceadmhach é a athrú ach amháin trí reifreann. Ní ceadmhach aon dlí a rith sa tír nach dtagann leis an mBunreacht. Tháinig an Bunreacht atá ann faoi láthair i gcomharbacht ar Bhunreacht Saorstát Éireann a tháinig i bhfeidhm sa bhliain [[1922]]. == Fréamhacha sa Stair == === Cúlra === Ba é [[Éamon de Valera]] an duine ba mhó a bhí freagrach as an mbunreacht. Nuair a thug Edward VIII suas ríocht na Breataine, thóg de Valera an seans deireadh a chur le cumhacht an Rí ar Shaorstát Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/o-chlochaois-go-spasras.pdf|teideal=Ó Chlochaois go Spásrás - AG TACÚ LE MÚINEADH NA STAIRE TRÍ GHAEILGE, lch 97|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2020-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030082434/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/o-chlochaois-go-spasras.pdf}}</ref> Dhréachtaíodh bunreacht nua agus ní raibh tagairt ar bith inti do Rí Shasana. Rith [[Dáil Éireann]] an bunreacht ar an [[14 Meitheamh]] [[1937]], agus ar an gcéad lá de mhí Iúil, cuireadh faoi bhráid mhuintir na hÉireann i reifreann é. Ba iad Fianna Fáil agus na poblachtánaigh eile ba mhó a thacaigh leis an mBunreacht. Ba é [[Mícheál Ó Gríobhtha]] a scríobh an leagan [[Gaeilge]] le tacaíocht ó [[Risteárd Ó Foghludha]], agus ba é [[John Hearne]] a rinne an leagan [[Béarla]]. ==Brollach== :[[Íomhá:Irish Fiscal Compact referendum posters by IBEC.jpg|mion|[[reifreann]] sa bhliain 2012]]''In Ainm na Tríonóide Ró-Naofa is tobar don uile údarás agus gur chuici, ós í is críoch dheireanach dúinn, is dírithe ní amháin gníomhartha daoine ach gníomhartha Stát,'' : ''Ar mbeith dúinne, muintir na hÉireann, ag admháil go huiríseal a mhéid atáimid faoi chomaoin ag Íosa Críost, ár dTiarna Dia, a thug comhfhurtacht dár sinsir i ngach cruatan ina rabhadar ar feadh na gcéadta bliain, : ''Agus ar mbeith dúinn ag cuimhneamh go buíoch ar a chalmacht a rinneadarsan troid gan staonadh chun an neamhspleáchas is dual dár Náisiún a bhaint amach, : ''Agus ar mbeith dúinn á chur romhainn an mhaitheas phoiblí a chur ar aghaidh maille le Críonnacht agus le hIonracas agus le Carthanacht de réir mar is cuí, ionas go dtiocfaidh linn a uaisleacht agus a shaoirse a chur in áirithe do gach aon duine, saol ceart comhdhaonnach a bhunú, aiseag a haontachta a thabhairt dár dtír, agus comhcharadra a dhéanamh le náisiúin eile, : ''Atáimid leis seo ag gabháil an Bhunreachta seo chugainn, agus á achtú agus á thíolacadh dúinn féin.''<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/ga/html|teideal=electronic Irish Statute Book (eISB)|údar=electronic Irish Statute Book (eISB)|language=en|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2020-09-27}}</ref> [[Íomhá:Abortion Referendum Campaign Posters in Dublin, May 2018 (40281031690).jpg|mion|Bealtaine 2018: ceist íogair an [[Ginmhilleadh|ghinmhillte]]]] == Forálacha == Tá seasamh na Gaeilge leagtha amach in Airteagal 8 de Bhunreacht na hÉireann; 8.1 Ós í an Ghaeilge an teanga náisiúnta is í an phríomhtheanga oifigiúil í. 8.2 Glactar leis an Bhéarla mar theanga oifigiúil eile. 8.3 Ach féadfar socrú a dhéanamh le dlí d'fhonn ceachtar den dá theanga sin a bheith ina haonteanga le haghaidh aon ghnó nó gnóthaí oifigiúla ar fud an Stáit ar fad nó in aon chuid de. Bhí stádas na Gaeilge faoin mBunreacht á scagadh in imeacht na mblianta sna Cúirteanna, mar shampla; == Athbhreithniú Breithiúnach == === Seasamh na Gaeilge === * * Dúirt an '''Príomh-Bhreitheamh Kennedy '''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Irish Language in Ireland: From Goídel to Globalisation|url=https://books.google.co.uk/books?id=C5m2Yd4AvOcC&pg=PA120&lpg=PA120&dq=%22None+of+the+organs+of+the+State,+legislative,+executive+or+judicial+may+derogate+from+the+pre-eminent%22&source=bl&ots=9LmgktF3JT&sig=ACfU3U2AsMpq23QgB-oifM0TfItamQ-P0g&hl=ga&sa=X&ved=2ahUKEwjhtZaLkYrsAhUCDmMBHZ12BHkQ6AEwAHoECBMQAQ#v=onepage&q=%22None%20of%20the%20organs%20of%20the%20State,%20legislative,%20executive%20or%20judicial%20may%20derogate%20from%20the%20pre-eminent%22&f=false|publisher=Routledge|date=2004-03|language=en|author=Diarmait Mac Giolla Chríost}}</ref> an méid seo: ''"None of the organs of the State, legislative, executive or judicial may derogate from the pre-eminent status of the Irish language as the national language of the State without offending against the Constitutional position…"'' (Tag: Ó Foghludha -v-McClean (1934) IR469). <nowiki>*</nowiki> Dúirt an '''Breitheamh Ó hAnnluain''' <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Former High Court Judge O'Hanlon dies|url=https://www.rte.ie/news/2002/0324/24303-ohanlon/|date=2002-03-24|language=en}}</ref> an méid seo: ''"Tabharfar fé ndeara go mbronntar ardú céime ar an Ghaeilge i mBunreacht na hÉireann, thar mar a bhí aici sa chéad Bhunreacht, nó luaitear don chéad uair í mar "phríomhtheanga oifigiúil". Ag an am gcéanna is leithne an rogha a tugtar don Oireachtas tús caidhne a thabhairt do theanga amháin thar an teanga eile de réir dlí sa mhéid a bhaineann le cúrsaí oifigiúla i gcearn ar bith den tír. Go dtí go mbaineann an tOireachtas feidhm as an gcumhacht sin a bronntar air fé fhorálacha an Bhunreachta ní fuláir glacadh leis i gcónaí gurb' í an Ghaeilge an phríomhtheanga oifigiúil, agus go bhfuil sé de phribhléid ag an saoránach éileamh go mbainfí feidhm aisti nuair a bhíonn gnóthaí oifigiúla le riaradh san Stát."''(Tag: An Stát (Mac Fhearraigh) v Mac Gamhna – (1983) T.É.T.S 29) ''"Tá sé soiléir gur caitheadh airgead Stáit ar na foirmeacha sa leagan Béarla do chur ar fáil ar an gcuma san agus ní fheictear dhom go bhfuil cothrom na Féinne le fáil ag an gcuid sin den phobal gur mian leo gnó a dhéanamh tré mheán an phríomh-theanga oifigiúil muna gcuirtear na háiseanna céanna ar fáil dóibh-sin freisin"''(Tag: Ó Murchú –v- Cláraitheoir na gCuideachtaí agus an tAire Tionscail agus Tráchtála [1988] I.R.S.R (1980-1998)42) * Dúirt an '''Breitheamh Hardiman''' an méid seo; ''"Is é mo dhearcadhsa go bhfuiltear tagtha chuig staid anois nach ndéanfadh ach duine a mbeadh neamhspleáchas agus dianseasmhacht thar an ngnáth ag baint leis nó léi iarracht ar gnó dhlíthiúil a dhéanamh trí Ghaeilge…..Ní féidir leo athrú ar bith a chur ar an bhfírinne lom go n-aireoidh an té a lorgaíonn bunábhar dlíthiúil i nGaeilge go bhfuil sé ag goilleadh ar na hoifigigh óna lorgaíonn sé iad agus is cinnte go n-aireoidh sé go ndéileáilfí níos gasta agus níos éifeachtúla lena ghnó má thaobhaíonn sé an Béarla. Ní fhéadfainn a rá ach gur cion i gcoinne meoin agus bhunbhrí na bhfocal sa Bhunreacht an staid seo"''.... ''"Is é mo thuairimse nach féidir an Ghaeilge arb í an teanga náisiúnta í agus, san am céanna arb í príomhtheanga oifigiúil an Stáit í, a eisiamh (ar a laghad in éagmuis dlí den chineál a shamhlaítear le hAirteagal 8.3) ó aon chuid de dhioscúrsa poiblí an náisiúin nó ó aon ghnó oifigiúil de chuid an Stáit ná de chuid aon cheann dá bhaill. Ná ní féidir caitheamh léi sna comhthéacsanna seo ar shlí ar bith nach bhfuil chomh fabhrach leis an tslí a gcaitear leis an dara teanga oifigiúil. Ná ní féidir iad siúd atá inniúil agus ar mian leo í a úsáid chun iad féin a chur in iúl nó chun cumarsáide, a chosc nó a fhágáil faoi mhíbhuntáiste agus iad á dhéanamh sin in aon chomhthéacs náisiúnta nó oifigiúil."'' (Tag: Hardiman, Brmh. - Athbhreithniú Breithiúna - An Chúirt Uachtarach: Ó Beoláin V Fahy [2001] 2 I.R. 279.)<ref>{{Lua idirlín|url=https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/58843/1/2014oconaillsphd.pdf|teideal=The Irish Language and The Irish Legal System:- 1922 to Present|údar=Seán Ó Conaill|dáta=203|editor="the case could be seen to be taking certain steps backwards from the position established in Ó Beoláin" ... "the Court went on to hold that the applicant had no right to a translation of the official document which concerned the establishment of the Teaching Council"|dátarochtana=2025}}</ref> == Athbhreithniúcháin Bunreachtúla == == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/ga/html PDF de théacs iomlán Gaeilge an Bhunreachta] [[Catagóir:Polaitíocht Phoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Bunreacht na hÉireann]] [[Catagóir:Bunreachtanna de réir tíortha]] [[Catagóir:Rialtas na hÉireann]] bkkxn2nbivurhjrz4jzm301keydf0pl 0 10937 1323916 1248244 2026-08-10T16:28:32Z Saighneánach 72809 1323916 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Old-Galway.jpg|mion|[[Gaillimh]] sa bhliain 1651: léarscáil sa leabhar ''Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe'' le Hardiman ]] [[Abhcóide|Dlíodóir]], [[Leabharlann|leabharlannaí]], bailitheoir [[ceol|ceoil]] agus [[staraí]] [[Éire]]annach ab ea '''Séamas Ó hArgadáin''' nó '''James Hardiman'''''; (''t. 1782- [[13 Samhain]] [[1855]]). In 1820 foilsíodh, ar a chostas féin, a mhórshaothar, 'Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe'.<ref>The History of the Town and County of the Town of Galway from the Earliest Period to the present time</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Account of the Town of Galway|url=https://www.jstor.org/stable/25550153|journal=Journal of the Galway Archaeological and Historical Society|date=1992|issn=0332-415X|pages=47–118|volume=44|author=Paul Walsh}}</ref> == Saol == [[Íomhá:James Hardiman Library, NUI Galway, new extension 02.JPG|mion|Leabharlann James Hardiman i g[[Coláiste Ollscoile na Gaillimhe]] inniu]] Rugadh an tArgadánach timpeall na bliana [[1782]] i g[[Contae Mhaigh Eo]], áit a raibh eastát beag ag a athair is cosúil.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1084|teideal=HARDIMAN, James (1782–1855)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2020-11-13}}</ref> Ní heol cár cuireadh [[oideachas]] air. Bhí aistrithe go [[Gaillimh]] ag an [[teaghlach]] agus siopa ag an athair ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aran.library.nuigalway.ie/bitstream/handle/10379/6966/James%20Hardiman%20Cathair%20na%20Mart.pdf?sequence=1|teideal=James Hardiman - 19th century scholar and Mayo man|údar=Boran, Marie (aran.library.nuigalway.ie)|dáta=2017|dátarochtana=2020}}</ref> Sa bhliain 1811, chuaigh sé ag obair i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán Átha Cliath]] mar fhochoimisinéir in Oifig na dTaifead Poiblí. 19 bliain a chaith sé ann (1811-1830). Fuair an tArgadánach oiliúint an [[Abhcóide|dlíodóra]]. Cháiligh sé mar aturnae sa bhliain 1815 agus b'fhéidir níos mó ná 30 bliain air ag an am. Ba í an leabhar ''Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe'', a fhoilsigh an Argadánach sa bhliain 1820, ba mhó a thuill clú don Argadánach. [https://web.archive.org/web/20080226095518/http://www.galway.net/galwayguide/history/hardiman/ Tá an leabhar ar fáil anseo ar an Idirlíon.]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.galway.net/galwayguide/history/hardiman/|teideal=Hardiman's History of Galway|dáta=2008-02-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2020-11-13|archivedate=2008-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226095518/http://www.galway.net/galwayguide/history/hardiman/}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.amazon.co.uk/Hardimans-History-Galway-Town-County/dp/1909906492|teideal="special edition" of James Hardiman's (1782-1855) 'History of the Town and County of Galway'|údar=James Hardiman|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Chruasaigh sé go leor seanchais eile, mar shampla, ‘''A Collection of Lyrical Compositions consisting of Songs, Jacobite Relics, etc., in the Irish Language; By the most celebrated Bards of the Province of Munster during the Eighteenth Century''’.<ref>le fáil i lámhscríbhinn i [[Leabharlann na Breataine]]</ref><ref name=":0" /> Nuair a cuireadh deireadh le hOifig na dTaifead Poiblí in 1830 d’aistrigh Hardiman go Gaillimh. Ceapadh é ina dhlíodóir oifigiúil ag Coimisinéirí na Gaillimhe. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an Irish Archaeological Society in 1840 agus an Chumainn Cheiltigh in 1846. Sa bhliain 1845, bunaíodh Coláiste na Banríona<ref>Bunaíodh Coláistí na Banríona sa bhliain [[1845]] i n[[Gaillimh]], i m[[Béal Feirste]] agus i g[[Corcaigh]]. Nascadh na coláistí seo le chéile sa bhliain [[1850]] faoin ainm ''Queen's University of Ireland''.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nuigalway.ie/about-us/who-we-are/our-history.html|teideal=Our History & Heritage - NUI Galway|work=www.nuigalway.ie|dátarochtana=2020-11-13}}{{Dead link|date=Samhain 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i gCathair na Gaillimhe - inniu, [[Coláiste Ollscoile na Gaillimhe|Ollscoil na Gaillimhe]]. Tairgeadh ollúnacht na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] dó nuair a bhí Coláiste na Banríona á bhunú i nGaillimh ach níor ghlac sé léi. Ina ionad sin ceapadh é ina leabharlannaí sa Choláiste Bhí sé ina bhall gníomhach d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]], agus rinne sé cion fir ag cur cheol traidisiúnta na hÉireann i míotar agus i dtaisce le haghaidh na nglúnta a tháinig ina dhiaidh. "Leabharlann Uí Argadáin" atá ar an leabharlann inniu féin, i ndilchuimhne ar an Argadánach. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Argadáin, Séamas Ó h}} [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo|Argadáin, Séamas Ó h]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1782|Argadáin, Séamas Ó h]] [[Catagóir:Básanna i 1855|Argadáin, Séamas Ó h]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha]] [[Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Bailitheoirí amhrán Éireannacha]] [[Catagóir:Aturnaetha Éireannacha]] ihi2kxekh5l6da34h5s2yo5ur41jpz0 1323917 1323916 2026-08-10T16:28:53Z Saighneánach 72809 /* */ 1323917 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Old-Galway.jpg|mion|[[Gaillimh]] sa bhliain 1651: léarscáil sa leabhar ''Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe'' le Hardiman ]] [[Abhcóide|Dlíodóir]], [[Leabharlann|leabharlannaí]], bailitheoir [[ceol|ceoil]] agus [[staraí]] [[Éire]]annach ab ea '''Séamas Ó hArgadáin''' nó '''James Hardiman''' (t. 1782- [[13 Samhain]] [[1855]]). In 1820 foilsíodh, ar a chostas féin, a mhórshaothar, 'Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe'.<ref>The History of the Town and County of the Town of Galway from the Earliest Period to the present time</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Account of the Town of Galway|url=https://www.jstor.org/stable/25550153|journal=Journal of the Galway Archaeological and Historical Society|date=1992|issn=0332-415X|pages=47–118|volume=44|author=Paul Walsh}}</ref> == Saol == [[Íomhá:James Hardiman Library, NUI Galway, new extension 02.JPG|mion|Leabharlann James Hardiman i g[[Coláiste Ollscoile na Gaillimhe]] inniu]] Rugadh an tArgadánach timpeall na bliana [[1782]] i g[[Contae Mhaigh Eo]], áit a raibh eastát beag ag a athair is cosúil.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1084|teideal=HARDIMAN, James (1782–1855)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2020-11-13}}</ref> Ní heol cár cuireadh [[oideachas]] air. Bhí aistrithe go [[Gaillimh]] ag an [[teaghlach]] agus siopa ag an athair ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aran.library.nuigalway.ie/bitstream/handle/10379/6966/James%20Hardiman%20Cathair%20na%20Mart.pdf?sequence=1|teideal=James Hardiman - 19th century scholar and Mayo man|údar=Boran, Marie (aran.library.nuigalway.ie)|dáta=2017|dátarochtana=2020}}</ref> Sa bhliain 1811, chuaigh sé ag obair i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán Átha Cliath]] mar fhochoimisinéir in Oifig na dTaifead Poiblí. 19 bliain a chaith sé ann (1811-1830). Fuair an tArgadánach oiliúint an [[Abhcóide|dlíodóra]]. Cháiligh sé mar aturnae sa bhliain 1815 agus b'fhéidir níos mó ná 30 bliain air ag an am. Ba í an leabhar ''Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe'', a fhoilsigh an Argadánach sa bhliain 1820, ba mhó a thuill clú don Argadánach. [https://web.archive.org/web/20080226095518/http://www.galway.net/galwayguide/history/hardiman/ Tá an leabhar ar fáil anseo ar an Idirlíon.]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.galway.net/galwayguide/history/hardiman/|teideal=Hardiman's History of Galway|dáta=2008-02-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2020-11-13|archivedate=2008-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226095518/http://www.galway.net/galwayguide/history/hardiman/}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.amazon.co.uk/Hardimans-History-Galway-Town-County/dp/1909906492|teideal="special edition" of James Hardiman's (1782-1855) 'History of the Town and County of Galway'|údar=James Hardiman|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Chruasaigh sé go leor seanchais eile, mar shampla, ‘''A Collection of Lyrical Compositions consisting of Songs, Jacobite Relics, etc., in the Irish Language; By the most celebrated Bards of the Province of Munster during the Eighteenth Century''’.<ref>le fáil i lámhscríbhinn i [[Leabharlann na Breataine]]</ref><ref name=":0" /> Nuair a cuireadh deireadh le hOifig na dTaifead Poiblí in 1830 d’aistrigh Hardiman go Gaillimh. Ceapadh é ina dhlíodóir oifigiúil ag Coimisinéirí na Gaillimhe. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an Irish Archaeological Society in 1840 agus an Chumainn Cheiltigh in 1846. Sa bhliain 1845, bunaíodh Coláiste na Banríona<ref>Bunaíodh Coláistí na Banríona sa bhliain [[1845]] i n[[Gaillimh]], i m[[Béal Feirste]] agus i g[[Corcaigh]]. Nascadh na coláistí seo le chéile sa bhliain [[1850]] faoin ainm ''Queen's University of Ireland''.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nuigalway.ie/about-us/who-we-are/our-history.html|teideal=Our History & Heritage - NUI Galway|work=www.nuigalway.ie|dátarochtana=2020-11-13}}{{Dead link|date=Samhain 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i gCathair na Gaillimhe - inniu, [[Coláiste Ollscoile na Gaillimhe|Ollscoil na Gaillimhe]]. Tairgeadh ollúnacht na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] dó nuair a bhí Coláiste na Banríona á bhunú i nGaillimh ach níor ghlac sé léi. Ina ionad sin ceapadh é ina leabharlannaí sa Choláiste Bhí sé ina bhall gníomhach d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]], agus rinne sé cion fir ag cur cheol traidisiúnta na hÉireann i míotar agus i dtaisce le haghaidh na nglúnta a tháinig ina dhiaidh. "Leabharlann Uí Argadáin" atá ar an leabharlann inniu féin, i ndilchuimhne ar an Argadánach. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Argadáin, Séamas Ó h}} [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo|Argadáin, Séamas Ó h]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1782|Argadáin, Séamas Ó h]] [[Catagóir:Básanna i 1855|Argadáin, Séamas Ó h]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha]] [[Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Bailitheoirí amhrán Éireannacha]] [[Catagóir:Aturnaetha Éireannacha]] 0dzefqdfalg6mtgu04kbp062i3ztvrf 0 11154 1323891 1253487 2026-08-10T14:24:54Z Saighneánach 72809 1323891 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Stadas.jpg|clé|mion|2004: An Feisire Eorpach [[Seán Ó Neachtain]] i gcuideachta [[Panu Petteri Höglund|Phanu Höglund]], Aoife Ní Scolaí agus Phádraig Uí Laighin. Shínigh ochtó míle duine an achainí Idirlín ag éileamh stádas oifigiúil iomlán don Ghaeilge san Aontas Eorpach.<ref name=":12">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/language-group-calls-for-status-without-delay-1.977482|teideal=Language group calls for status 'without delay'|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-01-02}}</ref>]] Duine de phríomhghníomhaithe ghluaiseacht na Gaeilge is ea '''Aoife Ní Scolaí'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ie.linkedin.com/in/aoife-n%C3%AD-scola%C3%AD-a5906a154|teideal=LinkedIn|údar=Príomhoide|dáta=2022|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeloideachas.ie/school/gaelscoil-laighean/|teideal=Gaeloideachas|dáta=2022|work=gaeloideachas.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Chomhordaigh sí rannpháirtíocht Chonradh na Gaeilge san [[Feachtas "Stádas"|fheachtas]] chun stádas oifigiúil a bhaint amach don Ghaeilge san Aontas Eorpach, sna blianta [[2003]]-[[2004]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/maintopics/?topic=3434582|teideal=Person: Aoife Ní Scolaí|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Bhí sí ina Príomhfheidhmeannach Gníomhach ag [[Conradh na Gaeilge]] san am sin, ach d'éirigh sí as oifig i dtús na bliana [[2005]], ó bhí sí míshásta le [[Foras na Gaeilge]]. == Féach freisin == * [[Feachtas "Stádas"]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Scolaí, Aoife Ní}} [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge]] eimx1yaesmjyntweoktvq17rc8sshn4 0 11277 1323940 1238102 2026-08-10T16:42:43Z Saighneánach 72809 1323940 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Plantation of Ulster.png|thumb|right|300px|Na contaetha a plandáladh in Ultaibh (teorainneacha nua-aimseartha). Tabhair faoi deara go bhfuil an léarscáil simplithe, mar nár choilíníodh an réimse iomlán atá scáthaithe]] Is éard atá i gceist le '''Plandáil Uladh''' ná an dóigh ar cuireadh [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] ina gcónaí i g[[Cúige Uladh]] sa [[17ú haois]] leis an gcúige a dhéanamh dílis do choróin [[Sasana|Shasana]]. Cuid a bhí ann d'iarrachtaí na nGall an tír a chur faoi chois, agus cuireadh i gcrích é sa bhliain 1609 go hoifigiúil, i ndiaidh [[teitheadh na nIarlaí]]. Sa [[17ú haois]], b'é Cúige Uladh an cúige ba mhó a bhí ag tarraingt trioblóidí anuas ar na Sasanaigh. D'éirigh leis an bplandáil seo i bhfad ní b'fhearr ná le hiarrachtaí cosúla i g[[Cúige Mumhan]] is i g[[Cúige Laighean]], nó bhí córas eagraithe taobh thiar de nach raibh a leithéid ann sna plandálacha eile. Mar shampla, tháinig lucht na gceirdeanna ó [[Londain]] go [[Doire Cholm Cille]]. Agus d’fhág Plandáil Uladh lorg ar go leor áiteanna eile, cuir i gcás, [[Gleann Fhinne|Ghleann Fhinne]]. Bhronn [[Séamas I]] an talamh maith sa cheantar ar eachtrannaigh as an [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]] i 1609 agus tá a sliocht ann go fóill. Ruaigeadh a lán [[Caitliceachas|Caitliceach]] as a gcuid seantailte. Dá thoradh sin, d'fhréamhaigh pobal Gallda i gCúige Uladh. == Cuntais == Seo sliocht as ''Treoir do Phlandáil Uladh,'' 1610 (''A Direction for the Plantation of Ulster''), treoracha agus tuairimí Thomas Blennerhasset, 'Plandálaí in Ulaidh', faoin gcur chuige is fearr le tailte Uladh a chur faoi chois:<blockquote>Cé nach bhfuil naimhde le feiceáil i láthair na huaire, tá ceithearnaigh choille (woodkerne - Gaeil ina gcónaí sna coillte) agus eile amuigh ansin. Agus, cé go gcuireann siad cuma chairdiúil orthu féin anois, is bagairt mhór iad. Má tá an deis acu, cuirfidh siad rud ar bith trí thine agus goidfidh siad an uile ní timpeall orthu. Ar bharr orthu siúd, tá dhá rud eile a chuireann le sotal (insolence) na gceithearnach sin: coillte doshroichte agus portaigh dhosháraithe... Céard gur féidir le caisleán nó bábhún beag le cúpla duine iontu, scaipthe timpeall na háite, a dhéanamh? ... Céard gur chóir dúinn a dhéanamh? Ba chóir dúinn, dar ndóigh, bailte daingnithe láidre a thógáil, le go mbeidh cúig chéad fear na n-arm réidh againn le tabhairt faoi dhúshlán ar bith: Agus ní leor an baile sin gan ceann eile, agus is fearr go mbeidh, más féidir linn é a thógáil, an tríú baile ann: agus mar sin, beidh tacaíocht agus cúnamh ar fáil ar gach aon taobh don chosaint agus don ionsaí...<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.scoilnet.ie/uploads/resources/37424/37226.pdf|teideal=Plandáil Uladh: Foinsí agus Fianaise a Bhaineann le lonnaíocht in Éirinn|údar=.scoilnet.ie|dátarochtana=2022}}</ref></blockquote>Cuntas eile é seo:<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/17-Pland%C3%A1il-in-%C3%89irinn.pdf|teideal=Plandáil in Éirinn|údar=cogg.ie|dátarochtana=2022|archivedate=2022-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220914154318/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/17-Pland%C3%A1il-in-%C3%89irinn.pdf}}</ref><blockquote>Thángamar go dtí an baile nua, Cúl Raithin go luath sa bhliain 1609. ... Níl aon dabht ach gur talamh iontach a bhí ann. Is é an trua é áfach nár thug an pobal dúchasach aire cheart don talamh i gcaitheamh na mblianta. ,, Tar éis roinnt blianta d’obair chrua Phreispitéireach bheadh rath ar an eacnamaíocht sa cheantar seo. Timpeall ar an gcúige ar fad bhí an rud céanna ag tarlú. Bhí bailte nua á dtógáil i gceantair nach bhfaca aon fhorbairt riamh. Bhíomar cruthú sibhialtacht in áit go raibh easpa sibhialtachta leis na céadta bliain. Bhí obair chrua ós comhair na daoine a tháinig go dtí an baile seo. Tugadh feirmeacha agus talamh dóibh ach bheadh orthu a bheith cúramach ar eagla go mbeadh ionsaí ann ó na daoine fiáine a bhí ina gcónaí sna sléibhte agus sna portaigh.<ref name=":0" /></blockquote> == Inniu == Cuireadh an chéad síol le [[Trioblóidí an Tuaiscirt|trioblóidí Thuaisceart Éireann]]. Tá sé soiléir gurb í an Phlandáil is príomhchúis le cuid mhór d'fhadhbanna an lae inniu. == Féach freisin == * [[Imeacht na nIarlaí]], 1607 * [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]] * [[Aodh Ó Néill]] * Ballaí na cathrach i nDoire<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Derry city walls|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Derry_city_walls&oldid=1108083353|journal=Wikipedia|date=2022-09-02|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Plandálacha na hÉireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] ik8qxbu51ppd9e7mp91j9moevp8v9a3 0 11412 1323880 1283709 2026-08-10T13:47:01Z Saighneánach 72809 1323880 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta |image=ShellchunSáileiLondain.JPG |peu=Agóid SCS ag an ambasáid na h[[Éire|Éireann]] i [[Londain]], Mí Eanáir [[2007]] }} Ba fheachtas agóidíochta é '''Shell chun Sáile''' (SCS) (i m[[Béarla]] ''Shell to Sea''), a bhí ar siúl sna blianta 2005-2008 ach go háirithe, in iarthuaisceart [[Maigh Eo|Mhaigh Eo]]. Bhí na hagóideoirí ag iarraidh brú a chur ar [[Shell]] [[gás na Coiribe]] a scagadh amach ón gcósta. Mheas siad go raibh na pleananna a bhí ag Shell contúirteach agus go mbeadh truailliú ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.askaboutireland.ie/enfo/irelands-environment/energy/non-renewable-energy-in-i/|teideal=Non-Renewable Energy in Ireland|work=www.askaboutireland.ie|dátarochtana=2022-09-01}}</ref> == Imeachtaí == [[Íomhá:SHELL'S BEGGING BOWL (Corrib Gas Protest) (3097397512).jpg|mion|2008: agóid "[[Shell chun Sáile]]" i mBÁC|clé]] [[Íomhá:Garda on ground.jpg|mion|Na [[Garda Síochána|Gardaí]] agus agóideoir, [[Béal an Átha Buí (Maigh Eo)|Béal an Átha Buí]], Mí Shamhna [[2006]]|329x329px]] Chaith an [[Cúigear Ros Dumhach]], baill Shell chun Sáile, trí mhí i bpríosún le díspeagadh cúirte.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Shell Chun Sáile|url=https://www.youtube.com/watch?v=2NXnxqcE7Cg|language=en|author=Youtube|date=2008}}</ref> Dúirt an tAire Dlí agus Cirt [[Mícheál Mac Dubhghaill]] agus taoisigh gnó áitiúla go raibh an feachtas Shell chun Sáile faoi smacht [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. Ba bhall Shinn Féin duine amháin de Chúigear Ros Dumhach, agus bhí an páirtí go láidir as son an fheachtais. Ní raibh ach polaiteoir Fhianna Fáil amháin i bhfabhar, [[Tadhg Ó Cuinn]] ó [[Béal an Mhuirthead|Bhéal an Mhuirthead]]. Thug an [[Comhaontas Glas]] tacaíocht freisin don agóid roimh dhul isteach i gcomhrialtas le Fianna Fáil i Meitheamh 2007. Bhí go leor TDanna neamhspleácha, agus baill eicínt [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]] i leith an fheachtais freisin. Thug an Ceann Comhairle [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]], [[Nancy Pelosi]], a tacaíocht freisin, nuair a bhuaigh Willie Corduff, duine de Chúigear Ros Dumhach, an [[Duais Chomhshaoil Goldman]] ar son [[an Eoraip|na hEorpa]]. Bhí a lán agóidí ag an láithreán tógála i m[[Béal Átha na Buí]], agus go minic bhí roinnt baill den [[Garda Síochána|Gharda Síochána]] an-fhoréigneach, go háirithe i Mí Shamhna [[2006]]. [http://www.youtube.com/watch?v=0h12RZtxqbo&mode=related&search=]. Sa bhliain 2015, bronnadh ceadúnas ar Shell chun gás a thabhairt i dtír (ach le raon coinníollacha maidir lena úsáid).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceadúnas bronnta ar Shell scaglann gáis a fheidhmiú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/1009/733549-ceadunas-bronnta-do-shell/|date=2015-10-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> In 2018, dhíol Shell a chuid scaireanna sa tionscal; cheannaigh Vermillion agus an Canada Pension Plan Investment Board iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Reuters.com|date=2017|url=https://www.reuters.com/article/business/shell-to-sell-stake-in-corrib-gas-field-in-ireland-for-123-billion-idUSKBN19X1S1/|title=Shell to sell stake in Corrib gas field in Ireland for $1.23 billion}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vermilionenergy.com/ie/about-us/our-history-in-ireland/|teideal=Our History in Ireland|language=en-US|work=Vermilion Ireland|dátarochtana=2025-03-08}}</ref> Beidh Gort na Coiribe ídithe i gceann cúpla bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/energy-crisis-corrib-gas-field-operator-tells-taoiseach-micheal-martin-they-can-extract-fuel-for-another-decade-41945944.html|teideal=Energy crisis: Corrib gas field operator tells Taoiseach Michéal Martin they can extract fuel for another decade|language=en|work=independent|dátarochtana=2022-09-01}}</ref> == Féach freisin == * [[Gás na Coiribe]] * [[Cúigear Ros Dumhach]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.corribsos.com Shell chun Saile] <ref group="nóta">{{Lua idirlín |url=http://corribsos.com/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2023-10-15 |archivedate=2006-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061205041328/http://corribsos.com/ }}</ref> * [http://anghaeltacht.net/rosdumhach/ Ros Dumhach] * [http://www.struggle.ws/rsc/ An Campa Dlúthchomhar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070123040052/http://www.struggle.ws/rsc/ |date=2007-01-23 }} <ref group="nóta">{{Lua idirlín |url=http://www.struggle.ws/rsc/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2007-04-22 |archivedate=2007-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070123040052/http://www.struggle.ws/rsc/ }}</ref> * [http://www.publicinquiry.ie/reports.php#ld196 Tuarascáil ar cúrsaí] <ref group="nóta">{{Lua idirlín |url=http://www.publicinquiry.ie/reports.php |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2007-04-22 |archivedate=2007-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026105433/http://www.publicinquiry.ie/reports.php }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} ===Nótaí=== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Shell chun Saile}} [[Catagóir:Iorras]] [[Catagóir:Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Stair Chontae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Stair dúlra na hÉireann]] [[Catagóir:Gaeltacht]] [[Catagóir:2008 sa pholaitíocht]] [[Catagóir:2008]] [[Catagóir:21ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Gás nádúrtha]] [[Catagóir:Comhshaolachas]] [[Catagóir:Uisce agus Polaitíocht]] [[Catagóir:Agóidíocht in Éirinn]] [[Catagóir:Agóidí]] gdn2byqly9mmyo1ighc4pr59el1jj2d 0 11668 1323843 1307193 2026-08-10T13:09:11Z Saighneánach 72809 1323843 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:1913 Bileog.jpg|thumb|upright|Bileog ón mbliain 1913 ag áitiú ar an lucht oibre gan éadaí de dhéantús na sáraitheoirí stailce a chaitheamh]] Is éard a bhí i gceist le '''Stailc agus Frithdhúnadh na bliana 1913 i mBaile Átha Cliath''' ná aighneas oibreachais idir timpeall is 20,000 fear oibre agus 300 fostóir i m[[Baile Átha Cliath]], príomhchathair na h[[Éireann]]. Mhair an t-aighneas ón [[26 Lúnasa]] [[1913]] go dtí an [[18 Eanáir]] [[1914]], agus glactar leis gurbh é an díospóid thionsclaíoch ba mhó agus ba troime i [[stair na hÉireann]]. Theastaigh ó na fir oibre an ceart chun ceardchumainn a bhunú, i measc éilimh eile .<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anpost.ie/NR/rdonlyres/B4EF5059-D14D-4381-B9E3-3462500B5C49/0/K7465ANPOST_Schoolbag_LPlanSecondary1913Lockout_IRISH_v12.pdf|teideal=Frithdhúnadh Mór 1913|údar=anpost.ie|dáta=2013|dátarochtana=2019}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.coisceim.ie/1913.html|teideal=1913: Mícheál Ó Maoláin|údar=Aindrias Ó Cathasaigh (Eag)|dáta=2013|dátarochtana=2021}}</ref> Ba iad [[Séamus Mór Ó Lorcáin]] agus [[Séamus Ó Conghaile]] cinnirí an lucht oibre - an chéad fhear acu is féidir a rá gurbh eisean bunaitheoir agus "athair" an cheardchumannachais agus na gluaiseachta lucht oibre in Éirinn, an dara fear acu chuaigh sé i dtáin laochra náisiúnta na hÉireann nuair a cuireadh chun báis é i ndiaidh [[Éirí Amach na Cásca]]. Ba í an díospóid seo an t-aighneas oibreachais ba mhó a tharla in Éirinn riamh, agus cé nár baineadh na cuspóirí amach, d'fhoghlaim an lucht oibre ceacht tábhachtach ceardchumannachais agus dlúthpháirtíochta a tháinig isteach áisiúil ina dhiaidh sin. == Cúlra na nImeachtaí == [[Íomhá:Workers on the steps of Liberty Hall.jpg|mion|6 Nollaig 1913, Liberty Hall, Delia Larkin (i lár)]] === Na Plódcheantair i mBaile Átha Cliath === Ceann de na príomhchúiseanna leis an achrann ab ea go raibh bochtáin na príomhchathrach i gcruachás ar fad. Sa bhliain 1913, bhí duine as an triúr i mBaile Átha Cliath ina chónaí sna plódcheantair. {{Main|An Músaem Tionóntán}}{{Main|Tionóntán (árasán)}} Bhí mortlaíocht na naíonán an-ard i measc na mbocht, nó fuair 143 leanbh de gach 1000 bás ina naíonáin. Thairis sin, bhí na [[galar|galair]] ag rith damhsa sna slumaí, chomh plódaithe is a bhí na daoine agus chomh gann is a bhí an leigheas. Ba í an eitinn an galar ab fhairsinge acu, agus í á tógáil is ag marú roimpi go sciobtha. Foilsíodh tuarascáil sa bhliain 1912 a dúirt go raibh líon na mbásanna de dheasca eitinne 50 faoin gcéad ní b'airde in Éirinn ná i [[Sasana]] agus in [[Albain]], agus gurb ar na daoine bochta ba mheasa a shiúil an eitinn. [[Íomhá:Vulture of dartry hall.jpg|mion|[[:en:William_Martin_Murphy|William Martin Murphy]] = ''The Demon of Death'']] Ó nach raibh mórán jabanna ar fáil don sclábhaí gan scileanna, bhí an bochtanas ag dul i bhfeadánacht ar lucht oibre den chineál sin. Ní raibh aon duine ag seasamh suas dóibh sular tháinig gluaiseacht na gceardchumann ar an bhfód. Thairis sin, chaithfeadh na daoine seo dul in iomaíocht le chéile faoi gach aon jab a tharla ar fáil, agus an duine a ghabh leor leis an bpá ab ísle ba eisean a gheobhadh an post. === Séamas Mór Ó Lorcáin agus an ITGWU === Ba é [[Séamas Mór Ó Lorcáin]] ceann feadhna an lucht oibre sa teagmháil, agus é i ndiaidh an-dintiúir a bhaint amach i ngluaiseacht na gceardchumann. Fuair sé an chéad taithí ar an gceardchumannachas in Éirinn sa bhliain 1907, nuair a chuaigh sé go [[Béal Feirste]] le dul i gceannas ar an gcaibidil áitiúil den NUDL, ceardchumann na ndugairí a bhí bunaithe sa [[An Bhreatain|Bhreatain Mhór]]. Roimhe sin, chaith sé seal ag obair ina dhugaire i [[Liverpool|Learphall]]. I mBéal Feirste dó d'eagraigh an Lorcánach stailc na ndugairí is na n-oibrithe iompair. I mBéal Feirste a d'fhorbair sé a oirbheartaíocht féin, is é sin, cur chuige na stailce comhbhá. Is é is brí le "stailc comhbhá" ná lucht oibre nach bhfuil páirteach sa choimhlint iad féin a bheith ag dul ar stailc le tacú leo siúd atá. D'éirigh go measartha leis an stailc i mBéal Feirste, agus thuill sé clú agus cáil don Lorcánach ó lucht oibre na hÉireann. Mar sin féin, bhí a chur chuige ina ábhar conspóide i measc na gceardchumannaithe féin, agus sa deireadh, cuireadh go Baile Átha Cliath é. Bhí na hoibrithe neamhsciliúla i mBaile Átha Cliath go mór mór faoi chois ag na fostóirí. An fostóir a raibh amhras air go raibh duine dá lucht oibre ag iarraidh dul i gceardchumann, d'fhéadfadh sé an fear oibre sin a chur ar an liosta dubh, ionas nach mbeadh fostóir ar bith sásta é a fhostú agus é sacáilte. Mar sin féin, chrom an Lorcánach ar na hoibrithe neamhsciliúla a bhréagadh isteach sna ceardchumainn. Cúis imní a bhí ann don NUDL, nach raibh fonnmhar achrann lánscála a tharraingt anuas orthu le fostóirí Bhaile Átha Cliath. Mar sin, cuireadh coimisiún an Lorcánaigh mar thimire de chuid an NUDL ar fionraí sa bhliain 1908. Ansin, d'fhág an Lorcánach an NUDL, agus bhunaigh sé a cheardchumann féin, [[Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann|Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothair na hÉireann (ITGWU)]]. Ba é Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar na hÉireann (ITGWU) an chéad cheardchumann in Éirinn a dhírigh ar na hoibrithe sciliúla agus neamhsciliúla araon.Ní raibh sé i bhfad ag déanamh an chéad fhódú i gcathracha eile na hÉireann seachas Baile Átha Cliath. Bhí an Lorcánach ag glacadh buntáiste ar an gceardchumann lena chuid tuairimí sindeacáiteacha a chraobhscaoileadh. Chreid an Lorcánach go mbeadh sé indéanta réabhlóid [[Sóisialachas|Shóisialach]] a chur i gcrích tríd an gceardchumannachas agus an lucht oibre ag dul ar ollstailc. Ní raibh rath ar stailceanna Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar na hÉireann sna blianta 1908-1910, ach ón mbliain 1911 thosaigh ag éirí leo, agus bhuaigh siad stailceanna a raibh baint acu le carraeirí agus le lucht oibre iarnróid. Sna blianta 1911-1913, d'fhás ballra an cheardchumainn ó cheithre mhíle go deich míle duine. Chur na fostóirí gron san fhorbairt seo, nó ba ábhar míshuaimhnis dóibh an ráchairt a bhí ar an gceardchumann nua. [[Íomhá:Connolly.james.jpg|mion|James Connolly]] === An Conghaileach agus Páirtí Lucht Oibre na hÉireann === Bhí ról tábhachtach i bhforbairt na gluaiseachta lucht oibre ag [[Séamus Ó Conghaile]], Marxach a rugadh i n[[Dún Éideann]], Albain. Bhí bua na hóráidíochta ag an gConghaileach díreach cosúil leis an Lorcánach, agus thug na daoine aird ar a chuid óráidí sráide i mBaile Átha Cliath. Bhí [[náisiúnachas in Éirinn|náisiúnachas Éireannach]] á chraobhscaoileadh aige chomh maith leis an Sóisialachas. Sa bhliain 1896 bhunaigh an Conghaileach Páirtí Sóisialach Poblachtach na hÉireann chomh maith leis an nuachtán ''The Workers' Republic'' ("Poblacht an Lucht Oibre"). Sa bhliain 1910 chuaigh an Conghaileach leis an gCeardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar, agus sa bhliain 1911 cheap an páirtí ina thimire é do lucht oibre Bhéal Feirste. Sa bhliain 1912, chur an Conghaileach agus an Lorcánach Páirtí Lucht Oibre na hÉireann ar bun, páirtí a bhí ceaptha mar ghuth an lucht oibre sa pharlaimint nua Éireannach a bhí le teacht ar an bhfód de thoradh an [[Rialtas Dúchais]] (''Home Rule''). Mar a thit na cúrsaí amach, áfach, cuireadh an Rialtas Dúchais ar fionraí nuair a thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda, agus i ndiaidh Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916, tháinig gluaiseacht mhíleata náisiúnaíoch chun saoil a bhí dírithe ar an neamhspleáchas iomlán a bhaint amach don tír in áit an Rialtas Dúchais. Mar sin, fágadh an pharlaimint sin sa liombó. === Uilliam Máirtín Ó Murchadha agus na Fostóirí === [[Íomhá:McDonogh during strike.png|mion|Martin McDonogh]] Fear gnó mór-ratha a bhí in [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] a rugadh i m[[Beanntraí]] i g[[Contae Chorcaí]] sa bhliain [[1844]]. Sa bhliain [[1913]] bhí sé ina chathaoirleach ar Chomhlacht Aontaithe Tramanna Bhaile Átha Cliath, agus ba leisean an siopa ilrannach Clery's chomh maith leis an óstán Imperial.<ref>{{Lua idirlín |url=http://multitext.ucc.ie/d/James_Larkin |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2012-01-26 |archivedate=2015-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711203151/http://multitext.ucc.ie/d/James_Larkin }}</ref> Bhí na nuachtáin ''[[Irish Independent]]'', ''Evening Herald'' agus ''Irish Catholic'' faoina smacht freisin, agus bhí sé ina mhór-scairshealbhóir sa chomhlacht farantóireachta ''B&I Line''. Bhí sé ar dhuine den bheagán [[Caitliceachas|Caitliceach]] i saol gnó na h[[Éireann]], ag an am nuair a deireadh le teacht leis [[an Chinsealacht Phrotastúnach]]. [[Íomhá:Imperial-Hotel-(old-Clerys-building)-3-Dublin-Sep2016.jpg|mion|Clerys]] [[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaí]] tábhachtach a bhí in [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] freisin, agus seal caite ina Theachta Parlaiminte in [[Westminster]] aige. Sa saol príobháideach bhí clú an fhir chineálta fhlaithiúil air, agus bhí pá ard ag a lucht oibre i gcomparáid leis na gnólachtaí eile.<ref>{{cite book|last=Desmond|first=Barry|title=No Workers' Republic|url=https://archive.org/details/noworkersrepubli0000desm|year=2009|publisher=Watchword|isbn=9780955724930|pages=[https://archive.org/details/noworkersrepubli0000desm/page/19 19]}}</ref> Mar sin féin, bhí saol crua acu siúd a bhí ag obair dó. Chaithfeadh an lucht oibre seacht n-uaire déag an chloig a chur díobh ag obair in aghaidh an lae, má bhí gá leis. Bhí siad faoi dhiansmacht an fhostóra agus faoi dhiansúil an bhrathadóra. Bhí [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] go mór mór in aghaidh na gceardchumann, ó bhí sé den tuairim nár chóir d'aon duine ón taobh amuigh ladar a chur ina chuid gnóthaí, agus thar aon rud eile bhí sé in aghaidh [[Séamas Mór Ó Lorcáin|an Lorcánaigh]], agus meas an réabhlóidí dhainséaraigh aige air. I mí Iúil [[1913]] tháinig trí chéad fostóir le chéile agus [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] sa chathaoir ar an gcruinniú, agus chinn siad ar cur le chéile in aghaidh na gceardchumann. Bhí [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] agus na fostóirí eile meáite ar féachaint chuige nach bhféadfadh an Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar fódú ceart a dhéanamh i measc lucht oibre [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]]. Ar an [[15 Lúnasa]] [[1913]] shacáil [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] dhá scór oibrí a bhí, dar leis, ina mbaill den Cheardchumann. I rith na chéad seachtaine eile tugadh bata agus bóthar do thrí chéad duine eile. [[Íomhá:Irish Independent First Issue 1905 01 02.png|mion|Irish Independent, 1905]] == Imeachtaí na Diospóide == === Tús na Stailce === Ar an 26 Lúnasa chuaigh lucht oibre Chomhlacht Trambhealtaí Aontaithe Bhaile Átha Cliath ar stailc. D'fhéach an Lorcánach chuige go raibh an stailc ar cois faoin am chéanna is a reáchtáil [[Cumann Ríoga Bhaile Átha Cliath]] a sheó capall, is é sin, Seó Capall Bhaile Átha Cliath. Mar sin, tharraing an stailc uasmhéid an mhíchompoird ar mhuintir na príomhchathrach agus rinne sí uasmhéid an dochair do ghnóthaí Uí Mhurchadha. Ar an nóiméad réamhshocraithe thréig na tiománaithe agus na stiúrthóirí a gcuid tramanna scun scan, gan aon duine a fhágáil ina mbun. Ba é frithbhuille [[William Máirtín Ó Murchadha|Uí Murchadha]] agus breis is ceithre céad fostóir eile sa chathair gur chuir siad d'fhiachaibh ar a lucht oibre gealladh scríofa a shíniú gan dul sa Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar ná stailceanna comhbhá a chur ag imeacht. === Géarú an Aighnis === An díospóid oibreachais a tháinig sna sálaí ag an stailc ba í an ceann ba ghéire i [[Stair na hÉireann|stair na hÉireann]]. D'imir na fostóirí frithdhúnadh ar a gcuid lucht oibre, agus iad ag tabhairt isteach sáraitheoirí stailce ón mBreatain Mhór agus ó áiteanna eile in Éirinn. Bhí lucht oibre Bhaile Átha Cliath ar an mblár folamh ar fad i gcomparáid lena gcomhleithéidí sa chuid eile den [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], agus chaithfidís maireachtáil i dtuilleamaí pé deonachán a gheobhaidís ó Chomhdháil na gCeardchumann (TUC) agus ó fhoinsí eile in Éirinn, agus an Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar á roinnt go gortach ar na stailceoirí de réir a dhualgais féin. Bhí scéim ann go dtabharfaí clann na stailceoirí go dtí an [[An Bhreatain|Bhreatain]] lena bhfágáil faoi chúram lucht na gceardchumann thall ansin. Ach níor cheadaigh an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] an plean seo a chur i gcrích. Thaobhaigh an Eaglais leis na fostóirí le linn an díospóid. Shíl na heaglaisigh, is cosúil, gur [[Réabhlóid|réabhlóidí]] dainséarach [[Sóisialachas|sóisialach]] a bhí sa Lorcánach. [[Íomhá:Larkin statue, Belfast (2) - geograph.org.uk - 1377274.jpg|mion|an Lorcánaigh, nó James Larkin, a bhí i gceannas ar na hoibrithe le linn an Fhrithdhúnta ([[Dealbhóireacht|dealbh]] i mBéal Feirste)]] Tháinig na sluaite móra de stailceoirí ag déanamh picéid leis na sáraitheoirí a imeaglú. Ón taobh eile de, d'ionsaigh constáblaí ó Phóilíní Chathair Átha Cliath mórchruinnithe an lucht oibre le gabháil de smachtíní ar na hoibrithe. === Domhnach na Fola, 31 Lúnasa 1913 === Ar an [[31 Lúnasa]] [[1913]], d'ionsaigh na péas daoine ar Shráid Sackville (inniu [[Sráid Uí Chonaill]]) i lár Chathair Bhaile Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/St%C3%B3r-Staire.pdf|teideal=Stór Staire|údar=Seán Delap (COGG)|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2024-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240607154557/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/St%C3%B3r-Staire.pdf}}</ref><blockquote>Bhí mé ar Shráid Uí Chonaill tráthnóna amháin nuair a tháinig Séamas Ó Lorcáin amach ar bhalcóin an óstáin. Bhí féasóg bhréige air ionas nach n-aithneofaí é. Labhair sé agus an slua ag déanamh gártha agus ag béiceadh in aghaidh na bhfostóirí. Tháinig na póilíní anuas go tapa ó thaobhanna éagsúla, bhí an slua teanntaithe acu, agus bhuail siad duine ar bith a bhí sa tslí orthu lena smachtíní. Chonaic mé mná á leagan agus na póilíní á gciceáil. Rith mé ar luas lasrach suas taobhshráid; ag an taobh eile den tsráid bhí na póilíní ag bualadh daoine a bhí sínte agus iad gortaithe ar an talamh, agus á mbualadh arís agus arís eile<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ernie 0'Malley|date=1936|url=|title=On Another Man's Wound|journal=|volume=|issue=}}</ref>.</blockquote> [[Íomhá:Such Meeting or Assemblage is seditious... (9621476054).jpg|mion|29 Lúnasa 1913]] Nuachtán an lá dár gcionn<blockquote>Ar 5.30 p.m. nó mar sin ar Shráid Camden, rinne slua iarracht iallach a chur ar na tiománaithe as sé thram a gcuid lámh tiomána a thabhairt uathu. larradh ar na giollaí tram freisin na tramanna a fhágáil. Dhiúltaigh na tiománaithe agus na giollaí géilleadh don tslua. Thosaigh siadsan ag caitheamh cloch agus diúracán leis na tramanna. Ní raibh ach beagán de na póilíní ar an láthair ag an am. Chaith an slua clocha leo chomh maith. Níorbh fhada gur tháinig cúnamh chuig na póilíní. Thug siad sé ruathar smachtíní ar a laghad faoi na daoine a bhí sa slua agus scaip siad iad sa deireadh.<ref>Freeman's Journal, 1 Meán Fómhair 1913</ref></blockquote>Ar an lá céanna, rinne ceardchumannaithe a bhí ag filleadh ó shlógadh i bPáirc Croydon (Marino inniu) ionsaí ar na póilíní.<ref>{{Lua idirlín|url=https://spiritof1913.wordpress.com/tag/croydon-park/|teideal=Croydon Park|language=en|work=Spirit of 1913|dátarochtana=2020-08-31}}</ref> Fuair beirt fhear oibre bás, James Nolan agus John Byrne, nuair a d'ionsaigh na constáblaí cruinniú ar Shráid Sackville agus gortaíodh idir 400 agus 600 duine.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=Decade of Centenaries|údar=COBÁC|dáta=2016|dátarochtana=2020}}</ref>. Baineadh feidhm as marcshlua mar iarracht ar an gcíréib a smachtú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublintenementexperience.wordpress.com/2013/08/30/the-baton-charge-batons-from-the-national-museum/|teideal=The Baton Charge! Batons from the National Museum|údar=dublintenementexperience|dáta=2013-08-30|language=en|work=Dublin Tenement Experience|dátarochtana=2020-08-31}}</ref> Ní ba dhéanaí, mharaigh duine de na sáraitheoirí stailce fear oibre eile. Alice Brady agus maraíodh oifigeach ITGWU, Michael Byrne, ar an lá céanna. Tugann gluaiseacht lucht oibre na hÉireann ”Domhnach na Fola” ar na himeachtaí seo i gcónaí (cé go n-aithnítear dhá ”Dhomhnach Fola” eile i [[stair na hÉireann]] san [[20ú haois|fhichiú haois]]), in [[Domhnach na Fola (1920)|1920]] agus [[Domhnach na Fola (1972)|1972]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/heritage/battle-engaged-1.1522282|teideal=Battle engaged|údar=Adrian Grant|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-31}}</ref> Le cor a thabhairt in aghaidh an chaim bhunaigh an Lorcánach, Séamus Ó Conghaile agus Séamus Roibeard de Faoite, iar-Chaptaen in [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]], - bhunaigh siad mílíste lucht oibre, [[Arm Cathartha na hÉireann]], le léirsithe an lucht oibre a chosaint.[[Íomhá:Countessmarkieviczandchildren.jpg|mion|Constance Markievicz]] === Maireann an Frithdhúnadh === Ar feadh seacht míonna bhí na mílte is na hathmhílte de lucht oibre Bhaile Átha Cliath. Is é an chiall a bhain an t[[Irish Independent]] as an scéal gurbh é an Lorcánach an bithiúnach, ach ar ndóigh, ba le [[William Máirtín Ó Murchadha|hÓ Murchadha]] na nuachtáin seo.<ref> Maume, Patrick: ''The Irish Independent and Empire, 1891-1919'', Simon Potter (ed.) Newspapers and Empire in Ireland and Britain: Reporting the British Empire c.1857-1921 (Dublin, Four Courts Press, 2004) leathnaigh 124–42.</ref> Bhí [[Séamus Ó Conghaile]] agus Liam X. Ó Briain ina gcinnirí tábhachtacha sa Cheardchumann freisin, agus fuair na stailceoirí tacaíocht ó phearsana éifeachtacha cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]], Constance Markievicz agus [[William Butler Yeats]]. Bhí cead cainte acu seo sna clómheáin, cé go raibh na meáin féin ag cur in aghaidh an Lorcánaigh. === Deireadh an Fhrithdhúnta === [[Íomhá:JimLarkin.JPG|thumb|upright|Dealbh an Lorcánaigh ar [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]], [[Baile Átha Cliath]] ]] Tháinig deireadh leis an bhfrithdhúnadh i dtús na bliana 1914. Faoin am seo bhí an Lorcánach agus an Conghaileach ag impí ar lucht oibre na Breataine Móire dul ar stailc comhbhá le tacaíocht a léiriú do mhuintir Bhaile Átha Cliath, ach má bhí féin, ní bhfuair siad ó Chomhdháil na gCeardchumann (TUC) ach an dubheiteach. Bhí cuid mhór de na hoibrithe ag stiúgadh le hocras cheana féin, agus iad sásta a ghealladh nach rachaidís in aon cheardchumann, chomh géar is a bhí obair, bia agus beatha ag teastáil uathu. Rinne an díospóid an-dochar don Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar, agus drochbhuillí eile ab ea imeacht an Lorcánaigh go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1914 agus bású an Chonghailigh i ndiaidh Éirí Amach na Cásca 1916. Mar sin féin, chrom Liam Ó Briain agus [[Tomás Mac Eoin]] ar an gceardchumann a atógáil, agus sa bhliain 1919, sháraigh a bhallra figiúirí na bliana 1913. Cé nár éirigh leis an gCeardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar (agus ceardchumann eile ba lú ná é, an tUBLU, ag cabhrú leis) ardú pá ná feabhsú an ghléas oibre a bhaint amach do na hoibrithe, ba mhór millteanach an t-athrú taoide é an t-aighneas seo i stair an lucht oibre in Éirinn. Bhí an lucht oibre tar éis tuiscint a fháil ar dhlúthpháirtíocht an lucht oibre mar choincheap. Ní rithfeadh le haon fhostóir feasta iarracht a dhéanamh leis an gceardchumann a chloí mar a rinne [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]]. Bhí na gnóthais féin i mBaile Átha Cliath thíos go dona leis an bhfrithdhúnadh, agus d'fhág an díospóid cuid mhór acu bancbhriste. [[Íomhá:William Butler Yeats by George Charles Beresford.jpg|mion|William Butler Yeats, 1911]] === “September 1913” le Yeats === Le linn an fhrithdhúnta d'fhoilsigh William Butler Yeats an dán “September 1913” (Meán Fómhair 1913) ar an Irish Times. Tá sé ar ceann de na dánta is cáiliúla dár tháinig ó pheann an fhile. Chuir Yeats in iúl go raibh a bhá leis na stailceoirí. San am chéanna, thug sé le fios an dímheas a bhí aige ar an meánaicme Chaitliceach chomh hiomlán is a bhí sí faoi smacht na hEaglaise. == Féach freisin == * [[Tionóntán (árasán)|Tionóntán]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Chontae Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] qwsmzbv5z3559u4aaykcd3lgci2c0re 1323844 1323843 2026-08-10T13:09:54Z Saighneánach 72809 1323844 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:1913 Bileog.jpg|thumb|upright|Bileog ón mbliain 1913 ag áitiú ar an lucht oibre gan éadaí de dhéantús na sáraitheoirí stailce a chaitheamh]] Is éard a bhí i gceist le '''Stailc agus Frithdhúnadh na bliana 1913 i mBaile Átha Cliath''' ná aighneas oibreachais idir timpeall is 20,000 fear oibre agus 300 fostóir i m[[Baile Átha Cliath]], príomhchathair na h[[Éireann]]. Mhair an t-aighneas ón [[26 Lúnasa]] [[1913]] go dtí an [[18 Eanáir]] [[1914]], agus glactar leis gurbh é an díospóid thionsclaíoch ba mhó agus ba troime i [[stair na hÉireann]]. Theastaigh ó na fir oibre an ceart chun ceardchumainn a bhunú, i measc éilimh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anpost.ie/NR/rdonlyres/B4EF5059-D14D-4381-B9E3-3462500B5C49/0/K7465ANPOST_Schoolbag_LPlanSecondary1913Lockout_IRISH_v12.pdf|teideal=Frithdhúnadh Mór 1913|údar=anpost.ie|dáta=2013|dátarochtana=2019}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.coisceim.ie/1913.html|teideal=1913: Mícheál Ó Maoláin|údar=Aindrias Ó Cathasaigh (Eag)|dáta=2013|dátarochtana=2021}}</ref> Ba iad [[Séamus Mór Ó Lorcáin]] agus [[Séamus Ó Conghaile]] cinnirí an lucht oibre - an chéad fhear acu is féidir a rá gurbh eisean bunaitheoir agus "athair" an cheardchumannachais agus na gluaiseachta lucht oibre in Éirinn, an dara fear acu chuaigh sé i dtáin laochra náisiúnta na hÉireann nuair a cuireadh chun báis é i ndiaidh [[Éirí Amach na Cásca]]. Ba í an díospóid seo an t-aighneas oibreachais ba mhó a tharla in Éirinn riamh, agus cé nár baineadh na cuspóirí amach, d'fhoghlaim an lucht oibre ceacht tábhachtach ceardchumannachais agus dlúthpháirtíochta a tháinig isteach áisiúil ina dhiaidh sin. == Cúlra na nImeachtaí == [[Íomhá:Workers on the steps of Liberty Hall.jpg|mion|6 Nollaig 1913, Liberty Hall, Delia Larkin (i lár)]] === Na Plódcheantair i mBaile Átha Cliath === Ceann de na príomhchúiseanna leis an achrann ab ea go raibh bochtáin na príomhchathrach i gcruachás ar fad. Sa bhliain 1913, bhí duine as an triúr i mBaile Átha Cliath ina chónaí sna plódcheantair. {{Main|An Músaem Tionóntán}}{{Main|Tionóntán (árasán)}} Bhí mortlaíocht na naíonán an-ard i measc na mbocht, nó fuair 143 leanbh de gach 1000 bás ina naíonáin. Thairis sin, bhí na [[galar|galair]] ag rith damhsa sna slumaí, chomh plódaithe is a bhí na daoine agus chomh gann is a bhí an leigheas. Ba í an eitinn an galar ab fhairsinge acu, agus í á tógáil is ag marú roimpi go sciobtha. Foilsíodh tuarascáil sa bhliain 1912 a dúirt go raibh líon na mbásanna de dheasca eitinne 50 faoin gcéad ní b'airde in Éirinn ná i [[Sasana]] agus in [[Albain]], agus gurb ar na daoine bochta ba mheasa a shiúil an eitinn. [[Íomhá:Vulture of dartry hall.jpg|mion|[[:en:William_Martin_Murphy|William Martin Murphy]] = ''The Demon of Death'']] Ó nach raibh mórán jabanna ar fáil don sclábhaí gan scileanna, bhí an bochtanas ag dul i bhfeadánacht ar lucht oibre den chineál sin. Ní raibh aon duine ag seasamh suas dóibh sular tháinig gluaiseacht na gceardchumann ar an bhfód. Thairis sin, chaithfeadh na daoine seo dul in iomaíocht le chéile faoi gach aon jab a tharla ar fáil, agus an duine a ghabh leor leis an bpá ab ísle ba eisean a gheobhadh an post. === Séamas Mór Ó Lorcáin agus an ITGWU === Ba é [[Séamas Mór Ó Lorcáin]] ceann feadhna an lucht oibre sa teagmháil, agus é i ndiaidh an-dintiúir a bhaint amach i ngluaiseacht na gceardchumann. Fuair sé an chéad taithí ar an gceardchumannachas in Éirinn sa bhliain 1907, nuair a chuaigh sé go [[Béal Feirste]] le dul i gceannas ar an gcaibidil áitiúil den NUDL, ceardchumann na ndugairí a bhí bunaithe sa [[An Bhreatain|Bhreatain Mhór]]. Roimhe sin, chaith sé seal ag obair ina dhugaire i [[Liverpool|Learphall]]. I mBéal Feirste dó d'eagraigh an Lorcánach stailc na ndugairí is na n-oibrithe iompair. I mBéal Feirste a d'fhorbair sé a oirbheartaíocht féin, is é sin, cur chuige na stailce comhbhá. Is é is brí le "stailc comhbhá" ná lucht oibre nach bhfuil páirteach sa choimhlint iad féin a bheith ag dul ar stailc le tacú leo siúd atá. D'éirigh go measartha leis an stailc i mBéal Feirste, agus thuill sé clú agus cáil don Lorcánach ó lucht oibre na hÉireann. Mar sin féin, bhí a chur chuige ina ábhar conspóide i measc na gceardchumannaithe féin, agus sa deireadh, cuireadh go Baile Átha Cliath é. Bhí na hoibrithe neamhsciliúla i mBaile Átha Cliath go mór mór faoi chois ag na fostóirí. An fostóir a raibh amhras air go raibh duine dá lucht oibre ag iarraidh dul i gceardchumann, d'fhéadfadh sé an fear oibre sin a chur ar an liosta dubh, ionas nach mbeadh fostóir ar bith sásta é a fhostú agus é sacáilte. Mar sin féin, chrom an Lorcánach ar na hoibrithe neamhsciliúla a bhréagadh isteach sna ceardchumainn. Cúis imní a bhí ann don NUDL, nach raibh fonnmhar achrann lánscála a tharraingt anuas orthu le fostóirí Bhaile Átha Cliath. Mar sin, cuireadh coimisiún an Lorcánaigh mar thimire de chuid an NUDL ar fionraí sa bhliain 1908. Ansin, d'fhág an Lorcánach an NUDL, agus bhunaigh sé a cheardchumann féin, [[Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann|Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothair na hÉireann (ITGWU)]]. Ba é Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar na hÉireann (ITGWU) an chéad cheardchumann in Éirinn a dhírigh ar na hoibrithe sciliúla agus neamhsciliúla araon.Ní raibh sé i bhfad ag déanamh an chéad fhódú i gcathracha eile na hÉireann seachas Baile Átha Cliath. Bhí an Lorcánach ag glacadh buntáiste ar an gceardchumann lena chuid tuairimí sindeacáiteacha a chraobhscaoileadh. Chreid an Lorcánach go mbeadh sé indéanta réabhlóid [[Sóisialachas|Shóisialach]] a chur i gcrích tríd an gceardchumannachas agus an lucht oibre ag dul ar ollstailc. Ní raibh rath ar stailceanna Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar na hÉireann sna blianta 1908-1910, ach ón mbliain 1911 thosaigh ag éirí leo, agus bhuaigh siad stailceanna a raibh baint acu le carraeirí agus le lucht oibre iarnróid. Sna blianta 1911-1913, d'fhás ballra an cheardchumainn ó cheithre mhíle go deich míle duine. Chur na fostóirí gron san fhorbairt seo, nó ba ábhar míshuaimhnis dóibh an ráchairt a bhí ar an gceardchumann nua. [[Íomhá:Connolly.james.jpg|mion|James Connolly]] === An Conghaileach agus Páirtí Lucht Oibre na hÉireann === Bhí ról tábhachtach i bhforbairt na gluaiseachta lucht oibre ag [[Séamus Ó Conghaile]], Marxach a rugadh i n[[Dún Éideann]], Albain. Bhí bua na hóráidíochta ag an gConghaileach díreach cosúil leis an Lorcánach, agus thug na daoine aird ar a chuid óráidí sráide i mBaile Átha Cliath. Bhí [[náisiúnachas in Éirinn|náisiúnachas Éireannach]] á chraobhscaoileadh aige chomh maith leis an Sóisialachas. Sa bhliain 1896 bhunaigh an Conghaileach Páirtí Sóisialach Poblachtach na hÉireann chomh maith leis an nuachtán ''The Workers' Republic'' ("Poblacht an Lucht Oibre"). Sa bhliain 1910 chuaigh an Conghaileach leis an gCeardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar, agus sa bhliain 1911 cheap an páirtí ina thimire é do lucht oibre Bhéal Feirste. Sa bhliain 1912, chur an Conghaileach agus an Lorcánach Páirtí Lucht Oibre na hÉireann ar bun, páirtí a bhí ceaptha mar ghuth an lucht oibre sa pharlaimint nua Éireannach a bhí le teacht ar an bhfód de thoradh an [[Rialtas Dúchais]] (''Home Rule''). Mar a thit na cúrsaí amach, áfach, cuireadh an Rialtas Dúchais ar fionraí nuair a thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda, agus i ndiaidh Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916, tháinig gluaiseacht mhíleata náisiúnaíoch chun saoil a bhí dírithe ar an neamhspleáchas iomlán a bhaint amach don tír in áit an Rialtas Dúchais. Mar sin, fágadh an pharlaimint sin sa liombó. === Uilliam Máirtín Ó Murchadha agus na Fostóirí === [[Íomhá:McDonogh during strike.png|mion|Martin McDonogh]] Fear gnó mór-ratha a bhí in [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] a rugadh i m[[Beanntraí]] i g[[Contae Chorcaí]] sa bhliain [[1844]]. Sa bhliain [[1913]] bhí sé ina chathaoirleach ar Chomhlacht Aontaithe Tramanna Bhaile Átha Cliath, agus ba leisean an siopa ilrannach Clery's chomh maith leis an óstán Imperial.<ref>{{Lua idirlín |url=http://multitext.ucc.ie/d/James_Larkin |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2012-01-26 |archivedate=2015-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711203151/http://multitext.ucc.ie/d/James_Larkin }}</ref> Bhí na nuachtáin ''[[Irish Independent]]'', ''Evening Herald'' agus ''Irish Catholic'' faoina smacht freisin, agus bhí sé ina mhór-scairshealbhóir sa chomhlacht farantóireachta ''B&I Line''. Bhí sé ar dhuine den bheagán [[Caitliceachas|Caitliceach]] i saol gnó na h[[Éireann]], ag an am nuair a deireadh le teacht leis [[an Chinsealacht Phrotastúnach]]. [[Íomhá:Imperial-Hotel-(old-Clerys-building)-3-Dublin-Sep2016.jpg|mion|Clerys]] [[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaí]] tábhachtach a bhí in [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] freisin, agus seal caite ina Theachta Parlaiminte in [[Westminster]] aige. Sa saol príobháideach bhí clú an fhir chineálta fhlaithiúil air, agus bhí pá ard ag a lucht oibre i gcomparáid leis na gnólachtaí eile.<ref>{{cite book|last=Desmond|first=Barry|title=No Workers' Republic|url=https://archive.org/details/noworkersrepubli0000desm|year=2009|publisher=Watchword|isbn=9780955724930|pages=[https://archive.org/details/noworkersrepubli0000desm/page/19 19]}}</ref> Mar sin féin, bhí saol crua acu siúd a bhí ag obair dó. Chaithfeadh an lucht oibre seacht n-uaire déag an chloig a chur díobh ag obair in aghaidh an lae, má bhí gá leis. Bhí siad faoi dhiansmacht an fhostóra agus faoi dhiansúil an bhrathadóra. Bhí [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] go mór mór in aghaidh na gceardchumann, ó bhí sé den tuairim nár chóir d'aon duine ón taobh amuigh ladar a chur ina chuid gnóthaí, agus thar aon rud eile bhí sé in aghaidh [[Séamas Mór Ó Lorcáin|an Lorcánaigh]], agus meas an réabhlóidí dhainséaraigh aige air. I mí Iúil [[1913]] tháinig trí chéad fostóir le chéile agus [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] sa chathaoir ar an gcruinniú, agus chinn siad ar cur le chéile in aghaidh na gceardchumann. Bhí [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] agus na fostóirí eile meáite ar féachaint chuige nach bhféadfadh an Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar fódú ceart a dhéanamh i measc lucht oibre [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]]. Ar an [[15 Lúnasa]] [[1913]] shacáil [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]] dhá scór oibrí a bhí, dar leis, ina mbaill den Cheardchumann. I rith na chéad seachtaine eile tugadh bata agus bóthar do thrí chéad duine eile. [[Íomhá:Irish Independent First Issue 1905 01 02.png|mion|Irish Independent, 1905]] == Imeachtaí na Diospóide == === Tús na Stailce === Ar an 26 Lúnasa chuaigh lucht oibre Chomhlacht Trambhealtaí Aontaithe Bhaile Átha Cliath ar stailc. D'fhéach an Lorcánach chuige go raibh an stailc ar cois faoin am chéanna is a reáchtáil [[Cumann Ríoga Bhaile Átha Cliath]] a sheó capall, is é sin, Seó Capall Bhaile Átha Cliath. Mar sin, tharraing an stailc uasmhéid an mhíchompoird ar mhuintir na príomhchathrach agus rinne sí uasmhéid an dochair do ghnóthaí Uí Mhurchadha. Ar an nóiméad réamhshocraithe thréig na tiománaithe agus na stiúrthóirí a gcuid tramanna scun scan, gan aon duine a fhágáil ina mbun. Ba é frithbhuille [[William Máirtín Ó Murchadha|Uí Murchadha]] agus breis is ceithre céad fostóir eile sa chathair gur chuir siad d'fhiachaibh ar a lucht oibre gealladh scríofa a shíniú gan dul sa Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar ná stailceanna comhbhá a chur ag imeacht. === Géarú an Aighnis === An díospóid oibreachais a tháinig sna sálaí ag an stailc ba í an ceann ba ghéire i [[Stair na hÉireann|stair na hÉireann]]. D'imir na fostóirí frithdhúnadh ar a gcuid lucht oibre, agus iad ag tabhairt isteach sáraitheoirí stailce ón mBreatain Mhór agus ó áiteanna eile in Éirinn. Bhí lucht oibre Bhaile Átha Cliath ar an mblár folamh ar fad i gcomparáid lena gcomhleithéidí sa chuid eile den [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], agus chaithfidís maireachtáil i dtuilleamaí pé deonachán a gheobhaidís ó Chomhdháil na gCeardchumann (TUC) agus ó fhoinsí eile in Éirinn, agus an Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar á roinnt go gortach ar na stailceoirí de réir a dhualgais féin. Bhí scéim ann go dtabharfaí clann na stailceoirí go dtí an [[An Bhreatain|Bhreatain]] lena bhfágáil faoi chúram lucht na gceardchumann thall ansin. Ach níor cheadaigh an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] an plean seo a chur i gcrích. Thaobhaigh an Eaglais leis na fostóirí le linn an díospóid. Shíl na heaglaisigh, is cosúil, gur [[Réabhlóid|réabhlóidí]] dainséarach [[Sóisialachas|sóisialach]] a bhí sa Lorcánach. [[Íomhá:Larkin statue, Belfast (2) - geograph.org.uk - 1377274.jpg|mion|an Lorcánaigh, nó James Larkin, a bhí i gceannas ar na hoibrithe le linn an Fhrithdhúnta ([[Dealbhóireacht|dealbh]] i mBéal Feirste)]] Tháinig na sluaite móra de stailceoirí ag déanamh picéid leis na sáraitheoirí a imeaglú. Ón taobh eile de, d'ionsaigh constáblaí ó Phóilíní Chathair Átha Cliath mórchruinnithe an lucht oibre le gabháil de smachtíní ar na hoibrithe. === Domhnach na Fola, 31 Lúnasa 1913 === Ar an [[31 Lúnasa]] [[1913]], d'ionsaigh na péas daoine ar Shráid Sackville (inniu [[Sráid Uí Chonaill]]) i lár Chathair Bhaile Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/St%C3%B3r-Staire.pdf|teideal=Stór Staire|údar=Seán Delap (COGG)|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2024-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240607154557/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/St%C3%B3r-Staire.pdf}}</ref><blockquote>Bhí mé ar Shráid Uí Chonaill tráthnóna amháin nuair a tháinig Séamas Ó Lorcáin amach ar bhalcóin an óstáin. Bhí féasóg bhréige air ionas nach n-aithneofaí é. Labhair sé agus an slua ag déanamh gártha agus ag béiceadh in aghaidh na bhfostóirí. Tháinig na póilíní anuas go tapa ó thaobhanna éagsúla, bhí an slua teanntaithe acu, agus bhuail siad duine ar bith a bhí sa tslí orthu lena smachtíní. Chonaic mé mná á leagan agus na póilíní á gciceáil. Rith mé ar luas lasrach suas taobhshráid; ag an taobh eile den tsráid bhí na póilíní ag bualadh daoine a bhí sínte agus iad gortaithe ar an talamh, agus á mbualadh arís agus arís eile<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ernie 0'Malley|date=1936|url=|title=On Another Man's Wound|journal=|volume=|issue=}}</ref>.</blockquote> [[Íomhá:Such Meeting or Assemblage is seditious... (9621476054).jpg|mion|29 Lúnasa 1913]] Nuachtán an lá dár gcionn<blockquote>Ar 5.30 p.m. nó mar sin ar Shráid Camden, rinne slua iarracht iallach a chur ar na tiománaithe as sé thram a gcuid lámh tiomána a thabhairt uathu. larradh ar na giollaí tram freisin na tramanna a fhágáil. Dhiúltaigh na tiománaithe agus na giollaí géilleadh don tslua. Thosaigh siadsan ag caitheamh cloch agus diúracán leis na tramanna. Ní raibh ach beagán de na póilíní ar an láthair ag an am. Chaith an slua clocha leo chomh maith. Níorbh fhada gur tháinig cúnamh chuig na póilíní. Thug siad sé ruathar smachtíní ar a laghad faoi na daoine a bhí sa slua agus scaip siad iad sa deireadh.<ref>Freeman's Journal, 1 Meán Fómhair 1913</ref></blockquote>Ar an lá céanna, rinne ceardchumannaithe a bhí ag filleadh ó shlógadh i bPáirc Croydon (Marino inniu) ionsaí ar na póilíní.<ref>{{Lua idirlín|url=https://spiritof1913.wordpress.com/tag/croydon-park/|teideal=Croydon Park|language=en|work=Spirit of 1913|dátarochtana=2020-08-31}}</ref> Fuair beirt fhear oibre bás, James Nolan agus John Byrne, nuair a d'ionsaigh na constáblaí cruinniú ar Shráid Sackville agus gortaíodh idir 400 agus 600 duine.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=Decade of Centenaries|údar=COBÁC|dáta=2016|dátarochtana=2020}}</ref> Baineadh feidhm as marcshlua mar iarracht ar an gcíréib a smachtú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublintenementexperience.wordpress.com/2013/08/30/the-baton-charge-batons-from-the-national-museum/|teideal=The Baton Charge! Batons from the National Museum|údar=dublintenementexperience|dáta=2013-08-30|language=en|work=Dublin Tenement Experience|dátarochtana=2020-08-31}}</ref> Ní ba dhéanaí, mharaigh duine de na sáraitheoirí stailce fear oibre eile. Alice Brady agus maraíodh oifigeach ITGWU, Michael Byrne, ar an lá céanna. Tugann gluaiseacht lucht oibre na hÉireann ”Domhnach na Fola” ar na himeachtaí seo i gcónaí (cé go n-aithnítear dhá ”Dhomhnach Fola” eile i [[stair na hÉireann]] san [[20ú haois|fhichiú haois]]), in [[Domhnach na Fola (1920)|1920]] agus [[Domhnach na Fola (1972)|1972]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/heritage/battle-engaged-1.1522282|teideal=Battle engaged|údar=Adrian Grant|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-31}}</ref> Le cor a thabhairt in aghaidh an chaim bhunaigh an Lorcánach, Séamus Ó Conghaile agus Séamus Roibeard de Faoite, iar-Chaptaen in [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]], - bhunaigh siad mílíste lucht oibre, [[Arm Cathartha na hÉireann]], le léirsithe an lucht oibre a chosaint.[[Íomhá:Countessmarkieviczandchildren.jpg|mion|Constance Markievicz]] === Maireann an Frithdhúnadh === Ar feadh seacht míonna bhí na mílte is na hathmhílte de lucht oibre Bhaile Átha Cliath. Is é an chiall a bhain an t[[Irish Independent]] as an scéal gurbh é an Lorcánach an bithiúnach, ach ar ndóigh, ba le [[William Máirtín Ó Murchadha|hÓ Murchadha]] na nuachtáin seo.<ref> Maume, Patrick: ''The Irish Independent and Empire, 1891-1919'', Simon Potter (ed.) Newspapers and Empire in Ireland and Britain: Reporting the British Empire c.1857-1921 (Dublin, Four Courts Press, 2004) leathnaigh 124–42.</ref> Bhí [[Séamus Ó Conghaile]] agus Liam X. Ó Briain ina gcinnirí tábhachtacha sa Cheardchumann freisin, agus fuair na stailceoirí tacaíocht ó phearsana éifeachtacha cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]], Constance Markievicz agus [[William Butler Yeats]]. Bhí cead cainte acu seo sna clómheáin, cé go raibh na meáin féin ag cur in aghaidh an Lorcánaigh. === Deireadh an Fhrithdhúnta === [[Íomhá:JimLarkin.JPG|thumb|upright|Dealbh an Lorcánaigh ar [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]], [[Baile Átha Cliath]] ]] Tháinig deireadh leis an bhfrithdhúnadh i dtús na bliana 1914. Faoin am seo bhí an Lorcánach agus an Conghaileach ag impí ar lucht oibre na Breataine Móire dul ar stailc comhbhá le tacaíocht a léiriú do mhuintir Bhaile Átha Cliath, ach má bhí féin, ní bhfuair siad ó Chomhdháil na gCeardchumann (TUC) ach an dubheiteach. Bhí cuid mhór de na hoibrithe ag stiúgadh le hocras cheana féin, agus iad sásta a ghealladh nach rachaidís in aon cheardchumann, chomh géar is a bhí obair, bia agus beatha ag teastáil uathu. Rinne an díospóid an-dochar don Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar, agus drochbhuillí eile ab ea imeacht an Lorcánaigh go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1914 agus bású an Chonghailigh i ndiaidh Éirí Amach na Cásca 1916. Mar sin féin, chrom Liam Ó Briain agus [[Tomás Mac Eoin]] ar an gceardchumann a atógáil, agus sa bhliain 1919, sháraigh a bhallra figiúirí na bliana 1913. Cé nár éirigh leis an gCeardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar (agus ceardchumann eile ba lú ná é, an tUBLU, ag cabhrú leis) ardú pá ná feabhsú an ghléas oibre a bhaint amach do na hoibrithe, ba mhór millteanach an t-athrú taoide é an t-aighneas seo i stair an lucht oibre in Éirinn. Bhí an lucht oibre tar éis tuiscint a fháil ar dhlúthpháirtíocht an lucht oibre mar choincheap. Ní rithfeadh le haon fhostóir feasta iarracht a dhéanamh leis an gceardchumann a chloí mar a rinne [[William Máirtín Ó Murchadha|Ó Murchadha]]. Bhí na gnóthais féin i mBaile Átha Cliath thíos go dona leis an bhfrithdhúnadh, agus d'fhág an díospóid cuid mhór acu bancbhriste. [[Íomhá:William Butler Yeats by George Charles Beresford.jpg|mion|William Butler Yeats, 1911]] === “September 1913” le Yeats === Le linn an fhrithdhúnta d'fhoilsigh William Butler Yeats an dán “September 1913” (Meán Fómhair 1913) ar an Irish Times. Tá sé ar ceann de na dánta is cáiliúla dár tháinig ó pheann an fhile. Chuir Yeats in iúl go raibh a bhá leis na stailceoirí. San am chéanna, thug sé le fios an dímheas a bhí aige ar an meánaicme Chaitliceach chomh hiomlán is a bhí sí faoi smacht na hEaglaise. == Féach freisin == * [[Tionóntán (árasán)|Tionóntán]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Chontae Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] 0ycbvngbe8gp2wx98vizd7q1x2av8dz 0 12071 1323941 1238662 2026-08-10T16:43:07Z Saighneánach 72809 1323941 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Is éard a bhí i gceist le '''Conradh agus Cúnant Sollúnta Uladh''' (''Ulster's Solemn League and Covenant'') nó '''Cúnant Uladh''' (''Ulster Covenant'') ná cáipéis agóide ar shínigh beagnach leathmhilliún duine í in [[Cúige Uladh|Ultaibh]] ar an [[28 Meán Fómhair]] [[1912]], nó go gairid roimhe sin, le cur in aghaidh fheachtas an [[Rialtas Dúchais]]. Ar an lá sin, reáchtáladh searmanas oifigiúil i [[Halla na Cathrach Bhéal Feirste|Halla Cathrach]] [[Halla na Cathrach Bhéal Feirste|Bhéal Feirste]]. Tháinig ceannairí na n[[Aontachtóirí]] le chéile ag síniú an Chúnaint go poiblí, [[Edward Carson]] roimh aon duine eile.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dáta=|dátarochtana=2019}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/documents/history/2021/01/u4.-bileoga-oibre-sraith-shoisearach.pdf|teideal=Atlas of the Irish Revolution / An Conradh agus Cúnant Sollúnta|údar=rte.ie|dátarochtana=2022}}</ref>[[Íomhá:'Ulster Covenant' mural, Thorndyke Street, Belfast - geograph.org.uk - 877908.jpg|clé|mion]] == Imeachtaí == I Lúnasa 1912, fógraíodh i nuachtáin go mbeadh an Satharn, 28 Meán Fómhair, ina ‘Lá Uladh’ nuair shíneodh Aontachtaithe mionn sollúnta agus ceangailteach chun cur i gcoinne [[Rialtas Dúchais]]. Thuig ceannairí na nAontachtaithe go gcuideodh lena leithéid de mhionn le hord a choimeád agus meon an phobail a áitiú faoi dhlúthpháirtíocht agus faoi dhúthracht na nAontachtaithe. [[Íomhá:Sir Edward Carson signing the Ulster Covenant.jpg|clé|mion|shiúil [[Edward Carson]] agus ceannairí Aontachtacha eile an t-achar gairid idir Halla Uladh agus Halla na Cathrach, áit a sínigh siad an Cúnant.]] An 28 Meán Fómhair 1912, d’fhág na hoibrithe ag [[Longchlós|longchlóis]] agus ag [[Monarcha|monarchana]] Bhéal Feirste a bpoist chun freastal ar eaglais roimh theacht le chéile i slua de 250,000 fear ó aicmí uile den aontachtas ag [[Halla na Cathrach, Béal Feirste|Halla na Cathrach]] chun an Cúnant a shíniú. Ag meán lae, nuair a chríochnaigh na seirbhísí eaglasta, shiúil [[Edward Carson]] agus ceannairí Aontachtacha eile an t-achar gairid idir Halla Uladh agus Halla na Cathrach, áit a sínigh siad an Cúnant. Ansin lig marascail grúpaí de 500 fear isteach ag an am céanna chun cóipeanna an Chúnaint a shíniú. Shínigh líon iomlán de 218,206 Ultach, agus 19,162 Ultach eile a bhí ina gcónaí lasmuigh den chúige an Cúnant. Chuir Comhairle Aontachtaithe Ban Uladh fógairt le chéile le bheith sínithe ag 234,046 ban mar thaca leis an gCúnant. Gheall siad chun iad a féin a cheangal “le fir Uladh atá i gcoinne go diongbháilte an bhille Rialtas Dúchais atá faoi bhráid na Parlaiminte anois”.<ref>Na fir amháin a shínigh an Cúnant; bhí "Dearbhú" ar leith ann a bhféadfadh na mná a n-ainmneacha a chur leis. Tríd is tríd, shínigh 237,368 fear an Cúnant, agus 234,046 ban an Dearbhú.</ref> Thug an Cúnant inspioráid do [[Rudyard Kipling]] a dhán ''Ulster 1912'' a chumadh.[[Íomhá:Covenants on Ulster Day. (13714162783).jpg|clé|mion|[[Halla na Cathrach Bhéal Feirste|Halla Cathrach]] [[Halla na Cathrach Bhéal Feirste|Bhéal Feirste]] ar 28 M.F. 1912]] == Téacs an Chúnaint == Leagan Gaeilge ó ''Ón nGorta Anall'' (Mark Tierney, 1982). CONRADH AGUS CÚNANT SOLLÚNTA ULADH Ós rud é go bhfuilimid deimhin de inár gcoinsias istigh go ndéanfadh Rialtais Dúchais aimhleas chúige Uladh agus na hÉireann ar fad, go gcuirfeadh sé ár saoirse shibhialta agus reiligiúnach de dhroim seoil, go gcuirfeadh sé ár saoránacht ó mhaith agus aontacht na hImpireachta i mbaol, mionnaímid, fir Uladh, géillsinigh dhílse a Mhórgachta Rí Seoirse V, atá ag brath go humhal ar an Dia inar chuir ár sinsir a muinín in am an angair is an ghátair agus a bhfuil ár n-ainm leis an gCúnant sollúnta seo, mionnaímid anois agus an anachain ag bagairt orainne go seasfaimid le chéile chun cosaint a dhéanamh, ar ár son féin agus ar son ár gcuid leanaí, ar an stádas ansa a dheonaíonn dúinn comhshaoránacht sa Ríocht Aontaithe, agus go n-úsáidfimid modh ar bith is gá chun buachan ar an gcomhcheilg atá ag féachaint le Rialtas Dúchais a bhunú in Éirinn faoi láthair agus chun an chomhcheilg sin a chur ar neamhní. Agus dá dtarlódh go mbrúfaí a leithéid de pharlaimint orainn tugaimid uilig mionn sollúnta eile i gcomhar a chéile go ndiúltóimid a húdarás a admháil. Cuirimid ár n-ainm leis seo agus muid lánmhuiníneach go gcosnóidh Dia an ceart. Agus ina theannta sin, dearbhaímid go pearsanta nach bhfuil an cúnant seo sínithe againn cheana. GO gCUMHDAÍ DIA AN RÍ ===Leagan eile=== '''Conradh is Cúnant Sollúnta Uladh''' [[Íomhá:Ulster Day, Belfast (13714162703).jpg|clé|mion|220x220px|1912: slógadh ag Halla Cathrach Bhéal Feirste.]] Ós é ár mbarúil agus ár ngéarbharúil go rachadh Rialtas Dúchais na hÉireann chun dochair do leas Uladh agus uile Éireann, chomh maith leis an tsaoirse idir reiligiúnda agus shibhialta a bhaint dínn, ár saoránacht a chur ar ceal, agus Aontacht na hImpireachta a shárú, glacaimid an dualgas orainn leis an gCúnant sollúnta seo, mar Ultaigh is mar ghéillsinigh dhílse dá Mhórgacht Gheanúil, an Rí Seoirse a Cúig, agus iomlán ár muiníne againn as Dia, faoi mar a bhíodh ag ár n-aithreacha in am an ghátair, - cur le chéile i bhfianaise na holltubaiste atá ag bagairt orainn inniu chun ár saoránacht chothrom sa Ríocht Aontaithe a chosaint lena caomhnú dúinn is dár gclann, chomh maith leis an chomhcheilg a chloí atá ag iarraidh i láthair na huaire Dáil fhéinrialaitheach Éireann a bhaint amach, agus má bhrúitear a leathbhreac de Dháil orainn inár n-ainneoin, an Dáil chéanna a dhiúltú faoinár ndílseacht. Cuirimid ár n-ainmneacha leis an gCúnant seo, agus dóchas againn as Rí na nDúl go dtaobhóidh Sé leis an gceart in éadan na héagóra; agus gach aon duine againn ag dearbhú ina aonar nach bhfuil an Cúnant sínithe aige roimhe seo. Shínigh mé an méid thuas [áit shínithe an Chúnaint] ar Lá Fhéile Uladh, Dé Sathairn, an tOchtú Lá is Fiche de Mhí Meán Fómhair, míle naoi gcéad a dáréag d'aois an Tiarna. [ainm an duine a shínigh] Go soirbhí Dia dár Rí! == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:1912]] [[Catagóir:20ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Aontachtas Uladh]] s5qc1eiq5vp8jyzgowjhi19uy6lxq6f 0 12428 1323907 1246440 2026-08-10T14:45:31Z Saighneánach 72809 1323907 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Amhránaí]] agus scoláire léinn [[Éire]]annach ab ea '''Sorcha Ní Ghuairim''' ([[10 Deireadh Fómhair]] [[1911]] – [[15 Nollaig]] [[1976]]). Ba mar amhránaí ba mhó a bhain Sorcha Ní Ghuairim ainm amach.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.xn--sorchanghuairim-bpb.ie/saothar%20shorcha/amhr%C3%A1na%C3%ADocht|teideal=Sorcha an t‑Amhránaí {{!}} Coisín Shiúlach|work=www.xn--sorchanghuairim-bpb.ie|dátarochtana=2021-04-16}}</ref> Bhain Sorcha clú agus cáil amach lena fonn breá cinn, ach is ar son chur chun cinn na Gaeilge is mó a thug sí dua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.xn--sorchanghuairim-bpb.ie/saothar%20shorcha/m%C3%BAinteoireacht|teideal=Sorcha an Múinteoir {{!}} Coisín Shiúlach|work=www.xn--sorchanghuairim-bpb.ie|dátarochtana=2021-04-16}}</ref> == Saol == [[Íomhá:Carna view II (circa 1995) - panoramio.jpg|clé|mion|[[Carna]]]] Rugadh í ar an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1911]] i [[Roisín na Mainiach]], [[Carna]], [[Contae na Gaillimhe]], [[Éire]]. D’éirigh sí aníos i gceantar a raibh cáil na fonnadóireachta air agus ní hiontas, dá réir, go raibh na hamhráin ón gcliabhán aici féin. Chuaigh sí ag Scoil an Chlochair ar an mbaile sin, áit a n‑iarrtaí uirthi amhráin a chasadh ar ócáidí speisialta nó ar chuairt cigire.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Trinity College - Campanile & Parliament Square (49539954323).jpg|clé|mion|[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]]] === Baile Átha Cliath === Ar chríochnú a cúrsa léinn di i 1932, thug Sorcha a haghaidh ar Bhaile Átha Cliath, áit a raibh post faighte ag a deirfiúr Máire di ag múineadh leis an gCoiste Gairmoideachais. Ceapadh Sorcha mar léachtóir le Gaeilge i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] sa bhliain 1941, áit ar fhan sí go 1955. I 1947 bronnadh uirthi an chéim M.A. ''jure officii''.<ref>Ó Glaisne, R. 1992. . Baile Átha Cliath: Preas Choláiste na Tríonóide.</ref> Bhí sí ina colúnaí do [[Scéala Éireann]] faoin ainm cleite "An Coisín Siúlach" agus ceapadh mar eagarthóir Gaeilge í. Scríobhadh sí leathanach na bpáistí faoin ainm "Niamh Chinn Óir". Bhí 'Sgéal Taimín Mhic Luiche' i measc na scéalta seo. === Amhránaíocht === [[Íomhá:Oireachtas na Gaeilge.jpg|mion|Ó 1939 i leith, bhí lámh mhór ag Sorcha i bhfeiseanna áitiúla a bhunú, trína dtabharfaí an deis don sciar ab fhearr de na hiomaitheoirí páirt a ghlacadh i bpríomhchomórtais an [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtais]] i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.xn--sorchanghuairim-bpb.ie/saothar%20shorcha/oireachtas-na-gaeilge|teideal=Oireachtas na Gaeilge {{!}} Coisín Shiúlach|work=www.xn--sorchanghuairim-bpb.ie|dátarochtana=2021-04-16}}</ref>]] Is mar amhránaí sean-nóis is mó a d’fhan cuimhne uirthi.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=521|teideal=NÍ GHUAIRIM, Sorcha (1911–1976)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2021-04-16}}</ref> Thaifead cartlannaí Choimisiún Béaloideasa Éireann, Seán Ó Súilleabháin, ó Shorcha i 1940, taifead atá anois le cloisteáil ar an [[dlúthdhiosca]] (CEF182), a léirigh Ríonach Uí Ógáin agus a d’fhoilsigh Gael Linn agus Comhairle Bhéaloideas Éireann a bhliain 2002.<ref name=":0" /> Is í a chur an chéad cheirnín [[Sean-nós (amhránaíocht)|sean-nóis]] amach a taifeadadh i [[Meiriceá]] i 1945. I [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabharc]] agus í ar cuairt ag a deartháir i 1945, thaifid sí amhráin i stiúideo agus d’eisigh an comhlacht Folkways ar cheirnín i 1957 iad. D’fhoilsigh [[Cló Iar-Chonnacht]] mar chaiséad i 1990 é faoin teideal "An Chéad Dólás"  (CIC008).<ref name=":0" /> Tá sé amhrán ar an gceirnín seo - "Brighid Ní Ghaoradh", "Máire Ní Mhaoil Eoin", "hÓbha-Inn", "D-tigeas ó Deabhasa", "Seacht nDólás na Maighdine" agus "An Draighneán Donn" - i dteannta scéal ón m[[béaloideas]], "An Ceannaidhe Fíreannach agus an Ceannaidhe Breagach". D'ath-eisigh [[Cló-Iar Chonnachta]] an t-albam seo i riocht caiséid. [[Íomhá:Horseferry Road, Westminster, London.jpg|mion|in aice le Sráid Monck (bóthar Horseferry): tá an chathair athraithe go huile is go hiomlán ó shin]] === Bás agus tionchar === D’fhág sí Éire tamall sa bhliain 1955 agus bheadh cónaí uirthi feasta i [[Londain]] agus obair a bhí go maith faoi bhun a cumais mar shlí bheatha aici. Meastar gurbh é meath na Gaeltachta agus athruithe mar an cló rómhánach agus an caighdeán oifigiúil a d’fhág gan mhisneach í.<ref name=":1" /> Deirtear go raibh foclóir de chora cainte curtha i dtoll a chéile aici agus gur cailleadh é thall. D'éag sí ar [[15 Nollaig]] [[1976]], ... b'fhéidir, agus in aois 65 di. Bhí sí marbh ina hárasán ar Shráid Monck,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.com/maps/place/Monck+St,+Westminster,+London/@51.4959383,-0.1329748,17z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x487604dd174db57b:0x699afd4f2e164f11!8m2!3d51.495935!4d-0.1307808?hl=en|teideal=Monck St|údar=Google Maps|language=en|work=Monck St|dátarochtana=2021-04-16}}</ref> i [[Westminster]] Londain le tamall sular fritheadh an corp go gairid roimh Nollaig 1976.<ref name=":1" /> == Féach freisin   == == Naisc sheachtracha == * [https://folkways.si.edu/sorcha-ni-ghuairim/sings-traditional-irish-songs/celtic-world/music/album/smithsonian ''Sorcha Ní Ghuairim Sings Traditional Irish Songs''] ar láithreán Smithsonian Folkways *Rinne TG4 mórscannán faisnéise déanta ina taobh (‘Ar Lorg Shorcha’ (2007) le Bríona Nic Dhiarmada). == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Guairim, Sorcha Ni}} [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1911]] [[Catagóir:Básanna i 1976]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] [[Catagóir:Iorras Aithneach]] iah6jvs0y0w8mr7naw6wu0b9x6nric9 0 12949 1323845 1300493 2026-08-10T13:10:50Z Saighneánach 72809 1323845 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Manuel Azaña cropped.jpg|clé|mion|Manuel Azaña, 1933]] Ba pholaiteoir [[An Spáinn|Spáinneach]] é '''Manuel Azaña Díaz''' (as Alcalá de Henares, in aice le [[Maidrid]], [[10 Eanáir]] [[1880]] – [[3 Deireadh Fómhair]] [[1940]], Montauban, [[An Fhrainc]]). Toghadh é mar an dara uachtarán (agus an uachtarán deireanach) ar [[Dara Poblacht na Spáinne]] (10 Bealtaine [[1936]] - Aibreáin [[1939]]). [[Íomhá:Manuel Azaña (04-02-1911) El problema español.png|clé|mion|"El problema español". óráid sa Casa del Pueblo de Alcalá de Henares, 1911]] Bhí sé ina aire cogaidh sa chéad rialtas den Phoblacht (Aibreáin-Meitheamh [[1931]]), agus ina phríomhaire idir Deireadh Fómhair [[1931]] agus Meán Fómhair [[1933]] agus fós sa bhliain [[1936]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/2017/feabhra/mi.html|teideal='An Spáinn i gcoinne na Spáinne']. Caibidil 6 de leabhar le Pio Moa, Feasta|údar=Séamas de Barra|dáta=Feabhra 2017|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-10-03|archivedate=2019-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190308084127/http://www.feasta.ie/2017/feabhra/mi.html}}</ref> [[Íomhá:Noticias en el periódico Ce soir (13-07-1937).jpg|clé|mion|13 Iúil 1937]] == Saol == Rinne Azaña staidéar sa Universidad Complutense, Institiúid Cisneros agus Agustinos in [[El Escorial]]. Fuair sé céim sa dlí ó ollscoil [[Zaragoza]] sa bhliain [[1897]]. Thug an Universidad Complutense dochtúireacht dó sa bhliain [[1900]]. Sna blianta ina dhiaidh sin, bhí Azana ag obair mar aturnae. Thaistil Azaña go [[Páras]] sa bhliain [[1911]]. Chuaigh Azaña isteach sa Pháirtí Poblachtach, páirtí de chuid na heite clé, sa bhliain 1914 agus Melquíades Álvarez ina cheannaire. Chabhraigh sé le nuachtán a chuir ar fáil, an ''El Imparcial'' agus níos déanaí ''El Sol''. I rith [[An Chéad Cogadh Domhanda|An Chéad Chogaidh Dhomhanda]], bhí Azaña ag obair mar iriseoir ar an bhFronta Thiar. Deirtear gur thug [[faisnéis mhíleata]] na Fraince airgead dó. Níos déanaí bhunaigh sé an ''Pluma'' (iris) le deartháir a bhean chéile, Cipriano Rivas Cherif) agus bhí sé i mbun ''España'' idir [[1920]] agus [[1924]]. Bhí Azaña mar rúnaí ar Ateneo de Madrid ([[1913]]-1920), agus mar uachtarán air sa bhliain [[1930]]. Bhí sé mar iarrthóir sna toghcháin don cúige [[Toledo]] sa bhliain [[1918]] agus [[1923]], ach theip air. Sa bhliain [[1926]] bhunaigh sé Acción Republicana le José Giral. [[Íomhá:Julio Just au sein du Gouvernement de Manuel Azaña.jpg|clé|mion|An rialtas, M.F. 1936: i lár, Julio Just Gimeno agus Manuel Azaña]] Bhí Azaña i gcoinne an deachtóra [[Miguel Primo de Rivera]]; d'fhoilsigh sé forógra i gcoinne an deachtóra agus [[Rí Alfonso XIII]] sa bhliain [[1924]]. Níos déanaí ghlac sé páirt i gcomhaontú [[San Sebastián]] sa bhliain [[1930]]. === Tofa ar bhonn daonlathach === [[Íomhá:Alcalá de Henares - Madrid - 558.jpg|clé|mion|Dealbh inniu in Alcalá de Henares,- Maidrid]] Eagraíodh toghcháin ar an [[12 Aibreán]] 1931 agus ceapadh Azaña mar aire cogaidh sa chéad rialtas den Phoblacht (Aibreáin-Meitheamh [[1931]]), agus ina phríomhaire idir Deireadh Fómhair [[1931]] agus Meán Fómhair [[1933]] agus fós sa bhliain [[1936]]. Ar 2 Feabhra 1939, cothrom 3 bliana a mbua toghchánaíochta beagnach, ag an bhFronta Pobail, bhí Azaña ar deireadh ag tabhairt suas na hUachtaránachta ar an Dara Poblacht.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/bunus/cartlann.html|teideal=An Coirnéal Segismundo Casado López, agus bua Francisco Franco i gCogadh Cathartha na Spáinne (1936–1939). Feasta 69 (11), lch 14-17.|údar=Séamas de Barra|dáta=Samhain 2016|dátarochtana=2021|archivedate=2018-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716131704/http://www.feasta.ie/bunus/cartlann.html}}</ref> In oifig, 1931-1939, bhí sé deacair dó an teoiric a chur ag obair go praiticiúil. [[Íomhá:Tumba de Manuel Azaña.jpg|clé|mion|Montauban inniu]] === Bás === Theith na Poblachtánaigh en masse sa bhliain 1939 (níos mó ná 500k!), Azaña ina áireamh. Fuair na mílte bás i gcampaí géibhinn sa Fhrainc <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Internment camps in France|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Internment_camps_in_France&oldid=1031959622|journal=Wikipedia|date=2021-07-04|language=en}}</ref> Croíbhriste, d'éag Azaña ar an 3 Deireadh Fómhair 1940 i Montauban. == Féach freisin == * [[Dara Poblacht na Spáinne]] *an [[Fronta Pobail (an Spáinn, 1936-1939)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Azana, Manuel}} [[Catagóir:Stair na Spáinne|Azaña, Manuel]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne|Azaña, Manuel]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1880]] [[Catagóir:Básanna i 1940]] n3o0hg6pnedozm3vgytcqc4pnlfty3z 0 12991 1323966 1214206 2026-08-10T19:14:40Z Saighneánach 72809 1323966 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Pater-Noster-irish-gaelic.jpg|mion|inscríbhinn ar an m[[balla]] sa [[séipéal]] Pater Noster, [[Iarúsailéim]]]] Is é an t'''Ár nAthair''' paidir bhunúsach an [[Creideamh|chreidimh]] [[Críostaíocht|Chríostaí]]. De réir an t[[Soiscéal Mhatha|Soiscéil]] ([[Soiscéal Mhatha|Matha]] 6:9-13, agus [[Naomh Lúcás Soiscéalaí|Lúcás]] 11:2-4), d'fhiafraigh na hAspail d'[[Íosa]], conas ba chóir dóibh bheith ag guí. Tá an phaidir seo thíos bunaithe ar an leagan [[Laidin]]e den [[An Bíobla|Bhíobla]], agus é oifigiúil san [[Eaglais Chaitliceach]]. <ref>An Bíobla Naofa. Arna aistriú ón mbuntéacs faoi threoir ó Easpaig na hÉireann maille le Réamhrá agus Brollaigh. An Sagart, Maigh Nuad 2000.</ref> [[Íomhá:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|mion|Seanmóir ar an Sliabh: d'fhiafraigh na hAspail d'[[Íosa]], conas ba chóir dóibh bheith ag guí.]] Sa leagan [[Protastúnachas|Protastúnach]] den Ár nAthair, cuirtear na focail ''ós leatsa an Ríocht, an Chumhacht agus an Ghlóir go deo'' leis an bpaidir roimh an áiméan. {| width="50%" | '''As Gaeilge''' :Ár nAthair, atá ar neamh, :Go naofar D'Ainm, :Go dtaga do ríocht, :Go ndéantar do thoil ar an talamh mar a dhéantar ar neamh. :Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu. :Agus maith dúinn ár bhfiacha, :Mar a mhaithimidne dár bhféichiúna féin. :Agus ná lig sinn i gcathú, :Ach saor sinn ó olc. :Aiméan. | '''As Laidin''' :Pater noster, qui es in caelis, :Sanctificetur nomen tuum. :Adveniat regnum tuum. :Fiat voluntas tua, :Sicut in caelo et in terra. :Panem nostrum cotidianum da nobis hodie. :Et dimitte nobis debita nostra, :Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. :Et ne nos inducas in tentationem; :Sed libera nos a malo. :Amen. |} == Naisc Sheachtracha == * [https://www.youtube.com/watch?v=ynqbwCbsaLU 'Ár nAthair' ar Youtube] le Bitesize Irish == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Paidreacha]] [[Catagóir:Iomainn]] 785p0ryqiy2s9b40stia9we3da8hos0 0 13569 1323965 1209414 2026-08-10T19:12:44Z Saighneánach 72809 1323965 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[File]] [[Éire]]annach is ea '''Paul Muldoon''' (a rugadh i b[[Port an Dúnáin]] i g[[Contae Ard Mhacha]], ar [[20 Meitheamh]] [[1951]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://pr.princeton.edu/pwb/03/0414/1b.shtml|teideal=Princeton - Weekly Bulletin 04/14/03 - Paul Muldoon honored with Pulitzer Prize for poetry|work=pr.princeton.edu|dátarochtana=2022-12-09}}</ref> Is mar fhear litríochta ba mhaith leis an bhfile go smaoineofaí air agus bíodh is go bhfuil an cháil ar chuid dá shaothar go bhfuil sí casta, tá bua iontach simplí éifeachtach aige focail, ceol agus mothúcháin a chur le chéile chun scéal a insint, nó amhrán a rá.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-scannan-nua-faoin-bhfile-paul-muldoon-lan-le-daoine-cailiula-ach-si-an-ghaeilge-an-phriomhrealta-ann/|teideal=Tá scannán nua faoin bhfile Paul Muldoon lán le daoine cáiliúla ach sí an Ghaeilge an phríomhréalta ann|údar=Pádraig Ó Loingsigh|dáta=7 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-12-09}}</ref> == Saol == Trí Ghaeilge a thosaigh Muldoon ag cumadh na filíochta agus é ina ghasúr i bPort an Dúnáin.<ref name=":0" /> D’oibrigh Muldoon mar stiúrthóir don [[BBC]] i m[[Béal Feirste]] i rith na tréimhse ba mheasa de na Trioblóidí (1973–86), Le linn an ama seo, d'fhoilsigh sé ''Why Brownlee Left'' (1980) agus ''Quoof'' (1983). Sa bhliain 1990, thosaigh sé ag obair mar léachtóir i Roinn an Bhéarla, [[Ollscoil Princeton]], i [[New Jersey|Nua-Jersey]] sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]]. D'éirigh sé ina ollamh in 1995. Sa bhliain 2007, cheap an iris ''[[New Yorker]]'' Muldoon mar eagarthóir filíochta. Tá sé pósta le Jean Hanff Korelitz, úrscéalaí. Tá siad ina gcónaí i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac]] agus tá beirt chlainne orthu. [[Íomhá:Muldoon, Paul (1951)4.jpg|clé|mion|Durham Book Festival, 2013]] === Gaeilge === Tá sé soiléir ón scannán faisnéise faoina shaol, ''Paul Muldoon:'' ''Laoithe is Liricí'', go bhfuil Gaeilge líofa aige agus go bhfuil an teanga neadaithe i gcroílár a fhéiniúlacht mar fhile, ina liricí agus sa tsamhlaíocht atá aige. Deir Muldoon linn le bród gur as Gaeilge a thosaigh sé ag scríobh. Cé gur i mBéarla a bhain sé clú amach mar fhile is ar an nGaeilge atá sé ag iompú arís le tamall agus é ar thóir na hinspioráide.<ref name=":0" />[[Íomhá:Paul Muldoon in Tepoztlán, 2018. Photographed by Alejandro Arras.jpg|mion|Paul Muldoon, 2018|clé]] == Saothair == === Filíocht === * ''Knowing My Place'' (1971) * ''New Weather'' (1973) * ''Spirit of Dawn'' (1975) * ''Mules'' (1977) * ''Names and Addresses'' (1978) * ''Immram'' (1980) * ''The O-O's Party, New Year's Eve'' (1980) * ''Why Brownlee Left'' (1980) * ''Out of Siberia'' (1982) * ''Quoof'' (1983) * ''The Wishbone'' (1984) * ''Paul Muldoon: Selected Poems 1968-1983'' (1986) * ''Meeting the British'' (1987)* * ''Madoc: A Mystery'' (1990)* * ''The Annals of Chile'' (1994)* * ''The Prince of the Quotidian'' (1994) * ''Six Honest Serving Men'' (1995) * ''Kerry Slides'' (grianghraif le Bill Doyle) (1996) * ''New Selected Poems: 1968-1994'' (1996)* * ''Hopewell Haiku'' (1997) * ''Hay'' (1998)* * ''Poems 1968-1998'' (2001)* * ''Moy Sand and Gravel'' (2002)* (Pulitzer Prize for Poetry agus 2003 International Griffin Poetry Prize) * ''Medley for Morin Khur'' (2005) * ''Sixty Instant Messages to Tom Moore'' (2005) * ''Horse Latitudes'' (2006) (ar an liosta gearr don Duais TS Eliot]]) * ''General Admission'' (2006) * ''When the Pie was Opened'' (2008) * ''Plan B'' (2009) * ''Maggot'' (2010) (ar an liosta gearr don Poetry Now Award, 2011) === Saothair eile === * The Scrake of Dawn: Poems by Young People from Northern Ireland (1979) * The Faber Book of Contemporary Irish Poetry (1986) * The Faber Book of Beasts (1997) * The Oxford and Cambridge May Anthologies 2000: Poetry (2000) * The Best American Poetry 2005 (with David Lehman) (2005) * The Last Thesaurus (1996) * The Noctuary of Narcissus Batt (1997) * The Astrakhan Cloak (Aistriúchán chun Béarla saothair Nuala Ní Dhomhnaill) (1992) * The Birds / adaptation after Aristophanes (1999) * The End of the Poem: 'All Souls Night' by WB Yeats (léacht) (2000) * To Ireland, I (2000) * The End of the Poem: Oxford Lectures in Poetry (2006) Sa bhliain 2022, roghnaíodh scannán faoi, ''Laoithe is Liricí'' le bailchríoch a chur le Féile Scannán Éireannach Londan 2022. == Duaiseanna == Is iomaí onóir atá bronnta air: * 1992: Duais Geoffrey Faber * 1994: Duais T. S. Eliot * 1997: Duais Irish Times * 2003: Duais Griffin (Canada) * '''2003: Duais Pulitzer''' * 2004: Duais American Ireland Fund * 2004: Duais Aspen for Poetry * 2004: Duais Shakespeare == Naisc sheachtracha == * [http://www.paulmuldoon.net/ PaulMuldoon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701185146/http://www.paulmuldoon.net/ |date=2007-07-01 }} == Féach freisin == * [[:Catagóir:Filí na hÉireann|Filí na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Muldoon, Paul}} [[Catagóir:Filí na hÉireann|Muldoon, Paul]] [[Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha|Muldoon, Paul]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1951]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Baill d'Aosdána]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] 9a1cofh6vh3gbjwj95i29xojfjar6oj 0 13877 1323833 1308341 2026-08-10T12:56:54Z Saighneánach 72809 1323833 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceannaire [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea '''Nicíte Cruistsiof'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Nic%C3%ADte%20Cruistsiof/|teideal="Nicíte Cruistsiof"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-08-13}}</ref> nó '''Nikita Khrushchev''' ({{lang-ru|Ники́та Серге́евич Хрущёв}}, {{lang-en|Nikita Sergeyevich Khrushchyov}}) ([[17 Aibreán]], [[1894]] - [[11 Meán Fómhair]], [[1971]]). == Saol == [[Íomhá:Joseph Stalin and Nikita Khrushchev, 1936.jpg|200px|clé|thumb|Nikita Krushchev le h[[Iósaf Stailín]] sa bhliain [[1936]].]] Chuaigh Cruistsiof i gceannas ar an [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Soivéadach]] tar éis bháis [[Iósaf Stailín]] sa bhliain [[1953]]. Sa bhliain 1961, d’aithin Cruistsiof nach dtiocfadh leis an teitheadh as Beirlín Thoir a cheadú ní ba mhó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=St Marys, Béal Feirste|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref>. D’ordaigh an Ceannaire [[An Rúis|Rúiseach]] go dtógfaí balla ollmhór idir iarthar agus oirthear na cathrach. Scoilteadh Beirlín go buan i Lúnasa 1961: bhí tús curtha le tógáil an bhalla ar an [[13 Lúnasa]] [[1961]].   [[Íomhá:Nikita-Khrushchev-TIME-1958.jpg|clé|mion|233x233px|Nikita Khrushchev, Time, 1958: Bronnadh an gradam "laoch na bliana" air]] Bhí Cruistsiof ina cheannaire i rith [[Géarchéim na nDiúracán i gCúba|Ghéarchéim na nDiúracán i gCúba]]. Lean Cruistsiof ar aghaidh ina Ard-Rúnaí ar [[Páirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh|Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh]] go dtí an bhliain [[1964]], nuair a ruaig [[Leonid Brezhnev]] agus a lucht leanúna as an oifig é. == Féach freisin == * [[Cogadh Fuar|An Cogadhh Fuar]] * [[Balla Bheirlín]] * [[Géarchéim na nDiúracán i gCúba]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Ceannairí na Rúise}} {{Síol-beath}} {{Síol-ee}} {{Síol-lt}} {{Síol-lv}} {{Síol-ru}} {{Síol-ua}} {{DEFAULTSORT:Cruistsiof, Nicíte}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1894]] [[Catagóir:Básanna i 1971]] [[Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Boilséivigh]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Ceannairí Cumannacha]] [[Catagóir:Daoine Sóivéadach]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Impireacht na Rúise]] [[Catagóir:Laochra]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hÚcráine]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Rúise]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha]] m67xmvt3z6yjwdw8h9dysd9c8eut6ew 0 14187 1323810 1312732 2026-08-10T12:39:44Z Saighneánach 72809 1323810 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is gnách '''Poblacht Weimar''' ([[Gearmáinis]]: '''Die Weimarer Republik''') a thabhairt ar an tréimhse ón mbliain [[1919]] go dtí an bhliain [[1933]] i stair na [[An Ghearmáin|Gearmáin]]<nowiki/>e, is é sin, ó dheireadh [[Impireacht na Gearmáine]] go tús an [[Naitsíochais]]. == Brollach Ginearálta == Nuair a bunaíodh [[Poblacht]] Weimar, ba é an dara hiarracht a rinne na Gearmánaigh le [[daonlathas]] [[Liobrálachas|liobrálach]] a chur ar bun ina d[[tír]] dhúchais, agus an chéad iarracht ar éirigh léi, go measartha ar a laghad. (Roimhe sin, baineadh triail as i ndiaidh Réabhlóid na Márta sa bhliain 1848.) Tháinig deireadh le Poblacht Weimar, nuair a shealbhaigh na [[Naitsíochas|Naitsithe]] an chumhacht [[Polaitíocht|pholaitiúil]] ab airde sa tír le [[deachtóireacht]] ollsmachtúil a chur i bhfeidhm. Is minic a deirtear gur daonlathas gan daonlathaigh a bhí i gceist le Poblacht Weimar. Bhí, fiú, lucht a comhaimsire ag fáil an lochta seo uirthi. Níl ach cuid den cheart acu siúd a thugann creidiúint don ráiteas seo, ach mar sin féin, tagraíonn sé d'fhabhta tábhachtach i sochaí na linne sa Ghearmáin. Ní raibh páirtithe agus fórsaí polaitíochta na Gearmáine ábalta teacht le chéile faoin gcineál bunreacht ná faoin gcóras polaitiúil a bhí ag teastáil. Na forais shóisialta a fuair an phoblacht mar oidhreacht ó Impireacht na Gearmáine, cosúil leis an gcóras riaracháin agus státseirbhíse, na cúirteanna agus na fórsaí armtha, níor cuireadh luachanna an daonlathais i bhfeidhm orthu. Cé go raibh fórsaí frithdhaonlathacha ag obair ar an [[eite chlé]] freisin, ba iad antoiscigh na heite deise ba mhó a chuir an saol polaitiúil ó mhaith. Ó thús báire, chaithfeadh an phoblacht troid a chur ar na frithdhaonlathaigh ar chlé agus ar dheis. Sa deireadh thiar thall, d'éirigh leis na páirtithe frithdhaonlathacha - Páirtí [[Cumannachas|Cumannach]] na Gearmáine (KPD) ar thaobh amháin, agus na Náitsithe (NSDAP) chomh maith leis na Náisiúnaithe Gearmánacha (DNVP) ar an taobh eile de, - tromlach na suíochán a bhaint amach sa ''Reichstag'' (parlaimint na Gearmáine). An chuid ba mhó de na páirtithe polaitiúla sa Phoblacht, chuaigh a bhfréamha siar go laethanta na h[[Impireacht na Gearmáine|Impireacht]]<nowiki/>a, cé nach raibh ach dhá pháirtí tar éis a seanainmneacha a choinneáil - is é sin, an ''Zentrum'' (an "Lár", is é sin, páirtí na gCaitliceach) agus na Daonlathaigh Shóisialta (an SPD). Bhí gach páirtí ag díriú agus ag freastal ar lucht a thacaíochta, nó ar lucht a chliantachta ab fhearr a rá, ach ní raibh aon cheann de na dreamanna éagsúla seo ró-fhonnmhar chun comhréitigh ná chun comhghéilliúlachta. Bhí an sainaicmeachas agus an leithleachas i réim. Is gnách ''Weimarer Koalition'' nó Comhrialtas Weimar a thabhairt ar an trí pháirtí a bhí ag rialú na tíre i ndiaidh achtú an bhunreachta, roimh an gcéad olltoghchán. Ba iad na páirtithe seo ná na Daonlathaigh Shóisialta (SPD), na Caitlicigh (an ''Zentrum'') agus Páirtí Daonlathach na Gearmáine (DDP). Níor éirigh leo, áfach, dearbhthromlach a bhaint amach sa ''Reichstag'' i dtoghcháin na bliana 1920, ná ina dhiaidh sin féin. I rith cheithre bliana déag na Poblachta, bhí fiche comh-aireacht éagsúla i réim, agus ní raibh tacaíocht an tromlaigh pharlaimintigh ach ag naoi gcinn acu. Sa deireadh, b'éigean don Uachtarán achtanna éigeandála a eisiúint leis an rialtas a choinneáil ag obair. An chuid ba mhó den am bhí feisirí ag aon pháirtí déag, nó ní ba mhó fiú, sa ''Reichstag''. Ní bhfuair an phoblacht ghearrshaolach aon dea-oidhreacht ón [[Impireacht na Gearmáine|Impireacht]]: * Ní raibh na páirtithe ná na polaiteoirí ullamh chun dul i gceannas ar an tír. Nuair a bhí an tImpire ag rialú na Gearmáine, ní raibh beann ar bith ag an rialtas ar na feisirí, agus mar sin, ní chaithfeadh na polaiteoirí dul chun comhchainteanna le chéile le ceisteanna na gnáthpholaitíochta a fhreagairt, le hairí rialtais a roghnú as a measc féin ná le polasaithe a shocrú in éineacht. Ní raibh cleachtadh acu ar an gcineál comhair agus comhoibriú a bhíonn de dhíth i saol polaitiúil na poblachta daonlathaí. * Bhí an státseirbhís agus na cúirteanna i dtuilleamaí daoine ó laethanta na hImpireachta, daoine a bhí drochamhrasach i dtaobh an daonlathais mar rud. Sna cúirteanna, ba mhinic a bhí na breithiúna i bhfad ní ba déine ag gearradh pionóis do chiontóirí polaitiúla ón eite chlé ná dóibh siúd ón eite dheis. * Bhí na fórsaí armtha ag déanamh neamhshuime den daonlathas agus ag cloí lena ndlíthe féin. D'fhéadfá a rá gur stát eile taobh istigh den stát a bhí iontu. * Nuair a bhí an Chéad Chogadh Domhanda ag druidim chun deireanais, agus cúis na Gearmáine caillte, d'fhág na fórsaí armtha an chumhacht ag na polaiteoirí sibhialrta. Ina dhiaidh sin, áfach, ba é an chuma a chuir ginearáil an Airm ar an scéal ina gcuid cuimhní cinn ná gur "sháigh an daonlathas miodóg i ndroim an Airm" le géilleadh do na naimhde, cé go raibh an bua in aice láimhe. Bhí an finscéal seo á chothú go forleathan ag na dreamanna náisiúnaíocha i ndiaidh an chogaidh, na Naitsithe go mór mór san áireamh. * Bhí an tír scriosta go dona ar fad i ndiaidh an chogaidh, agus srianta leis an rilíf a bhí ar fáil trí pholasaithe sóisialta. Nuair a chaill an t-airgead a luach, chaill a lán de mhuintir na tíre a maoin shaolta, agus na náisiúnaithe ag áitiú ina mbolscaireacht gurbh é an daonlathas ba chúis leis seo. [[Íomhá:Schloss Belvedere Weimar Panorama.jpg|mion|440x440px|Schloß Belvedere, Weimar]] Is féidir na tréimhsí seo a aithint ar stair Phoblacht Weimar: * bunú na Poblachta (1918-1919) * blianta na géarchéime (1919-1923). San am seo, bhí an t-airgead ag cailleadh a luacha, agus rinneadh iarrachtaí éagsúla leis an daonlathas a chur ar ceal agus deachtóireacht a bhunú ina áit. * na Fichidí Órga (1924-1929). D'éirigh leis an nGearmáin dul chun cobhsaíochta ó thaobh na heacnamaíochta agus na polaitíochta de. Thairis sin, bhain an stát aitheantas idirnáisiúnta amach. * nuair a tháinig [[an Spealadh Mór]], thosaigh an phoblacht ag saothrú an bháis, agus sa deireadh, shealbhaigh na Naitsithe an chumhacht (1929-1933). == Bunú na Poblachta == === Deireadh an Chogaidh Mhóir === Nuair a thosaigh [[an Chéad Chogadh Domhanda]], tháinig sé go formhothaithe ar na náisiúin go léir chomh difriúil agus a bhí sé leis na cogaí roimhe sin. Déanta na fírinne, ní raibh glúin na laethanta sin i dtaithí cogaíochta taobh istigh den [[Eoraip]]. Ar ndóigh, ó bhí an t-impiriúlachas Eoralárnach beo bíogúil san am, bhítí ag marú bundúchasaigh san [[An Afraic|Afraic]], san [[An Áise|Áise]] is i [[Meiriceá]] le fada an lá anuas ar shéala teacht i seilbh a gcuid tailte-san fá choinne míntíreachais nó mianadóireachta. Ach ó bhí an bharúil ag go leor daoine, agus an t-éadan acu le hí a fhógairt go poiblí, nárbh ionann na bundúchasaigh bhrúidiúla agus na hEorpaigh shibhialta ó thaobh na daonnachta de, ní shamhlófaí d'aon duine roimh ré go bhféadfadh náisiúin na hEorpa dul in adharca a chéile agus na blianta fada a chur amú i gceann cathanna neamhthorthúla sna trinsí lán clábair, lucha agus galair thógálacha. An cineál taithí a bhí ag na hEorpaigh ar an g[[cogadh]], ní raibh ann ach claontaithí. Ní raibh feicthe ag an Eorpach ach an dóigh a dtéadh díormaí na dtiarnaí gealchraicneacha chun teagmhála leis na sluaite gorma: bhí an laoch geal gléigeal in ann eirleach tubaisteach a dhéanamh orthu le sailbhe amháin meaisínghunna sula raibh d'áiméar acu oiread is ga amháin a chaitheamh ina threo. Mar sin, bhí muintir na hEorpa cleachta ar an gcineál cogadh ina bhféadfadh an tEorpach a namhaid a chloí in áit na mbonn buíochas leis an mbarr armála a bhí aige ar na daoine "primitíbheacha". Níorbh í an fhulaingt gan a dhath dá barr an chéad rud a shamhlódh an tEorpach leis an gcogadh, mar choincheap, ach an bua agus an sult a bhí le baint as na torthaí. B'iad na naimhde, agus b'iad féin amháin, a d'íocfadh deachú an chogaidh agus a d'fhágfaí faoi mhéala i ndiaidh na teagmhála. [[Íomhá:War Ensign of Germany (1919–1921).svg|mion|Meirge (1919-1921)]] Bhí súil, mar sin, le cogadh tobann nach mbeadh i bhfad ag teacht chun réitigh. A mhalairt a thit amach, áfach, nó mar is eol dúinn, chuaigh saighdiúirí an dá thaobh in abar ar an gcathéadan thiar. Mhair siad (an chuid acu - agus ba ghann an chuid iad - nach bhfuair bás) ag lámhach a chéile bliain i ndiaidh bliana, agus i ndeireadh na dála b'iad na Gearmánaigh, [[An Ostair|na hOstaraigh]] agus a gcuid comhghuaillithe ba thúisce a cuireadh thar a n-acmhainn i gcomórtas seo na fadfhuilsteanachta. Is gnách linn, agus sinn ag déanamh ár marana is ár staidéir ar an chéad chogadh domhanda faoi thionchar an dóigh a dteachaidh an darna cogadh domhanda chun críche - is gnách linn a shíleadh go raibh críochthoradh an chéad chogaidh soiléir bliain nó dhó roimh an deireadh, cosúil leis an dóigh ar briseadh an cath ar [[Adolf Hitler|Hitler]]. Sa bhliain [[1944]], bhí sé sothuigthe ag an té a raibh breithiúnas oibiachtúil aige ar na himeachtaí nach raibh seans ar bith fágtha ag an Ghearmáin. Ach is mór idir an dá chogadh dáiríribh. Is minic a ligtear i ndearmad go raibh cogadh an chathéadain thoir buaite ag an Ghearmáin. D'aidmhigh [[Léinín]] féin é, nuair a thoiligh sé leis an gconradh síochána a bhrúigh na Gearmánaigh air i m[[Conradh Síochána Brest-Litovsk|Brest-Litovsk]] i [[Márta|Mí na Márta]] den bhliain 1918. B'í an chomha gur fhág [[An Rúis|na Rúisigh]] uathu [[an Bhealarúis]], [[an Úcráin]], na tíortha Baltacha ([[an Eastóin]], [[an Laitvia]] agus [[an Liotuáin]]), [[an Pholainn]] agus [[an Fhionlainn]]. I gcuid de na tíortha ar a laghad, ní raibh i gceist go bunúsach ach na Rúisigh ag tabhairt aitheantais don staid ''de facto''. Nó bhí gluaiseachtaí neamhspleáchais i ndiaidh teacht i gcumhacht ansin cheana féin, agus tacaíocht mhíleata nó mhorálta ón Ghearmáin acu. San Fhionlainn, mar shampla, bhí na náisiúntóirí buirgéiseacha ag comhoibriú go dlúth leis na Gearmánaigh le tamall maith anuas, agus óglaigh Fhionlannacha ag troid in arm na Gearmáine, le súil is go mbainfidís úsáid ina dhiaidh sin as a raibh foghlamtha acu ag cur ruaigeadh ar na Rúisigh. - Scéal eile ar fad, áfach, nuair a tháinig siad abhaile i ndeireadh na dála, ná go bhfuair siad an tír á tréigean ag na Rúisigh cheana féin, agus na Fionlannaigh in adharca a chéile ar chúiseanna polaitíochta. === Iarracht Dheireanach Ludendorff === [[Íomhá:General Erich Ludendorff.JPG|mion|Erich Ludendorff, Cárta phoist, ca 1915 -1917]] Bhí Erich Ludendorff ina Mharascal ar fhórsaí armtha na Gearmáine ar fad, agus cumhacht an deachtóra aige go praiticiúil. Nuair a tháinig deireadh leis an gcogaíocht san Oirthear, bhí Ludendorff in ann a chuid saighdiúirí go léir a chruinniú ar an gcathéadan thiar, agus é dóchasach go dtiocfadh leis frithsheasmhacht na namhad san Iarthar a chloí anois agus [[Páras]] a ghabháil. Ansin, thiocfadh leis comha na Gearmáine a chur ina luí ar na [[An Fhrainc|Francaigh]] is na [[Sasana]]igh fosta. D'oibrigh Ludendorff amach roinnt mhaith pleananna le hainmneacha galánta ardnósacha - oibríochtaí ar nós ''St. Georg a hAon'', ''St. Georg a Dó'', ''Walküre'' agus ''Mars'' - agus chaith sé sa tine gach a raibh de shaighdiúirí aige. Bhí fórsaí na Gearmáine in ann ascnamh mór a dhéanamh ceart go leor, ach má bhí, ní raibh gar ann a thuilleadh, agus acmhainní na Gearmáine chomh spíonta tráite is a bhí siad cheana. Nuair a chonaic Ludendorff nár tháinig an briseadh mór a raibh sé ina thuilleamaí leis an gcogadh a bhuachan, tuigeadh dó go raibh an cluiche caillte aige, agus in áit a bheith ag brionglóidigh faoin mbua, chrom sé ar an tubaiste a theorannú, an oiread is a thiocfadh leis. Deirtear nár theastaigh ó Ludendorff ach gnáthaimh riaracháin na tíre a fhágáil faoi pholaiteoirí daonlathacha. Mar sin, d'fhéadfadh sé féin a fhreagracht as tubaiste na Gearmáine a shéanadh agus an milleán a chur ar na sibhialtaigh. Cibé fá dtaobh de sin, caithfidh sé go raibh ginearáil ní ba siosmaidí ná eisean ag tacú le tiomnú seo an údaráis ar chúiseanna ní b'fhearr. Chreid siad go mbeadh Sasana agus an Fhrainc sásta gan an iomarca míthrócaire a imirt ar an nGearmáin i ndiaidh a maidhme, dá mbeadh rialtas daonlathach ag rialú na tíre, in áit mhaorlathas míleata an Impire. Scéal eile fós go raibh an t-arm féin ag titim as a chéile faoin am seo. Bhí an gnáthshaighdiúir sách cliste leis an adhmad ceart a bhaint as imeachtaí an chogaidh. D'éirigh na saighdiúirí Gearmánacha amach in áiteanna sa bhliain 1918 le faobhar na réabhlóide ar a nguth. Bhí na scothaicmí traidisiúnta scanraithe roimh an réabhlóid, áfach, go háirithe ó bhí a fhios acu an ródach a bhí ag siúl ar a macasamhlacha féin sa Rúis ó tháinig na Boilséivigh i gceannas ar an tír sin. === An Réabhlóid === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 146-2004-0096, Kaiser Wilhelm II. minifoto.jpg|clé|mion|226x226px|Kaiser Wilhelm II|alt=]] Ar dtús d'fhéach Ludendorff leis an tír a fhágáil á rialú ag lucht na heite deise, ach ní raibh siadsan in ann rabharta na réabhlóide a choinneáil siar. Bhí [[saighdiúir]]í agus [[lucht oibre]] ag bunú comhairlí féinrialtais - [[Sóivéid (comhdháil)|sóivéid]]í - anseo is ansiúd in aithris ar na cinn Rúiseacha. Ní raibh muintir [[München|Mhünchen]] i ndeisceart [[Caitliceachas|Caitliceach]] na tíre riamh róchompordach le forlámhas na Prúise Protastúnaí; chuaigh siad anois a fhad is poblacht Shóisialach a ghairm de chúige na [[Baváraigh|Baváire]], agus Kurt Eisner ina [[Uachtarán]] uirthi. Ní raibh Daonsóisialaigh mheasartha [[Beirlín|Bheirlín]] róshásta le radacachas na mBavárach. Nuair a chonaic siad an mhonarcacht ag leá ina dtimpeall, agus iad féin sách naimhdeach i dtaobh gach cineál tástálacha radacacha sa pholaitíocht, nó mímhuiníneach astu, ní raibh de rogha acu ach seilbh a ghlacadh ar an tír iad féin, ó nach bhfuarthas aon dream eile a thuilleadh a mbeadh an sracadh fágtha iontu le triail a bhaint as. Ar an [[9 Samhain]] [[1918]], thug an tImpire [[Uilliam II na Gearmáine|Uilliam a Dó]] suas a choróin, agus é ag cur clabhsúir ar stair an rítheaghlaigh Hohenzollern. Bhí an t-iar-Impire le deireadh a shaoil - fiche éigin bliain - a chaitheamh ina fheirmeoir fir uasail san Ísiltír. === An tUachtarán Ebert - Réabhlóidí in Éadan a Thola === [[Íomhá:DR 1930 435 Friedrich Ebert.jpg|mion|Uachtarán Friedrich Ebert|alt=|208x208px]] Ba é an diallaiteoir [[Friedrich Ebert]] a rug ar halmadóir an stáit anois. Daonlathach Sóisialach de chineál sách measartha a bhí ann agus dearcadh praiticiúil aige. Cibé fá dtaobh den idirnáisiúnachas nó den tsíochánachas ar chuid thábhachtach é d'oidhreacht smaointeachais na nDaonlathach Sóisialach, d'fhan mo dhuine dílis do chúis na Gearmáine Impiriúla ar feadh an chogaidh. Bhí sé cleachtach le cuspóirí réadúla teoranta na n-oibrithe oilte proifisiúnta, an aicme a raibh baint aige féin léi, agus deireadh sé riamh go raibh fuath ar an réabhlóideachas aige mar a bheadh peaca ann. Ní daonlathach neamhchoinníollach a bhí ann ach an oiread, nó roimh an gcogadh bhí sé barúlach go rachadh bunú na poblachta sa Ghearmáin i bhfad thar fóir ó thaobh na réadúlachta polaitiúla de. Bheadh sé ní ba phraiticiúla, dar leis, leor a ghabháil leis an monarcacht, ach diansrianta an bhunreachta a chur le cumhacht an Impire. Mar sin, d'fhágfaí cead a gcinn ag na Daonlathaigh Shóisialacha oibriú ar mhaithe le tuilleadh leasuithe sóisialta a bhaint amach don lucht oibre, agus an tImpire i gcónaí ina shiombail a bhféadfadh lucht an mhíleatachais mionna a mhóidiú dó.[[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-01049, Wilhelm Groener.jpg|mion|Wilhelm Groener|alt=|260x260px]]Ós rud é go raibh an Páirtí Daonlathach Sóisialach sealbhaithe ag lucht na measarthachta cosúil le hEbert, bhí an chuid ba radacaí de na Daonlathaigh Shóisialacha in éis an bunpháirtí ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands]], SPD) a thréigean le malairt pháirtí dá gcuid féin a chur ar bun, mar atá, Páirtí na nDaonlathach Sóisialach Neamhspleách ([[Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands]], USPD). Ní raibh an dá pháirtí róchairdiúil le chéile, ní nárbh ionadh, ós rud é go raibh meas an tréigtheora ag cinnirí an dá dhream ar a chéile. Ina dhiaidh sin féin, bhí Ebert sásta fáiltiú roimh chúpla cinnire de chuid na "scoilteoirí" chuig a rialtas. Caithfear a chuimhneamh fosta go raibh an chosmhuintir Dhaonlathach Shóisialach i bhfad níos radacaí ná Ebert féin, agus iad ní ba chóngaraí do chinnirí lucht an Neamhspleáchais ina ndearcadh; arís, bhí cosmhuintir na Neamhspleách ní ba radacaí ná na cinnirí. Shíl Ebert, is dócha, go dtiocfadh leis an chuid ba mhó den eite chlé a thabhairt chun [[Síocháin|síochán]]<nowiki/>a agus a chur i dtreo na measarthachta tríd na Neamhspleáigh a ligean isteach. === Ag Troid an Radacachais === Ó bhí poblacht [[An tAontas Sóivéadach|Shóivéadach]] faoi lán an tseoil sa [[An Bhaváir|Bhaváir]] cheana féin, fuair Ebert é féin i bponc go sciobtha. Ar ndóigh, ní fhéadfadh sé cead a gcinn a fhágáil ag na Baváraigh ná ag na [[saighdiúir]]í a bhí ag bagairt ceannairce ar an údarás dlisteanach. Ón taobh eile de, ní bhíodh mórán muiníne ag na Daonlathaigh Shóisialacha riamh as oifigigh choimeádacha an Airm, ná a mhalairt. Nuair a tháinig an tArd-Mháistir Ceathrún Wilhelm Groener i bhfianaise Ebert lena thacaíocht a thairiscint don tSeansailéir, ba léir nach gcuideodh sé le leithéid Ebert ach ar dianchuantar. Theastaigh uaidh go mbeadh an Seansailéir toilteanach troid a chur ar an "mBoilséiveachas" agus ar an radacachas clé - agus bhí, gan amhras - chomh maith le húdarás na n-oifigeach airm a chosaint ar na gnáthshaighdiúirí a bhí ag réabadh suaitheantais a ngradaim díobh. [[Íomhá:Soldiers the Brandenburger Tor during the Spartacist uprising Jan 7 1919.jpg|mion|235x235px|Saighdiúirí ar an Brandenburger Tor, 7 Eanáir 1919]] Bhí Ebert sásta comhoibriú le Groener, ach má bhí, chuir an "feillbheart aicme" seo fearg ar lucht an Neamhspleáchais. I [[Nollaig|Mí na Nollag]] den bhliain 1918 thréig siad comhrialtas Ebert. An chuid ba radacaí de na [[Daonlathas sóisialach|Daonlathaigh Shóisialaigh]] - na Spartacaigh, agus iad ainmnithe as Spartacus, cinnire ar cheannairc mhór na ndaor sa t[[Impireacht na Róimhe|sean-Róimh]] fadó - bhí siad araiciseach chun troda agus réabhlóide, fiú, agus rinne siad iarracht dul i gceannas ar an stát i dtús na bliana 1919. Thar aon rud eile, chuaigh siad i seilbh na [[nuachtán]] lena stopadh ó fhoilsiú agus le saoirse an phreas a chur ar ceal. Níor thaitin an chearmansaíocht seo leis an [[rialtas]] measartha daonlathach Sóisialach. Chuaigh Gustav Noske, an tAire Cosanta, i dtuilleamaí na láimhe láidre leis na Spartacaigh a chloí, agus má chuaigh, ba mhór an ródach a rinne sé. Is amhlaidh gurbh iad na [[Freikorps]], na Saor-Chóir, an príomhfhórsa armtha a bhí ar fáil do Noske. Slua a bhí iontu a bhí sách cosúil le [[Dúchrónaigh]] Shasana in Éirinn, mar atá, iarsmaí an chathéadain a bhí cranraithe ag brúidiúlacht an [[Céad Chogadh Domhanda|chogaidh fhada]], agus iad ar strae, ar bhealach, sa saol fosta. Nó bhí siad an-fhuafar i dtaobh ghluaiseacht an [[lucht oibre]], ar ndóigh, faoi thionchar an [[Coimeádachas|choimeádachais]] thraidisiúnta. Ach thairis sin, bhí siad ag taobhú leis an smaointeachas nua-Ghearmánach freisin ina ndéantaí adhradh agus diagú ar an gcogaíocht mar mhalairt "bheoga" ar "mharbhántacht bhuirgéiseach" na [[Síocháin|síochána]]. Mar sin, bhí na Saor-Chóir in ann dul i bhfad thar cheasaí ag cur catha ar an lucht oibre radacach. An dóigh ar dhúnmharaigh siad [[Karl Liebknecht]] agus [[Rosa Luxemburg]], cinnirí intleachtúla na Spartacach, ní raibh ann ach an cineál gnáthrud nach sílfeadh na fir seo mórán de. === Doirteadh Fola i München === [[Íomhá:Collier's Eisner Kurt.png|mion|Kurt Eisner]] [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 146-1989-054-17, Ebert und Noske bei der Reichswehr in München.jpg|clé|mion|299x299px|Ebert agus Gustav Noske leis an Reichswehr in München, Lúnasa 1919]] In Aibreán na bliana 1919 rinne na Saor-Chóir ionsaí ar Phoblacht na Baváire i [[München]]. Bhí Kurt Eisner éirithe as an Uachtaránacht agus feallmharaithe le fada an lá, agus lucht an antoisceachais ón dá eite ag cur borradh faoin bhforéigean polaitiúil. B'iad na [[Cumannachas|Cumannaigh]] a bhí i gceann an rialtais anois, agus iad in éis Arm Dearg dá gcuid féin a earcú is a eagrú cheana féin. Mar sin, d'éirigh ina chogadh cheart idir na Saor-Chóir agus na gardaí dearga seo, agus ba mhinic a bhí daoine neamhurchóideacha ar fad thíos leis na trioblóidí. Mar shampla, thóg na Saor-Chóir cruinniú de chumann Caitliceach in ainriocht sluachorraíola de chuid na gCumannach, agus ó b'fhearr leo gach díol drochamhrais a lámhach ná slí éalaithe a fhágáilt ag aon duine de na "ciontóirí", mharaigh siad an t-iomlán dearg acu. === Poblacht Weimar === [[Íomhá:Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg|thumb|200px|Armas na Poblachta]] Is léir nár chuidigh na triobloidí seo uile le meon an daonlathais a mhúscailt ná a chothú i measc mhuintir na Gearmáine. Ón taobh eile de, áfach, bhí stát, síocháin agus socrú ar na bacáin sa Ghearmáin anois, ar chúla téarmaí beagnach. Nó tháinig tionól náisiúnta le chéile i [[Weimar]], cathair bheag in aice le Beirlín a bhfuil níos mó bainte aici le Gearmáin an chultúir ná le Gearmáin an mhíleatachais, chun stát na Gearmáine a chur in ordú arís. Thogh siad Ebert ina Uachtarán agus thosaigh siad ag dréachtáil bunreacht daonlathach don phoblacht nua. D'ainmnigh Ebert [[Príomh-Aire]] don stát, [[Philipp Scheidemann]], agus tháinig na Daonlathaigh Shóisialacha, na Liobrálaigh agus na Caitlicigh - an páirtí udaí [[Zentrum (páirtí sa Ghearmáin)|Zentrum]] nó an Lár - le chéile i gcomhrialtas a raibh tacaíocht na sluaite síoraí leis. Tá droch-chlú ar an mbunreacht a d'achtaigh an tionól náisiúnta seo agus ar an bpoblacht - Poblacht Weimar - an stát a tháinig ar an bhfód dá thoradh. Déanta na fírinne, ní bhfuair an bunreacht seo a cheart riamh ó lucht scríofa na staire. B'é an locht ba mhó air gur fhág sé cumhachtaí móra ag an Uachtarán: d'fhéadfadh sé teacht salach ar an daonlathas trí achtanna éigeandála dá chuid féin a thabhairt uaidh chun comhairle na parlaiminte a chur ar ceal. Ón taobh eile, áfach, bhí forálacha forásacha leathanaigeanta mórchroíocha ann faoi chúrsaí ar nós córas an leasa shóisialta nó saoirse na gclómheán - cead cainte ag cách, mar a déarfá. Murar éirigh leis an bpoblacht ach go lagmheasartha, níorbh ar an mbunreacht a bhí an locht. Scéal eile, áfach, an raibh gléas comhlíonta an bhunreachta seo ar lucht rialtais na Gearmáine, agus na himthosca mar a bhí siad. === Bunreacht na Poblachta === [[Íomhá:Bilderrevolution0309.jpg|mion|Verfassung des Deutschen Reiches, 11 Lúnasa 1919]] I ndiaidh an Olltoghcháin i Mí Eanáir 1919, chruinnigh an Comhthionól Náisiúnta Bunreachtúil an chéad uair san Amharclann Náisiúnta ar an 6 Feabhra. B'fhearr leis an rialtas [[Weimar]] mar áit chruinnithe, nó bhí Beirlín ina praiseach leis na trioblóidí i gcónaí. Thairis sin, áfach, theastaigh ón lucht rialtais béim ar leith a chur ar thraidisiún cultúrtha na Gearmáine, de rogha ar mhíleatachas na Prúise. Bhí Weimar ar maos le cultúr clasaiceach na tíre, nó bhí baint ag an gcathair leis na scríbhneoirí móra a shaothraigh litríocht na Gearmáine i ndeireadh na hochtú haoise déag agus i dtús na naoú haoise déag: [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich von Schiller]], [[Christoph Martin Wieland]] agus [[Johann Gottfried Herder]]. Ba é Hugo Preuss a dhréachtaigh an chéad leagan den bhunreacht. Fear liobrálach ón eite chlé a bhí ann agus é ina Aire Gnóthaí Inmheánacha ní ba déanaí. Bhí clú an daonlathaigh dhochloíte air, agus suim aige i gcúrsaí an daonlathais is an bhunreachta le fada an lá. Ní raibh cách sásta le dréacht Phreuss, áfach, nó bhí an Phoblacht nua an-difriúil leis an Impireacht a bhí ann roimpi. Theastaigh ó gach dream polaitiúil a chuid spíosraí féin a chur leis an mbunreacht. Nuair a bhí sé críochnaithe, ní raibh ann ach comhréiteach nach raibh mórán sásta leis. Thar aon rud eile, bhí ''Reich'' na Gearmáine ina phoblacht dhaonlathach anois, agus cearta an tsaoránaigh leagtha amach sa bhunreacht. Thoghfaí an pharlaimint, an ''Reichstag'', uair in aghaidh na gceithre mblian, agus í ag reachtú na ndlíthe agus ag socrú bhuiséad an stáit. Dá mbeadh gá leis, d'fhéadfadh an ''Reichstag'' vóta mímhuiníne a chaitheamh agus Seansailéir an ''Reich'' - an príomh-aire - agus gach Aire Rialtais a scor. San am chéanna, áfach, bhí an-chumhachtaí ag Uachtarán an ''Reich''. D'fhéadfadh sé an Seansailéir a cheapadh agus bata is bóthar a thabhairt dó. Bhí sé chomh cumhachtach i ndáiríre is go dtugtaí ''Ersatzkaiser'' nó "Impire tacair" air. Thoghfaí go ceann seacht mbliana é, agus le cead an tSeansailéara, d'fhéadfadh sé foraithneacha éigeandála - dlíthe dá chuid féin - a eisiúint is a chur i bhfeidhm beag beann ar an ''Reichstag''. Ar an 3 Iúil 1919, d'fhaomh an ''Reichstag'' an bunreacht, agus ar an 11 Lúnasa, shínigh an tUachtarán Friedrich Ebert é. Gaireadh féile náisiúnta de lá sínithe an Bhunreachta. === Iarmhairt [[Síocháin Versailles|Versailles]] === [[Íomhá:Die 9. Kriegsanleihe! LCCN2004666130.jpg|mion|''Kriegsanleihe,'' iasacht]] B'iad na srianta is na smachtbhannaí eacnamaíochta ba mhó a rinne dochar do chobhsaíocht pholaitiúil na Nua-Ghearmáine. Thar aon rud eile, gearradh cúiteamh cogaidh ar na Gearmánaigh nach raibh acmhainn a íoctha i ngeilleagar na tíre. Nuair a briseadh an cogadh ar arm na Gearmáine, b'iomaí duine aonair a chaill a chuid airgid sa teagmháil, ó bhí an stát ag dul i muinín maoiniú príobháideach leis an chogadh a choinneáil ar obair, agus an státchiste á spíonadh. Faoi dheireadh an chogaidh, mar sin, bhí ballaí na Gearmáine breac le fógráin faoi ''[[Kriegsanleihe]]'' - iasacht chogaidh. B'é ba bhrí leis an ''K''h''riegsanleihe'' ná go raibh an stát ag díol bannaí leis na saoránaigh aonair, ag gealladh aisíoc ar raidhse úis i ndiaidh bhua cinnte (!) na Gearmáine sa chogadh. Nuair a chuaigh den arm an "bua cinnte" sin a bhaint amach don tír, fágadh na tírghráthóirí macánta muiníneacha a thug creidiúint do sheoraí cainte na mbolscairí chomh beo bocht leis na Rúisigh úd a chonaic a gcuid coigiltis ag leá i bpirimídí airgeadais na gcneámhairí sna nóchaidí. Mar sin, b'é ba chomhthoradh d'iasacht chogaidh an mhí-áidh agus don tsásamh airgid a bhí na Francaigh is na Sasanaigh ag iarraidh a bhaint as an Ghearmáin ná gur fágadh geilleagar na tíre sin go buan ag guagaíl. Mar bharr ar an ainnise seo, bhí iarchinnirí an Airm ag scaipeadh ráflaí agus miotais faoin "bhfeillbheart" a "loit bua an chogaidh" ar laochra na Gearmáine. Ní raibh aon chur leis dáiríribh, nó bhí an cogadh caillte ag an nGearmáin go neamhdhébhríoch, ach ó bhí an cogadh inbhuaite go fóill chomh deireanach le tús na bliana 1918, bhí na míleataigh arda in ann a áitiú ar an náisiún go raibh an scéal amhlaidh chomh fada le [[Samhain|Mí na Samhna]], nuair a bhris an réabhlóid dhaonlathach amach sa Ghearmáin. "Bhí muid ar shéala an cogadh a bhaint", a bhí siad ag mairgnigh, "ach ansin sháith na Daonlathaigh Shóisialacha an mhiodóg sa droim orainn". Bhí na Náitsithe le téarma lárnach bolscaireachta dá gcuid a dhéanamh den t-"sá miodóige", ''Dolchstoss'', a thug "coirpeoirí na Samhna", ''November-Verbrecher'', don Arm, mar dhea. == Blianta na Géarchéime == [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 119-1983-0019, Kapp-Putsch, Berlin.jpg|clé|mion|Kapp-Putsch, Berlin]] Ó thús báire, bhí an-fhadhbanna le fuascailt ag an bPoblacht úrbhunaithe. Thar aon rud eile, bhí lucht an antoisceachais ar an eite dheis ag éirí bagrach ar an daonlathas, ach níor thaise don eite chlé é. Bhí an eite chlé radacach mishásta leis an dóigh a raibh na Daonlathaigh Shóisialta ag comhoibriú le sean-scothaicme na hImpireachta. Maidir leis an eite dheas, bhí siad ar an tseantéad ag lochtú "choirpigh Mhí na Samhna" a "sháigh an mhiodóg i ndroimh an Airm", agus iad suite siúráilte "nár rugadh bua ar an saighdiúir Gearmánach riamh i bpáirc an áir". === Ceannairc Wolfgang Kapp === [[Íomhá:Wolfgang Kapp.jpeg|mion|Wolfgang Kapp]] Ba é an ''Kapp-Putsch'' - iarracht Wolfgang Kapp agus lucht a leanúna an chumhacht a shealbhú - an chéad ghéarchéim mhór. De réir Chonradh Síochána Versailles, bhí na Saor-Chóir le scor, ach ní raibh siad sásta leis an éileamh seo. Faoi cheannas an Ghinearáil Walter von Lüttwitz, shealbhaigh na Saor-Chóir foirgnimh an Rialtais i mBeirlín agus ghair siad Seansailéir den státseirbhíseach Wolfgang Kapp. D'éalaigh an [[rialtas]] dlíthiúil go [[Dresden]] agus ina dhiaidh sin go [[Stuttgart]] le teacht slán ó lucht leanúna Kapp, agus an tUachtarán Ebert ag saighdeadh an lucht oibre chun stailce leis na ceannairceoirí a stopadh. Thit an tóin as an g''[[coup d'état]]'' go sciobtha, nó ní raibh na maorlathaithe arda sásta orduithe Kapp a chomhlíonadh. Maidir leis an [[Fórsaí armtha|Arm]], ní raibh sé sásta a dhath a dhéanamh leis an bpoblacht a chosaint. Mar a dúirt an Ginearál Hans von Seeckt, ''Truppe schiesst nicht auf Truppe'' - "ní scaoileann trúpa ar thrúpa", is é sin, ní scaoilfeadh [[saighdiúir]]í de chuid Arm na Gearmáine urchar ar shaighdiúirí eile de chuid an Airm chéanna. Scéal eile a bhí i gceist, áfach, nuair a d'éirigh na [[Cumannachas|Cumannaigh]] amach sa ''Ruhrgebiet'', is é sin, sa cheantar mhór tionsclaíochta chois Abhainn Ruhr in Iarthar na Gearmáine. Ansin, bhí idir shaighdiúirí an ''Reichswehr'' agus trodaithe deonacha na Saor-Chór ag marú rompu go cruálach. === Conradh Rapallo agus Ról Walter Rathenau === [[Íomhá:Rapallo 01 trattato.JPG|mion|Conradh Rapallo]] Ar an 16 Aibreán 1922, shínigh ionadaithe na Rúise Sóivéadaí agus na Gearmáine Conradh Rapallo - ainmnithe as áit a shínithe, Rapallo i dtuaisceart na hIodáile. Chuir an conradh seo isteach go mór mór ar na Francaigh is na Sasanaigh. Bhí sé dírithe ar threisiú le comhoibriú míleata an dá thír, agus dá réir sin, bhí Arm na Gearmáine, nó an ''Reichswehr'', ábalta anois saighdiúirí a chur go dtí an tAontas Sóivéadach le hoiliúint a fháil in úsáid an chineál arm nach raibh ceadaithe don Ghearmáin. Ba é [[Walter Rathenau]], Aire Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine, a chuaigh i dteagmháil leis na Sóivéadaigh an chéad uair leis an gconradh a ullmhú. Bhí clú agus cáil air mar pholaiteoir ardchumasach, ach má bhí féin, níor shábháil a chlú é. Bhí comhcheilg ag oifigigh na heite deise le hé a mharú, rud a rinne siad ar an 24 Meitheamh 1922. Bhain an t-ainghníomh seo an-scanradh as sn bpoblacht, agus d'achtaigh an Pharlaimint an Dlí um Chosaint na Poblachta. Shíl na Feisirí gurb iad eagraíochtaí na gcrannlaochra ó na Saor-Chóir ba mhó a bhí ag iarraidh an Phoblacht a ionsaí ón eite dheis. Bhí siad ag súil go gcuirfeadh an dlí deireadh leis na heagraíochtaí seo, ach ní raibh gar ann. === Gabháil na bhFrancach ar an ''Ruhrgebiet'' === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-00014, Gelsenkirchen-Buer, Französische Kavallerie.jpg|mion|an Cór Marcra Francach, Gelsenkirchen-]] I dtús na bliana 1923, d'fhorghabh [[Fórsaí armtha|arm]] na [[An Fhrainc|Fraince]] an ceantar [[Tionscal|tionsclaíoch]] chois Abhainn Ruhr, an ''[[Ruhrgebiet]]''. Ba é ba chúis leis an oibríocht mhíleata seo ná go raibh [[an Ghearmáin]] chun deiridh ag íoc éiric [[An Chéad Chogadh Domhanda|chogaidh]] leis an bhFrainc. D'áitigh an [[rialtas]] ar mhuintir an cheantair frithbheartaíocht shíochánta a dhéanamh: dul ar stailc, gan freastal ar chustaiméirí Francacha, agus a leithéid. [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-R09876, Ruhrbesetzung.jpg|clé|mion|[[Saighdiúir|Saighdiúirí]] Francacha agus sibhialtach Gearmánach le linn fhorghabháil Ghleann an Ruhr]] Ar ndóigh, chuaigh na [[Náisiúnachas|náisiúnaithe]] ní b'fhaide ná sin, agus iad ag dul le sabaitéireacht agus fiú le [[sceimhlitheoireacht]] mhionscála. Chloígh na Francaigh gach sórt frithbheartaíocht le lámh láidir, agus maraíodh breis is céad duine. Le rabhadh a thabhairt do na Gearmánaigh, chuir na Francaigh an mac léinn óg [[Albert Leo Schlageter]] chun báis mar loitiméir is mar spiaire, agus gaireadh mairtíreach náisiúnta de sa Ghearmáin. === Bás an Airgid === Bhí an fhrithbheartaíocht seo costasach go leor, nó bhí rialtas na Gearmáine ag íoc pá leis an lucht oibre a bhí ag stailceoireacht in aghaidh na bhFrancach. Mar sin, chinn [[Wilhelm Cuno]], Seansailéir an ''Reich'', ar thuilleadh airgid a chlóbhualadh - saol eacnamaíochta na tíre a chothú le páipéar, go bunúsach. Ba é ba toradh don bheart seo, ar ndóigh, gur chaill an t-airgeadra a luach go tiubh téirimeach. [[Íomhá:Hyperinflation in Germany in 1923.jpg|clé|mion|Hipearbhoilsciú sa Ghearmáin: nótaí bainc agus leanaí ag súgradh]] Ní gnáthbhoilsciú a bhí ann dáiríribh, ach "bás an airgid", mar a bhaist duine de staraithe na linne air. Léim na praghsanna in airde chomh géar gasta is nach raibh muileann an airgid ag coinneáil bord ar bhord leis. Bhítí ag éileamh cúig mhilliún marg ar [[stampa poist]], nó praghsanna a bhí ní ba mhó as compás fós. Tháinig eacnamaíocht na hiomlaoide is na babhtála in áit an airgeadra. D'imigh na difríochtaí aicme sa tsochaí, agus chuaigh iníonacha na dteaghlach sócúlach meánaicmeach á ndíol féin sa tsráid leis an ngléas beo a sholáthar dá dtuismitheoirí. Ar ndóighe, bhí na galair thógálacha (na galair ghnéis san áireamh) ag siúl ar uasal is ar íseal, nuair nach raibh luach an leighis ag ceachtar acu. Ar an 3 Meán Fómhair 1923, gheofá deich milliún marg Gearmánach ar aon dollar Meiriceánach amháin. I ndeireadh na míosa bhí an dollar sé huaire déag ní ba daoire. Go gairid ina dhiaidh sin chaithfeá na billiúin nó na trilliúin mharg a íoc ar an dollar céanna. Bhí marg na Gearmáine ag cailleadh a luacha ó dheireadh an chogaidh i leith, ach anois, chuaigh an boilsciú thar fóir ar fad. [[Íomhá:Germany Hyperinflation.svg|mion|Nollaig 1923: Shroich an boilsciú a bhuaicphointe ag 4200000000000 Papiermark ar an dollar]] Ba iad na taisceoirí beaga - daoine den chosmhuintir a raibh ailp éigin airgid curtha le chéile acu in imeacht na mblianta - ba mhó a chaill ar an mboilsciú mór. Iad siúd a bhí i bhfiacha, áfach, d'íoc siad na fiacha leis an airgead gan luach. Mar sin, chuaigh an boilsciú chun leasa dóibh. Ina measc siúd, bhí gróintíní móra tionsclaíocha ar nós Hugo Stimmes, chomh maith le feirmeoirí. === Gustav Stresemann === Leis an tír a tharrtháil as an dubhfhaopach seo, chrom Seansailéir nua, [[Gustav Stresemann]], ó Pháirtí Pobail na Gearmáine (Deutsche Volkspartei, DVP) ar an tír a stiúradh. Polaiteoir measartha coimeádach a bhí ann ar gaireadh Seansailéir de i bhfómhar na bliana 1923. Bhí clú an tírghráthóra chogúil air, rud a chuidigh leis i gcomhluadar na míleatach. Ón taoibh eile de, chonacthas go raibh sé sásta dearmad a dhéanamh d'fhaltanais an chogaidh le socrú is comhréiteach a lorg leis na Francaigh. Bhí Stresemann ina Aire Gnóthaí Eachtracha an chéad uair i rialtas an pholaiteora Chaitlicigh [[Wilhelm Marx]]. Bhí sé míshásta go mór le conradh síochána Versailles, ach san am céanna, bhí sé den bharúil nach raibh sé réadúil diúltú don chonradh scun scan. Ina áit sin, ba chóir dul i dtuilleamaí na taidhleoireachta agus na modhanna oibre síochánta le maoluithe a bhaint amach ar fhorálacha an chonartha, dar leis. Mar sin, chrom sé ar an obair leis an gcaidreamh leis an bhFrainc a thabhairt chun feabhais. Mhol Stresemann do mhuintir an ''Ruhrgebiet'' éirí as an bhfrithbheartaíocht agus thug sé isteach airgeadra nua, ar a dtugtaí an ''Rentenmark''. [[Íomhá:Rentenmark (front).jpg|clé|mion|thug Stresemann isteach airgeadra nua, ar a dtugtaí an ''Rentenmark''.]] Bhí a fhios aige nach raibh na [[SAM|Stáit Aontaithe]] sásta leis an dóigh ar caitheadh leis na Gearmánaigh, agus mar sin, d'fhéach sé le comhoibriú leis na Meiriceánaigh ar mhaith leis an dá thaobh. Toradh do na hiarrachtaí seo ab ea Plean [[Charles Gates Dawes|Dawes]] (sa bhliain 1923). Plean a bhí ann a scoilt an cúiteamh cogaidh ina thráthchodanna inláimhsithe agus a chinntigh iasacht idirnáisiúnta airgid don Ghearmáin leis an ngeilleagar a chur ag obair arís. Sa bhliain 1925, d'éirigh éacht tábhachtach eile le Stresemann, nuair a shínigh sé Conarthaí Locarno le buaiteoirí an Chéad Chogadh Domhanda. De bharr na gconarthaí seo, bhain an Ghearmáin amach ballraíocht i g[[Conradh na Náisiún]], réamhtheachtaire [[Náisiúin Aontaithe|na Náisiún Aontaithe]]. Fuair Stresemann bás sa bhliain 1929. Ní fhaca sé an taobh eile dá chuid conarthaí. Chabhraigh Plean Dawes leis an nGearmáin teacht chuici féin go heacnamaíoch, agus thosaigh lucht gnó na Stát Aontaithe ag infheistiú go flaithiúil i ngeilleagar na Gearmáine. Nuair a tháinig modhanna nua-aoiseacha oibre agus teicneolaíocht fhorbartha ó Mheiriceá in úsáid sna monarchaí Gearmánacha, thosaigh an táirgiúlacht ag borradh go géar gasta. B'é ba toradh dó seo, áfach, gur fágadh an Ghearmáin an-spleách ar gheilleagar na Stát Aontaithe, agus nuair a thosaigh [[an Spealadh Mór]] i Meiriceá, bhí an Ghearmáin thíos leis ar an toirt. Siúd is nach raibh an Ghearmáin slán ná sábháilte, ba chomhartha é teacht Stresemann ar an stáitse go raibh na cúrsaí ag socrú síos beagán. Ach ní raibh gealladh faoin todhchaí. Faoin am seo a tharraing [[Adolf Hitler]] an chéad challán. === An Chéad Challán a Tharraing Hitler === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-Z0127-305, Berlin 1927, Reichstreffen RFB, Thälmann, Leow.jpg|thumb|Baill de Chumann na nIarshaighdiúirí Dearga, nó ''Roter Frontkämpferbund'', ag máirseáil trí Wedding i m[[Beirlín]] sa bhliain [[1927]]. Ba mhinic a bhí lucht leanúna na bpáirtithe éagsúla ag cur troda ar a chéile sa tsráid i bPoblacht Weimar, agus eagraíochtaí paraimíleata speisialta ag na páirtithe le haghaidh bruíonachas sráide. Ba iad na hIarshaighdiúirí Dearga lucht bruíonachais an Pháirtí Chumannaigh. Os comhair an tslua thuas, feicimid [[Ernst Thälmann]], cathaoirleach na gCumannach, agus Willi Leow, a bhí i gceannas ar an ''Roter Frontkämpferbund'' féin.]] I ndiaidh do na Saor-Chóir an "phoblacht Shóivéadach" i München a léirscrios, is iomaí coimeadach nó frithghníomhach ón eite dheis a chuir faoi sa Bhaváir, agus iad ag scéiméireacht le chéile ansin le Poblacht Weimar a chur ar ceal, nó "leis an tír a shaoradh ó bhráca na Marxach", mar ab fhearr leo féin an scéal a chur in iúl. Nuair a chúlaigh na trúpaí Francacha ón ''Ruhrgebiet'' ar ais, cheap Rialtas na Baváire Gustav von Kahr mar Choimisinéir Ginearálta Stáit, agus bhronn siad cumhachtaí an deachtóra air. ==== Putsch an Halla Leanna ==== I Mí na Samhna den bhliain 1923 rinne Hitler agus lucht a thacaíochta an chéad iarracht an chumhacht a ghabháil le láimh láidir - i München, príomhchathair na Baváire i ndeisceart na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/hitler/|teideal=Gerade auf LeMO gesehen: LeMO Kapitel: Weimarer Republik|údar=Stiftung Deutsches Historisches Museum|language=de|work=www.dhm.de|dátarochtana=2020-12-08}}</ref> {{Main|Putsch an Halla Leanna}} [[Íomhá:Bundesarchiv_Bild_102-00344A,_München,_nach_Hitler-Ludendorff_Prozess_retouched.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Bundesarchiv_Bild_102-00344A,_M%C3%BCnchen,_nach_Hitler-Ludendorff_Prozess_retouched.jpg|mion|1 Aibreán 1924: Ludendorff, Röhm agus Hitler]] Gabhadh Hitler and le linn na dtrialacha, bhí ainm Hitler i mbéal an náisiúin, agus b'ansin a d'fhan sé go lá a bháis. Gaireadh laoch náisiúnta de, a bheag nó a mhór; agus ní fhéadfadh an [[breitheamh]] gan géilleadh don bhrú ó chóip na sráide. Mar sin, ní bhfuair sé ach an téarma ba ghiorra príosúnachta a bhí ar [[leabhar]] an [[dlí]], is é sin, cúig bliana, agus le fírinne, ligeadh saor as an b[[príosún]] Landsberg é ar an [[20 Nollaig]] [[1924]]. Nuar a tháinig Hitler amach as an b[[príosún]], thug sé le fios go mímhacánta gur daonlathaí é. == Na Fichidí Órga - ''Die Goldenen Zwanziger Jahre'' == [[Íomhá:Gustav Stresemann 2.jpg|mion|Gustav Stresemann, 1926]] Cé go raibh deacrachtaí éagsúla ag luí ar an bpoblacht úrbhunaithe, thosaigh na cúrsaí ag bisiú de réir a chéile. Nuair a bhí an t-airgeadra nua ann, agus na Stáit Aontaithe sásta dollair a shuncáil i ngeilleagar na Gearmáine, chuaigh an saol polaitiúil féin chun cobhsaíochta agus chun suaimhnis. Inniu, is gnách fiú "Na Fichidí Órga" nó ''die Goldenen Zwanziger Jahre'' a thabhairt ar an tréimhse seo i saol na Gearmáine. === Stresemann - fear na n-ilchonarthaí === Cé gur tháinig na comhrialtais nua go tiubh sna sála ag a chéile, ba é Stresemann a bhí ina Aire Gnóthaí Eachtracha an t-am ar fad, agus é ag iarraidh mórtachas éigin a dhéanamh leis na Francaigh. Ar ndóigh, náisiúnaí Gearmánach a bhí ann féin, mar Stresemann, agus dá réir sin theastaigh uaidh Conradh Versailles a neamhniú, ionas go bhféadfadh an Ghearmáin conarthaí idirnáisiúnta a shíniú arís ar aon chéim leis na tíortha eile. D'éirigh le Stresemann ballraíocht a bhaint amach don Ghearmáin i g[[Conradh na Náisiún]] ar dtús, agus céim eile ar aghaidh ab ea conarthaí Locarno - conarthaí a shocraigh Stresemann leis na Sasanaigh, na Francaigh, na Seicshlovacaigh agus na Polannaigh i [[Locarno]], [[an Eilvéis]], i Mí Dheireadh Fómhair 1925. (Ní raibh ach na comhchainteanna ar siúl i Locarno, nó síníodh na conarthaí tamaillín ní ba deireanaí i Londain.) Faoin am seo, d'éirigh an tAontas Sóivéadach buartha faoi chomh cairdiúil is a bhí an Ghearmáin ag éirí leis na cumhachtaí Iartharacha. Le maolú ar an míchompord sin, shínigh Stresemann Conradh Bheirlín - conradh cairdeasa agus neodrachta - leis na Rúisigh i Mí Aibreáin 1926. Ní raibh mórán substainte nua ann, nó thar aon rud eile, bhí sé dírithe ar a thaispeáint do na Sóivéadaigh nach raibh na Gearmánaigh ag iarraidh an seanchara a ligean síos ná dearmad a dhéanamh de Chonradh Rapallo i ndiaidh chonarthaí Locarno. Bhí comhchainteanna tábhachtacha idir lámhaibh ag Stresemann leis na Meiriceánaigh féin. Ba iad Conradh Briand-Kellogg - conradh frithchogaidh - agus Plean Young na torthaí ba mhó do na comhchainteanna sin. Bhí Plean Young dírithe ar cheist na héirice cogaidh a shocrú chun sástachta don dá thaobh. Bhí an eite dheis náisiúnaíoch sa Ghearmáin míshásta leis an bplean, agus d'éiligh siad go gcuirfí faoi phobalbhreith é. Sa bhliain 1927, shínigh na Gearmánaigh conarthaí faoi chomhoibriú eacnamaíoch leis an Ungáir, an Rómáin agus an Bhulgáir. Threisigh na conarthaí seo le stádas na Gearmáine amuigh sa saol mór. === An Tír ag Dul chun Daonlathais === [[Íomhá:Plakat Deutschnationale Volkspartei Wahlversammlung 1932.jpg|mion|Deutschnationale Volkspartei Wahlversammlung 1932]] Sa Ghearmáin féin bhí Páirtí Pobail Náisiúnta na Gearmáine (DNVP, ''Deutschnationale Volkspartei''), breá sásta dul i gcomhrialtas leis na páirtithe daonlathacha, cé go raibh an páirtí seo an-naimhdeach i dtaobh na poblachta mar rud. Nuair a ghlac na náisiúnaithe an fhreagracht seo orthu, ní raibh siad ábalta a thuilleadh vótaí a mhealladh chucu tríd an rialtas a shíorlochtú ó chúlbhinsí an fhreasúra - mar a deir an Ghaeilge, is maith an t-iománaí an fear ar an gclaí. Nuair a chonaic na vótóirí an t-"iománaí" sin i mbun an "chluiche" faoi dheoidh, chaill sé na vótaí go tiubh tapaidh. In olltoghchán Mhí na Nollag 1924, ní bhfuair páirtithe náisiúnaíocha na heite deise ach naoi gcéad míle vóta - is é sin, bhí milliún vóta caillte acu ón toghchán deireanach go dtí sin i Mí na Bealtaine sa bhliain chéanna. === Hindenburg ina Uachtarán === Sa bhliain 1925, toghadh an seanghinearál [[Paul von Hindenburg]] ina Uachtarán ar an bPoblacht. Wilhelm Marx a bhí ar an iarrthóir eile, agus é ag fáil tacaíochta ó na páirtithe a bhí ar an gcéad chomhrialtas i ndiaidh bhunú na Poblachta - is é sin, páirtithe Chomhrialtas Weimar, nó na Daonlathaigh Shóisialta (SPD), na Daonlathaigh Ghearmánacha (DDP) agus na Caitlicigh (''Zentrum''). Chuir feachtas toghchánaíochta Hindenburg béim ar an náisiúnachas agus ar an bhfrith-Shóisialachas, agus bhí cuid mhór daoine sa Ghearmáin buartha faoi thodhchaí an daonlathais sa tír dá vótálfaí Hindenburg isteach. === Bás Ebert === Faoin am sin, bhí Ebert, an chéad Uachtarán, tar éis bháis cheana féin. Chuir an eite dheis ina leith go raibh tréas déanta aige nuair a ghlac sé páirt i stailceanna i rith an Chéad Chogadh Domhanda. Tharraing na líomhaintí seo an-challán, agus faoi bhrú an challáin, buaileadh Ebert breoite le h[[aipindicíteas]] - athlasadh na haipindice. Ní dheachaigh sé ar lorg leighis in am, agus mar sin, fuair sé bás. === Ceist na Brataí === [[Íomhá:Paul von Hindenburg Stamp 1927.jpg|mion|Paul von Hindenburg, 1927]] Comhartha ab ea bua Hindenburg go raibh an tír ag bogadh ar dheis. Mar sin féin, ní raibh an tUachtarán nua ag iarraidh an phoblacht a chur ar ceal. Sa bhliain 1926, d'eisigh sé an Forógra um Bratach na Gearmáine, inar cheadaigh sé do na longa Gearmánacha seanbhratach na hImpireachta (dubh, bán agus dearg) a úsáid in éineacht le bratach na Poblachta (dubh, dearg agus órga, cosúil le bratach na Gearmáine inniu). Ní raibh i gceist le forógraí den chineál seo go bunúsach ach siombaileachas, áfach. [[Íomhá:German parliamentary elections weimar.png|clé|mion|453x453px|Olltoghcháin 1920 go 1933]] === An Clampar faoi Mhaoin na bPrionsaí === Bhí clampar mór ann sna blianta 1925 agus 1926 nuair a bhí ceist an Cheannaigh Éigeantaigh i mbéal an phobail. I ndiaidh an chogaidh choigistigh an Stát maoin shaolta na dteaghlach prionsúil, ach níor cuireadh an ceannach éigeantach i bhfeidhm ar an maoin seo. Chuir a lán de na prionsaí Gearmánacha an dlí ar an stát lena gcuid fáltais a fháil ar ais, agus tríd is tríd bhí breithiúna coimeádacha na gcúirteanna claonta chun fabhrú do na prionsaí. Mar sin, chuir Páirtí Daonlathach na Gearmáine (DDP) bille faoi bhráid na parlaiminte, bille a chuirfeadh ar chumas na stát aonair sa Ghearmáin an chonspóid faoi cheannach éigeantach na maoine prionsúla a shocrú beag beann ar an dlí. Ansin chuaigh na Cumannaigh i dtuilleamaí na forála sa bhunreacht a cheadaigh go gcuirfí acht nua faoi phobalbhreith. Thacaigh na Daonlathaigh Shóisialta le tionscnamh seo na gCumannach. De réir an bhille a dhréachtaigh na Cumannaigh, bhainfí na tailte de na tiarnaí talún gan cúiteamh ar bith a íoc leo, agus ansin, roinnfí ar na scológa iad. Nuair a cuireadh an bille seo faoi phobalbhreith, áfach, bhaghcatáil páirtithe na heite deise an vóta. Iad siúd a rachadh ag caitheamh vótaí, d'fhéadfaí a bheith cinnte go mbeidís ag vótáil i bhfách leis an mbille. Mar sin, ina lán áiteanna ní raibh príobháideacht ná rúndacht ar bith ag roinnt leis an vótáil. Dá dheasca sin, ní bhfuair an bille an dearbhthromlach a bhí de dhíth le hé a chur ar leabhar na reacht. Iad siúd a chaith vóta, bhí a bhformhór mór ag tacú leis an mbille, ach staon dhá dtrian de na vótóirí ón nguthaíocht scun scan. [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 146-1986-014-10, Kabinett Müller.jpg|clé|mion|280x280px|Rialtas Müller, meitheamh 1928]] Bhí córas na bpobalbhreitheanna in ann treisiú leis an daonlathas, agus san am chéanna, dochar a dhéanamh dó. Ó thaobh amháin de, chuir sé ar chumas na sluaite móra páirt a ghlacadh i rialú na tíre agus i gcinneadh na gcomhairlí tábhachtacha. Ón taobh eile de, áfach, rinne sé neamhshuim den chóras pharlaiminteach agus bhain sé den mhuinín a bhí ag na daoine as an ngnáthpholaitíocht. Tríd is tríd ní dheachaigh saol polaitiúil na Poblachta chun suaimhnis ach beagáinín sna Fichidí Órga féin. Ní raibh tacaíocht an tromlaigh sa Pharlaimint ach ag dhá chomhrialtas, agus ní raibh mórán cobhsaíochta sna comhrialtais tromlaigh seo ach an oiread. Níor mhair comhrialtas ar bith ó olltoghchán go holltoghchán. Ní raibh ciall ag na páirtithe do leas na tíre go léir - ní raibh siad ag freastal ach ar lucht a vótála. Bhí éagobhsaíocht struchtúrtha ag baint leis an trádáil leis na tíortha coimhthiocha fosta, agus an tír ag brath ar na creidmheasanna Meiriceánacha. Nuair a cailleadh na creidmheasanna, thit an tóin as an ngeilleagar. == Bás na Poblachta == [[Íomhá:FranzSeldte1933.jpeg|mion|Franz Seldte, 1933]] Nuair a fuair Gustav Stresemann bás i Mí Dheireadh Fómhair 1929, ba tuar tubaiste é do Phoblacht Weimar. I bpáirtí na Náisiúnaithe (DNVP) bhí na frithdhaonlathaigh ag rith damhsa faoi cheannas Alfred Hugenberg, an gróintín mór nuachtán. I gcomhar le Hitler agus le Franz Seldte ón ''Stahlhelm'' ("An Clogad Cruach", garda armtha an DNVP), d'éiligh Hugenberg pobalbhreith sa bhliain 1929 faoi Phlean Young, plean eacnamaíoch na Meiriceánach le cuidiú le geilleagar na Gearmáine. Níor éirigh leis an bpobalbhreith an plean a chur ar ceal, ach ar a laghad chabhraigh sí leis na Naitsithe gnaoi na mbuirgéiseach coimeádach a fháil. === An Spealadh Mór === Ba é an [[An Spealadh Mór|Spealadh Mór]] áfach a thug an pholaitíocht chun radacachais i bPoblacht Weimar. Bhí an Ghearmáin thíos le géarchéim mhór na heacnamaíochta i bhfad ní ba mheasa ná an chuid eile den Eoraip. I ndiaidh thuairt an stocmhalartáin sa Wall Street, chaill an Ghearmáin na creidmheasanna Meiriceánacha agus na Stáit Aontaithe ag iarraidh a ngeilleagar féin a chosaint trí dhleachtaí nua custaim a ghearradh ar earraí iompórtáilte - rud a rinne an-dochar do thrádáil na Gearmáine leis na Meiriceánaigh. Chuaigh an dífhostaíocht chun donais sa Ghearmáin go luath láithreach, agus an caighdeán maireachtála á ísliú dá réir. Nuair a tháinig deireadh le Poblacht Weimar sa bhliain 1933, bhí sé mhilliún duine fágtha iomarcach sa Ghearmáin de réir na staitisticí oifigiúla féin. Bhí cuid mhór daoine nach raibh acu ach an íosmhéid a choinnigh an dé iontu. San am chéanna ní rabhthas ábalta comhrialtas cobhsaí a chur i dtoll le chéile don tír, agus an pharlaimint, an rialtas agus an tUachtarán ag iompairc le chéile. Bhí síor-ghéarchéim rialtais ag luí ar an tír, agus na páirtithe radacacha cosúil leis na Naitsithe ag dul ó neart go neart ó thoghchán go toghchán. === Seansailéireacht Bhrüning === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 119-2600, Heinrich Brüning.jpg|clé|mion|322x322px|Dr. Heinrich Brüning, thart ar 1930]] I Mí na Márta 1930 thit an Comhrialtas Mór, agus an Daonlathach Sóisialta Hermann Müller ina Sheansailéir air - thit sé as a chéile faoi ardú beag ar an liúntas dífhostaíochta. Ina dhiaidh sin cheap an tUachtarán Hindenburg an pholaitíocht Chaitliceach (ó pháirtí na gCaitliceach, ''Zentrum'') Heinrich Brüning ina Sheansailéir. An comhrialtas a chuir Brüning i dtoll le chéile, ní raibh sé i dtuilleamaí tacaíochta ón bparlaimint, ó ba leor tacaíocht an Uachtaráin de réir bhunreacht Weimar. Go bunúsach chaith Brüning amach na polaiteoirí Daonlathacha Sóisialta, agus an rialtas ag claonadh i dtreo na heite deise, mar a theastaigh ón Uachtarán. I Mí Mheán Fómhair 1930 d'éirigh leis na Naitsithe cuid mhór vótaí breise a fháil. Bhí siad ar an dara páirtí ba mhó sa Pharlaimint anois, agus 18,3 % de na vótaí acu. Anois ní raibh fiú tromlach ag páirtithe an Chomhrialtais Mhóir sa pharlaimint agus dá réir sin bhí radacaigh an dá eite Aag baint a ngaisneasa as an bparlaimint le haghaidh bolscaireachta in aghaidh an daonlathais. Idir an dá linn ní raibh feabhas ar bith ag teacht ar an ngeilleagar. Bhí an tóin ag titim as an státchiste, nó nuair nach raibh jabanna ag na daoine ní raibh siad ag íoc cánacha leis an Stát ach an oiread. San am chéanna bhí an éiric chogaidh le híoc mar sin féin. Dá thoradh sin b'éigean na cánacha a ardú agus na tuarastail a ísliú. Ní raibh na ceardchumainn sásta le hísliú na dtuarastal, agus mar sin bhí stailceanna agus trioblóidí oibreachais ag bagairt. Sa deireadh d'fhuascail an Stát ceist na dtaraifí pá trí choimisiún eadrána a cheapadh a shocraigh na cúrsaí oibreachais beag beann ar na ceardchumainn i dtuilleamaí na reachtaíochta éigeandála. Ar ndóigh níor seachnaíodh coimhlintí oibreachais nó bhí idir [[Stailc|stailceanna]] agus [[Frithdhúnadh|fhrithdhúntaí]] ann thall is abhus. Bhí muintir na Gearmáine ag baint deireadh súile den daonlathas, ní nárbh ionadh. Cuireadh an ghéarchéim eacnamaíochta i leith na Poblachta, go háirithe nuair a d'ardaigh an rialtas na cánacha uair i ndiaidh a chéile sa bhliain 1930 le nach bhfolmhófaí an státchiste go hiomlán. Bhí an eite dheis ag éileamh go gcuirfí "fear láidir" i mbun na gcúrsaí, agus deachtóireacht Chumannach ag teastáil ó antoiscigh na heite eile. Agus ceart go leor bhí an fear láidir ar fáil - Adolf Hitler. Bhí na Naitsithe ábalta Hitler a dhíol leis na vótóirí mar "fhear láidir" den chineál a bhí de dhíth, agus iad sciliúil go maith ag baint úsáide as gléasra nua-aimseartha toghchánaíochta. Bhí Hitler ag ionsaí an "chórais", an ''System'', is é sin, an daonlathas, na páirtithe agus an bunreacht féin. (Nuair a bhí an daonlathas curtha ar ceal sa Ghearmáin, ba nós leis na hóráidithe Naitsíocha ''Systemzeit'' nó "tréimhse an chórais" a thabhairt ar bhlianta Phoblacht Weimar.) === An Bruíonachas Polaitiúil === [[Íomhá:SA-Logo.svg|mion|Fáinne ''Sturmabteilung'']] Ar an eite chlé bhí na Cumannaigh ag déanamh an-dul chun cinn. D'éirigh siad láidir sa pharlaimint, agus lucht a leanúna ag cur troda ar na dreamanna polaitiúla eile amuigh sna sráideanna. Nó faoin am seo bhí a eagraíocht chatha ag gach páirtí polaitíochta, agus iad ag cothú catha is ag beochan bruíne is brilsce díreach mar a bheadh cogadh cathartha ar na bacáin. Thug na Naitsithe an Roinn Ruathair - an ''Sturmabteilung'' nó an SA - ar a n-eagraíocht troda féin, agus is é an t-ainm a bhí ar eagraíocht na gCumannach ná ''Roter Frontkämpferbund'' - Conradh Troda an Chathéadain Dheirg. Bhí eagraíocht den chineál seo ag na Daonlathaigh Shóisialta féin - an ''Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold'' ("Bratach Dhubh, Dhearg agus Órga an ''Reich''"). Is follasach gur mhinic a chuir na Naitsithe tús leis an mbruíonachas, ach san am chéanna bhain siad leas as na troideanna sráide ina gcuid bolscaireachta, agus iad ag áitiú gurbh é Hitler an "dóchas deireanach" agus an t-aon duine amháin a bheadh in ann an tsíocháin a chur ar bun sa tír arís. === Fronta Harzburg agus Uachtaránacht Hindenburg === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-02134, Bad Harzburg, Gründung der Harzburger Front.jpg|clé|mion|330x330px|"Harzburger Front", baile Bad Harzburg, 11 D.F. 1931 (Göring, Röhm, agus Bernhard Rust)]] Ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1931]] chuaigh náisiúnaithe na heite deise le chéile in eagraíocht ar ar thug siad Fronta Harzburg. Bhí siad meáite ar chath a chur ar rialtas Brüning. Tháinig an Fronta le chéile i mBad Harzburg i stát Braunschweig, áit a raibh an-tionchar ag na Naitsithe ar an rialtas áitiúil. Ba iad na Naitsithe, páirtí na Náisiúnaithe (DNVP), an ''Stahlhelm'', cumann na dtiarnaí talún (''Reichslandbund'') agus an Cumann Uile-Ghearmánach (''Alldeutscher Verband'') na heagraíochtaí a chuaigh le chéile san Fhronta. Ní raibh mórán fad saoil i ndán don Fhronta, ó thit sé as a chéile i gceann bliana, agus iarrthóirí difriúla don Uachtaránacht á dtacú ag balleagraíochtaí an Fhronta sa chéad toghchán eile. - Mar fhreagra, bhunaigh na heagraíochtaí a bhí dílis don Phoblacht an Fronta Iarainn. Sa bhliain 1932, bhí Uachtarán nua le toghadh don Phoblacht. Tipiciúil go leor ní raibh aon duine den triúr iarrthóirí ina dhaonlathach. Bhí Ernst Thälmann, Adolf Hitler agus Paul von Hindenburg ann, an chéad duine acu ina Chumannach, an dara duine ina Naitsí, agus an tríú duine ina fhear mhíleata ag seasamh don eite dheis thraidisiúnta. Bhí na páirtithe daonlathacha, na Daonlathaigh Shóisialta san áireamh, ag tacú le Hindenburg mar rogha an dá dhíogha. === Seansailéireacht Franz von Papen === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-13708, Franz von Papen.jpg|mion|320x320px|Franz von Papen, Iúil 1932, óráid ar an raidió ]] Maidir le Brüning, thug Hindenburg bata is bóthar dó, nó níor thaitin a chuid polasaithe eacnamúla le tiarnaí talún Oirthear na Gearmáine, an grúpa polaitíochta ar bhain an tUachtarán féin leis. Tháinig Franz von Papen i gcomharbas ar Bhrüning ansin. Polaiteoir Caitliceach ab ea Papen agus é ina bhall sa ''Zentrum'', ach bhí sé ní b'fhaide ar an eite dheis ná an chuid ba mhó den pháirtí - bhí sé ina fhrith-Chumannach láidir, agus an-eagla air roimh an Aontas Sóivéadach. Le cead ón Uachtarán scoir Papen an pharlaimint. Ar an [[31 Iúil]] [[1932]], toghadh [[parlaimint]] nua. Vótáladh 230 Naitsí agus 89 [[Cumannachas|Cumannach]] isteach. Fuair na Naitsithe 37.3%  den vóta san olltoghchán, gan tromlach glan a ghnóthú (305 suíocháin). Anois, bhí antoiscigh an dá chineál ábalta bac a chur ar obair na parlaiminte go hiomlán. Ní raibh le déanamh ag Papen ach an pharlaimint a scor arís. Bhí olltoghchán nua ann i Mí na Samhna 1932. Chaill na Naitsithe cuid de na vótaí a fuair siad sna toghcháin roimhe sin. Ach ina dhiaidh sin féin, ní bhfuair na páirtithe daonlathacha tromlach mór sa pharlaimint an iarracht seo ach an oiread. D'éirigh Papen as an tSeansailéireacht nuair a fuair sé amach nach mbeadh an tArm sásta tacaíocht a thabhairt dó le [[rialtas]] [[deachtóireacht]]<nowiki/>a a chur ar bun. === Seansailéireacht Kurt von Schleicher === [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-B0527-0001-020, Kurt von Schleicher.jpg|mion|Kurt von Schleicher, 1932]] Ba é an Ginearál Kurt von Schleicher, go dtí seo Aire Cosanta na Gearmáine, a chuaigh i gceannas ar an rialtas anois. Bhí pleananna dá chuid féin aige leis an tír a shábháil. Go bunúsach theastaigh uaidh fronta fairsing polaitíochta a chur ar bun a shroichfeadh ó eite chlé na Naitsithe (is é sin, Gregor Strasser agus lucht a leanúna) go dtí na ceardchumainn, ach níor éirigh leis ach oiread le Papen. Ar an [[28 Eanáir]] [[1933]] b'éigean do Schleicher féin an tSeansailéireacht a fhágáil uaidh. Le fírinne, bhí na [[náisiúnaithe]] [[Coimeádachas|coimeádach]]<nowiki/>a ag déanamh uisce faoi thalamh ina aghaidh. I dtús Mhí Eanáir bhí Papen, Hitler agus an baincéir Kurt von Schröder i dteagmháil le chéile ag pleanáil chomhrialtas na heite deise. Bheadh na náisiúnaithe agus na Naitsithe ag rialú na tíre in éineacht, agus Hitler ina Sheansailéir. Thairis sin, bheadh beirt Naitsithe eile ann, mar atá, Wilhelm Frick agus [[Hermann Göring]], ach d'fhágfaí an chuid eile de na Ranna Rialtais faoi náisiúnaithe coimeádacha. === Adolf Hitler ina Sheansailéir === Bhí Hindenburg ina sheanfhear cheana féin, agus ní raibh sracadh ann le dul in aghaidh na bpleananna seo, cé go raibh sé sách míshásta leis an smaoineamh go ngairfí Seansailéir an ''Reich'' de Hitler. I ndiaidh an iomláin ní raibh in Hitler ach "[[Ceannaire (arm)|ceannaire]] Ostarach" nach raibh dúchas uasal ná ardchéimíocht mhíleata ag baint leis. hÁitíodh ar an Uachtarán áfach go mbeadh Airí coimeádacha an Rialtais ag coinneáil súile ar Hitler, ionas nach rachadh sé thar fóir. [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-14569, Berlin, Mai-Feier, Hindenburg und Hitler.jpg|clé|mion|300x300px|Berlin, Mai-Feier (1 Bealtaine 1933), Hindenburg agus Hitler]] Ar an [[30 Eanáir]] [[1933]] ceapadh Adolf Hitler ina Sheansailéir ar an nGearmáin. Ba é sin deireadh Phoblacht Weimar, mar is gnách a rá. Bhí an rialtas nua tofa go dlisteanach, go daonlathach. == Cén Fáth ar Thit an Tóin as an bPoblacht? == Is deacair deireadh Phoblacht Weimar a chur síos d'aon chúis amháin. Níorbh é an bunreacht ná an Spealadh Mór ná an dearcadh frithdhaonlathach a bhí fairsing sna fórsaí armtha, sa státseirbhís agus sna cúirteanna, ná pearsantacht Hitler féin ba phríomhábhar le bás na Poblachta. Maidir le Hitler, bhí a pháirtí ag cailleadh vótaí cheana, nuair a chuaigh sé i gceannas ar an nGearmáin. D'fhéadfá a rá gur thapaigh sé an deis ar an nóiméad deireanach. Ní féidir a rá nach bhféadfadh na Gearmánaigh an deachtóireacht a sheachaint, ach tríd is tríd, is é tuairim na staraithe ná nach ndearna aon pháirtí i bPoblacht Weimar a dhícheall leis an tír a shábháil. Bhí na páirtithe agus na gníomhaithe polaitiúla ag tochras ar a gceirtlíní beaga féin in áit a bheith ag smaoineamh ar chomhleas na tíre is a muintire. Shíl na coimeádaigh go bhféadfaidís Hitler a choinneáil faoi smacht agus a n-úsáid féin a bhaint as. Ón taobh eile de, níor éirigh go rómhaith leis na daonlathaigh aon dara rogha a chur ar fáil a gcreidfeadh na daoine inti. [[Íomhá:Schleicher dismissed0001.jpg|mion|300x300px|Kurt von Schleicher as oifig, Feabhra 1933]] Nuair a bhí Hitler ceaptha ina Sheansailéir, ní raibh na páirtithe daonlathacha ábalta cur le chéile. Fiú i bpáirtí na gCaitliceach, ''Zentrum'', bhí cuid de na [[polaiteoir]]í barúlach nár mhiste dul i gcomhrialtas leis na Naitsithe, dá dtiocfadh tairiscint den chineál sin ó Hitler. Maidir le Kurt von Schleicher, theastaigh uaidhsean an pharlaimint a scor gan lá an olltoghcháin nua a shocrú, rud nár thaitin le Hindenburg, ó bhí sé ag dul in aghaidh an bhunreachta. Níor phléigh Schleicher na féidearthachtaí eile a bhí ann lena rialtas a choinneáil i mbun na gcúrsaí beag beann ar an bparlaimint. Is amhlaidh go raibh bealach éalaithe eile aige. Bhí a leithéid de choincheap ann agus "vóta cuiditheach mímhuiníne". Is é sin, dá gcaithfeadh an pharlaimint vóta mímhuiníne in aghaidh chomhrialtas Schleicher, d'fhéadfadh Hindenburg diúltú don vóta mímhuiníne. Ó nach raibh an pharlaimint ábalta aontú le chéile faoi chomhrialtas ab fhearr ná an ceann a bhí ag rialú na tíre, d'fhéadfadh Hindenburg a rá nach raibh an vóta mímhuiníne "cuiditheach". Ansin, d'fhágfaí rialtas Schleicher i gceannas ar an tír go dtí go mbeadh an pharlaimint ábalta vóta mímhuiníne a chaitheamh ina aghaidh a bheadh "cuiditheach" sa chiall seo. Níor baineadh triail as an rogha seo, cé go raibh comhairleoirí Schleicher tar éis an cleas seo a mhíniú is a mholadh dó. <center> {| class="wikitable" align="center" |colspan="2" style="background:#ffdead;" align="center" | '''Cúiseanna le bás na Poblachta''', de réir mar a thuig an staraí sóisialta Detlef J. Peukert an scéal |- | align="left"|'''An Meon Frithdhaonlathach''' | align="left"|Ní raibh traidisiún daonlathach sa tír. <br />Mar sin, is iomaí duine a ghlac leis an daonlathas mar rud a tháinig ón gcoigríoch agus a cuireadh i bhfeidhm ar an tír ar an t-aon chúis amháin gur chaill an Ghearmáin an Chéad Chogadh Domhanda. <br />Bhí aicmí ceannais na tíre drochamhrasach go leor i leith an daonlathais mar rud, agus eagla orthu roimh an gCumannachas. |- |align="left"|'''Scoilteadh an Lucht Oibre''' |align="left"|Bhí na Cumannaigh agus na Daonlathaigh Shóisialta ag cur catha ar a chéile in áit a bheith ag cur in aghaidh na Naitsithe.<br />Níor thuig siad in am cé chomh dainséarach is a bhí na Naitsithe |- |align="left"|'''Laigí Struchtúrtha an Chórais Pholaitiúil''' |align="left"|Bhí na prionsabail éagsúla ag teacht salach ar a chéile sa bhunreacht.<br />Bhí an pharlaimint lag.<br />Bhí córas na dtoghchán bunaithe ar an ionadaíocht chionmhar.<br />Bhí de chumhacht ag an Uachtarán neamhshuim a dhéanamh den pharlaimint go hiomlán agus é ag eisiúint orduithe éigeandála. |- |align="left"|'''Conradh Síochána Versailles''' |align="left"|Níor éirigh leis na hiarrachtaí an Conradh a leasú.<br />Bhí na Naisithe ag caitheamh anuas ar an gConradh.<br />Rinne an cúiteamh cogaidh an-dochar do gheilleagar na Gearmáine. |- |align="left"|'''An Spealadh Mór''' |align="left"|Bhí an ghéarchéim eacnamaíoch ag siúl an domhain go léir.<br />Chuaigh an dífhostaíocht chun cearmansaíochta.<br />Bhí an iomarca brú á chur ar chóras an leasa shóisialta.<br />Bhí cuid mhór den mheánaicme i nguais a seanstádas a chailleadh. |- |align="left"|'''Na Naitsithe''' |align="left"|Níor ghlac na páirtithe eile bagairt an Naitsíochais i ndáiríre.<br />Bhí na Naitsithe ag déanamh bolscaireachta go fial fairsing. |} </center> == Cultúr na Gearmáine i mBlianta na Poblachta == [[Íomhá:Ernst Ludwig Kirchner - Alfred Döblin - BR51.44 - Busch–Reisinger Museum.jpg|mion|Dr Alfred Döblin, le Ernst Kirchner|212x212px]] [[Íomhá:Erich Kästner 1961.jpg|mion|226x226px|[[Erich Kästner]]]] Áirítear blianta Phoblacht Weimar ar ceann de na tréimhsí is cruthaithí i stair chultúrtha na Gearmáine. I dtús na Poblachta, bhí tionchar an eispriseanachais le haithint ar na healaíona agus ar an litríocht i gcónaí. Sa chúig bliana ab fhearr i saol na Poblachta, bhí an ''[[Neue Sachlichkeit]]'' i gceannas ar an gcultúr, agus nuair a thosaigh an Spealadh Mór, chrom na scríbhneoirí ar leabhair chriticiúla réadúla a scríobh faoi shaol na ndaoine le linn na géarchéime. Áirítear na húdair úd [[Bertolt Brecht]], [[Alfred Döblin]], [[Lion Feuchtwanger]], [[Erich Kästner]], [[Thomas Mann]], [[Heinrich Mann]], [[Carl von Ossietzky]], [[Erich Maria Remarque]], [[Kurt Tucholsky]], [[Franz Werfel]], [[Arnold Zweig]], agus [[Stefan Zweig]] ar scríbhneoirí móra Gearmáinise na linne. D'fhorbair an scannánaíocht freisin. Chuala an saol comhaimseartha iomrá ar ''Cabinet des Dr. Caligari'' nó ''Metropolis''. Scannán gan focail a bhí i g''Cabinet des Dr. Caligari'' ("Caibinéad an Dochtúra Caligari") agus é ag tabhairt cur síos ar choireanna sraithmharfóra. Ba é Robert Wiene a stiúraigh é, agus ceann de scannáin mhóra an eispriseanachais Ghearmánaigh atá ann. Maidir le ''Metropolis'', scannán tostach eile a bhí ann a tharraing súil an tsaoil mhóir ar an nGearmáin. Ba é [[Fritz Lang]] a stiúraigh é, agus níos déanaí, chuaigh sé go Hollywood le bheith ar dhuine de mháistrí móra an ''[[film noir]]''. San ailtireacht, chuir Walter Gropius tús le stíl an ''Bauhaus'' i Weimar. Scoil ailtireachta i Weimar ab ea an ''Bauhaus'' (an "Teach Tógála") agus í ag iarraidh an ailtireacht a iompú ina craobh ealaíontóireachta. Bhí stíl an ''Bauhaus'' ar ceann de na sruthanna ba thábhachtaí i bhfoirgníocht na fichiú haoise. === Ealaíontóirí === * [[George Grosz]] === Scríbhneoirí === * [[Erich Maria Remarque]] * [[Ernst Jünger]] * [[Erich Kästner]] * [[Karl Kraus]] *[[Íomhá:Lion Feuchtwanger.jpg|mion|235x235px|[[Lion Feuchtwanger]]]][[Alfred Döblin]] * [[Lion Feuchtwanger]] * [[Kurt Tucholsky]] * [[Gottfried Benn]] * [[Oskar Maria Graf]] * [[Hermann Hesse]] * [[Thomas Mann]] * [[Hans Fallada]] * [[Walter Hasenclever]] * [[Leonhard Frank]] * [[Ludwig Rubiner]] *[[Íomhá:Hedwig Courths-Mahler c1900.jpg|mion|266x266px| * Hedwig Courths-Mahler]][[Ernst Toller]] * [[Ernst Ottwalt]] * [[Egon Erwin Kisch]] * [[Willi Bredel]] ==== Scríbhneoirí Éadroma ==== * [[Hedwig Courths-Mahler]] * [[Hans Carossa]] * [[Karl May]] * [[Hermann Löns]] == Féach freisin == * [[Putsch an Halla Leanna]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Stair na Gearmáine]] [[Catagóir:An Spealadh Mór]] [[Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa]] [[Catagóir:Poblacht Weimar]] gncebbrbbhx84nrvsbdcycs6sr0pabo 0 15044 1323977 1246397 2026-08-10T19:31:23Z Saighneánach 72809 1323977 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[amhránaí]] agus fidléir í '''Mairéad Ní Mhaonaigh''' (a rugadh sa bhliain [[1962]]) as [[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]], [[Éire]]. Tá clú agus cáil ar Mhairéad mar cheoltóir aonair agus mar bhall ar an grúpa [[Altan]]. == Beathaisnéis == Tógadh í féin, a deartháir Gearóid agus a deirfiúr Anna i gCois Claidí i n[[Gaoth Dobhair]], agus d'fhreastail sí ar Phobalscoil Ghaoth Dobhair. D'fhoghlaim sí a cuid amhrán agus ceoil óna hathair Proinsias (Francie) Ó Maonaigh agus a máthair Cití Ní Ghallchóir. Múinteoir agus príomhoide bunscoile ba ea a hathair i scoil an Luinnigh. Bhí cáil air mar fhidléir agus mar dhrámadóir (scríobh sé geamaireachtaí d'[[Amharclann Ghaoth Dobhair]] ar feadh na mblianta) agus mar chumadóir an amhráin 'Gleantán Glas Ghaoth Dobhair.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=FÉACH: Mairéad Ní Mhaonaigh agus a hiníon, Nia ar Chuan an Cheoil|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2022/0203/1277561-feach-mairead-ni-mhaonaigh-agus-a-hinion-nia-ar-chuan-an-cheoil/|date=2022-02-03|language=ga}}</ref> D'fhoghlaim Mairéad an ceol óna hathair agus ón fhidléir cáiliúil Dinny McLaughlinn (a raibh an grúpa traidisiúnta Aileach aige). Casadh an ceoltóir Frankie Kennedy uirthi nuair a bhí sí cúig bliana déag d'aois agus chuaigh siad beirt le bunmhúinteoireacht i m[[Baile Átha Cliath]]. Chaith siad cúpla bliain ag seinm le chéile agus phós siad sa bhliain [[1981]]. Tar éis tamall de bhlianta d'éirigh siad as an mhúinteoireacht agus thosaigh ag seinm go lánaimseartha lena ngrúpa Altan. Fuair Frankie bás go hóg sa bhliain 1994. Ach lean Mairéad agus an grúpa ar aghaidh agus bhain cáil agus gradam idirnáisiúnta amach. Sa bhliain 2008, tháinig ''[[Imeall]]'' amach, a céad albam aonarach. Tá iníon ag Mairéad, Nia Byrne, fidléir agus amhránaí den scoth chomh maith.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Mairéad Ní Mhaonaigh of Altan (64596765).jpg|mion|Cambridge Festival, 2003]] == Dioscliosta == === Albaim Aonaracha === * ''[[Imeall]]'' (2008) [[Íomhá:Canúintí Ceoil-Mairéad Ní Mhaonaigh-www.TG4.ie- 5781080682 97c3f2b4e0 o.jpg|mion|Canúintí Ceoil ar TG4, 2010]] === Le Frankie Kennedy === * ''Ceol Aduaidh'' (1983) * ''Altan'' (1987) [[Íomhá:Altanlive.jpg|mion|2010: Altan in [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolis]], MN Cedar Cultural Center; Ciarán Curran, Ciarán Tourish, Mairéad Ní Mhaonaigh, Dermot Byrne agus Dáithí Sproule]] === Altan === * ''The Red Crow'' (1990) * ''Harvest Storm'' (1991) * ''Island Angel'' (1993) * ''Once Again 1987- 93'' (1993) * ''The First Ten Years (1986-1995)'' (1995) * ''Blackwater'' (1996) * ''Best Of Altan'' (1997) * ''Runaway Sunday'' (1997) * ''Altan's Finest'' (1999) * ''Another Sky'' (2000) * ''The Blue Idol'' (2002) * ''Local Ground'' (2005) === String Sisters === * ''String Sisters Live'' (2007) * ''String Sisters Live DVD'' (2007) === Aoi-Cheoltóir === * ''Fiddle Sticks'' (1991 - ceoltóirí éagsúla) * ''The Holy Ground'' (1993 - Mary Black) * ''Little Sparrow'' (2001 - Dolly Parton) * ''Volume Three: Further In Time'' (2001 - Afro Celt Sound System) * ''Tráthnóna Beag Aréir'' (2008 - Albert Fry) == Féach freisin == * [[Altan]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.mairead.ie Suíomh Oifigiúil - Mairéad Ní Mhaonaigh] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Maonaigh, Mairead Ni}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Gig Bheo na Bliana]] 9us9u8msaurakpp6ogjtxk4ej1c9trw 0 15196 1323893 1254516 2026-08-10T14:26:29Z Saighneánach 72809 1323893 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaiteoir|pholaiteoir]] Francach agus [[pobalachas|pobalóir]] é '''Jean Marie Le Pen''' ([[20 Lúnasa]] [[1928]] a rugadh é i dTrinité-sur-Mer sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus fuair sé bás ar an [[7 Eanáir]] [[2025]]). Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an pháirtí [[Rassemblement National|Front National]] sa Fhrainc sa bhliain 1972, páirtí atá go mór ar an eite dheis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22478859/|teideal=John Maguire, iriseoir i bPáras.|údar=RnaG|dáta=2025-01-08|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> Tá a iníon [[Marine Le Pen]] ina ceannaire ar an bpáirtí ón mbliain 2011 (athainmníodh an páirtí mar [[Rassemblement National]], nó an [[Rassemblement National|RN]], sa bhliain 2018). Cur in aghaidh na h[[inimirce]] is ea cuid mhaith de shaothar an FN nó an RN agus Jean-Marie Le Pen. [[Íomhá:2004 Jean Marie LE PEN & son epouse.jpg|clé|mion|Le Pen agus a dara bhean, Jany, in 2004]] [[Íomhá:Jean-Marie Le Pen raconte son dépucelage.webm|clé|mion|Físeán - bhí sé 16 bliain d'aois nuair a bhí caidreamh collaí aige le bean don chéad uair (2018)]] [[Íomhá:Meeting_1er_mai_2012_Front_National,_Paris_(40).jpg|clé|mion|Gafa le cúraimí teaghlaigh ó na 1970idí: Jean-Marie Le Pen agus a iníon, [[Marine Le Pen|Marine]], teaghlach mór le rá sa pholaitíocht,]] == Gairm == Bhí Jean Marie Le Pen san iomaíocht cúig uaire i dtoghchán uachtaránachta na Fraince. Bhain sé an dara háit amach sa chéad bhabhta vótála sa bhliain 2002. Ach bhí bua éasca ag [[Jacques Chirac]] sa dara babhta vótála. D’áitigh Chirac ar vótálaithe a raibh an ghráin acu air vótáil ar a shon d’fhonn iarrthóir an Front National a shárú. Bhí Le Pen ag iarraidh an pobal a ghríosú go minic, agus tharraing sé conspóid ollmhór. Mar shampla, sa bhliain 1998, dúirt Le Pen, gur eachtrannaigh iad leithéidí  [[Zinedine Zidane]], an peileadóir, nach gcasfadh an [[Marseillaise]] (tá cúlra Ailgéarach ag Zidane ach rugadh agus tógadh sa bhFrainc é).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/liberte-egalite-mbappe-an-bhfiorofar-aisling-nua-na-fraince/|teideal=Liberté, égalité, Mbappé! An bhfíorófar aisling nua na Fraince?|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=19 Iúil 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> Chreid go leor go mbeadh an fhoireann sacair agus a ngaisce i gCorn an Domhain 1998 - agus 2018 níos déanaí - mar ugach, ardú croí agus malairt bhisigh don tír ar fad. Dhíbir iníon Marine Le Pen a hathair ón ngluaiseacht sa bhliain 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-feidir-talamh-slan-a-dheanamh-de-go-mbeidh-an-la-le-macron-in-aghaidh-le-pen/|teideal=Ní féidir talamh slán a dhéanamh de go mbeidh an lá le Macron in aghaidh Le Pen|údar=Cathal Mac Coille|dáta=23 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> Ag dul anonn in aois, ba mhó dochar ná maitheas a bhí an fear a dhéanamh don pháirtí. Bhí a iníon ag iarraidh éalú ó scamall an fhaisisteachais ag an am, rud a luaigh an lucht oibre traidisiúnta go láidir léi. Chuaigh sí as a bealach le hidirdhealú a dhéanamh idir í féin agus a hathair agus bhí droim láimhe tugtha aici leis an gCaitliceachas coimeádach a bhíodh i gcónaí sa treis ag an eite dheis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/le-pen-ag-bagairt-ar-an-aontas-eorpach-go-foill/|teideal=Le Pen ag bagairt ar an Aontas Eorpach go fóill|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=13 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> Chuaigh Jean-Marie Le Pen ar shlí na fírinne ar an [[7 Eanáir]] [[2025]]; bhí sé sé bliana déag is ceithre scor d’aois. == Féach freisin == * [[Rassemblement National]] * [[Marine Le Pen]] * [[Jörg Haider]] na hOstaire agus [[Pim Fortuyn]] na hÍsiltíre == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Le Pen, Jean-Marie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1928]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Fraince]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Básanna in 2025]] 10bat720zvihz5dgb71glyqqf5w2stw 0 15395 1323842 1310462 2026-08-10T13:08:35Z Saighneánach 72809 1323842 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Tír]] Arabach is ea '''Éimin''', atá lonnaithe sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]] in iardheisceart na [[An Áise|hÁise]]. Tá teorainn aici leis [[an Araib Shádach]] thuas agus [[Óman]] thoir. Is é [[Sanaa]] an [[Príomhchathair|phríomhchathair]]. === Corraíl shibhialta === Lárionad [[sceimhlitheoireacht]]<nowiki/>a Ioslamacha is ea Éimin ó na [[1990idí]] ar aghaidh. Mar shampla, sa bhliain 2015, mhaígh [[Al-Qaeda|Al Qaeda]] i Éimin gurb iad a bhí taobh thiar de na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar oifigí na hirise, [[Charlie Hebdo]] i bPáras na Fraince.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Al Qaeda taobh thiar d'ionsaithe Phárais|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0114/672461-an-iris-fhrancach-charlie-hebdo-curtha-ar-an-margadh/|date=2015-01-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> In Éimin, is minic a choinnítear cailíní sa bhaile mar gheall ar imní i dtaobh sábháilteachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishaid.ie/media/irishaid/aboutus/abetterworldirelandspolicyforinternationaldevelopment/Domhan-Nos-Fearr-2019.pdf|teideal=Domhan Níos Fearr|údar=Cúnamh Éireann|dáta=2019|dátarochtana=2022}}</ref> === Cogadh Cathartha in Éimin, 2014 - inniu === Thosaigh seach-chogadh in Éimin i ndeireadh na bliana 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20758517/|teideal=An trodaíocht ag leanúint ar aghaidh i bPoblacht Éimin|údar=An ceannfort Frank Reidy / Adhmhaidin RnaG|dáta=2015|language=ga|work=RTE Radio / RnaG|dátarochtana=2022-07-23}}</ref> Chuaigh cúrsaí ó smacht agus an teannas idir an [[An Araib Shádach|Araib Shádach]] (agus a comhghuaillithe cumhachtacha, [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stáit Aontaithe]] agus an [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]] go háirithe) agus an [[An Iaráin|Iaráin]] (agus na réabhlóidithe [[Houthi]]) ag géarú. D'éirigh an choimhlint go gasta 'an ghéarchéim daonna is measa ar domhan', de réir na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://crisisrelief.un.org/yemen-worst-humanitarian-crisis-in-the-world|teideal=Yemen: The worst humanitarian crisis in the world|údar=crisisrelief.un.org|language=en|work=crisisrelief.un.org|dátarochtana=2022-07-23}}</ref> Idir 2014 agus 2021, fuair timpeall 277,000 bás, de réir [[Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe]] (154,000 de bharr na cogaíochta; básanna indíreacha, an gorta go háirithe,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21144169/|teideal=Achainí déanta ag Na Náisiúin Aontaithe, ag Oxfam agus ag eagraíochtaí carthanachta eile ag iarraidh fóirint ar an ngorta atá ag bagairt ar An Éimin|údar=Sorcha Nic Mhathúna, Oxfam Ireland|dáta=Márta 2017|language=en|work=RTE Radio / RnaG|dátarochtana=2022-07-23}}</ref> 233,000).<ref>{{Lua idirlín|url=https://arabdevelopmentportal.com/sites/default/files/publication/undp-yemen_impactofwar_web_0.pdf|teideal=ASSESSING THE IMPACT OF WAR IN YEMEN: Pathways for Recovery|údar=Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe / Taylor Hanna {{!}} David K. Bohl {{!}} Jonathan D. Moyer|dáta=2021|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Aibreán 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=United Nations Development Programme|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=United_Nations_Development_Programme&oldid=1097470794|journal=Wikipedia|date=2022-07-10|language=en}}</ref><ref>Clár Forbartha na Náisiúin Aontaithe</ref> Is ar na leanaí is measa a thiteann an choimhlint. Tá an chomhghuaillíocht freagrach as an gcuid is mó de na básanna. Agus le linn na 2010idí, bhí an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an dá thír a dhíol an líon is mó d’airm leis an Araib Shádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/na-salaimis-ar-lamha-le-fuil-na-neimineach/|teideal=Ná salaímis ár lámha le fuil na nÉimineach Tuairisc ó Mhanainn|údar=Isla Callister|dáta=2019|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2022-07-23}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí siad ag armáil agus ag tacú le taobh amháin agus bhí gasúir ag fáil bháis chuile lá agus ní raibh suim dá laghad ag an domhan mór é sin a chur amach ar na leathanaigh nuachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-feidir-leis-na-naisiuin-aontaithe-faic-a-dheanamh-mura-bhfuil-iosrael-sasta-comhaontu-leo/|teideal=‘Ní féidir leis na Náisiúin Aontaithe faic a dhéanamh mura bhfuil Iosrael sásta comhaontú leo’|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=22 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-26}}</ref> {{Main|Cogadh Cathartha in Éimin}} === Géarchéim na Mara Rua, 2023- === Sa [[An Mhuir Rua|Mhuir Rua]], lean reibiliúnaithe Houthi Éimin lena mbagairtí ar loingseoireacht tráchtála in ainneoin foláirimh ó na Stáit Aontaithe agus a gcomhghuaillithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sileann-fear-na-buile-gurb-e-fein-fear-na-ceille-100-la-dionsaithe-ar-gaza/|teideal=‘Síleann fear na buile gurb é féin fear na céille’ – 100 lá d’ionsaithe ar Gaza|údar=Bertie Ó hAinmhire|dáta=14 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-26}}</ref> {{Main|Géarchéim na Mara Rua}} == Féach freisin == * [[Cogadh Cathartha in Éimin]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Éimin]] bx8m8bjumv42qd1x9lllxzn9zy54plt 0 15593 1323855 1307184 2026-08-10T13:15:58Z Saighneánach 72809 1323855 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Máire Mhac an tSaoi.jpg}} Ba scoláire agus duine de mhórfhilí na Nua-[[Gaeilge|Ghaeilge]] í '''Máire Mhac an tSaoi '''([[4 Aibreán]] [[1922]] i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2021]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://portraidi.ie/en/maire-mhac-an-tsaoi/|teideal=Máire Mhac an tSaoi|language=en|work=Portraits of Irish-Language Writers|dátarochtana=2021-10-18}}</ref><ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5083|title=MHAC AN TSAOI, Máire (1922–2021) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-04-30|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5083|teideal=MHAC AN tSAOI, Máire (1922–2021)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2024-05-01}}</ref> Bhí sí ar na filí Gaeilge ab iomráití san am, "bean a bhí neamhleithscéalach as a hintleacht, a tuairimí, a bua filíochta, a cuid léinn agus a cinntí saoil".<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iocshlainte-anama-i-bhfriotal-agus-i-ngontacht-ealaionta-mhaire-mhac-an-tsaoi/|teideal=Íocshláinte anama i bhfriotal agus i ngontacht ealaíonta Mháire Mhac an tSaoi|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=30 Aibreán 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-01}}</ref> Tá a cnuasaigh amhail ''Margadh na Saoire'' (1956) agus ''Codladh an Ghaiscigh'' (1973) áirithe mar mhórshaothair de chuid litríocht na Gaeilge agus litríocht na hÉireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/maire-mhac-an-tsaoi-duine-de-mhorfhili-na-heireann-tar-eis-bhais/|teideal=Máire Mhac an tSaoi, duine de mhórfhilí na hÉireann, tar éis bháis|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-10-18}}</ref> == Saol == === Muintir === Rugadh Máire Mhac an tSaoi, nó Máire MacEntee mar a thugtaí uirthi, i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1922, an duine ba shine den triúr clainne a rugadh do [[Seán Mac an tSaoi|Sheán Mac an tSaoi]] agus dá bhean chéile Máiréad (née de Brún). Polaiteoir sinsearach ba ea a hathair: múinteoir ba ea a máthair. Ba bhall bunaidh agus [[Teachta Dála|Theachta Dála]] de chuid [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] [[Seán Mac an tSaoi]], a bhí ina Thánaiste in [[Éirí Amach na Cásca]]. Múinteoir ba ea Margaret de Brún (as Luimneach) ag Coláiste Alexandra. Ba phoblachtóir ise freisin. Bhí sí ina léachtóir le Gaeilge i UCD níos deireanaí. Bhí uncail aici, an Moinsíneoir Pádraig de Brún, agus ba dhuine de scoláirí Gaeilge ba mhó an chéid é . === Óige === D'fhreastail sí ar Choláiste Alexandra, áit ina raibh a máthair ag múineadh, ar Chlochar Loreto i [[Ráth Fearnáin]]. Bhí ceangal mór aici le [[Gaeltacht Chorca Dhuibhne]], mar a mbíodh sí ar saoire agus í óg sa teach ar a dtugtaí Tigh na Cille i n[[Dún Chaoin]]. Thóg a huncail, Pádraig de Brún, an teach sa bhliain 1920. Agus an t-athair gafa le cúraimí an rialtais, chaitheadh na páistí cúpla mí sa mbliain i nDún Chaoin i dteach a n-uncail. Ba ansin a tháinig Mac an tSaoi isteach ar dhúchas fhilíocht na Gaeilge. Rinne sí a cuid staidéir ansin ar [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Ollscoil na hÉireann, Baile Átha Cliath]] agus ar [[Sorbonne|Ollscoil Sorbonne]] sa Fhrainc. Rinne Mhac an tSaoi staidéar ar theangacha nua-aoiseacha agus ar an [[Léann Ceilteach]]. Bean a raibh intleacht thar an gcoitiantacht aici, glacadh léi mar abhcóide i mBaile Átha Cliath, rud b'annamh san am. [[Íomhá:Iveagh_House_morning.jpg|clé|mion|Ceanncheathrú na Roinne Gnóthaí Eachtracha agus Trádála]] Rinne sí obair mhór mar [[Taidhleoir|thaidhleoir]] idir 1947-1962. Bhí sí ar fhoireann na [[An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála|Roinne Gnóthaí Eachtracha]] ar seirbhís sa [[Fhrainc]] (i [[Strasbourg]]), sa [[Spáinn]] agus ag na [[Náisiúin Aontaithe]].[[Íomhá:Bundesarchiv B 145 Bild-F023908-0002, Straßburg, Tagung des Europarates.jpg|clé|mion]] === Scoláire === Ba scoláire í i [[Scoil an Léinn Cheiltigh]], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] ar feadh tamaill agus ba Scoláire Taistil í ó 1945 go 1947. Bhí sí ar dhuine den fhoireann an ''English-Irish Dictionary'' (BÁC: Oifig an tSoláthair, 1959), faoi eagarthóireacht an Ollaimh [[Tomás de Bhaldraithe]]. [[Íomhá:UN Baluba camp.jpg|clé|mion|Thóg na NA an campa seo do na Baluba, i Katanga, san 1960idí]] Ba bhall í d'[[Aosdána]]. Sa bhliain 1991, bhronn Ollscoil na hÉireann dochtúireacht oinigh sa Léann Ceilteach ar Mháire Mhac an tSaoi. === Pearsanta === Sa bhliain 1962 phós Máire [[Conchúr Crús Ó Briain]] (fear conspóideach, scríbhneoir agus iar-aire rialtais, a cailleadh sa bhliain 2008), cúig bliana níos sine ná í féin agus pósta (cleamhnas scannalach ag an am sin).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/m%C3%A1ire-mhac-an-tsaoi-interviewed-in-2015-i-was-very-formidable-1.2429009|teideal=Máire Mhac an tSaoi interviewed in 2015: ‘I was very formidable’|údar=Kathy Sheridan|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-10-18}}</ref> Bhí beirt pháistí uchtaithe acu, de shliocht Afracach. Nuair a d’imigh an bheirt go dtí an Congó in éineacht le chéile i 1962, bhí sé ina scannal chomh mór sin go raibh an scéal clúdaithe sa ''Daily Express'' i Sasana.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deanaimis-ceiliuradh-ar-mhaire-mhac-an-tsaoi-ar-la-idirnaisiunta-na-mban/|teideal=Déanaimis ceiliúradh ar Mháire Mhac an tSaoi ar Lá Idirnáisiúnta na mBan|údar=Síobhra Aiken|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-10-18}}</ref> Fuair Máire Mhac an tSaoi bás ar an 16 Deireadh Fómhair 2021. [[Íomhá:Dunquin, Co. Kerry (2012).jpg|clé|mion|Íodh sí ar saoire sa teach ar a dtugtaí Tigh na Cille i n[[Dún Chaoin]]. Thóg a huncail, [[Pádraig de Brún]], an teach sa bhliain 1920. ]] == Saothar == Ar na daoine a chuaigh i gcion uirthi, luaigh Máire a máthair Máiréad go háirithe, Mícheál Ó hAodha, Gearóid Ó Murchú, Roger Chauviré, Colm Ó Lochlainn, an tOllamh Vendryes agus go háirithe a huncail, an Monsignor [[Pádraig de Brún]]. Uncail eile léi ba ea an Cairdinéal Michael Browne. Ba é Margadh na saoire (1956) an chéad cheann de chúig chnuasach filíochta uaithi, chomh maith le haistriúcháin agus prós. Bhí Cartlann Mháire Mhac an tSaoi díolta le h[[Ollscoil Princeton]] in 2023. Tá an t-ábhar, nó beidh an an t-ábhar, ar fáil go poiblí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cartlann-mhaire-mhac-an-tsaoi-diolta-le-hollscoil-princeton-mar-nach-raibh-aon-institiuid-in-eirinn-sasta-i-a-cheannach/|teideal=Cartlann Mháire Mhac an tSaoi díolta le hOllscoil Princeton mar nach raibh aon institiúid in Éirinn sásta í a cheannach|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=8 Márta 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-09}}</ref> Chuaigh Máire Mhac an tSaoi i bhfeidhm ar fhilí Gaeilge, [[Nuala Ní Dhomhnaill]], [[Biddy Jenkinson]] agus ar [[Mary O’Malley]], mar shampla.<ref name=":1" /> === Filíocht === Bhí an-eolas teicniúil aici ar na foirmeacha traidisiúnta agus ar an nGaeilge Chlasaiceach. Chleachtaigh sí stíl thomhaiste ina cuid dánta a thugann dánta na scol chun cuimhne — cé gur file nua-aoiseach idirnáisiúnta í. .<ref name=":1" /> Bhí dán léi "Jack" agus gearrscéal "An Bhean Óg" ar churaclam na h[[Ardteistiméireacht]]<nowiki/>a ó 2006 go 2009. Uaireanta treascraíonn sí coinbhinsiúin na haimsire agus gan aon drogall uirthi drúis chollaíochta na mná a chur in iúl.<ref name=":0" /><ref>Mar sahmapla, sa dán ‘Ceathrúintí Mháire Ní Ógáin’, caitheann sí masc cosanta Mháire Ní Ógáin, arb í bean luí Dhonnchadh Rua Mac Conamara í de réir an traidisiúin bhéil, chun na céimeanna a bhain leis an gcaidreamh toirmiscthe a bhí aici féin a ríomh. (Agus an chinsireacht i réim, is deacair a shamhlú go gcuirfí a leithéid de dhán i gcló sna 1950í dá mba i mBéarla a bhí an banfhile ag scríobh).</ref> Sna cnuasaigh filíochta eile óna peann a foilsíodh sna seachtóidí agus na hochtóidí, tugann sí aghaidh arís ar théamaí dalba, conspóideacha nach raibh aon trácht orthu sa bhfilíocht roimhe sin. Cuireann sí íomhánna os ár gcomhair den ghinmhilleadh, de neamhthorthúlacht na mban agus den [[Glacaireacht|chollaíocht aonair]] fiú.<ref name=":0" /> *''Margadh na Saoire'' (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1956) * ''Codladh an Ghaiscigh'' (1973) * ''An Galar Dubhach'' (1980) * ''An Cion go dtí Seo'' (1987) * ''Shoa agus dánta eile'' (BÁC: Sáirséal Ó Marcaigh, 1999) Foilsíodh rogha dánta léi, curtha in eagar ag Louis de Paor, ''The Miraculous Parish/An Paróiste Míorúilteach'' in 2011. ==== Saothair eile ==== * Bhí roinnt filíochta ó ré na Gaeilge Clasaicí curtha in eagar aici in irisí léannta agus ábhar próis freisin, m. sh. ''Dhá Sgéal Artúraíochta'' (BÁC: Institiúid Ard-Léinn BhÁC, 1946). * ''A heart full of thought'' (BÁC: Dolmen, 1959): Aistriúcháin go Béarla ar fhilíocht ón nGaeilge Chlasaiceach * ''Miseréré'' (BÁC: Gill & Macmillan, 1971): Cnuasach d'aistriúcháin ó Bhéarla go Gaeilge ar dhánta de chuid a huncail, an Mons. de Brún * ''Trasládáil'' (Béal Feirste: Lagan Press, 1997): Bunleaganacha agus aistriúcháin Bhéarla ar dhánta le Liam Dall Ó hIfearnáin, Piaras Feirtéir, Maghnas Ó Domhnaill, agus eile. * ''Marbhnaí Duino'', aistriúchán ar [[Duineser Elegien]] le [[Rainer Maria Rilke]], Indreabhán, Leabhar Breac, (2013) * ''Amhráin Amhairgin, An Chailleach Bhéarra agus Amhra Choilm Chille'' (Leabhar Breac, 2024). Leagan Nua-Ghaeilge ag Máire Mhac an tSaoi de thrí dhán mór le rá as an tSean- agus an Mheán-Ghaeilge atá sa leabhar dátheangach seo, cuid den Bhéarla déanta ag Máire agus an Béarla sa chló Iodálach déanta ag an eagarthóir file, [[Louis de Paor]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bronntanas-gan-choinne-o-mhaire-mhac-an-tsaoi/|teideal=Bronntanas gan choinne ó Mháire Mhac an tSaoi|údar=Louis de Paor|dáta=24 Aibreán 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-01}}</ref><ref name=":2" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://leabharbreac.com/en/shop/maire-mhac-an-tsaoi/amhrain-amhairgin/|teideal=Amhráin Amhairgin|language=en-US|work=Leabhar Breac|dátarochtana=2024-05-01}}</ref> === Neamhfhicsean === * ''Dhá sgéal Artúraíochta'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|Institiúid Ardléinn, BÁC]], 1946) * ''A Concise History of Ireland'', (i gcomhar le Conor Cruise O'Brien) Thames and Hudson, London ISBN 0-500-45011-0 (1972) * ''The Same Age as the State'' (O'Brien Press, 2007): Dírbheathaisnéis. * ''Cérbh í Meg Russell?'' (Indreabhán: Leabhar Breac, 2008): Leabhar staire ar shaol [[Piaras Feiritéar|Phiarais Feiritéir]]. * “Writing In Modern Irish — A Benign Anachronism?”, ''The Southern Review'', 31 Special Issue on Irish Poetry (1995) *Tá [[dírbheathaisnéis]] i mBéarla, ''The same age as the state'', foilsithe ag O'Brien Press. (2003).<ref>{{Lua idirlín|url=https://thebookshop.ie/cruise-obrien-maire-maire-mhac-an-tsaoi-the-same-age-as-the-state-pb-a-biography-brand-new/|teideal=Cruise O'Brien, Máire (Máire Mhac an tSaoi) - The Same Age as the State - PB - A Biography - BRAND NEW|language=en|work=TheBookshop.ie|dátarochtana=2021-10-18|archivedate=2021-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018140007/https://thebookshop.ie/cruise-obrien-maire-maire-mhac-an-tsaoi-the-same-age-as-the-state-pb-a-biography-brand-new/}}</ref> === Ficsean === * ''A Bhean Óg Ón'' (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 2001). * ''Scéal Ghearóid Iarla'', ISBN 978-0-89833-253-7 Indreabhán, Leabhar Breac (2010) Bhuaigh an t-úrscéal [[Gradam Uí Shúilleabháin|Gradam Ui Shúilleabháin]] 2011. == Féach freisin == * [[Pádraig de Brún]] * [[Seán Mac an tSaoi]] * [[Conchúr Crús Ó Briain]] == Naisc sheachtracha == * Rinneadh clár faisnéise fúithi (2016): ''Deargdhúil: Anatomy of Passion'' (faoina saothar chomh maith).<ref name=":0" /> *Taifeadadh dá cuid is ea Máire Mhac an tSaoi: guth an fhile (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 1992). *[http://www.rte.ie/radio1/scribhneoiri/2010-12-04.html Clár RTE Raidió 1, “Scríbhneoirí Faoi Chaibidil 2010” (ábhar pléite)] * [http://www.beo.ie/alt-maire-mhac-an-tsaoi.aspx Faoi agallamh ar Beo.ie (2003)] *[http://coislife.ie/authors/otherauthors/mairemhacantsaoi.htm Máire Mhac an tSaoi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118193910/http://www.coislife.ie/authors/otherauthors/mairemhacantsaoi.htm |date=2007-11-18 }} ar Cois Life * [http://www.leabharbreac.com/leabhair.html?catID=1005 Máire Mhac an tSaoi: Beathaisnéis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006231045/http://leabharbreac.com/leabhair.html?catID=1005 |date=2013-10-06 }} ar Leabhar Breac == Tagairtí == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Saoi, Maire Mhac an}} [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1922]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Básanna in 2021]] [[Catagóir:Baill d'Aosdána]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]] mp1u1eb9expdjl8zjtgxhu2fhr2wsl2 0 15799 1323922 1275147 2026-08-10T16:33:03Z Saighneánach 72809 1323922 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Liszt-CC.jpg|clé|mion|bunaithe ar ghrianghraif timpeall 1848]] [[Íomhá:Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|clé|mion|1886, in aois 74 bliain dó]] [[Íomhá:Spanish Fantasie cover Leipzig edition.png|clé|mion|Leabhar ceoil, 1845]] [[Cumadóir]] agus [[pianó|pianódóir]] [[an Ungáir|Ungárach]], í a chum sa stíl [[Rómánsachas|Rómánsach]], ab ea '''Franz Liszt''' ([[Ungáiris]]: ''Liszt Ferenc'') ([[22 Deireadh Fómhair]] [[1811]] – [[31 Iúil]] [[1886]]).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf|teideal=Leabhar Ceoil|údar=cogg.ie|dátarochtana=2021|archivedate=2021-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210731205447/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf}}</ref> Meastar inniu go bhfuil sé i measc na bpianódóirí is fearr riamh. === Saol === Sa 19ú haois, bhí clú is cáil ar Liszt ar fud na hEorapa mar phianódóir agus thuill sé saibhreas mór ón gceol.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/product/leabhar-mor-an-cheoil-leabhar-agus-cd/?lang=en|teideal=Leabhar Mór an Cheoil Leabhar agus CD {{!}} Litríocht|údar=Deborah Lock agus Anna Heussaff|dáta=ISBN: 9781906907303|language=ga|dátarochtana=2021-07-31}}</ref> Nuair a bhí Liszt i b[[Páras]], thit sé i ngrá le [[Lola Montez (Eliza Gilbert, damhsóir)|Eliza Gilbert]], a rugadh i g[[Contae Shligigh]]. Bhí cáil uirthi níos déanaí mar Lola Montez, rinceoir agus bean scléipe i bPáras, Lean sí Liszt go [[Bonn (cathair)|Bonn]] na Gearmáine agus dúradh gur mheall sí ansin Rí na Baváire, [[Ludwig I na Baváire|Ludwig I]], chun na leapa léi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/lola-luimnigh-%C3%B3-l%C3%A1-l%C3%A1-l%C3%A1-1.540770|teideal=Lola Luimnigh, ó lá lá lá|údar=MICHEAL O. hAODHA|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-07-31}}</ref> I lár na bliana 1886, tholg LIszt tinneas a bháis – [[niúmóine]] broinceach. Bhí croí lag aige ag an am céanna. D'éag sé ar [[31 Iúil]] [[1886]], in aois 74 bliain dó, i m[[Bayreuth]] sa Ghearmáin. === Ceol === Chum Liszt na Rapsóidí Ungáracha, mar aon le dánta siansacha bunaithe ar dhrámaí is ar mhiotais. Bhí an ceoldán (tone poem nó Symphonic poem) a d’fhorbair Liszt níos oiriúnaí ná an siansa chun smaointe an chumadóra a léiriú. Sa cheoldán bhí dhá nó trí théama a seinneadh de réir mar a bhí riachtanach chun an dán nó an scéal a léiriú.<ref name=":0" /> Ba é Liszt an chéad duine a d‟úsáid an téarma '[[ceol léiritheach]]'. Bhí páirt lárnach ag Liszt i bhforbairt an [[Neudeutsche Schule]] (An Scoil Ghearmánach Nua). == Féach freisin == * Na [[Rómánsachas|Rómánsaithe]] eile, mar shampla: [[Richard Wagner|Wagner]] agus [[Johannes Brahms|Brahms]]. *[[Lola Montez (Eliza Gilbert, damhsóir)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Liszt, Franz}} [[Catagóir:Cumadóirí Ungáracha|Lizst, Franz]] [[Catagóir:Pianódóirí Ungáracha|Lizst, Franz]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1811|Lizst, Franz]] [[Catagóir:Básanna i 1886|Lizst, Franz]] [[Catagóir:Rómánsachas]] j0o2nm4bytywor5axi3p6ty0lteb2e5 0 16096 1323795 1318975 2026-08-10T12:22:19Z Saighneánach 72809 1323795 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Scríbhneoir]] is [[Drámaíocht|drámadóir]] [[Éire]]annach is ea '''Roddy Doyle''' (Ruaidhrí Ó Dúill) a rugadh i g[[Cill Bharróg]], [[Baile Átha Cliath]], [[8 Bealtaine]] [[1958]]. [[Íomhá:Dublin Writers Festival 2007 (685407911).jpg|clé|mion|265x265px|2007]] [[Íomhá:Doyleroddy33.jpg|clé|mion|241x241px|2008]] == Saol == Tógadh i g[[Cill Bharróg]] é. Bhain sé amach céim i m[[Béarla]] agus [[tíreolaíocht]] i g[[Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath]]. Chaith sé tréimhse fada ag múineadh sular luigh sé isteach go lánaimseartha leis an scríbhneoireacht sa bhliain [[1993]]. [[Íomhá:DeireadhSeachtainecraiceailte.jpg|clé|mion|Tá leabhar leis, ‘[[Deireadh Seachtaine Craiceáilte|Deireadh Seachtaine Craiceailte]]’ (‘Mad Weekend ’) le fáil as Gaeilge<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/product/deireadh-seachtaine-craiceailte/?lang=en|teideal=Deireadh Seachtaine Craiceáilte|údar=Roddy Doyle|language=ga|dátarochtana=2021-05-08|archivedate=2021-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508090441/https://www.litriocht.com/product/deireadh-seachtaine-craiceailte/?lang=en}}</ref>]] Rinneadh [[Scannán|scannáin]] de chuid dá úrscéalta. Bhain sé an Booker Prize sa bhliain 1993. Tá cónaí air i mBaile Átha Cliath lena bhean chéile Belinda agus tá triúr clainne orthu. == Gníomhaíochas == Eagraíocht é ''Fighting Words'' a bhunaigh Roddy Doyle agus Sean Love i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2010 chun an scríbhneoireacht chruthaitheach a spreagadh i measc páistí agus daoine óga faoi mhíbhuntáiste.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/roddy-doyle-i-gconamara-chun-an-chead-fighting-words-gaeltachta-a-sheoladh/|teideal=Roddy Doyle i gConamara chun an chéad Fighting Words Gaeltachta a sheoladh|údar=Meadhbh Ní Eadhra|dáta=2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-08}}</ref> Cuireann an cumann ceardlanna ar fáil anois do dhaoine ó gach cineál cúlra. Cuireadh tús sa bhliain 2019 le ''Fighting Words'' i g[[Conamara]]. == Saothar == Tá leabhar leis, ‘[[Deireadh Seachtaine Craiceáilte|Deireadh Seachtaine Craiceailte]]’ (‘Mad Weekend ’) le fáil as Gaeilge.<ref name=":0" /> === Úrscéalta === * Smile (2017) * Charlie Savage (2019) * Love (2020) ==== The Barrytown Pentalogy ==== * ''[[The Commitments]]'' (1987, Scannán 1991) — * ''[[The Snapper]]'' (1990, Scannán 1993) — * ''The Van'' (1991, ar an ngearrliosta 1991 [[Booker Prize]], Scannán 1997) — * ''[[Paddy Clarke Ha Ha Ha]]'' (1993, 1993 Buaiteoir [[Booker Prize]]) — * ''[[The Guts (novel)|The Guts]]'' (2013) ==== Na húrscéalta Paula Spencer: ==== * ''[[The Woman Who Walked Into Doors]]'' (1996) — * ''[[Paula Spencer (úrscéal)|Paula Spencer]]'' (2006) — * The Women Behind the Door (2024)- ==== The Last Roundup: ==== * ''[[A Star Called Henry]]'' (1999) — * ''[[Oh, Play That Thing!]]'' (2004) — * ''[[The Dead Republic]]'' (2010) - === Gearrscéalta === * "The Slave" — * "Home to Harlem" * "Teaching" — ''New Yorker,'' [[2 Aibreán]] [[2007]]. * "Black Hoodie" — [[McSweeney's]] Quarterly Concern #23, Bealtaine 2007. * "The Dog" — ''New Yorker,'' [[5 Samhain]] [[2007]]. * Cnuasach gearrscéalta, ''The Deportees'', Foilsithe 2008. === Neamhfhicsean === * ''Rory and Ita'' === Drámaí === * ''Brown Bread'' (1987) * ''War'' (1989) * ''The Woman who Walked into Doors'' (2003) * Athscríobh ar ''[[The Playboy of the Western World]]'' (2007) le Bisi Adigun === Don teilifís === * '' Family'' (1994) — [[BBC]] [[Sraith (litríocht)|sraith]] === Scannáin === * ''When Brendan Met Trudy'' (2000) — === Leabhair do pháistí === * ''[[The Giggler Treatment]]'' * ''[[Rover Saves Christmas]]'' * ''[[The Meanwhile Adventures]]'' == Naisc sheachtracha == * [http://www.irishwriters-online.com/roddydoyle.html Próifíl Roddy Doyle ag ''Irish Writers Online''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050216194134/http://www.irishwriters-online.com/roddydoyle.html |date=2005-02-16 }} == Tagairtí == {{reflist}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Doyle, Roddy}} [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Roddy Doyle]] sfwt180xdd4dcatmt9vuxw1a3incy4u 0 16261 1323856 1308231 2026-08-10T13:17:16Z Saighneánach 72809 1323856 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:AlCaponemugshotCPD.jpg|mion| Al Capone.|clé]] Ba drongadóir [[Iodálach|Iodál]]-[[Meiriceá]]nach é '''Alphonse Gabriel Capone''' ([[17 Eanáir]] [[1899]] – [[25 Eanáir]] [[1947]]), nó mar ab fhearr aithne air '''Al Capone''' nó '''Colméadan''' ('''''Scarface''''' sa Bhéarla). Bhí sé ina cheannaire ar shindeacáit [[Coir|coire]] a bhí bainteach le smuigleáil bhiotáille agus gnóthaí eile a bhí neamh[[dlí|dhlíthiúil]] nuair a bhí [[Cosc ar Alcól sna Stáit Aontaithe|Cosc ar Alcól]] sna [[Stáit Aontaithe]] sna [[1920idí]] agus sna [[1930idí]]. [[Íomhá:Al Capone.jpg|mion|16 Bealtaine 1929: Capone: i bpriosún i bPennsylvania|clé]] [[Íomhá:National Museum of Crime and Punishmen - Saint Valentine's Day Massacre brick (2868502113).jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:National%20Museum%20of%20Crime%20and%20Punishmen%20-%20Saint%20Valentine's%20Day%20Massacre%20brick%20(2868502113).jpg|clé|mion|228x228px|Sléacht "Lá Fhéile Vailintín": bríce a bhí sa bhalla ag an am]] Ar [[14 Feabhra]] [[1929]], tharla sléacht "Lá Fhéile Vailintín" i [[Siceagó|Siceágó]] idir buíonta faicseanaíochta an tsaoil fhothoinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/ranna-an-diabhail-1.698182|teideal=Ranna an diabhail|údar=Alan Titley|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-02-14}}</ref> Bhí na coirpigh Iodálacha, an "South Side", faoi stiúir Al Capone. D'ionsaigh siad an "North Side", coirpigh Gael-Mheiriceánacha. Feallmharóidh seachtar as an North Side ach d'éalaigh an ceannaire, [[Bugs Moran]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://drive.google.com/open?id=1yB5lDuJeT1RParm0fvzZw_4j68B8hlOk|teideal="AN TAOBH DORCHA DE GHAEL-MHEIRICEÁ" (lch. 6)|údar=examinations.ie|dáta=2006|foilsitheoir=Sa leabhar, Paddy Whacked: The Untold Story of the Irish American Gangster, ríomhann an t-údar T. J. English scéal agus stair na gcoirpeach Gael-Mheiriceánach ó aimsir an Ghorta go dtí ár linn féin.|dátarochtana=2020}}</ref> === Bás le hadhairt === Scaoileadh Capone saor ón bpríosún sa bhliain 1939 ar bhonn atrua; bhí a shláinte ag meath agus bhí 'paresis' ag cur as dó.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=General paresis of the insane|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=General_paresis_of_the_insane&oldid=1061082802|journal=Wikipedia|date=2021-12-19|language=en}}</ref> I mí Eanáir 1947, bhuail stróc agus [[taom croí]] Capone agus é ina "phálás" i bPalm Island, [[Florida]] lena mhuintir. Tholg sé niúmóine chomh maith agus d'éag ar [[25 Eanáir]] [[1947]], in aois 47 dó. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Capone, Al}} [[Catagóir:Maifia]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1899]] [[Catagóir:Básanna i 1947]] [[Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha]] 66x3ei59jydfmonnanevi043d5l2bos 0 16307 1323836 1308260 2026-08-10T13:01:13Z Saighneánach 72809 1323836 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Detroit police prohibition.jpg|mion|clé|[[Cosc ar Alcól sna Stáit Aontaithe|osc ar alcól]] agus drongadóirí]] Ba drongadóir as [[Chicago]] é '''Bugs Moran''' nó '''George Clarence "Bugs" Moran''' sna [[1930idí]] i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]], nuair a bhí [[Cosc ar Alcól sna Stáit Aontaithe|cosc ar alcól]]. Rugadh é ''Adelard Cunin'' in [[Saint Paul, Minnesota|St. Paul]] [[Minnesota]] ar an [[21 Lúnasa]] [[1891]], de réir a [[Beathaisnéis|bheathaisnéis]]í, Jimmy Anderson. Bhí Moran ina cheannaire ar shindeacáit [[Coir|coire]] a bhí bainteach le smuigleáil bhiotáille agus gnóthaí eile a bhí neamh[[Dlí|dhlíthiúil]] sna [[Stáit Aontaithe]] sna [[1920idí]] agus sna [[1930idí]]. [[Íomhá:National Museum of Crime and Punishmen - Saint Valentine's Day Massacre brick (2868502113).jpg|clé|mion|228x228px|sléacht "Lá Fhéile Vailintín": bríce a bhí sa bhalla ag an am]] Ar [[14 Feabhra]] [[1929]], tharla sléacht "Lá Fhéile Vailintín" i [[Siceagó|Siceágó]] idir buíonta faicseanaíochta an tsaoil fhothoinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/ranna-an-diabhail-1.698182|teideal=Ranna an diabhail|údar=Alan Titley|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-02-14}}</ref> Bhí na coirpigh Iodálacha, an "South Side", faoi stiúir [[Al Capone]]. D'ionsaigh siad an "North Side", coirpigh Gael-Mheiriceánacha. Feallmharóidh seachtar as an North Side ach d'éalaigh an ceannaire, Bugs Moran.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/tmp/1581725260_1151577.pdf|teideal=AN TAOBH DORCHA DE GHAEL-MHEIRICEÁ|údar=examinations.ie|dáta=2006|foilsitheoir=Sa leabhar, Paddy Whacked: The Untold Story of the Irish American Gangster, ríomhann an t-údar T. J. English scéal agus stair na gcoirpeach Gael-Mheiriceánach ó aimsir an Ghorta go dtí ár linn féin.|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fuair Moran bás i b[[Príosún|priosún]] Leavenworth ar [[25 Feabhra]] [[1957]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-stair-us}} {{DEFAULTSORT:Moran, Bugs}} [[Catagóir:Daoine as Chicago]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1891]] [[Catagóir:Básanna i 1957]] [[Catagóir:Coiriúlacht eagraithe sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Maifia]] [[Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha]] fm9jpnzpdbhslg2mc02hf38hwqtefwc 0 16349 1323939 1234846 2026-08-10T16:41:37Z Saighneánach 72809 1323939 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} [[Íomhá:Erstausgabe von Mein Kampf.jpg|mion|clé|An chéad imleabhar de ''Mein Kampf'', le h[[Adolf Hitler]]. An chéad eagrán ón mbliain 1925]] [[Leabhar]] is ea '''Mein Kampf''' ([[Gaeilge]]: ''Mo Streachailt'') a scríobh nó a dheachtaigh [[Adolf Hitler]], an [[Deachtóireacht|deachtóir]] de bhunadh [[an Ostair|Ostarach]] a bhí ina cheannaire ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] le linn ré na [[Naitsithe]] sa [[tír]] sin. Is é is ábhar don leabhar ná [[dírbheathaisnéis]] agus smaointe [[Polaitíocht|polaitiúla]] an údair, nó an idé-eolaíocht Naitsíoch mar atá aithne uirthi inniu. Foilsíodh an chéad imleabhar sa bhliain [[1925]] agus an dara ceann sa bhliain [[1926]]. Is é is ábhar don chéad imleabhar ná saol Hitler féin, agus an dara himleabhar ag tabhairt cur síos ar an ngluaiseacht Naitsíoch. * ''Eine Abrechnung'' ("Reicneáil" nó "Cuntas") is teideal don chéad imleabhar, agus * ''Die nationalsozialistische Bewegung'' ("An Ghluaiseacht Shóisialach Náisiúnta") atá ar an dara ceann. Chuidigh [[Rudolf Hess]] le Hitler an leabhar a chríochnú, ach ní luaitear mar chomhúdar é in aon eagrán den leabhar. Bhreac Hess agus Emil Maurice an chéad imleabhar síos ó bhéal Hitler nuair a bhí sé i b[[príosún]]. [[Íomhá:Poster of Mein Kampf in Villa Wannsee.jpg|mion|Póstaer in Villa Wannsee: fograíocht]] Scríobh sé an dara ceann nuair a bhí cead a chos aige arís. Rinneadh ceartuithe agus athruithe beaga ar na heagráin nua ó shin i leith, de réir mar a theastódh ó Hitler. Dheachtaigh Hitler [[Zweites Buch|leabhar eile fós]] le cur síos ar a chuid tuairimí i leith an pholasaí eachtraigh, ach níor foilsíodh an ceann sin riamh i ré an Tríú ''Reich''. Maidir le ''Mein Kampf'', áfach, bhí an-ráchairt ar an gceann sin ó tháinig Hitler i gcumhacht sa Ghearmáin, agus ba nós cóip den leabhar a bhronnadh, abair, ar na lánúineacha nuaphósta. Thiomnaigh Hitler an chéad imleabhar dóibh siúd a fuair bás le linn [[Ceannairc|cheannairc]] Bheoirhalla na Saoránach (''Bürgerbräukeller'') i [[München]] sa bhliain 1923, an iarracht [[Réabhlóid|réabhlóide]] ar gearradh téarma príosúin do Hitler mar gheall uirthi. I dtús an dara himleabhar, arís, mhol sé Dietrich Eckart, an [[foilsitheoir]] a thug a lán idéanna do Hitler agus a fuair bás cúpla bliain sular chríochnaigh Hitler an leabhar. Bhí urraim mhór ag Hitler d'Eckart agus é buíoch beannachtach as ar fhoghlaim sé ón bhfear seo. == Achoimre == [[Íomhá:FrMeinKampf20050214.jpg |thumb|left|Leagan Fraincise den leabhar ón mbliain 1934, a haistríodh is a foilsíodh gan chead Hitler]] Seo iad na pointí tábhachtacha sa leabhar: * Tá Hitler ag caitheamh anuas ar [[an Ostair]] mar stát, agus é den tuairim gur chóir í a chur ar ceal mar stát neamhspleách agus cúige Gearmánach a dhéanamh di. Tá sé ag ionsaí Impireacht na hOstaire, ó tá sé barúlach go bhfuil an Impireacht ag teacht an iomarca in araicis na Seiceach ag géilleadh cearta teanga dóibh. * Tugann Hitler cur síos ar fhorbairt a chuid frith-Ghiúdachais, agus é den bharúil gur idé-eolaíocht [[Giúdachas|Ghiúdach]] é an [[Marxachas]]. * Forbraíonn sé "sóisialachas náisiúnta na nGearmánach" mar chosaint ar "shóisialachas idirnáisiúnta na nGiúdach", agus é ag moladh chath na gciníocha in áit cath na n-aicmí. * Tugann sé rabhadh faoin mBoilséiveachas san [[APSS|Aontas Sóivéadach]] agus é barúlach gur chóir an Boilséiveachas a dhíothú i "gcogadh na gciníocha". Ar ndóigh, tá sé suite siúráilte gurbh iad na Giúdaigh a cheap an Boilséiveachas agus gurbh iadsan atá i gceannas ar an Aontas Sóivéadach. * San am chéanna, tá sé den tuairim go bhfuil an Ghearmáin ag éirí róbheag ag na Gearmánaigh, agus gur chóir "spás maireachtála" (''Lebensraum'') a shealbhú in Oirthear na hEorpa. *Tá sé inbharúla gurbh é an cogadh ar dhá chathéadan san am chéanna a chaill an Ghearmáin sa chéad chogadh domhanda. Le sin a sheachaint, tugann sé le fios gur chóir don Ghearmáin comhghuaillíocht a shocrú leis na Sasanaigh agus leis na hIodálaigh (is é sin, [[Mussolini]]). * Faigheann sé locht ar an daonlathas parlaiminteach, agus é den tuairim gur chóir "stát Gearmánach ceannasaíochta" a chur ina ait. * Thairis sin, tugann sé cur síos ar a shaol agus ar fhorbairt a ghluaiseachta go dtí an bhliain 1923, mar a chonacthas an scéal dó féin. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-leabhar}} [[Catagóir:Naitsíochas]] [[Catagóir:Stair na Gearmáine]] [[Catagóir:Frith-Ghiúdachas]] 2ityma1xs9jaqmln5vbv2gf11agy698 0 16797 1324054 1228252 2026-08-11T08:46:54Z An Sionnach Rua 29036 1324054 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[fíleam]] ainmhithe iad na '''Chordata''' ([[Gréigis]]: χορδωτά, khordota “le téad”) le [[nótacorda]], [[néarthéad droma]] folamh, [[scoilt fharaingeach|scoilteanna faraingeacha]], [[endostíl]], agus [[eireaball]] iar-anasach ar feadh cuid dá saolré ar a laghad. Ar bhonn tacsanomaíoch, áirítear san fhíleam an fo-fhíleam [[Vertebrata]], lena n-áirítear [[Mamach|mamaigh]], [[iasc|éisc]], [[Amfaibiach|amfaibiaigh]], [[Reiptíl|reiptílí]] agus [[éan|éin]]; [[Tunicata]], lena n-áirítear [[Salpidae]] agus [[Ascidiacea]] (Gaeilge: ascaidí); agus Cephalochordata, a chuimsíonn na [[Amfaibhiorach|hamfaibhioraigh]] (ar a dtugtar “lansógaigh” freisin). Tá baill den fhíleam Chordata [[Siméadracht sa bhitheolaíocht|siméadrach]] déthaobhach, bíonn [[Céalóm|céalóm]] agus [[córas imshruthaithe]] acu, agus léiríonn siad [[deighilt mheitiméireach]]. Cuirtear Hemichordata ar aghaidh mar an ceathrú fofhíleam de chuid na gcordach, lena n-áirítear na [[Enteropneusta]] nó na péisteanna dearcáin, ach anois caitear leis de ghnáth mar fhíleam ar leith. Eisean chomh maith leis an bhfíleam [[Echinodermata]], lena n-áirítear [[Méadail mhéarach|crosóga mara]], [[Cuán mara|cuáin mhara]], [[Súmaire mara|súmairí mhara]] agus a bhfine, is ea gaolta is gaire na gCordach. Tá Cordaigh phrimitíbheacha, ó chomh luath leis an Tréimhse [[Caimbriach|Chaimbriach]], ar eolas againn. Is grúpa ilghnéitheach é Chordata, atá oiriúnithe do líon mór [[nideog éiceolaíoch|nideog éiceolaíochta]] agus a rinne, i rith stair na héabhlóide, oiriúnuithe iontach, go háirithe chuig thimpeallachta agus atmaisféir an Domhain, ach chomh maith leis sin chuig timpeallachta uiscíochta nó [[amfaibiach|amfaibiaigh]]. Thaispeáin na cordaigh go bhfuil cumas iontach acu le haghaidh [[hoiméastáis |féinrialúcháin]] agus eagrúcháin inmheánaigh, is féidir roinnt acu, mar shampla éin agus mamaigh, teocht an choirp a ardú agus a choinneáil tairiseach. Chuir na fachtóirí seo agus eile le haimpléiseachta an ghrúpa, a lig dóibh rialú níos a chur i bhfeidhm ar a gcuid imoibrithe meitibileach agus córais chasta neirbhísigh a fhorbairt. == Aicmiú == === Tacsanomaíocht === Tógadh an scéimire seo a leanas as an tríú eagrán den leabhar ''[[Vertebrate Palaeontology (Benton)|Vertebrate Palaeontology]]''.<ref>Benton, M.J. (2004). ''Vertebrate Palaeontology'', Third Edition. Blackwell Publishing, 472 pp. [http://palaeo.gly.bris.ac.uk/benton/vertclass.html Tá an scéim aicmiúcháin ar fáil ar líne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019121413/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/benton/vertclass.html |date=2008-10-19 }}</ref> Ach é a bheith struchtúrtha ar bhealach a thaispeánann na gaolta éabhlóideacha (cosúil le [[cladagram]] (''"cladogram" sa Bhéarla''), coimeádtar [[Rang (bitheolaíocht)|ranganna]] traidisiúnta a bhí in úsáid i dtacsanamaíocht [[Carl Linnaeaus|Linnaeaus]]. * '''Phylum Chordata''' ** Subphylum '''[[Urochordata|Tunicata]]''' (Urochordata)— (túinicigh, 3,000 [[speiceas]]) ** Subphylum '''[[Cephalochordata]]''' (Acraniata)— (amfaibhioraigh, 30 [[speiceas]]) ** Subphylum '''[[Vertebrata]]''' ([[Craniata]]) (vertebrates — (ainmhithe le dromlacha cearta); 57,674 [[speiceas]]) *** [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] ''''[[Agnatha]]''''[[Paraphyletic|*]] (veirteabraígan ghiall; 100+ [[speiceas]]) **** Fo-rang [[Myxini|Mixinoidea]] (An Chailleach; 65 [[speiceas]]) **** Fo-rang [[Petromyzontida]] (Loimprí) **** Fo-rang [[Conodonta]] **** Fo-rang '''[[Pteraspidomorphi]]''' (iasc pailéasóch gan ghiall) **** [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]] [[Anaspida]] **** [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]] [[Thelodonti]] (Éisc pailéasócha gan ghiall) **** Infraphylum '''[[Gnathostomata]]''' (veirteabraí le gialla) ***** [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Placodermi]]''' (Cineálacha armúrtha Pailéasócha) ***** [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Chondrichthyes]] ''' (éisc le creatlach loingeáin); 900+ speiceas) ***** [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Acanthodii]] ''' (Siorc Pailéasóch na gclipí) ***** [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Osteichthyes]] ''' (éisc le creatlach cnáimh); 30,000+ speiceas) ******* Fo-rang '''[[Actinopterygii]]''' (éisc ga-eiteach; about 30,000 [[speiceas]]) ******* Fo-rang '''[[Sarcopterygii]]''' (éisc liopa-eiteach) ****** Sár-rang '''[[Tetrapoda]]''' (veirteabraí ceathairchosacha; 18,000+ speiceas) ******* [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Amphibia]] ''' (amphibians; 6,000 [[speiceas]]) ******* Sraith '''[[Amniota]]''' (ubh aimníneach) ******** [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Sauropsida]]''' — (reiptílí: 8,225+ species) ********* [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Éan|Aves]]''' (éin; 8,800–10,000 [[speiceas]]) ******** [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Synapsida]]''' (reiptílí mamachúla; 4,500+ speiceas) ********* [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]] '''[[Mamach|Mammalia]]''' (mamaigh; 5,800 [[speiceas]]) === Fíligineacht === {{clade| style=font-size:85%;line-height:85% |label1='''Chordata''' |1={{clade |label1=&nbsp;[[Urochordata|Tunicata]]&nbsp; |1={{clade |1=&nbsp;[[Larvacea|Appendicularia]]&nbsp;(seal den tsaol;[[Larvacea]]) |2=&nbsp;[[Thaliacea]]&nbsp; |3=&nbsp;[[Ascidiacea]]&nbsp; }} |2=&nbsp;[[Lancelet|Cephalochordata]] |label3=&nbsp;[[Craniata]]&nbsp; |3={{clade |1=[[Hagfish|Myxini]] |label2=&nbsp;[[Veirteabrach|Vertebrata]]&nbsp; |2={{clade |1=&nbsp;[[Conodont]]a† |2=&nbsp;[[Cephalaspidomorphi]]† |3=&nbsp;[[Hyperoartia]] |4=&nbsp;[[Pteraspidomorphi]]† |label5=&nbsp;[[Gnathostomata]]&nbsp; |5={{clade |1=&nbsp;[[Placodermi]]† |2=&nbsp;[[Chondrichthyes]] |label3=&nbsp;[[Teleostomi]]&nbsp; |3={{clade |1=&nbsp;[[Acanthodii]]† |label2=&nbsp;[[Osteichthyes]]&nbsp; |2={{clade |1=&nbsp;[[Actinopterygii]] |label2=&nbsp;[[Sarcopterygii]]&nbsp; |2={{clade |label1=<span style="color:white;">void</span> |1={{clade |label1=&nbsp;[[Tetrapod]]a&nbsp; |1={{clade |1=&nbsp;[[Amfaibiach|Amphibia]] |label2=&nbsp;[[Amniote|Amniota]]&nbsp; |2={{clade |label1=&nbsp;[[Synapsid]]a&nbsp; |1={{clade |label1=<span style="color:white;">void</span> |1={{clade |1=&nbsp;[[Mamach|Mammal]]ia }} }} |label2=&nbsp;[[Reptile|Sauropsida]]&nbsp; |2={{clade |label1=<span style="color:white;">void</span> |1={{clade |1=&nbsp;[[Éan|Aves]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} '''Nóta:''' Tugann na línte le fios an bealach gur dóigh a théann na gaolta éabhlóide, san áireamh tá tacsóin marbh, curtha in iúl le mhiodóg. == Bunús == Ní heol dúinn faoi láthair cad é bunús na gCordach. B'iad éisc laghdaithe nó eiseamail lansógaigh na céad cordach so-aitheanta ón Tréimhse Chaimbriach. Is í an tuairimíocht is mó faoi bhunús na gCordach ná gurb í líne an oiriúnaithe is fearr dóibh ná ceann nó dhó de na catagóirí seo a leanas: * Ainmhí cosúil le péist dríodar-chónaithe a d'eascair corp níos leata agus / nó eiteog shnámha. * Scagbheathóir suiteach feadánach a d'eascair ina ainmhí saorshnámh via eití a úsáid.(Meastar [[Urochordata]] nó [[Tunicata]] mar chordaigh, agus is scagbheathóirí iad le larbhaí cosúil le torbáin acu.) * Larbha d'ainmhithe de short eile a bhí ag gluaisteach nó ag snámh, ach a choinnigh faoi dheireadh a chumas snámha agus é fásta suas. B'fhéidir gur tháinig righneas an nótacorda chun cinn, ar an gcéid ásc, le haghaidh éifeachtúlachta crapadh matánach snámha a athrú (i gluaiseachtaí S-chruthach) I bhfoclaibh eile, le haghaidh na colainne a lúbadh, caithfidh struchtúr righin dolúbtha a bheith ag meatán le tarraingt in aghaidh, agus is é an nótacorda san lúththréimhse an phríomhthréith. Ceal struchtúír righin dolúbtha, is é an toradh a bhéas ar chrapadh matánach ná ciorrú an ainmhí agus ní gluaisne iarbhír go bhféadfaí an t-ainmhí snámh. == Naisc sheachtracha == * [http://tolweb.org/Chordata/2499 Chordate node at Tree Of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224172716/http://tolweb.org/Chordata/2499 |date=2007-02-24 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=7711 Chordate node at NCBI Taxonomy] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ainmhithe]] [[Catagóir:Chordata]] rgfjk421156w36gx8salzwj7cifygk8 0 16893 1323793 1318543 2026-08-10T12:21:23Z Saighneánach 72809 1323793 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Amhránaí]], [[ceoltóir]] agus cumadóir [[popamhrán]] a bhí i '''Michael Joseph Jackson''' (a rugadh i nGary, Indiana ar an [[29 Lúnasa]] [[1958]] agus a cailleadh i Los Angeles ar an [[25 Meitheamh]] [[2009]]). Thugtaí "Rí an Phopcheoil" air le fada, agus áirítear ar na healaíontóirí popchultúir is mó ratha, ráchairte agus tionchair é. D'fhág sé a lorg ar an bhfaisean agus ar an damhsa chomh maith. Ach bhí a shaol príobháideach féin i mbéal an phobail ar feadh breis is dhá scór bliain, an gréasán caidreamh a bhí aige le buachaillí óga go mór mór. [[Íomhá:Jackson 5 1969.jpg|clé|mion|Jackson 5, 1969. Michael i lár, an leaid is óige|274x274px]] [[Íomhá:Jackson 5 1974 (Michael).jpg|clé|mion|1974|309x309px]] [[Íomhá:Michaeljackson1.jpg|clé|mion|Jackson ag Kahala Hilton, 1988 agus an buachaill a bhí aige ag an am|220x220px]] [[Íomhá:Michael Jackson in Vegas cropped.jpg|clé|mion|Las Vegas 2003|245x245px]] == Saol == === Óige === Bhí naonúr clainne ag Joseph agus Katherine Jackson: Jackie, Tito, Rebbie, Jermaine, Marlon, Michael, La Toya, Randy agus [[Janet Jackson|Janet]]. Deirtear gur chuir a athair brú mór orthu agus iad ag fás aníos sa bhaile, agus níor thug sé cead súgradh le páistí eile. Thaispeáin Michael go raibh tallann fé leith aige agus é ina bhuachaill óg. [[Íomhá:Michaeljacksonmug1.jpg|clé|mion|ghrianghraf a thóg na póilíní, 2003|220x220px]] [[Íomhá:Amsterdam 2004.jpg|clé|mion|leantóir sa bhliain 2004|220x220px]] In éineacht lena chuid deartháireacha, bhain sé amach an chéad chlú chomh fada siar leis an mbliain 1964, nuair a bhí sé ag amhránaíocht sa cheolfhoireann ''The Jackson Five''. D'eisigh Michael a chéad albam leis a chuid deartháireacha sa bhanna Jackson 5. === Albaim === I dtús na [[1970idí|seachtóidí]], thosaigh Jackson ag amhránaíocht ina aonar. Sa bhliain [[1972]], d'eisigh sé a chéad cheirnín mar cheoltóir ina aonar. As seo amach, thuill sé clú agus cáil dó fhéin le h-albaim rathúla ar nós ''[[Off the Wall]]'' (1979) agus ''Thriller'' (1982). B'é Jackson a chlaochlaigh físeán ceoil, chun iad a bheith ina gcruth ealaíona, le damhsaí casta ar nós an "robot" agus an "moonwalk". Ba ''Thriller'' an albam is rathúla ariamh a bhí ann, tá níos mó ná 100 milliúin cóip den ceirnín díolta ar fad na cruinne. Bhí an-rath ag albaim eile: ''Off the Wall'' ón mbliain 1979, ''Bad'' ón mbliain 1987, ''Dangerous'' ón mbliain 1991, agus ''HIStory'' ón mbliain 1995. Cé gur éirigh go maith lena cheirnín stiúideo is déanaí, ''Invincible'' (2001), níor éirigh go maith lena chuid saothair eile. Sa bhliain [[2008]], eisíodh an ceirnín is déanaí ''Thriller25''. Díoladh 1.8 milliún cóip taobh istigh de dhá sheachtain déag. === Físeáin === Sna [[1980idí]], bhí tionchar mór ag Jackson ar chuma na bh[[físeán]] ceoil. Ar dtús, ní raibh iontu ach cleas promóisin don cheol féin, ach rinne Michael Jackson saothair ealaíne iontu féin díobh. Leis na físeáin a rinne sé do na hamhráin úd ''Billie Jean'', ''Beat It'', agus ''Thriller'', bhí sé in ann lucht mór féachana a bhaint amach i measc daoine nárbh ionann a dtoighis cheoil. Lena chuid físeán agus lena geáitsí stáitse, bhí sé ábalta teicníochtaí úra damhsa a chur ar fud an domhain, ar nós "siúl na gealaí" (an ''moonwalk'') agus "siúl an róbait" (an ''robot''). Leis an gcineál ceoil a dhéanadh sé agus lena chuid damhsa, bhí sé in ann draíocht a chur ar dhaoine nárbh ionann a n-aois, dath a gcraicinn ná a gcúlra cultúrtha, agus thug sé spreagadh dá lán ceoltóirí agus siamsóirí éagsúla. [[Íomhá:Michael Jackson death certificate.jpg|clé|mion|deimhniú báis|283x283px]] === Tionchar agus duaiseanna === Deir ceoltóirí hip hap agus R&B sa lá atá inniu ann gur mór an tionchar a bhí ag Jackson ar a gcuid ceol. Tá sé i measc na ceoltóirí gorma is rathúla riamh. Tá Jackson ar dhuine den dream beag ceoltóirí a ghlacadh isteach sa 'Rock and Roll Hall of Fame' faoi dhó. [[Íomhá:L.A, June 2014 (14449984208).jpg|clé|mion|Holly Terrace, LA Meitheamh 2014|220x220px]] Bronnadh a lán duaiseanna air. I measc na duaiseanna agus éachtaí atá buaite aige ná ocht 'Guinness World Records', cúig Ghradam [[Grammy]] déag, trí shingil déag a shroich barr na gcairteacha agus 750 milliún albam díolta. Sa bhliain [[2008]], eisíodh an ceirnín is déanaí ''Thriller25''. Díoladh 1.8 milliún cóip taobh istigh de dhá sheachtain déag. === Bás === Bhí sé ag ullmhú camchuairt dhomhanda nua, ''This Is It'', nuair a fuair sé bás le taom croí. Fuair sé bás ar an 25 Meitheamh 2009, de bharr ródháileog druga (mar sh. própafól agus lórazapam, agus go leor eile).<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Death of Michael Jackson|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Death_of_Michael_Jackson&oldid=1052613153|journal=Wikipedia|date=2021-10-30|language=en}}</ref> Cúisíodh a lia i n[[dúnorgain]]. === Saol pearsanta === Bhí saol pearsanta Jackson ina chúis conspóide thar na blianta. [[Íomhá:Michael-Jackson-Gedenkstätte - 30. Oktober 2011 - Promenadeplatz - 04.JPG|clé|mion|Munich, 2011|220x220px]] Phós sé faoi dhó, an chéad uair sa bhliain 1994 agus an dara huair sa bhliain 1996, agus bhí triúr clainne aige, Paris-Michael Jackson, Prince Michael Jackson 1 agus Prince Michael Jackson 2. Chuaigh Jackson faoi scian an mháinlia phlaistigh go minic lena chosúlacht a dhéanamh níos óigeanta, ach ní dhearna an sceanairt seo mórán maitheasa dó, agus chuir na meáin agus lucht a adhartha araon cron san athrú a bhí ag teacht air de dheasca na síorlansóireachta seo. Thug Jackson na milliúin dollar do charthanachtaí. Ar an lámh eile, ámh, lean conspóid in a dhiaidh i gcónaí ina shaol pearsanta. Na líomhaintí is mó a bhí curtha ina leith ná gur bhain Jackson mí-úsáid ghnéis as leanaí. Fuarthas é neamhchiontach i [[2004]] i ndiaidh triail fhada agus thar a bheith conspóideach. Tháinig fianaise nua chun solais sna [[2000idí|2010idí]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leaving Neverland|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Leaving_Neverland&oldid=1361135346|journal=Wikipedia|date=2026-06-25|language=en|author=Clár faisnéise le Dan Reed (HBO 2019)}}</ref> Ach chuir daoine a bhfuil na cearta ceoil acu (an 'eastát') an dlí ar na meáin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leaving Neverland 2: Surviving Michael Jackson|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Leaving_Neverland_2:_Surviving_Michael_Jackson&oldid=1361135350|journal=Wikipedia|date=2026-06-25|language=en|author=Clár faisnéise le Dan Reed (Channel 4, 2025)}}</ref><ref name=":0" /> == Dioscliosta == * 1972: ''[[Got to Be There]]'' * 1972: ''[[Ben]]'' * 1973: ''[[Music & Me]]'' * 1975: ''[[Forever, Michael]]'' * 1979: ''[[Off the Wall]]'' * 1982: ''[[Thriller]]'' * 1987: ''[[Bad]]'' * 1991: ''[[Dangerous]]'' * 1995: ''[[HIStory]]'' * 2001: ''[[Invincible]]'' == Naisc == * [http://www.michaeljackson.com Suíomh oifigiúil] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Catagóir:Michael Jackson]] [[Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha|Jackson, Michael]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958|Jackson, Michael]] [[Catagóir:Básanna in 2009|Jackson, Michael]] [[Catagóir:Péidifiligh]] orz3xckfnw9r83q16j240hiazypzyvv 0 16945 1324048 1140406 2026-08-11T08:39:11Z An Sionnach Rua 29036 1324048 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is fo-[[Fíleam|fhíleam]] iad na '''Tunicata''' ('''Urochordata''' san am atá caite) agus meastar iad mar [[Cordaigh|chordaigh]]. Tugtar '''túiniceach''' ar bhall den fhofhíleam seo.<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/t%FAiniceach/|title=“túiniceach” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-09}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Tunicata]] oykpvpje20xjh94wgpxdx8n0o6skobf 0 17372 1323979 1247701 2026-08-10T19:49:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1323979 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Tá roinnt Béarla ann fós}} Is fearann cineálach é an FBL '''.cat''' a bhaineann le [[Catalóinis]] agus saíocht na Catalóine <ref>{{Lua idirlín |url=http://www.domini.cat/normativa/en_index.html |teideal=CAT<!-- Bot generated title --> |dátarochtana=2008-06-09 |archivedate=2013-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029192845/http://www.domini.cat/normativa/en_index.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192845/http://www.domini.cat/normativa/en_index.html |date=2013-10-29 }}</ref>. D'fhorbair [[ICANN]] agus an Fundació puntCAT na beartais a bhaineann leis. Tugadh cead dó i mí Meán Fómhair 2005. == Stair == Sula raibh .cat ar fáil, bhí leisce ar dhreamanna agus ar dhaoine áirithe leas a bhaint as fearainn [[.es]], [[.fr]], [[.it]] (ag brath ar an tír ina raibh siad) ar a gcuid láithreán gréasáin agus roghnaíodar fearainn eile. Baineann láithreán gréasáin chathair [[Girona]] sa [[An Chatalóin|Chatalóin]] feidhm as fearann [[.gi]] ("http://www.ajuntament.gi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122193721/http://www.ajuntament.gi/ |date=2019-01-22 }}" a chiallaíonn ''ajuntament'', "comhairle na cathrach"), cé go mbaineann .gi le [[Gibraltar]]. Mar réiteach ar an fhadhb seo, ceadaíodh .cat i 2005 do gach láithreán gréasáin a bhfuil baint aige leis an Chatalóinis agus le saíocht na Catalóine. <!--This community is made up of those who use the Catalan language for their online communications, and/or promote the different aspects of Catalan culture online. The initial registration period went from [[13 Feabhra]], [[2006]], to [[21 Aibreán]], 2006. The registry was open to everybody starting [[April 23]]rd, 2006. --> <ref name="en faq">{{Lua idirlín |url=http://www.domini.cat/en_faq/ |teideal=CAT |dátarochtana=2008-06-09 |archivedate=2013-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130828121554/http://www.domini.cat/en_faq/ }}</ref> == Srianta == Níl an fearann .cat teoranta do thír amháin. Baineann sé leis an bpobal ar fud an domhain a labhraíonn Catalóinis beag beann cén áit ar domhain ina bhfuil an láithreán gréasáin lonnaithe. Ionas go mbronnfar fearann .cat ar dhuine nó eagras, ní mór don duine nó don eagras sin bheith ina bhall de phobal na Catalóinise ar an ghréasán domhanda. Síltear gur ball den phobal seo duine, eagras nó cuideachta iad má tá:<ref name="en faq" /> * ábhair foilsithe ar an ghréasán domhanda acu i gCatalóinis cheana féin. * rochtain acu ar thagairt shainiúil (ar a ghlaoitear ENS uaireanta), a thugtar dóibh i rith tionscnaimh faoi leith nó trí chomhaontuithe le forais áirithe. * siad ag forbairt imeachtaí (i dteanga ar bith) chun an Chatalóinis agus saíocht na Catalóine a chur chun cinn. * tacaíocht faighte acu ó triúr eile nó foras amháin atá ag baint feidhm as an fearann .cat cheana. De réir na rialacha a bhaineann le feidhm a bhaint as an fearann .cat, níl cead ag aon duine feidhm a bhaint as más é cait ábhar an láithreán gréasáin acu. Ní mór baint a bheith ag an láithreán leis an Chatalóinis. == Tionchar in áiteanna eile == I mí Aibreáin 2008, chuir Daniel Turp, ionadaí ón [[Parti Québécois]], tús leis an fheachtas [http://www.operationpoint-qc.org/ Opération .qc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529032405/http://www.operationpoint-qc.org/ |date=2008-05-29 }}, tionscadal agus achainí chun fearann .qc a chruthú. Luaigh sé go raibh an feachtas chun an fearann .cat a ghnóthú mar fasach dó. Tá feachtas faoi lán sheoil an fearann .gal a ghnóthú don [[Gailísis|Ghailísis]]. Tá cumann darbh ainm Puntogal i dtús cadhnaíochta chun .gal a fháil ar an dóigh chéanna is a bhfuair lucht na Catalóinise an fearann .cat == Tráchtaí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.domini.cat/ An córas conas fearann .cat a chlárú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601062652/http://domini.cat/ |date=2007-06-01 }} (ca) * [http://www.puntcat.org/ Associació puntCAT] (ca) * [http://www.firstmonday.org/issues/issue11_1/gerrand/ Cultural diversity in cyberspace: The Catalan campaign to win the new .cat top level domain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020091306/http://www.firstmonday.org/issues/issue11_1/gerrand/ |date=2007-10-20 }} (en) {{DEFAULTSORT:CAT}} [[Catagóir:An Chatalóin]] [[Catagóir:Córas ainmneacha fearainn]] 5hhjyd7nnrtd6m948vaxyd87m9bu7ba 0 17386 1324051 1140414 2026-08-11T08:44:42Z An Sionnach Rua 29036 1324051 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is grúpa [[Cordaigh|cordach]] simplí mara é an fofhíleam '''Cephalochordata''' (''ó 'kephalé', "ceann" agus 'khordé', "corda" sa tSean-Ghréigis''). Níl ach ord amháin atá fós beo, na [[Amphioxiformes]] (ar a dtugtar “amfaibhioraigh”). Is minic a fhaightear iad adhlactha i ngaineamh in áiteanna éadomhaine na bhfarraigí trópaiceacha nó measartha. San [[An Áise|Áis]], saothraítear iad ar bhonn tráchtála i gcomhair beathaithe daoine agus ainmhithe. Scrúdaítear go mion iad Is ábhair scrúdaithe iad sa [[zó-eolaíocht]], toisc go léiríonn siad bunús na gcordach. == Leagan amach fisiceach == Fásann na Cephalochordata chomh fada le cúig cheintiméadar, ach is féidir leo ocht gceintiméadar a shroichint. Cosúil le na cordaigh, tá trí thréith thábhachtacha acu, néarfheadán droma, scoilteanna geolbhaigh agus eireaball iaranasach. Chomh maith le sin, tá cosúlacht eile acu, matáin cóirithe i mbloic dá ngairtear mióimírí. {| class="wikitable" |- ! Íomhá ! Eochair eolais |- | [[Íomhá:BranchiostomaLanceolatum PioM.svg|400px]] | # clog, cosúil le inchinn # nótacorda # néarfheadán droma # eireaball iaranasach # anas # conair an bhia # córas imshruthaithe # aitriphiochán # lacún fhorfharainge # scoilteanna geolbhaigh # faraing # cuasán # ciorrais bhéil # oscailt bhéil # gónaid (ubhagán /magairle) # braiteoir solais # néaróga # metafilleadh pleorach # caochán ae (''mála i gcruth ae'') |} == Naisc sheachtracha == * [http://www.sars.no/research/chourroutPress.php Error in the Genealogy of Human] * [http://www.molecularevolution.org/resources/amphioxus/ The Amphioxus Song] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013060437/http://www.molecularevolution.org/resources/amphioxus/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.biolsci.org/v2.php#i2 A special issue of Amphioxus Research (I)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305143024/http://www.biolsci.org/v2.php#i2 |date=2012-03-05 }} * [http://www.biolsci.org/v2.php#i3 A special issue of Amphioxus Research (II)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305143024/http://www.biolsci.org/v2.php#i3 |date=2012-03-05 }} * [http://news-info.wustl.edu/tips/2002/science-tech/vertebrate-invertebrate.html Amphioxus and the T-box gene] * [http://www.youtube.com/watch?v=ycHJMXUT2o0 A movie of the amphioxus embryonic development] * [http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/15499/page/3;jsessionid=aaa5LVF0 American Scientist Online - The Lancelet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070917230154/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/15499/page/3;jsessionid=aaa5LVF0 |date=2007-09-17 }} * [http://scrippsnews.ucsd.edu/Releases/?releaseID=848 Scripps Scientists Discover Fluorescence in Key Marine Creature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515062324/http://scrippsnews.ucsd.edu/Releases/?releaseID=848 |date=2013-05-15 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ainmhithe]] [[Catagóir:Cephalochordata]] jm25h112a0l6jgex0evm6bh5omxcyrq 0 17539 1323936 1264620 2026-08-10T16:39:36Z Saighneánach 72809 1323936 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Fionlainne |íomhá=Jaakarit_vaasan_torilla.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá=<!-- Finnish Jägers in Vaasa after returning from Germany --> |dáta=[[27 Eanáir]] – [[15 Bealtaine]] [[1918]] |áit=[[An Fhionlainn]] |toradh=Bua leis na Gardaí Bána. Deireadh le [[rialtas]] na Rúise san Fhionlainn. Ceannasaíocht na Gearmáine go Nollaig 1918. |comhraiceoir1={{bratach|Finland 1918 (state)|Na Gardaí Bána}} <br /> {{bratach|the German Empire|Impireacht na Gearmáine}} |comhraiceoir2= [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Na Gardaí Dearga]] <br /> [[Íomhá:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[An Rúis Shóivéadach (RSFSR)]] |ceannasaí1=[[C. G. E. Mannerheim]] <br /> [[Ernst Linder]] <br /> [[Ernst Löfström]] <br /> [[Martin Wetzer]] <br /> [[Karl Wilkman]] <br /> ... srl ... |ceannasaí2=[[Ali Aaltonen]] <br /> [[Eero Haapalainen]] <br /> [[Eino Rahja]] <br /> [[Adolf Taimi]] <br /> [[Kullervo Manner]] <br /> [[Hugo Salmela]] <br /> ... srl ... |líon_comhraic1=80–90,000 Fionlannaigh, 550 Sualainnaigh, 13,000 Gearmánaigh |líon_comhraic2=80–90,000 Fionlannaigh, 4–10,000 Rúisigh |taismigh1=~5,500 |taismigh2=~28,000 |}} [[Cogadh]] ab ea '''Cogadh Cathartha na Fionlainne''' a fearadh s[[an Fhionlainn]] idir trúpaí Sheanad na Fionlainne (arbh ionann é agus rialtas na Fionlainne san am) agus gardaí Thoscaireacht Pobail na Fionlainne idir an [[27 Eanáir]] agus an [[15 Bealtaine]] [[1918]]. San [[Fionlainnis|Fhionlainnis]], ''sisällissota'' nó ''kansalaissota'' a thugtar air; úsáideann lucht na heite deise an t-ainm ''vapaussota'' nó "Cogadh na Saoirse", agus d'fheicfeá an leagan ''luokkasota'' nó "Cogadh na nAicmí" ag scríbhneoirí ón eite chlé (uaireanta, baintear leas as na leaganacha ''vuoden 1918 sota'', cogadh na bliana 1918, nó ''vuoden 1918 tapahtumat'', imeachtaí na bliana 1918). Thugtaí "na Dearga" nó "na Gardaí Dearga" ar thrúpaí na Toscaireachta Pobail, agus b'iad "na Bána" nó "na Gardaí Bána" díormaí an tSeanaid. Fuair na Dearga tacaíocht ón [[An tAontas Sóivéadach|Rúis Shóivéadach]], agus tháinig Arm [[Impireacht na Gearmáine]] chun fortachta do na Bána. Bhí roinnt óglach ón [[An tSualainn|tSualainn]] ag cuidiú leis na Bána fosta. [[Íomhá:Tampere destroyed in Civil War.jpg|thumb|[[Tampere]] sa bhliain 1918. Bhí cath Tampere ar an gcath ba mhó sa chogadh seo. Nuair a bhí na Dearga ag éalú roimh na Bána a bhí ag druidim isteach aduaidh, fuair siad dídean sa chathair. Sa deireadh, bhí an chathair imdhruidte ag na Bána, agus chuir na sluaite móra Dearga istigh ansin troid éadóchasach ar a son.]] Bhí Cogadh Cathartha na Fionlainne fite fuaite leis an ngéarchéim uile-Eorpach san am céanna, is é sin, timpeall ar dheireadh [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. De dheasca an chogaidh, thit an tóin as [[Impireacht na Rúise]], agus thosaigh na fórsaí polaitiúla éagsúla ag troid faoin gcumhacht. San Fhionlainn, chuaigh scoilt tríd an náisiún chomh maith, agus dá thoradh sin, tháinig dhá lárionad cumhachta ar an bhfód, agus a chuid trúpaí armtha ag an dá cheann acu. Sa deireadh, phléasc cogadh amach idir na Bána is na Dearga nuair a bhí Mí Eanáir 1918 ag druidim chun deireanais. I ndeireadh an chogaidh, b'iad na Bána a bhris an cath ar na Dearga. Scaoil [[an Rúis]] a greim den Fhionlainn, ach ansin, fágadh an tír faoi smacht na Gearmáine go deireadh an chogaidh. Nuair a chaill [[an Ghearmáin]] an cogadh, chuaigh [[neamhspleáchas na Fionlainne]] i bhfeidhm faoi dheireadh, ach faoi bhrú na gcumhachtaí móra in Iarthar na hEorpa, chaithfeadh na Fionlannaigh poblacht dhaonlathach a ghairm dá dtír. Roimhe sin, bhí sé socraithe cheana féin go gcorónófaí an prionsa Gearmánach [[Friedrich Karl von Hessen-Kassel]] ina rí ar an tír. B'éigean don phrionsa a ríocht a thabhairt suas, áfach, ó nár éirigh leis an nGearmáin an Chéad Chogadh Domhanda a bhuachan. Is é an Cogadh Cathartha an tréimhse is mó conspóide i stair na Fionlainne, agus d'fhág sé goimh ar an tír agus ar an tsochaí a bhí i bhfad ag goilliúint ar na Fionlannaigh. Mar is gnách i gcogadh cathartha, rinne lucht leanúna an dá thaobh a lán ainghníomhartha coiriúla. Le linn an chogaidh agus ina dhiaidh, caitheadh na céadta duine i dtóin phríosúin ar an tsiocair go raibh baint éigin acu leis na Dearga. Fuair timpeall ar thríocha seacht míle duine bás sa chogadh. Triúr as gach ceathrar, ba Dearga iad, agus bhásaigh an chuid is mó acu sna campaí géibhinn i ndiaidh an chogaidh, murar maraíodh scun scan iad tar éis dóibh iad féin a ghéilleadh do na Bána. Le linn thréimhse an sceimhle, dúnmharaíodh cuid mhaith Bána, chomh maith le Rúisigh a bhí ag cur fúthu sa tír. An chuid eile de na mairbh, fuair siad bás i bpáirc an áir. [[File:General_Map_of_the_Grand_Duchy_of_Finland._Indicating_Postal_Roads,_Stations_and_the_Distance_in_Versts_Between_Them-_According_to_the_Latest_Verified_Data_in_St._Petersburg_in_1825_WDL353.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:General_Map_of_the_Grand_Duchy_of_Finland._Indicating_Postal_Roads,_Stations_and_the_Distance_in_Versts_Between_Them-_According_to_the_Latest_Verified_Data_in_St._Petersburg_in_1825_WDL353.png|alt=A map from 1825 illustrates the Grand Duchy of Finland, then part of the Russian Empire. The map has several creases from folding. Place names and legend are written in Russian cyrillic script and Swedish.|mion|Léarscáil Rúiseach, 1825. |356x356px]][[Íomhá:Red officers.jpg|thumb|240px|Oifigigh dhearga]][[File:Demonstration_at_Helsinki_Senate_Square.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Demonstration_at_Helsinki_Senate_Square.jpg|alt=Hundreds of demonstrators at the Helsinki Senate Square with the Helsinki Cathedral high in the background. The demonstrations were a prelude to the later local and general strikes.|mion|Agóid, Heilsincí, 1917|250x250px]] == Ainmneacha an chogaidh == Tá an cogadh cathartha inniu féin ina chnámh spairne idir na Fionlannaigh, agus mar sin, is fada nach raibh siad in ann aontú le chéile faoi ainm ceart an chogaidh. Ar chúiseanna polaitiúla nó idé-eolaíocha, bhí ainmneacha cosúil le ''vapaussota'' ("Cogadh na Saoirse"), ''luokkasota'' ("Cogadh na nAicmí"), ''punakapina'' ("Ceannairc na nDearg") agus ''torpparikapina'' ("Ceannairc na Scológ" nó "Ceannairc na dTionóntaí Talún") in úsáid. Iad siúd nach maith leo tacaíocht a léiriú d'aon taobh, is fearr leo ainmneacha cosúil le ''kansalaissota'' ("an Cogadh Cathartha"), ''vallankumous'' ("an Réabhlóid"), ''kapina'' ("an Cheannairc") nó ''veljessota'' ("Cogadh na nDeartháracha" - cuir an ceann seo i gcomparáid le "[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh na gCarad]]" in Éirinn). Níos neodraí fós, is féidir "cogadh na bliana 1918" nó "imeachtaí an Earraigh 1918" a thabhairt ar an gcogadh. Thug rialtas na nDearg - Toscaireacht an Phobail - "réabhlóid" (''vallankumous'') ar na himeachtaí ó thús. Bhí "troid na saoirse", ''vapaustaistelu'', in úsáid ag na Dearga chomh maith, go háirithe ag ócáidí sollúnta ar nós sochraidí, agus tagairt á déanamh do dhuine de na Gardaí Dearga a fuair bás i bpáirc an áir. Bhí an téarma ''kansalaissota'', "cogadh cathartha", le cloisteáil ar an dá thaobh go coitianta, Thairis sin, ba ghnách leis na Bána trácht ar an gceannairc (''kapina'') nó ar an gceannairc dhearg (''punakapina''). Nuair a bhí an cogadh ag druidim chun deireanais, d'éirigh sé ní ba choitianta i measc na mBán ''vapaussota'', "cogadh na saoirse", a rá, agus iad ag cur béime ar an gcogadh mar throid in aghaidh na Rúise Deirge, a bhí ag tacú le Dearga na Fionlainne. Inniu, is gnách leis na staraithe an téarma ''sisällissota'' (téarma nua-aimseartha ar chogadh cathartha, ach is é is ciall leis focal ar fhocal ná "an cogadh inmheánach") a úsáid, ós rud é go bhfuil sé níos neodraí ná na téarmaí eile. Thairis sin, is fearr é ná ''kansalaissota'' ("cogadh na saoránach") mar ainm ar chogadh cathartha, ós rud é gur féidir le saighdiúirí ó thíortha eile páirt a ghlacadh i gcogadh "inmheánach" i dtír eile. Mar a dúirt an staraí Fionlannach Heikki Ylikangas, is fearr an téarma ''sisällissota'' a úsáid, nó bhí "saoránaigh" ó cheithre thír (an Fhionlainn, an Rúis, an Ghearmáin agus an tSualainn) ag troid, agus mar sin, ní bhfuair sé chomh ciallmhar céanna úsáid a bhaint as an leagan ''kansalaissota''. Nuair a tháinig deireadh leis an Aontas Sóivéadach, thosaigh daoine áirithe ar an eite dheas an leagan ''vapaussota'' a úsáid arís. Is ar éigean a d'fheicfeá é ag daoine nach mbeadh ag iarraidh tuiscint pholaitiúil ar leith ar an gcogadh a chur chun cinn. == Cúlra agus cúiseanna an chogaidh == Is féidir bunrúta an chogaidh a aithint sa dóigh a raibh Ard-Diúcacht na Fionlainne ag éirí ní ba saibhre agus ní ba nua-aimseartha i rith na naoú haoise déag. Bhí an tionsclaíocht ag fás, agus na daoine ag éirí ní ba líonmhaire. Thairis sin, bhí siad ní ba cheanndána ag cur a gcuid barúlacha polaitiúla in iúl. D'athraigh struchtúr na sochaí, nuair a d'éirigh aicme na bhfeirmeoirí agus aicme na mbuirgéiseach ní ba chumhachtaí. Thairis sin, áfach, chuir na hidé-eolaíochtaí nua - an Sóisialachas, an Náisiúnachas agus an Liobrálachas féin - sracadh úr sa [[lucht oibre]] sna monarchana agus sna scológa bochta faoin tuath. Tháinig gluaiseacht an lucht oibre ar an bhfód san Fhionlainn faoi dheireadh na naoú haoise déag. B'iad na gluaiseachtaí pobail éagsúla, na gluaiseachtaí athbheochana reiligiúnda san áireamh, a thug an chéad spreagadh. Faoi thionchar an Náisiúnachais, bhí gluaiseacht an lucht oibre féin sásta cuspóirí áirithe na náisiúnaithe a chur chun cinn, go háirithe ardú stádais na Fionlainnise in aghaidh na Rúisise agus na Sualainnise. Sa bhliain 1905, chuaigh lucht oibre na Fionlainne ar stailc lena ndlúthpháirtíocht a léiriú don réabhlóid a phléasc amach sa Rúis san am céanna. B'ansin a chuala gach Fionlannach iomrá ar an ngluaiseacht sin agus b'ansin a tuigeadh chomh láidir is a bhí sí. An Dáil, nó an Pharlaimint, a bhí ag rialú na Fionlainne (a fhad is a cheadódh impire na Rúise) go nuige sin, bhí sí bunaithe ar an aicmeachas, agus ó nach "aicme" oifigiúil a bhí sa lucht oibre, ní raibh ceart ag na hoibrithe vóta a chaitheamh. Sa bhliain 1906, tháinig córas nua i bhfeidhm, agus fuair gach saoránach, na mná chomh maith leis na fir, cead vótála i dtoghcháin na parlaiminte. Níor bhain an leasú seo mórán den teannas sóisialta, áfach, nó ní raibh an tImpire sásta na billí radacacha a shíniú a bhí á rith ag na Feisirí Fionlannacha. D'éirigh an lucht oibre mífhoighneach agus míshásta leis an gcóras polaitiúil. Thairis sin, bhí na náisiúnaithe ag dul chun radacachais agus ag dul i mbun na láimhe láidre le saoirse a bhaint amach don Fhionlainn. Nuair a phléasc an Chéad Chogadh Domhanda amach, tháinig gluaiseacht rúnda ar an bhfód san Fhionlainn - ''jääkäriliike'', nó Gluaiseacht na bhFianóglach - a bhí ag earcú fir óga le haghaidh arm na Gearmáine. Bhí sé de chuspóir ag an ngluaiseacht seo go bhféadfadh na hóglaigh cath a chur ar na Rúisigh agus oiliúint saighdiúra a fháil in arm na Gearmáine a chuirfeadh ar a gcumas níos déanaí cogadh ceart saoirse a fhearadh ar son na Fionlainne agus in aghaidh na Rúise.[[File:Russian_sailors_celebrating_February_Revolution_in_Helsinki.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Russian_sailors_celebrating_February_Revolution_in_Helsinki.jpg|alt=A formation of Russian soldiers are pictured at the Helsinki Railway Square as a part of a parade celebrating the October Revolution. Prior to 1917, the Russian Army sustained Finland's stability, but later became a source of social unrest.|clé|mion|Saighdiúirí Rúiseacha, Heilsincí, 1917]]Ní mór a lua freisin go raibh meath ag teacht ar chóras polaitiúil Impireacht na Rúise ó thús na fichiú haoise i leith, go háirithe i ndiaidh don Chéad chogadh Domhanda briseadh amach. Sna sálaí ag an gcogadh, tháinig an ghéarchéim pholaitiúil. Sa deireadh, thit an tír as a chéile go hiomlán, agus na dreamanna éagsúla ag dréim leis an gcumhacht agus ag cur troda ar a [[File:Valkoisten_konekiväärikomppania_Leinolassa_Tampereen_valtauksen_jälkeen_19.4.1918_(26970230675).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valkoisten_konekiv%C3%A4%C3%A4rikomppania_Leinolassa_Tampereen_valtauksen_j%C3%A4lkeen_19.4.1918_(26970230675).jpg|alt=Around 30 soldiers of the paramilitary White Guard pose for the camera together with four Maxim heavy machine guns.|clé|mion|saighdiúirí i Leinola, Tampere]]chéile. De dheasca an dá réabhlóid sa Rúis sa bhliain 1917, scoilt an Fhionlainn ina dhá leath ó thaobh na polaitíochta de. Chuir na Boilséivigh brú ar na Sóisialaigh Fhionlannacha réabhlóid a chur i gcrích sa tír le Sóisialachas a chur ar bun. Tá sé ina chnámh spairne, áfach, cén ról a bhí ag na Sóisialaigh Rúiseacha in imeachtaí na bliana 1918 san Fhionlainn. Mar sin féin, is tábhachtach cuimhne a choinneáil air gur cuid den Rúis ab ea an Fhionlainn san am. Bhí D'fhág an t-aicmeachas a lorg ar na Fionlannaigh, agus iad deighilte ina dhá ndream ó thaobh na heacnamaíochta, na polaitíochta agus na gcúrsaí sóisialta de: na huaisle in aghaidh na cosmhuintire, an lucht ar an anchuid in aghaidh an lucht ar an ngannchuid, na fostóirí in aghaidh an lucht oibre, agus araile. Buíochas leis an gcaipitleachas tionsclaíoch, bhí saol an lucht oibre ag dul i bhfeabhas de réir a chéile ó dheireadh na naoú haoise déag i leith. Ón taobh eile de, áfach, bhí an uasalaicme ag saibhriú i bhfad ní ba sciobtha. Nuair a tháinig deireadh le cumhacht an Impire sa bhliain 1917, ní raibh na Fionlannaigh in ann cur le chéile le síocháin inmheánach a chur ar bun ina dtír. Ina áit sin, thosaigh an eite dheas agus an eite chlé ag cur troda ar a chéile faoin gcumhacht. Bhí an dá thaobh ag iarraidh neamhspleáchas a bhaint amach don Fhionlainn mar stát ar leith, ach ní raibh siad ag teacht le chéile faoi aon rud eile. Bhí a lán deacrachtaí éagsúla ag dul leis an ngéarchéim seo. Bhí an bia ag éirí gann agus an dífhostaíocht ag dul chun donais. Dá réir sin, thosaigh an lucht oibre ag dul ar stailc agus ag tarraingt trioblóidí. Ní raibh constáblacht ná fórsa póilíní ann a mbeadh muinín ag gach dream polaitiúil astu. Mar sin, thosaigh an uasalaicme agus na buirgéisigh ag bunú Gardaí Bána (''järjestyskunta'', nó "cór síochána"; ní ba déanaí, thugtaí ''suojeluskunta'' nó "cór cosanta" ar thrúpa den chineál seo). San am céanna, bhí an lucht oibre ag bunú Gardaí Síochána (''järjestyskaarti''), nó Gardaí Dearga. (Tabhair faoi deara gurb é "ord" nó "ordú" is bunchiall leis an bhfocal Fionlainnise ''järjestys'', ach is fearr "síocháin" a úsáid mar aistriúchán Gaeilge, ó thagraíonn an focal sin do "shíocháin" inmheánach na sochaí freisin, de ghnáth.) Rinne na Gardaí seo téisclim chun cogaidh, agus iad ag dul chun radacachais dá réir. Bhí an náisiún go léir buartha faoina raibh le teacht, ach thar aon rud eile, bhí eagla ar an dá thaobh roimh an taobh eile. Go háirithe i rith na stailce móire i Mí na Samhna 1917, bhí na cúrsaí ag dul chun teannais go luath. Bhí na polaiteoirí sibhialta ag cailleadh cumhachta do na ceannasaithe armtha. Sa deireadh, ní raibh an cogadh le seachaint. == Réamhstair an chogaidh == === An Réabhlóid i Mí na Márta === Thug [[Nioclás II na Rúise|Nioclás a Dó]], Impire na Rúise, suas a choróin in Pskov ar an [[15 Márta]] [[1917]]. B'iad na Feisirí - [[parlaimint]] na Rúise, nó an Dúma - a chuaigh i gceannas ar an tír, in éineacht leis an Rialtas Sealadach a fuair a chumhacht ón bparlaimint. Bhí an Rúis ag iarraidh an Fhionlainn a thabhairt chun Rúiseachais le blianta anuas, ach tháinig deireadh leis an bhfeachtas sin anois, nuair a d'eisigh an Rialtas Sealadach "Forógra na Márta" ar an [[20 Márta]] [[1917]]. Leis an bhforógra seo, fuair na Fionlannaigh ar ais a sean-fhéinrialtas. Le fírinne, ní bhfuair parlaimint na Fionlainne riamh roimhe seo na cumhachtaí a bhí geallta di sa bhliain 1906. Ó bhí na Daonlathaigh Shóisialta tar éis toghcháin na bliana 1916 a bhuachan, ceapadh Seanad, nó rialtas, don tír a raibh Oskari Tokoi ina chathaoirleach (ina phríomh-aire) air. Bhí seisear Sóisialach agus seisear Neamh-Shóisialach ar an Seanad, agus chrom siad ar a gcuid oibre ar an 26 Márta 1917. [[Íomhá:Portrait of Akseli Gallen-Kallela during the Finnish Civil War (33894864120).jpg|mion|259x259px|Akseli Gallen-Kallela]] B'iad na rudaí a bhí ar chlár oibre an tSeanaid ná an daonlathas a fhairsingiú agus an ceart crosta a bhaint de Rialtas Sealadach na Rúise i gcúrsaí inmheánacha na Fionlainne. Thairis sin, theastaigh ón Seanad daonlathas an rialtais áitiúil a fhorbairt agus na himthosca oibre a fheabhsú trí dhlíthe a reachtú faoi na huaireanta oibre, faoi chúrsaí an leasa shóisialta, faoin scolaíocht éigeantach agus faoi shaoirse an choinsiasa i gcúrsaí creidimh. Bhí na coimeádaigh (Páirtí na Sualainniseoirí, Páirtí na Sean-Fhionlannach agus an chuid de Pháirtí na bhFionlannach Óg a dtugtaí "na fáinleoga" uirthi) agus na neamh-Shóisialaigh eile (na Fionlannaigh Óga Liobrálacha, nó "na gealbhain", chomh maith le páirtí na bhfeirmeoirí) sásta go maith leis an rialtas nua. Bhí an tImpire tar éis a choróin a thabhairt suas, agus daonlathas ag teacht in áit na hImpireachta sa Rúis féin. Bhí deireadh curtha le hiarrachtaí na bhfrithghníomhach i rialtas an Impire an tír a thabhairt chun Rúiseachais. Bhíothas dóchasach as forbairt na heacnamaíochta sa todhchaí. San am céanna, chreid an lucht oibre go bhféadfaí na srianta go léir a bhaint de ghníomhaíocht pholaitiúil na heite clé. Bhí an cosc ar na stailceanna le cur ar ceal, chomh maith leis na teorainneacha a bhí le cead cainte agus clóbhuailte go dtí sin. Bhí an chuma ag teacht ar an scéal go bhfaigheadh an lucht oibre a gceart sa tsochaí. An dóchas mór a bhí ag na Fionlannaigh as an todhchaí, níor mhair sé ach tamall. Bhí an saol ag dul chun míshuaimhnis sa tír, agus síocháin na sochaí ag titim as a chéile. Bhí sochaí an aicmeachais agus sochaí an daonlathais in achrann a chéile. Ó thaobh amháin de, bhí cuid mhór de dhearcadh agus de mheon an tseanchórais beo i gcónaí, ach ón taobh eile de, bhí a lán de mhuintir na tíre míshásta glacadh le héagothromaíocht an tseansaoil, agus iad tar éis an chéad bhlaiseadh a fháil den tsaoirse agus den daonlathas. Ní raibh a fhios ag na daoine go fóill, áfach, cén chosúlacht ba chóir a bheith ar shochaí dhaonlathach, agus mar sin, bhí todhchaí na tíre ina cúis easaontais agus achrainn eatarthu. Bhí na cúrsaí ag athrú chomh sciobhtha agus gur chuir sé scáth eagla ar na coimeádaigh agus ar na buirgéisigh. Maidir leis an lucht oibre, áfach, bhí siadsan barúlach nach raibh an saol sách luath ag dul i bhfeabhas. Mar sin, bhí siad ag dréim le réabhlóid. [[Íomhá:Vallankumouskokous.jpg|thumb|Saighdiúirí Rúiseacha san Fhionlainn, Márta 1917]] Chuaigh staid eacnamúil na tíre chun donais go mór i rith na bliana 1917. I dtús an Chéad Chogadh Domhanda, tháinig borradh mór faoi gheilleagar na Fionlainne, rud a mhothaigh idir íseal agus uasal sa saol laethúil. Nuair a thosaigh an réabhlóid sa Rúis, áfach, tháinig claochlú mór ar na cúrsaí, agus an t-airgeadra ag cailleadh a luacha is an dífhostaíocht ag dul i méadaíocht. Bhain an claochlú seo an-stangadh as an lucht oibre, agus iad ag éirí buartha faoin saol. Chuaigh cuid acu ar stailc, agus bhí trioblóidí anseo agus ansiúd. === Seanad Tokoi === Faoi na himthosca seo, ba chóir do na dreamanna éagsúla sa tsochaí diantacaíocht a thabhairt d'[[Oskari Tokoi]] agus a Sheanad leis an tír a choinneáil suaimhneach. Mar a thiontaigh an scéal amach, áfach, rialtas an-lag a bhí i Seanad Tokoi. B'é oighear an scéil nach raibh na Sóisialaithe ná na neamh-Shóisialaithe sásta freastal ceart a dhéanamh ar oibreacha an tSeanaid. Bhí an dá thaobh in achrann a chéile, agus ní raibh na polaiteoirí ab fhearr sásta comhoibriú le chéile. Ní raibh cumhacht eacnamúil ag an lucht oibre, cé go raibh tromlach na parlaiminte acu. Ní raibh tromlach na parlaiminte ag na neamh-Shóisialaithe, ach b'iadsan ba mhó cumhachta i gcúrsaí na heacnamaíochta. [[Íomhá:P-E-Svinhufvud.jpg|mion|Pehr Evind Svinhufvud|250x250px]] Tháinig Pehr Evind Svinhufvud i gceann ar an Seanad i ndiaidh Tokoi, ach ní raibh seisean ábalta a dhath tábhachtach a chur i gcrích ach an oiread. An chumhacht pholaitiúil a d'fhág an tImpire Rúiseach ina dhiaidh, bhí sí scaipthe ar fud na háite: bhí cuid di ag rialtas sealadach na Rúise, cuid eile ag Seanad na Fionlainne, cuid ag an bparlaimint, agus cuid eile fós ag cóip na sráide - ag comhairlí na n-oibrithe agus na saighdiúirí, ag na coistí stailce agus ag na fostóirí is na rachmasóirí. Ní raibh sé indéanta, áfach, gairm chruinnithe a chur ar na dreamanna difriúla seo go léir, le go dtiocfaidís le chéile le todhchaí na tíre a phlé in éineacht - bhí an iomarca mímhuiníne acu as a chéile. Ní raibh fad saoil i ndán do rialtas Oskari Tokoi, nó bhí ceithre fhadhb mhóra le fuascailt aige: na stailceanna in Earrach na bliana 1917, ganntanas an bhia, caidreamh na Fionlainne leis an Rúis agus ceist na póilíneachta. Bhí an Seanad ábalta na stailceoirí a shásamh réasúnta saoráideach. B'é an t-éileamh ba mhó a bhí ag na stailceoirí ná lá oibre ocht n-uaire an chloig. Thairis sin, theastaigh uathu tuilleadh pá, ó bhí an boilsciú ag creimeadh luach an airgid. Nuair a chuaigh na fostóirí agus an lucht oibre i ndáil chomhairle le chéile, socraíodh na ceisteanna seo, chun leasa don lucht oibre den chuid ba mhó. Chuir an toradh sin an-sracadh sa lucht oibre, ach san am céanna, bhí na fostóirí an-mhíshásta, toisc go raibh siad tar éis a lán a chailleadh ar na stailceanna, agus iad scanraithe fosta ag na trioblóidí foréigneacha a tháinig sna sálaí ag na stailceanna. Thairis sin, fuair na hoibrithe lámh chúnta ó shaighdiúirí radacacha Rúiseacha in áiteanna. Bhí an lucht oibre ag tonnadh isteach sna ceardchumainn. Ní raibh ach 40,000 oibrí sna ceardchumainn i ndeireadh na bliana 1916, ach nuair a bhí bliain amháin thart, bhí 160,000 duine acu ann. Lena leas-san a chosaint ar choinscleo an lucht oibre, bhunaigh na fostóirí agus na feirmeoirí láreagraíochtaí dóibh féin i bhFómhar na bliana 1917, chomh maith. I rith an Chéad Chogadh Domhanda, thosaigh an bia ag rith gann ar na Fionlannaigh. Sa bhliain 1917, ní raibh arbhar ag teacht ón Rúis le haghaidh aráin a thuilleadh, rud a chuir go mór leis an nganntanas. Ar an 2 Meitheamh 1917, reachtaíodh an tAcht um Bia leis an mbeagán bia a roinnt go cothrom. Ní raibh na húdaráis in inmhe, áfach, an dlí a chur i bhfeidhm ar aon nós, agus d'imigh cuid mhór den bhia ar an margadh dubh. Mar sin, bhí praghsanna an bhia ag dul in airde i gcónaí, beag beann ar an Acht. Ní raibh ann go bunúsach ach ganntanas arbhair, áfach. Bhí an bia ar ciondáil, agus ní raibh an t-arbhar aráin chomh lárnach sin mar bhia agus nach bhféadfaí rud éigin eile a ithe ina áit. Ní raibh aon ghorta mór ag bagairt ar Dheisceart na Fionlainne roimh chogadh na bliana 1918. Ina dhiaidh sin féin, bhí ceist an ocrais ina ceist mhór pholaitiúil, agus an lucht oibre ag dul chun radacachais toisc go raibh eagla orthu roimh an ngorta. === Acht na gCumhachtaí === [[File:Tampereen_punakaartin_komppania_rintamalla_(26936605946).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tampereen_punakaartin_komppania_rintamalla_(26936605946).jpg|alt=Around 40 troops of the paramilitary Red Guard pose to the camera next to a farmer's house on a field. One of them, their apparent commander, is on a horse.|mion|Gardaí Dearga, Tampere 1918]]Nuair a thug Ard-Diúc na Fionlainne, an tImpire Nioclás a Dó, suas a choróin, thit a chuid cumhachtaí le Rialtas Sealadach na Rúise. Ní raibh fad saoil daite don rialtas sin, agus ní raibh sé soiléir cad é an bhaint, i ndiaidh an iomláin, a bhí aige leis an bhFionlainn. Faoi imthoscaí na réabhlóide, agus an Rúis féin ag titim as a chéile, ba mhinic a d'athraigh comhdhéanamh an rialtais, agus ón taobh eile de, bhí cumhacht na gcomhairlí áitiúla agus na gcoistí réigiúnda de chineálacha difriúla ag fás. Sa bhliain 1917, bhí na páirtithe polaitiúla go léir dírithe ar fhéinrialtas na tíre a chur i bhfeidhm arís - bhí sé lagaithe go mór ó thosaigh an Impireacht ar é a bhaint den Fhionlainn ón mbliain 1899 anuas - agus tuilleadh neamhspleáchais a bhaint amach don tír, a fhad agus ab fhéidir. Nuair a bhí trioblóidí agus bruíonachas ar siúl sa tír, agus na grúpaí éagsúla polaitiúla ag cur catha ar a chéile, d'éirigh na neamh-Shóisialaithe drochamhrasach i dtaobh na n-iarrachtaí chun tuilleadh a chur le cumhachtaí na parlaiminte. Maidir leis na Sóisialaithe, bhí siadsan ag iarraidh saoirse a bhaint amach don tír, rud a chuirfeadh, dá n-éireodh leis, le cumhacht agus le seasamh a bpáirtí féin i bpolaitíocht inmheánach na tíre. Ar dtús, bhí na Sóisialaithe ag lorg tacaíochta ó na páirtithe polaitiúla Rúiseacha dá gcuid pleananna, ach b'iad Léinín agus na Boilséivigh an t-aon dream polaitiúil amháin a thug freagra dearfach. Bhí Léinín ag dréim le ''coup d'état'' ó Shamhradh na bliana 1917 i leith, agus é ag tacú le scéimeanna na Sóisialaithe san Fhionlainn ar chúiseanna oirbheartaíochta: dá n-éireodh leo, lagódh ar sheasamh an Rialtais Shealadaigh sa Rúis féin.[[File:Ven_tunnustaa_Suomen_itsenisyyden.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ven_tunnustaa_Suomen_itsenisyyden.png|alt=A picture of the document whereby Lenin and the Bolsheviks recognized Finnish independence on 31 December 1917.|mion]]Scoilt seanad Tokoi faoi cheist na cumhachta is airde san Fhionlainn. Bhí dhá bhille dréachtaithe leis an gceist seo a fhreagai<nowiki/>rt. B'é an Seanadóir Antti Tulenheimo, ó pháirtí na bhFionlannach Óg, agus an coiste a raibh sé ina chathaoirleach air a dhréachtaigh an ceann sin, agus mar sin, tugadh ''Lex Tulenheimo'' ar an mbille. An bille eile arís, tháinig sé ó na Sóisialaithe. De réir Lex Tulenheimo, gheobhadh an Seanad (is é sin, rialtas na Fionlainne) an chuid ba mhó de na cumhachtaí a bhí ag Rialtas Sealadach na Rúise. D'fhágfaí faoi na Rúisigh polasaithe míleata agus eachtracha na Fionlainne a shocrú agus gairm chruinnithe nó lánscor a chur ar an bparlaimint. Maidir leis an gcineál Acht Cumhachtaí a bhí dréachtaithe ag na Sóisialaithe, ní fhágfaí ach na gnóthaí míleata agus eachtracha faoi na Rúisigh, agus gheobhadh an pharlaimint an chuid ba mhó de na cumhachtaí. B'é bille na Sóisialaithe a fuair faomhadh na Parlaiminte, agus sa bhreis ar na Sóisialaithe, vótáil na náisiúnaithe buirgéiseacha agus páirtí na bhfeirmeoirí ar a son. Bhí na feisirí coimeádacha an-mhíshásta leis an Acht a bhronnfadh an oiread sin cumhachtaí ar an bparlaimint, agus d'fhógair cúpla[[File:Kenraali_C._G._E._Mannerheim_(26936604946).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kenraali_C._G._E._Mannerheim_(26936604946).jpg|alt=A studio-style picture of General Mannerheim, commander-in-chief of the White Army. He is looking away with his left shoulder turned towards the camera. On his left arm, an armband shows the coat of arms of Finland.|mion|Ginearál C. G. E. Mannerheim 1918|388x388px]]duine acu go n-éireoidís as an bparlaimint scun scan. Bhí dóchas ag na Sóisialaithe as na Boilséivigh le tacaíocht a thabhairt d'Acht na gCumhachtaí, ach níor éirigh leis an iarracht a rinne na Boilséivigh an chumhacht a shealbhú i gCathair Pheadair ar an 16-18 Mí Iúil 1917 le cuidiú na saighdiúirí is an lucht oibre. Mhair an Rialtas Sealadach ag rialú na Rúise, agus b'é Aleksandr Kerenskiy a chuaigh i gceannas ar an rialtas. Ní raibh an Rialtas Sealadach sásta faomhadh a thabhairt d'Acht na gCumhachtaí. A mhalairt ar fad chuir siad tuilleadh saighdiúirí Rúiseacha ar garastún san Fhionlainn, agus scoir siad parlaimint na Fionlainne ar an 31 Mí Iúil. Bhí parlaimint nua le toghadh in olltoghchán neamhghnách i Mí Dheireadh Fómhair 1917. I rith an tSamhraidh 1917, chuaigh an Fhionlainn go mór i dtábhacht i súile rialtas na Rúise, nó ghlac siad leis go raibh an tír ag teastáil uathu mar sciath chosanta do Chathair Pheadair, agus mar sin, ba leasc leo tuilleadh neamhspleáchais a ghéilleadh do na Fionlannaigh. Tháinig deireadh le Seanad Oskari Tokoi ar an 13-17 Mí Lúnasa 1917, nuair a d'fhág na seanadóirí tábhachtacha Sóisialacha slán aige. Sna holltoghcháin ar an 1-2 Mí Dheireadh Fómhair 1917, ní bhfuair na Daonlathaigh Shóisialacha an oiread vótaí agus sna toghcháin roimhe sin, agus fágadh san fhreasúra iad. In áit tuilleadh cumhachta a bhaint amach bhí an lucht oibre ag cailleadh a raibh acu roimhe sin - bhí roth mór an tsaoil ag casadh ina n-aghaidh. B'é ba toradh dó sin gur thosaigh an lucht oibre ag éirí éadóchasach faoin daonlathas agus ag dul chun radacachais, go háirithe nuair nach raibh ag maolú ar an nganntanas bia. D'athraigh an ról a bhí á dhéanamh ag gluaiseacht an lucht oibre i bpolaitíocht na tíre. Roimhe sin, bhí an ghluaiseacht ag iarraidh tuilleadh cearta, stádais agus cumhachta a bhaint amach di. Anois, chaithfeadh sí an méid a bhí aici cheana féin a chosaint is a choimeád. Na coimeádaigh Fhionlannacha a bhí ag cur in aghaidh Acht na gCumhachtaí, bhain siad leas as an dearcadh diúltach a bhí ag an Rialtas Sealadach ar an Acht. Bhí siad ag tacú le cinneadh na Rúiseach ar pharlaimint na Fionlainne a scor. Bhí Carl Enckell, polaiteoir buirgéiseach, ina [[Státrúnaí Lánchumhachtach na Fionlainne|Státrúnaí Lánchumhachtach]] (ionadaí oifigiúil d'Ard-Diúcacht na Fionlainne) i gCathair Pheadair, agus é go hoscailte ag cur leas a pháirtí féin chun cinn ansin.[[File:Kullervo_Manner.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kullervo_Manner.jpg|alt=A picture of Kullervo Manner, chairman of the Finnish People's Delegation and last commander-in-chief of the Reds, looking straight at the camera with a suit and a hat on.|mion|Kullervo Manner, ceannasaí na nGardaí Dearga|297x297px]]Sa deireadh, ní dheachaigh eachtra Acht na gCumhachtaí chun leasa do na Sóisialaithe ná do na coimeádaigh, nó dá dheasca sin, níor fágadh rialtas láidir sa tír - rialtas a d'fhéadfadh an tsíocháin inmheánach a chinntiú. Ní raibh parlaimint ar bith ann ó Mhí Lúnasa go dtí Mí na Samhna. An chéad duine a fuair bás i ngéarchéim na mblianta 1917-1918, b'iad na póilíní a mharaigh é, agus ní de thaisme a rinneadh é: fear oibre a bhí ann agus é ina phicéad stailce in Ypäjä (ceantar tuaithe é Ypäjä agus é suite in Iardheisceart na Fionlainne, idir [[Forssa]] agus [[Loimaa]]). Nuair nach raibh rialtas eile ann, b'iad lucht na ngunnaí - na Gardaí Dearga agus na Gardaí Bána - a shealbhaigh an chumhacht. === Réabhlóid Dheireadh Fómhair agus an Stailc Mhór i Mí na Samhna === Ar an 7 Mí na Samhna, 1917, chuir na Boilséivigh faoi cheannas Léinín an Rialtas Sealadach as cumhacht. B'é sin [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]], nó de réir Fhéilire Iúil a bhí in úsáid sa Rúis san am, is i nDeireadh Fómhair a tharla sé. San am céanna, bhí parlaimint agus parlaiminteachas na Fionlainne ag teacht chucu arís. Bhí an scoilt idir an eite chlé agus an eite dheas tar éis dul chun donais go mór mór san idirlinn. Bhí na Sóisialaithe ag plé na bhféidearthachtaí leis an gcumhacht a thabhairt ar ais don lucht oibre, agus greim an fhir bháite ag na coimeádaigh ar an gcumhacht a bhí acu, ó bhí réabhlóid nua na Rúise ag bagairt ar chearta na heite deise. [[Íomhá:Tokoi Albert Gebhard 1915.jpg|clé|mion|229x229px|[[Oskari Tokoi]]  ]] Tháinig an pharlaimint, a raibh an tromlach ag na neamh-Shóisialaithe inti, le chéile an chéad uair ar an 1 Mí na Samhna 1917, agus ar an 9 Mí na Samhna, chinn na Feisirí ar thriúracht a cheapadh le gnó an cheann stáit a dhéanamh. B'iad na triúraithe seo [[Santeri Alkio]] (páirtí na bhfeirmeoirí), [[Pehr Evind Svinhufvud]] (páirtí na bhFionlannach Óg) agus [[Oskari Tokoi]] (na Daonlathaigh Shóisialta). Níor éirigh leis an triúracht, áfach, dul i gceannas ar an tír i gceart. Maidir leis an bpáirtí Daonlathach Sóisialta agus gluaiseacht an lucht oibre go léir, chaithfidís ceann den dá rogha a bhaint: cromadh ar obair fhoighneach shíochánta i bhfreasúra na parlaiminte, nó dul chun réabhlóide. Rinne na Sóisialaithe neamhshuim den triúracht, agus chuir siad clár oibre dá gcuid féin faoi bhráid an náisiúin, clár oibre a raibh na focail ''Me vaadimme''("Tá Muid ag Éileamh") mar theideal air. Is éard a bhí siad a éileamh ná leasuithe éagsúla sóisialta a chur i gcrích, na Cóir Chosanta (is é sin, na Gardaí Bána) a chur ar ceal, Acht na gCumhachtaí a rith is a fhaomhadh, agus torthaí an toghcháin ó Mhí Dheireadh Fómhair a chur ar neamhní. Níor bhac na neamh-Shóisialaithe leis an gclár oibre seo a ghlacadh i ndáiríre, agus ní dhearna an pharlaimint plé ar bith air. [[File:FinnishCivilWarMapBegin.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FinnishCivilWarMapBegin.svg|alt=A map illustrating the frontlines and initial offensives of both sides at the beginning of the war. The Whites control most of Central and Northern Finland, excluding minor Red enclaves; the Whites assault these enclaves. The Reds control Southern Finland and commence attacks along the main frontline.|mion|na bunlínte i dtús an chogaidh{{legend|royalblue|Areas controlled by the Whites}}{{legend|white|White offensive}}{{legend|tomato|Areas controlled by the Reds}}{{legend|maroon|Red offensive}}{{Legend-line|black solid 2px|Railroad network}}]]Bhí na Boilséivigh ag cur brú ar na Sóisialaithe Fionlannacha dul chun réabhlóide. Bhí siad fiú ag bagairt an réabhlóid san Fhionlainn a thosú beag beann ar Pháirtí Daonlathach Sóisialta na Fionlainne, mura mbeadh de shracadh sna comrádaithe Fionlannacha an obair a dhéanamh as a stuaim féin. I Mí na Samhna, thosaigh na Boilséivigh Fhionlannacha [[Eino Rahja]], [[Jukka Rahja]] agus [[Adolf Taimi]] - réabhlóidithe a bhí gníomhach i gCathair Pheadair chomh maith leis an bhFionlainn - an lámh in uachtar a fháil ar Ghardaí Síochána an Lucht Oibre (na Gardaí Dearga). Bhí tábhacht ar leith leis an bhFionlainn do na Boilséivigh. Ó thaobh amháin de, bhí muinín ag Léinín as na saighdiúirí Rúiseacha a bhí ar garastún san Fhionlainn teacht chun fortachta dó in am an ghátair in aghaidh na Rúiseach frith-Bhoilséiveach, dá ndéanfaidís iarracht Léinín a chur as cumhacht. Ón taobh eile de, bheadh an Fhionlainn ina sciath chosanta in aghaidh na Gearmáine Impiriúla. Maidir leis na Sóisialaithe Fionlannacha, bhí siad ag dréim le neamhspleáchas a lorg ó rialtas Léinín ar an 10 Mí na Samhna, ach níor lorg, ó bhí Cathair Pheadair trí chéile i gcónaí. Ní raibh réabhlóidithe drogallacha na Fionlainne sásta géilleadh do shíoráitiú na mBoilséiveach. Bhí siad idir eatarthu i gcónaí. Bhí Léinín ar a sheachnadh ón Rialtas Sealadach i Heilsincí i dtús an fhómhair, agus san am sin, bhí sé i dteagmháil leis na Sóisialaithe Fionlannacha. Mar sin, bhí a fhios ag na Sóisialaithe san Fhionlainn go raibh rud éigin cosúil le Réabhlóid Dheireadh Fómhair ar na bacáin. Ní raibh siad, áfach, tar éis pleananna comhoibrithe a shocrú leis na Boilséivigh roimh ré. Nuair a tháinig an dream nua i gcumhacht i gCathair Pheadair, hosclaíodh doirse nua do na Sóisialaithe Fionlannacha, ar bhain an diomua sna toghcháin an-mhealladh astu. Bhí an Páirtí Daonlathach Sóisialta á stiúradh ag lucht na measarthachta, agus ní deargréabhlóidithe a bhí sna feisirí parlaiminte ach an oiread. Fuair an réabhlóideachas tacaíocht ó chuid de na ceardchumainn agus ó na Gardaí Dearga úrearcaithe. Ní raibh na Boilséivigh i gCathair Pheadair féin róshocair i gcumhacht go fóill, ach an oiread. B'éigean do Léinín trúpaí a aistriú ón bhFionlainn go dtí an phríomhchathair, agus eagla air roimh an bhfrithréabhlóid. [[Íomhá:Finnish Civil War as The Defense of the Sampo.jpg|mion|Bolscaireacht sa bhliain 1918]] Ar an 9 Mí na Samhna 1917, bhunaigh eagraíochtaí an lucht oibre (an Páirtí Daonlathach Sóisialta, na ceardchumainn agus na Gardaí Dearga) Lárchomhairle Réabhlóide an Lucht Oibre le gníomhaíocht na n-eagraíochtaí éagsúla a chomhordú. Ní raibh an Lárchomhairle seo rófhonnmhar chun réabhlóide, nó nuair a chuaigh ceist na réabhlóide ar vóta sa Lárchomhairle i ndiaidh don pharlaimint droim láimhe a thabhairt don chlár oibre ''Tá Muid ag Éileamh'', ní raibh ach ochtar ball den Lárchomhairle i bhfách leis an réabhlóid, in aghaidh an ochtar déag eile. Rud eile áfach gur fhógair an Lárchomhairle agus na ceardchumainn ollstailc san Fhonlainn. I ndiaidh cúpla lá, bhí 85,000 fear oibre ar stailc ar fud na tíre, agus na coistí áitiúla stailce i seilbh an chuid ba mhó de na bailte móra i nDeisceart na Fionlainne. Ní raibh na Sóisialaithe measartha ach ag iarraidh brú polaitiúil a chur ar an bparlaimint, ach ar ndóigh, bhí na radacaigh ag dréim le ''coup d'état'' agus le réabhlóid, agus dóchas acu as na stailceoirí leis an ngnó a dhéanamh. [[Íomhá:Riihimäen naiskaarti 1918.jpg|mion|Banghardaí Dearga ó Riihimäki, 1918]] D'éirigh leis an stailc mhór chomh maith is go raibh an lucht oibre ag dul chun radacachais agus tuilleadh Sóisialaithe ag éileamh ''coup d'état''. Ar an 16 Mí na Samhna, chuaigh ceist na réabhlóide ar vóta sa Lárchomhairle arís, agus an iarracht seo, vótáil tromlach beag ar son an ''choup d'état''. B'iad na ceardchumainn agus na Gardaí Dearga ba mhó a bhí á éileamh. Níor cuireadh an cinneadh i gcrích go fóill, áfach. Na coimeasáir a ceapadh don Choiste Feidhmiúcháin, dhiúltaigh siad na pleananna a chomhlíonadh. Mar sin, cinneadh ar dheireadh a chur leis an stailc mhór ar an 19 Mí na Samhna. [[Íomhá:Germans in Smolna.jpg|mion|Na [[Gearmánaigh|Géarmánaigh]] in Smolna, 1918]] Chuir an Stailc Mhór cor i gcinniúint na tíre ar a lán bealaí. I ndiaidh imeachtaí Mhí na Samhna agus na gcomhairlí a cinneadh, thosaigh scoilt ag teacht ar ghluaiseacht an lucht oibre féin faoi cheist na réabhlóide. I ndiaidh na stailce féin, áfach, ní raibh gach duine de cheannairí na Sóisialaithe tar éis a intinn féin a dhéanamh suas, agus d'fhéadfadh duine a vótáil ar son lucht na réabhlóide ag ócáid amháin tacaíocht a thabhairt do lucht na measarthachta nuair a bhí ceist éigin eile á plé. Le linn na stailce móire, áfach, chaill ceannairí an pháirtí cuid mhór den smacht a bhí acu ar ghluaiseacht an lucht oibre: ní raibh na radacaigh sásta aird a thabhairt ar na horduithe ó cheannairí an pháirtí a thuilleadh. Fuair na Sóisialaithe measartha tacaíocht ón gcuid eile den pharlaimint, nuair a glacadh leis na hachtanna faoi lá oibre ocht n-uaire an chloig agus faoin daonlathas sa rialtas áitiúil. Bhí cuid den lucht oibre barúlach nach bhfaigheadh na hachtanna seo faomhadh na parlaiminte choíche murach an stailc mhór. Bhain sé mealladh mór as Léinín agus na Boilséivigh nach raibh na Fionlannaigh sásta dul chun réabhlóide i ndiaidh an iomláin. Nuair a bhí an bhliain 1917 ag druidim chun deireanais, ní raibh súil ag Léinín as na Fionlannaigh a thuilleadh le ''coup d'état'' Boilséiveach a chur i gcrích san Fhionlainn. Leis an Stailc Mhór, tháinig chun solais go raibh an-easaontas idir na Boilséivigh Rúiseacha agus na Daonlathaigh Shóisialta Fhionlannacha. I ndiaidh na díomá, d'fhéach Léinín lena mhuinín a chur i radacaigh chlé na Fionlainne agus sna Boilséivigh Fhionlannacha a bhí ag iarraidh brú a chur ar chosmhuintir ghluaiseacht an lucht oibre beag beann ar cheannairí an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta. Thar aon rud eile, áfach, chuir an Stailc Mhór ding idir na Sóisialaithe agus na neamh-Shóisialaithe. Le linn na stailce, chuaigh an foréigean polaitiúil chun donais, nó mharaigh na Gardaí Dearga seisear déag de dhaoine nach raibh ag tacú leis na Sóisialaithe. Thairis sin, fuair ceathrar déag de Ghardaí Bána agus ceathrar de Ghardaí Dearga bás sna scliúchais. Bhí an Fhionlainn i mbealach an chogaidh chathartha. [[Íomhá:Juho kusti paasikivi and Pehr Evind Svinhufvud 1918.jpg|mion|Juho Kusti Paasikivi agus Pehr Evind Svinhufvud, 1918]] === An Neamhspleáchas === Roimh Réabhlóid Dheireadh Fómhair, b'iad na Daonlathaigh Shóisialta ba mhó a bhí ag éileamh neamhspleáchais don Fhionlainn. I ndiaidh na réabhlóide, chuaigh na buirgéisigh chun tosaigh san obair sin, nó shíl siad go gcuirfeadh neamhspleáchas na tíre ar a gcumas na Sóisialaithe a chur faoi smacht. Mar sin, ar an 15 Mí na Samhna, ghlac parlaimint na Fionlainne an chumhacht is airde sa tír. Ar an 27 Mí na Samhna, ceapadh Seanad nó rialtas nua a raibh Pehr Evind Svinhufvud ina chathaoirleach air. Ní raibh ach polaiteoirí neamh-Shóisialacha ina mbaill den tSeanad seo, ar a dtugtar Seanad an Neamhspleáchais: * [[Pehr Evind Svinhufvud]], cathaoirleach an tSeanaid, páirtí na bhFionlannach Óg. Bhí Svinhufvud le seal a chaitheamh ina Uachtarán ar an bhFionlainn. * Onni Talas, i mbun chúrsaí an dlí is an chirt, páirtí na bhFionlannach Óg * Arthur Castrén, i mbun na gcúrsaí inmheánacha, páirtí na bhFionlannach Óg * Alexander Frey ag cabhrú le Castrén, [[Svenska Folkpartiet|páirtí lucht labhartha na Sualainnise san Fhionlainn]] * Juhani Arajärvi, cúrsaí an airgeadais, na Sean-Fhionlannaigh * [[Emil Nestor Setälä]], cúrsaí na heaglaise agus an oideachais, na Fionlannaigh Óga * [[Kyösti Kallio]], cúrsaí na talmhaíochta, páirtí na bhfeirmeoirí. Bhí Kallio ina Uachtarán ar an bhFionlainn ní ba deireanaí. * Eero Yrjö Pehkonen, ag cabhrú le Kallio, páirtí na bhfeirmeoirí * Jalmar Castrén, cúrsaí an tráchta agus na n-oibreacha poiblí, na Fionlannaigh Óga * Henrik Gabriel Renvall, cúrsaí na trádála agus na tionsclaíochta, na Fionlannaigh Óga * Oskari Wilho Louhivuori, cúrsaí an leasa shóisialta, na Sean-Fhionlannaigh Ar an 4 Mí na Nollag, d'eisigh an Seanad seo an chéad dréacht d'fhorógra [[Neamhspleáchas na Fionlainne|neamhspleáchais na Fionlainne]]. Ghlac an pharlaimint leis an bhforógra i ndiaidh guthaíochta ar an 6 Mí na Nollag 1917, agus is é an lá sin Lá Náisiúnta na Fionlainne inniu, nó ''itsenäisyyspäivä'' - Lá an Neamhspleáchais. Chaith na Sóisialaithe vóta in aghaidh an bhille, áfach, agus dhréachtaigh siad forógra neamhspleáchais dá gcuid féin. [[Íomhá:Vihdin naiskaarti 1918.jpg|mion|Banghardaí Dearga ó Vihti]] [[Íomhá:Finnish Civil War uniforms.JPG|mion]] Níor bacadh mórán le Forógra an Neamhspleáchais san Fhionlainn ag an am. Cé go raibh an náisiúnachas ag dul i dtreise san Fhionlainn le fada, ní rabhthas ag éileamh neamhspleáchais iomláin fiú sna blianta 1899-1917, nuair a bhí na Rúisigh ag iarraidh an féinrialtas a chur ar ceal agus an tír a thabhairt chun Rúiseachais. Ina áit sin, bhí na Fionlannaigh ag dréim le hathbhunú an tsean-fhéinrialtais nó le hathaontú na Fionlainne leis an tSualainn mar phrionsacht. Nuair a gaireadh poblacht neamhspleách den Fhionlainn, ní raibh ann go bunúsach ach cineál fuascailt éigeandála. Sa deireadh thiar thall, ní raibh ceachtar den dá mhórghrúpa cumhachta - na Sóisialaithe agus na buirgéisigh - ábalta an neamhspleáchas a chinntiú don Fhionlainn gan tacaíocht a lorg ón gceann eile. Ní raibh aon tír choimhthíoch tar éis aitheantas a thabhairt do neamhspleáchas na Fionlainne, agus d'admhaigh an Seanad féin gur chóir aitheantas na Rúise Sóivéadaí a fháil roimh aon rud eile. Bheadh na tíortha eile sásta glacadh leis an bPoblacht nua, dá mbeadh an Rúis Shóivéadach toilteanach slán agus beannacht a fhágáil ag an bhFionlainn faoi chroí mór maith. Ó b'iad na Sóisialaithe an dream ba mhó a bhí cairdiúil leis na Boilséivigh, chuaigh an Seanad ina dtuilleamaí le haitheantas na mBoilséiveach a iarraidh. Bhí fréamhacha na Sóisialaithe féin sa náisiúnachas Fionlannach, agus mar sin, chuaigh siad ag lorg an neamhspleáchais ó Léinín i Mí na Nollag. Theastaigh an neamhspleáchas ó na Sóisialaithe freisin, nó bhí an náisiúnachas láidir i measc lucht a dtacaíochta féin, agus iad buartha go gcaillfidís vótaí mura n-éireodh leo aitheantas Léinín a bhaint amach. [[Íomhá:Johannes Pettersen, Red soldier in the Finnish Civil War (1918).png|mion|390x390px|Johannes Pettersen, garda dearg (1918)]] Le fírinne, ní raibh todhchaí an rialtais Bhoilséivigh soiléir go fóill i Mí na Nollag 1917, agus is dócha go mbeadh Léinín sásta neamhspleáchas a thabhairt do na Fionlannaigh fiú gan na Sóisialaithe mar lucht eadrána. Bhí Svinhufvud sách naimhdeach i leith na mBoilséiveach, rud a chuir cúl áirithe ar na himeachtaí. Sa deireadh thiar thall, ar an 31 Mí na Nollag 1917, chroith Léinín lámh le Svinhufvud agus é ag síneadh doiciméad an aitheantais chuige, doiciméad a bhí sínithe ag ceannairí na mBoilséiveach. Roimh thús an chogaidh chathartha, fuair an Fhionlainn aitheantas a neamhspleáchais ón Rúis Shóiveadach, ón nGearmáin, ó Impireacht na hOstaire is na hUngáire, ón bhFrainc, ón tSualainn, ón Danmhairg, ón Iorua, ón Eilvéis, agus ón nGréig. Ní raibh Sasana agus na Stáit Aontaithe sásta glacadh leis an bhFionlainn mar thír neamhspleách go fóill. Bhí an Chéad Chogadh Domhanda á chur go fóill, agus an Fhionlainn ag comhoibriú leis an nGearmáin. Maidir leis an Rúis, bhí na cumhachtaí Iartharacha ag súil le rialtas frith-Bhoilséiveach a theacht i gceann na gcúrsaí i gCathair Pheadair a bheadh sásta an tír a tharraingt isteach sa chogadh in athuair. San am céanna, bhí an Ghearmáin agus rialtas Boilséiveach na Rúise díreach ag tosú ag socrú síochána ar chathéadan thoir an Chéad Chogadh Domhanda. Chuaigh siad i dteagmháil le chéile ar an 1 Nollaig 1917, agus stad na trúpaí den lámhach ar an 6 Nollaig. Síníodh an chéad chonradh faoin sos cogaidh ar an 15 Nollaig, agus chuaigh ionadaithe an dá thaobh i gcomhchainteanna faoin tsíocháin i mBrest-Litovsk (inniu, Bieraście sa Bhealarúis) ar an 22 Nollaig. Bhí an Ghearmáin tar éis an Pholainn agus an Liotuáin a fhorghabháil, agus súil ag na Gearmánaigh go bhféadfaidís an dá thír a shealbhú don Ghearmáin. Thairis sin, áfach, bhí an Eastóin, an Laitvia, an Úcráin agus an Fhionlainn ag teastáil ón nGearmáin. === Gardaí Dearga, Gardaí Bána === [[Íomhá:Punaisia1918.jpg|mion|Gardaí Dearga 1918]] [[Íomhá:LimingaSoldier13years.jpg|mion|Garda ó Liminka nach raibh ach trí bliana déag d'aois|543x543px]] I ndiaidh Réabhlóid na Feabhra sa bhliain 1917, thit an tóin as na fórsaí slándála sa Rúis, an ghnáthchonstáblacht chomh maith leis na póilíní airm. Leis an éagmais seo a leigheas, bunaíodh fórsaí slándála neamharmtha ar dtús. I Mí na Márta agus i Mí Aibreáin, thosaigh na hiarrachtaí chun gardaí síochána - Cóir Chosanta - a bhunú in iardheisceart na Fionlainne. Faoin am seo a chuaigh an lucht oibre ag earcú fir le haghaidh a gcuid gardaí síochána féin. I dtosach báire, bhí an dá chineál gardaí ceaptha le bheith ag coimeád na síochána áitiúla, ach ansin, tháinig malairt cuma ar na cúrsaí. Na stailceanna a thosaigh sna monarchana agus sa talmhaíocht in Earrach na bliana 1917, chomh maith leis na trioblóidí a bhí ag dul leis an nganntanas bia níos deireanaí, agus imeachtaí den chineál seo, thaispeáin siad go raibh blas láidir den bhrúghrúpa pholaitiúil ar an dá shórt gardaí. Creidtear go coitianta gur ceann de na cúiseanna ba mhó leis an gcogadh ná nach raibh fórsaí láidre slándála ná cosanta sa tír. Ní féidir a rá nach mbeadh cuid mhór den cheart anseo, ach is é an míniú is fearr le staraithe an lae inniu ná gur thit an tsochaí go léir as a chéile. In Earrach na bliana 1917, bhí aon rialtas amháin sa tír, is é sin, seanad Tokoi, ach ní raibh fórsaí maithe slándála ann. Le teacht an Fhómhair, bhí na cúrsaí bun os cionn leis an Earrach: ní raibh rialtas ceart ann, ach bhí dhá chineál fórsaí slándála ann. I ndeireadh na bliana 1917, tháinig an chumhacht fheidhmitheach chuici féin arís, agus thosaigh seanad Svinhufvud ag cur na síochána ar bun arís. Faoin am seo, áfach, bhí an dá chineál Gardaí tar éis cumhacht a thiomsú chucu féin beag beann ar an rialtas, agus nuair a chinn an Seanad arm oifigiúil na Fionlainne a ghairm de na Bána, phléasc cogadh amach idir iadsan agus na Dearga. ==== Na Cóir Chosanta ==== I rith an tSamhraidh 1917, bhunaigh coimeádaigh agus buirgéisigh cóir chosanta ar fud na tíre. Bhí 250-300 cór ann le teacht an Fhómhair. B'é coimeád na síochána ba phríomhthucaid le bunú na gcór seo, ach ar chósta thiar na tíre, thosaigh an mhíshástacht leis na reachtanna um choigistiú an bhia ag imirt a tionchair ar na cóir. In iardheisceart na tíre agus i gceantar Satakunta (timpeall ar [[Pori]], [[Rauma]], agus [[Kokemäki]]), bhí na cúrsaí ag dul chun teannais idir na feirmeoirí saibhre agus na scológa bochta. In oirthear na tíre, bhí na náisiúnaithe Fionlannacha an-ghníomhach ag iarraidh téisclim armtha a dhéanamh le go bhféadfaí an tír a scaradh agus a choinneáil scartha ón Rúis. I Mí na Nollag 1917, bhí 20,000 fear ar fiannas sna Cóir Chosanta, agus i gceann an chéad mhí eile, bhí an oiread eile ann - 40,000 ar fad. Fuarthas na raidhfilí ó cheannaithe arm i gCathair Pheadair agus i Viipuri (in oirthear na Fionlainne, inniu [[Vyborg]] sa Rúis). I ndiaidh na stailce móire i Mí na Samhna 1917, thosaigh na cóir chosanta éagsúla ag teacht le chéile leis na cuspóirí céanna a bhaint amach: na saighdiúirí Rúiseacha a ruaigeadh as an bhFionlainn, na Gardaí Dearga a choinneáil faoi smacht, an tsíocháin agus an tslándáil phoiblí a chur ar bun sa tír arís agus leas polaitiúil na mbuirgéiseach a chosaint. Níor éirigh leis na Cóir Chosanta, áfach, cur le chéile i gceart ach tamall i ndiaidh thús an chogaidh. An dóigh a raibh na Cóir Chosanta ag gníomhú beag beann ar a chéile in Eanáir 1918, chuir sé tuilleadh luais faoin bhforbairt i dtreo an chogaidh. ==== Na Gardaí Dearga ==== Ar dtús, ba leasc leis an bPáirtí Daonlathach Sóisialta gardaí síochána lucht oibre a bhunú. Na gardaí dearga a bunaíodh sa bhliain 1905, chuaigh siad chun cearmansaíochta ar an bpáirtí féin sa deireadh, agus mar sin, níor theastaigh ón bpáirtí an botún céanna a dhéanamh in athuair. Ar an 12 Bealtaine 1917, tháinig sean-Ghardaí na bliana 1905 le chéile i mórchruinniú Kaisaniemi i Heilsincí, agus bhí cruinnithe den chineál chéanna i dTampere agus in áiteanna eile freisin leis na sean-Ghardaí Dearga a athbheochan. Bhí an páirtí an-mhíshásta go rabhthas ag baint fola as an seancholm seo. Ní féidir a rá gurbh ionann mar rud iad Gardaí Síochána an Lucht Oibre agus na Gardaí Dearga i dtús báire. In áiteanna, bhí idir Ghardaí Síochána agus Ghardaí Dearga ag druileáil, agus na Gardaí Síochána ní ba láidre, de ghnáth. I ndiaidh na díospóireachta faoi Acht na gCumhachtaí, chomh maith le scor na parlaiminte agus leis an olltoghchán nach raibh ag fabhrú don pháirtí, tháinig athrú dearcaidh ag na Daonlathaigh Shóisialta féin ar na Gardaí. Thairis sin, bhí a fhios ag Sóisialaithena Fionlainne go raibh Boilséivigh na Rúise ag beartú an chumhacht a shealbhú i gCathair Pheadair, agus theastaigh ó na Sóisialaithe san Fhionlainn aithris a dhéanamh orthu. Ar an 20 Deireadh Fómhair 1917 thug na ceardchumainn agus an páirtí ordú oifigiúil chun Gardaí Síochána a bhunú i Heilsincí chomh maith le háiteanna eile. Go bunúsach, theastaigh uathu nach n-earcófaí ach gníomhaithe iontaofa de chuid an Pháirtí agus na gceardchumann ina nGardaí. Bhí Gardaí Síochána an Lucht Oibre ceaptha leis an tsíocháin a choimeád agus a chosaint, ach san am céanna, ba ghléas nua iad le tuilleadh cumhachta a bhaint amach don eite chlé. Bunaíodh cuid mhaith Gardaí den chineál seo i nDeireadh Fómhair agus le linn na stailce móire i Mí na Samhna, nó bhí timpeall ar 350 díorma ann i ndiaidh na stailce. Bhí 30,000-35,000 fear ar fiannas i nGardaí an Lucht Oibre i ndeireadh na bliana 1917, agus iad ag dul chun tábhachta mar mheáchanlár cumhachta sa tír. Fuair na Gardaí seo an chuid ba mhó de na raidhfilí ó na Rúisigh. === Na Gardaí Dearga ag dul chun radacachais === [[Íomhá:German troops in Finland 1918.jpg|thumb|Saighdiúirí Gearmánacha i Heilsincí, 1918]] [[Íomhá:Evert Eloranta.jpg|mion|329x329px|Evert Eloranta]] I rith na stailce móire i Mí na Samhna 1917, chuaigh cuid mhór de Ghardaí Síochána an Lucht Oibre chun radacachais, díreach mar ab eagal le lucht ceannais an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta. Thosaigh siad ag déanamh foréigin ar dhaoine ar chúiseanna polaitiúla, agus iad ag iarraidh dul ó smacht an pháirtí, cosúil leis an mbliain 1905. Mar sin, bhí an Páirtí tar éis meáchanlár cumhachta nua a bhunú sa tír, díreach mar a rinne na buirgéisigh, nuair a chuir siad tús leis na Cóir Chosanta. Bhí na Cóir Chosanta féin ag éirí i bhfad ní ba mhíshásta leis na Gardaí Dearga, ó tuigeadh dóibh go bhféadfadh na Sóisialaithe radacacha réabhlóideacha a bheith dainséarach i ndáiríre. Ansin, chuaigh na coimeádaigh ag lorg cuidiú ón nGearmáin. Na gníomhaithe radacacha náisiúnaíocha a bhí ag iarraidh neamhspleáchas a bhaint amach don tír le cuidiú na Gearmáine, fuair siad tacaíocht phríomhshruth na mbuirgéiseach anois. Is dócha go bpléascfadh an cogadh cathartha amach chomh moch le Mí na Samhna 1917, dá mbeadh níos mó raidhfilí ag an dá chineál Gardaí. Chomh deireanach le Mí na Nollag 1917, d'eisigh an Páirtí Daonlathach Sóisialta forógra oifigiúil ag áitiú gur chóir do Ghardaí an Lucht Oibre urraim a thabhairt don Pháirtí. Mar sin féin, i dtús na bliana 1918, dhiúltaigh na Gardaí Dearga ba láidre i ndeisceart na tíre - na cinn i Heilsincí, in Kotka agus i dTúrcú - do na forógraí seo, agus iad ag tabhairt dúshlán an Pháirtí go hoscailte. Bhí an lá ag na radacaigh, agus bhris an cogadh amach. San am céanna, thosaigh Arm Bán na Fionlainne ag forbairt ar dhúshraith na gCór Cosanta, agus sa deireadh, chuir an tArm seo cogadh ar Fhionlannaigh eile. Is léir go raibh an chuid ba mhó de chosmhuintir an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta in aghaidh an réabhlóideachais agus an chogaidh chathartha. Iad siúd a ghlac an cinneadh deireanach, b'iad na ceannairí sin de chuid an pháirtí a bhí ag braiteoireacht idir an réabhlóid agus an parlaiminteachas ó Fhómhar na bliana 1917 ar aghaidh. Bhí cuid de na daoine measartha den bharúil gurbh fhearr scoilteadh glan a dhéanamh agus na radacaigh a chaitheamh as an bpáirtí. Ó bhí eagla ar an gcuid eile de lucht na measarthachta féin roimh na Cóir Chosanta, agus na Gardaí Dearga ag teastáil uathu mar sciath chosanta. Cosúil leis sin, bhí lucht na measarthachta ag cailleadh cumhachta ar an taobh eile den chlaí, agus iad siúd a bhí ag éileamh go gcuirfí na Dearga faoi chois le lámh láidir ag fáil tuilleadh tacaíochta. [[Íomhá:Red officers.jpg|mion|Oifigigh dhearga]] === Cnámh na hUillinne === I rith na bliana 1917, theip ar an dá bhloc cumhachta síocháin inmheánach na sochaí a shábháil. I Mí Eanáir 1918, chuaigh na cúrsaí go sciobtha chun géaradais, nó má rinne ceann den dá pháirtí a dhath as bealach - aon bheart feiceálach polaitiúil nó míleata - thug an páirtí eile cor in aghaidh an chaim ar an toirt. Ní raibh na Bána ná na Dearga fonnmhar chun comhréitigh, agus an dá thaobh ag déanamh téisclime chun cogaidh, ag ceannach raidhfilí agus lón cogaidh. Bhí na Gardaí Dearga fiú ag éirí bagrach ar lucht na measarthachta sa Pháirtí Daonlathach Sóisialta. Ar an 12 Eanáir 1918, bhronn an Pharlaimint na cumhachtaí ar an Seanad "an tsíocháin a dhaingniú" sa tír, le cuidiú na gCór Cosanta. Nuair a chuala na Gardaí Dearga iomrá air seo, tháinig an-deifir orthu ullmhú chun cogaidh. Ar ndóigh, bhí an dá thaobh ag áitiú ar lucht a leanúna go raibh na Gardaí de dhíth mar sciath chosanta ar an taobh eile.[[File:Red_Guard_armoured_train.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Red_Guard_armoured_train.jpg|alt=A Russian armoured train, Partizan, is pictured motionless on its tracks. The train is shown to have three cars and a weapon at its front, hidden beneath armour plating. The train assisted the Red war effort in the Vyborg area.|mion|Traein armtha i Vyborg]]Cuireadh gairm ar Carl Gustaf Emil Mannerheim, ginearál Fionlannach in Arm Impiriúil na Rúise dul i gceannas ar na Cóir Chosanta. Ar an 25 Eanáir 1918, gaireadh Arm Sheanad na Fionlainne de na Cóir Chosanta. Níor ghabh na Gardaí Dearga leor leis seo, go háirithe ó bhí siad ag dul i dtreise buíochas leis an gcoinsíneacht arm a bhí geallta ag Léinín agus a tháinig go dtí an Fhionlainn ar an 26-27 Eanáir. Thosaigh na chéad scliúchais idir an dá chineál gardaí ar an 17-20 Eanáir i Viipuri agus in áiteanna eile in oirthear na tíre, rud a raibh an dá thaobh ciontach ann. Ar an 26 Eanáir, chuaigh na fíor-Ghardaí Dearga agus Gardaí Síochána an Lucht Oibre le chéile in aon eagraíocht armtha amháin, mar atá, Gardaí Dearga na Fionlainne, agus cuireadh gairm shlógtha ar na gardaí seo ar an 27 Eanáir ar a haon déag a chlog iarnóna. I nDeisceart na hOstrabóitne, thosaigh na Cóir Chosanta ag dí-armáil na ngarastún Rúiseach ar an 28 Eanáir, de réir mar a d'ordaigh Mannerheim. Bhí Cogadh Cathartha na Fionlainne pléasctha amach. == Cuspóirí an Chogaidh == === An Dá Fhionlainn === Nuair a d'iompaigh géarchéim na Fionlainne ina cogadh cathartha, chuir an dá thaobh de phríomhchuspóir rompu féin an namhaid a chloí agus leas a lucht leanúna féin a chinntiú. Ní raibh ceachtar den dá thaobh ag cur in aghaidh neamhspleáchas na Fionlainne, ach bhí siad ag teacht salach ar a chéile faoi cé a bhí i dteideal na cumhachta polaitiúla agus cén déanamh ba chóir a chur ar struchtúr polaitiúil inmheánach na Fionlainne. Ón taobh eile de, bhí dornán daoine ar an dá thaobh nach raibh dóchasach as neamhspleáchas na Fionlainne, agus iad den tuairim gur chóir an tír a chur faoi choimirce na Rúise (mar a theastaigh ó dhaoine den chineál seo i measc na nDearg) nó na Gearmáine (mar a theastaigh óna leithéidí sin i measc na mBán). Dhréachtaigh Toscaireacht Phobail na Fionlainne, agus Kullervo Manner i gceannas uirthi, bille bunreachta don tír a bhí bunaithe ar smaointeachas Sóisialach Daonlathach, agus tionchar air ag bunreachtanna na Stát Aontaithe agus na hEilvéise. Bhí idéalachas Réabhlóid na Fraince le haithint ar an dréachtdhoiciméad seo chomh maith. Ar an 23 Feabhra 1918, chuir an Toscaireacht Phobail an bille seo faoi bhráid Phríomh-Chomhairle an Lucht Oibre, agus ar an 1 Márta, shínigh an Toscaireacht agus Rialtas Boilséiveach na Rúise conradh comhoibrithe le chéile.[[File:FinnishCivilWarMapMiddle.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FinnishCivilWarMapMiddle.svg|alt=A map illustrating the main offensives until April 1918. The Whites conquer the Red stronghold of Tampere in a decisive battle and defeat the Finnish-Russian Reds at the Battle of Rautu on the Karelian Isthmus.|mion|ionsaithe, 6 Aibreán, 1918: Tampere agus Cath Rautu{{legend|royalblue|Areas controlled by the Whites}}{{legend|white|White offensive}}{{legend|tomato|Areas controlled by the Reds}}{{legend|maroon|Red offensive}}{{Legend-line|black solid 2px|Railroad network}}]]Cuireadh i leith na nDearg, níos deireanaí, go ndéanfaidís poblacht Shóivéadach den tír dá ngnóthóidís an cogadh. Níorbh é sin an cuspóir a bhí ag an Toscaireacht Phobail féin ná ag lucht na measarthachta san Fhionlainn Dhearg. Ón taobh eile de, áfach, bhí Boilséivigh Fhionlannacha agus Gardaí Dearga radacacha ann agus iad i bhfad ní b'fhonnmhaire chun an Fhionlainn a aontú leis an Rúis Shóivéadach. Is dócha go mbeadh coimhlint bhinbeach idir an dá chineál Sóisialaithe - iad siúd a raibh neamhspleáchas ag teastáil uathu agus an dornán a bheadh sásta an Fhionlainn a Shóivéadú - dá mbeadh an lá ag na Dearga sa chogadh chathartha. Bhí sé de chuspóir ag an Seanad i Vaasa an chumhacht i ndeisceart na tíre a bhaint amach don rialtas bhuirgéiseach in athuair. I ndiaidh an bhua sa chogadh, bhí cumhacht an rialtais le daingniú is le cinntiú le lámh láidir - le tacaíocht na gCór Cosanta nó fiú Arm Impiriúil na Gearmáine. Bhí cuid mhór de na Bána inbharúla nach raibh an iomarca daonlathais oiriúnach do na Fionlannaigh - féach na Dearga mar shampla - agus gur chóir srianta a chur leis an daonlathas trí chóras monarcach a chur ar bun. Bhí lucht na measarthachta ar an taobh Bán ag cur in aghaidh an mhonarcachais agus ladar na Gearmáine i gcúrsaí na Fionlainne, go háirithe i dtús an chogaidh. Cosúil leis sin, bhí an Ginearál Mannerheim agus na hóglaigh a fuair oiliúint in Arm na Gearmáine ag teacht salach ar a chéile faoi ról na Gearmáine. Bhí a fhios ag Mannerheim nach raibh na Gardaí Dearga thar mholadh beirte mar shaighdiúirí agus nach raibh cuma ab fhearr ná sin ar arm na Rúise faoi láthair. Mar sin, bhí sé barúlach go dtiocfadh raidhfilí Gearmánacha isteach áisiúil, ach ní raibh saighdiúirí Gearmánacha ag teastáil uaidh. Bhí na hóglaigh - na ''Jäger'' - agus na gníomhaithe a d'earcaigh na ''Jäger'' den tuairim, arís, gur chóir don Fhionlainn comhoibriú go dlúth leis na Gearmánaigh. Chreid Mannerheim go mbeadh an lá leis na comhghuaillithe sa chogadh mhór, agus bhí cuspóirí pearsanta aige nach raibh teoranta don Fhionlainn. Is amhlaidh gur theastaigh uaidh an rialtas Boilséiveach a chloí i gcomhar le ginearáil Bhána na Rúise agus leis na Sasanaigh agus na Francaigh. Bhí Mannerheim agus na Bána eile ar aon fhocal, áfach, faoi chomh riachtanach agus a bhí sé tuilleadh tailte a shealbhú in Oirthear na Cairéile - bhí canúintí á labhairt ansin a bhí gaolmhar leis an bhFionlainnis, ach ní raibh na ceantair sin ina gcuid d'Ard-Diúcacht na Fionlainne riamh. === An Rúis is an Ghearmáin === Ag caitheamh an chéad spléachadh duit ar chuspóirí agus ar ghníomhartha na Rúise Sóivéadaí san Fhionlainn, shílfeá go raibh siad ag teacht salach ar a chéile. Ar dtús, bhronn siad neamhspleáchas ar an bhFionlainn agus ar roinnt tíortha eile a bhí ag iarraidh slán a fhágáil ag an Rúis. Ina dhiaidh sin, áfach, d'fhorghabh na Sóivéadaigh cuid mhór de na tíortha seo arís, agus iad ag áitiú nach raibh siad ach ag teacht chun fortachta dá gcuid cairde ansin. Le fírinne, b'fhearr le Léinín an Fhionlainn a choinneáil faoi fhorlámhas na Rúise ar chúiseanna míleata agus fiú inmheánacha, ach b'éigean an tír a thabhairt suas. Bhí an Ghearmáin ag cur brú ar na Sóivéadaigh, agus na trúpaí Francacha agus Sasanacha ag dul i dtír sa Rúis féin le ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha na tíre. Thairis sin, bhí sé ag dul rite leis na Boilséivigh greim a choinneáil ar an Rúis féin, agus an tír ina cíor thuathail i ndiaidh na réabhlóide. Mar sin, chuir Léinín an plána mín ar cheist na Fionlainne, agus é ag tabhairt le fios go raibh sé sásta saoirse a thabhairt do na Fionlannaigh faoi chroí mór maith, le teann na mórurraime a bhí aige do phrionsabal an fhéinchinntiúcháin náisiúnta. Nuair a bhris an cogadh amach sa bhliain 1918, áfach, chuidigh sé go fial flaithiúil leis na Gardaí Dearga san Fhionlainn. Dá mbeadh an lá leis na Dearga, mhaolódh sé go mór ar chruachás na mBoilséiveach. Is beag cabhair a bhí na Rúisigh in ann a thabhairt do na Dearga san Fhionlainn, agus iad féin i ndrocháit. Fuair na Dearga dhá chineál tacaíochta ón Rúis Shóivéadach: idir raidhfilí do na Gardaí Dearga Fionlannacha agus shaighdiúirí, is é sin, trúpaí Rúiseacha a bhí dílis don rialtas Bhoilséiveach. Na trúpaí Impiriúla - iarshaighdiúirí de chuid Arm Impiriúla na Rúise - a bhí fágtha ar an mblár fholamh san Fhionlainn, bhí siad ag imeacht as an tír go tiubh téirimeach, agus Leon Trotscaí ag áitiú orthu an Fhionlainn a thréigean. Is é an cuspóir a chuir Trotscaí roimhe féin ná arm nua a chur i dtoll le chéile don Rúis Shóivéadach i gCathair Pheadair - Arm Dearg an Lucht Oibre agus na dTuathánach. Is é an ráiteas poiblí a chuala an saol mór ó Léinín ná: "Cuirfidh muid raidhfilí go dtí an Fhionlainn, ach staonfaidh muid ó thrúpaí a chur ansin, ó tháinig chun solais nach féidir na trúpaí a thrust." Mar sin féin, bhí an rialtas Sóivéadach ag cur trúpaí armtha go dtí an Fhionlainn chomh maith. Thairis sin, d'fhógair na Sóivéadaigh cogadh do "Ghardaí Bána frithréabhlóideacha na Fionlainne". Bhí siad míshásta, ar ndóigh, leis an dóigh a raibh na Fionlannaigh Bhána ag dí-armáil na dtrúpaí Rúiseacha i nDeisceart na h[[An Ostrabóitne|Ostrabóitne]], agus thairis sin, bhí siad dóchasach go mbrisfeadh réabhlóid Shóisialach amach i Lár na hEorpa chomh maith, faoi thionchar na Rúise. Bhí an Rúis chomh fannlag san am agus nach raibh i gceist le fógairt seo an chogaidh ach iarracht chun brú polaitiúil a chur ar an bhFionlainn.[[File:FinnishCivilWarMapEnd.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FinnishCivilWarMapEnd.svg|alt=A map illustrates the final battles of the war. The Reds do not mount any more offensives, while the Imperial German Army lands from the Gulf of Finland behind the Reds and captures the capital of Helsinki. The Whites attack all along the front southwards.|mion|Na Gearmánaigh sa desiceart agus ionsaithe i Karelia.{{legend|royalblue|Areas controlled by the Whites or Germans}}{{legend|white|White offensive}}{{legend|grey|German offensive}}{{legend|tomato|Areas controlled by the Reds}}{{Legend-line|black solid 2px|Railroad network}}]]Maidir le hImpireacht na Gearmáine, bhí cúiseanna cumhachta, eacnamaíochta agus míleata aici le ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha na Fionlainne. Theastaigh ó na Gearmánaigh a n-úsáid féin a bhaint as acmhainní nádúrtha na tíre. Ó bhí Cathair Pheadair in aice le teorainn thoir na Fionlainne, shíl na Gearmánaigh go bhféadfaidís brú míleata agus polaitiúil a chur ar phríomhchathair na Rúise trí thrúpaí a chur ar garastún in Oirthear na Fionlainne. Thairis sin, bhí na Gearmánaigh buartha faoin ngníomhaíocht a bhí idir lámha ag Cabhlach Ríoga na Sasanach san Aigéan Artach agus chois Murmansk. D'iarr na náisiúnaithe Fionlannacha ar na Gearmánaigh dul i dtír san Fhionlainn i samhradh na bliana 1917, ach san am sin, b'é príomhchuspóir na Gearmáine ná conradh síochána a shíniú leis na Rúisigh, ionas go bhféadfadh an Ghearmáin iomlán a trúpaí a chaitheamh sa chathéadan thiar. Thosaigh na comhchainteanna síochána i mBrest-Litovsk i Mí na Nollag 1917, ach le linn na gcomhchainteanna, fuair na Fionlannaigh geallúint go raibh na hÓglaigh Fhionlannacha le teacht abhaile ón nGearmáin a thúisce agus ab fhéidir. Thairis sin, dhíol na Gearmánaigh 70,000 raidhfil leis na Cóir Chosanta. Ar an 10 Feabhra 1918, chinn Trotscaí ar éirí as na comhchainteanna, cé go raibh Léinín toilteanach an tsíocháin a shocrú leis na Gearmánaigh. Chomhairligh na Gearmánaigh cromadh ar an gcogaíocht arís, ó nach raibh síocháin ar bith le teacht. Anois, áfach, thug siad le fios do na gluaiseachtaí náisiúnaíocha san Fhionlainn agus sna tíortha eile a bhí ag iarraidh a neamhspleáchas a bhaint amach ón Rúis, - thug na Gearmánaigh le fios dóibh seo go dtiocfaidís chun fortachta dóibh ach iad cabhair a iarraidh ar an nGearmáin. Rinne an Seanadóir E. Hjelt mar a hiarradh air. D'ionsaigh na Gearmánaigh an Rúis ar an toirt, agus ní raibh na Rúisigh ábalta an t-ionradh a stopadh. Ar an 3 Márta 1918, shínigh Léinín an conradh síochána i mBrest-Litovsk, agus é sásta an Úcráin, an Pholainn, an Fhionlainn, agus na tíortha Baltacha a thabhairt uaidh. Bhí lucht ceannasaíochta an Airm Impiriúil sa Ghearmáin tar éis Léinín a chur go dtí an Rúis le súil is go n-éireodh leo síocháin chomh fabhrach seo a bhaint amach ón Rúis, agus fíoraíodh an dóchas anois. == Imeachtaí an Chogaidh == === Scliúchais sa Chairéil === Glactar leis go coitianta gur thosaigh na Gardaí Dearga ar an gcogaíocht ag a haon déag iarnóna ar an 27 Eanáir 1918, agus gur chrom na Bána ar an obair chéanna ag a trí réamhnóna ar an 28 Eanáir, is é sin, ceithre huaire an chloig níos déanaí. Ní raibh an scéal chomh simplí sin, nó roimhe sin féin, thosaigh an dá chineál Gardaí ag cur catha ar a chéile sa Chairéil - in Oirthear na Fionlainne - agus chuaigh na scliúchais sin an oiread i ngéaradas agus go raibh cogadh cathartha ar siúl ansin i bhfad roimh dheireadh Mhí Eanáir. Bhí cathair Viipuri, cathair mhór Oirthear na Fionlainne, ar ceann de na háiteanna ba thábhachtaí ó thaobh na cogaíochta de, agus creidtear go raibh lucht ceannasaíochta an dá chineál Gardaí ag saighdeadh a gcuid cairde i Viipuri chun gnímh. Theastaigh ón dá thaobh Viipuri a shealbhú, ach thairis sin, bhí cuid mhór raidhfilí agus trealamh cogaidh eile sa chathair a bhí de dhíth ar na Dearga agus ar na Bána araon. Thosaigh an chogaíocht ar an 17-20 Eanáir 1918. Ar dtús, chreach na Dearga armlann an Chóir Chosanta áitiúil, ach go gairid ina dhiaidh sin, cheap na Bána coinsíneacht raidhfilí a bhí ag dul do na Dearga i [[Mikkeli]]. Ar an 21 Eanáir, d'iarr na Bána i Viipuri ar na cóir chosanta sna ceantair thuaithe máguaird teacht chun fortachta dóibh, agus ar an 22 Eanáir, shealbhaigh an mhuintir isteach seo stáisiún iarnróid na cathrach. Sa deireadh thiar thall, áfach, b'éigean dóibh cúlú ó lár na cathrach go Venäjänsaari. Lean an cathlán leis ag cur troda ar an 27 Eanáir in Kämärä taobh theas de Viipuri, áit ar stop sé na traenacha arm a bhí ag teacht ó Chathair Pheadair, agus na Gardaí Bána ag iarraidh na raidhfilí agus an lón cogaidh a bhí ag teacht ar na traenacha seo a sciobadh leo. Bhí na traenacha ag iompar na n-arm a bhí geallta ag Léinín do Ghardaí Dearga na Fionlainne, agus b'iad Eino Rahja agus Jukka Rahja - na deartháireacha Boilséiveacha Fionlannacha - a bhí i gceannas ar na traenacha. Sa deireadh thiar, b'éigean do na Gardaí Bána an cath faoi na traenacha a thabhairt suas, agus bhain na traenacha amach Viipuri sa deireadh. B'iad na Dearga a d'fhan i gceannas ar an gcathair ar feadh tamaill.[[File:Punapäällikkö_Verner_Lehtimäki_(26901643321).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Punap%C3%A4%C3%A4llikk%C3%B6_Verner_Lehtim%C3%A4ki_(26901643321).jpg|alt=A Red Guard cavalry commander is pictured on top of his horse from the left side during the winter. A few cottage-like houses are in the background and the commander is equipped with a white sword scabbard, clearly visible from the rest of his clothing.|clé|mion|Garda dearg Verner Lehtimäki 1918]]Ghlac saighdiúirí Rúiseacha páirt sna scliúchais sa Chairéil, ach má ghlac féin, ní raibh ceannasaíocht ná comandracht ann a choinneodh faoi smacht iad. Bhí saighdiúirí Rúiseacha measctha tríd na Dearga a bhí ag cur troda ar na Bána sa chathair ar an 19 Eanáir agus ar an 22 Eanáir, ach d'fhan an chuid ba mhó den gharastún thiar sna beairicí, nó ní raibh de chroí acu an áit a fhágáil. Ar an 23 Eanáir, áfach, thug coimiseár cúrsaí cogaidh na Rúise, N. Podvoysky, ordú do na saighdiúirí Rúiseacha na Gardaí Bána sa cheantar a dhí-armáil. Idir an dá linn, bhí an cogadh idir na Bána agus na Dearga ag dul i ngéaradas go tiubh, nó bhí na Cóir Chosanta tar éis trúpaí Rúiseacha a dhí-armáil i Sortavala, Antrea, agus i Joensuu. An t-ordú seo a thug Podvoysky, ní raibh sé ag teacht le cinneadh an choiste réigiúnda Rúisigh, a bhí den tuairim gurbh fhearr do na saighdiúirí Rúiseacha gan ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha na Fionlainne. Sa deireadh thiar, b'éigean do Podvoysky a ordú a tharraingt siar, nó ní raibh na saighdiúirí Rúiseacha i Viipuri sásta aird a thabhairt air pé scéal é.[[File:Jääkärien_paraati_Vaasan_torilla_26.2.1918_(26970229625).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:J%C3%A4%C3%A4k%C3%A4rien_paraati_Vaasan_torilla_26.2.1918_(26970229625).jpg|alt=A parade of Finnish Jägers at the Vaasa town square. Spectators are gathered around the soldiers in the background. General Mannerheim is inspecting the formation in the foreground.|mion|Vaasa, 26 Feabhra 1918. agus C. G. E. Mannerheim.]]Bhí lucht ceannasaíochta na nDearg i Heilsincí buartha faoin dóigh a raibh na Bána ag iarraidh na traenacha arm a stopadh, agus ar an 23 Eanáir, chuir siad gairm shlógtha ar na Gardaí Dearga timpeall an iarnróid ó Heilsincí go Cathair Pheadair. Bhí na Gardaí seo leis an iarnród agus na traenacha a chosaint ar na Bána. Rinne an ghairm shlógtha seo luas leis an réabhlóid san Fhionlainn. Mar shampla, bhí Kotka suite chois an iarnróid, agus na Gardaí Dearga ansin an-líonmhar agus an-láidir. Nuair a chonaic na Bána na sluaite Dearga seo ag máirseáil chun cogaidh, ní raibh siad mall ag tabhairt freagra. Ar an 22 Eanáir 1918, díreach nuair a bhí na Bána agus na Dearga ag troid a chéile timpeall Viipuri, chuir an Leifteanant Woldemar Hägglund (duine de na ''Jäger'', na hÓglaigh a tháinig ón nGearmáin), agus é i gceannas ar na Bána ansin, - chuir sé an sreangscéal seo chuig Mannerheim: ''Tá fir na Cairéile go léir ag dul chun cogaidh leis an tír a shaoradh ó náire na hainrialach. Tá muinín againn as fir chróga na hOstrabóitne go gcomhlíonfaidh siad a ndualgas chomh maith.'' === Tús an Chogaidh === [[Íomhá:FiatPanssariautoValkoistenHallussa.jpg|thumb|240px|Gluaisteán armúrtha de chuid na nGardaí Dearga sealbhaithe ag na Bána - Tampere, 1918]] Le teacht na hoíche ar an 26 Eanáir, d'ardaigh na Dearga laindéar dearg ar thúr Áras an Lucht Oibre i Heilsincí mar chomhartha go raibh réabhlóid tosaithe sa chathair. Shealbhaigh na Gardaí Dearga Heilsincí ar maidin ar an 28 Eanáir. Thréig seisear Seanadóirí an phríomhchathair le haghaidh a thabhairt ar Vaasa, áit ar lean siad leo ag obair mar Sheanad Vaasa. D'fhéach Pehr Evind Svinhufvud, cathaoirleach an tSeanaid (is é sin, an Príomh-Aire), d'fhéach sé le Vaasa a bhaint amach ar eitleán de chuid chabhlach na Rúise, ach níor éirigh leis an eitleoir Fionlannach an t-inneall a thosú. Sa deireadh, thug an ''Tarmo'', bristeoir oighir Fionlannach, an Príomh-Aire go Taillinn san Eastóin, agus ina dhiaidh sin, rinne Svinhufvud a bhealach tríd an nGearmáin agus an tSualainn go Tuaisceart na Fionlainne. Níor éalaigh gach duine de na polaiteoirí buirgéiseacha go Vaasa. D'fhan [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] agus Lauri Ingman, mar shampla, ar a seachnadh i Heilsincí go dtí gur tháinig na Gearmánaigh. Ar dtús, bhí an cathlán idir an Fhionlainn Dhearg agus an Fhionlainn Bhán ag rith, a bheag nó a mhór, de réir na líne [[Pori]] - [[Ikaalinen]] - [[Kuru]] - [[Vilppula]] - [[Länkipohja]] - [[Padasjoki]] - [[Heinola]] - [[Mäntyharju]] - [[Savitaipale]] - [[Lappeenranta]] - [[Kamennogorsk|Antrea]] - [[Sosnovo|Rautu]]. Ar an dá thaobh, áfach, fágadh an dream "mícheart" i seilbh na corr-áite. San Fhionlainn Bhán, d'éirigh leis na Dearga [[Oulu]], [[Tornio]], [[Kemi]], [[Raahe]], [[Kuopio]] agus [[Varkaus]] a shealbhú. San Fhionlainn Dhearg, arís, bhí na Bána i gceannas ar [[Uusikaupunki]], [[Siuntio]], [[Kirkkonummi]] agus timpeallacht [[Porvoo]]. Níor mhair na hoileáin imdhruidte i bhfad, áfach. An cineál trúpaí a raibh an lámh in uachtar acu sna ceantair máguaird, ghabh siad na "bunáiteanna" seo i rith na Feabhra. Bhí an-pháirt ag na hiarnróid sa chogadh seo, agus na trúpaí á n-iompar ar na traenacha. Mar sin, is iomaí cath a cuireadh faoi na hacomhail iarnróid cosúil le [[Haapamäki]], [[Tampere]], [[Kouvola]] agus [[Vyborg|Viipuri]]. Bhí timpeall ar 50,000-90,000 saighdiúir ag troid ar gach taobh i rith an chogaidh. Óglaigh - is é sin, saighdiúirí saorthoilteanacha - ab ea an chuid ba mhó de na Dearga. Ar an taobh bán, bhí timpeall ar 11,000-15,000 saighdiúir deonacha ag troid. An chuid eile de na trúpaí, ba choinscríofaigh iad, nó cuireadh an Coinscríobh Ginearálta i bhfeidhm san Fhionlainn Bhán ar an 18 Feabhra 1918. An chuid ba mhó de na hóglaigh a chuaigh san arm ar an dá thaobh ní raibh siad ach ar lorg tuarastail agus bia, ach ar ndóigh, is follasach go raibh tucaidí idéalacha ag cuid mhór acu freisin, agus ba mhinic a bhí a muintir ag cur brú orthu liostáil. Ar an taobh dearg, bunaíodh, fiú, complachtaí bansaighdiúirí, agus cailíní óga ag troid iontu - timpeall ar dhá mhíle bean ar fad. Bhí cuid mhaith déagóirí óga páirteach sa chogadh ar an dá thaobh, nach raibh ach 15 go 17 mbliana d'aois. B'iad na feirmeoirí agus an lucht léinn crann taca an Airm Bháin. Maidir leis na Gardaí Dearga, fir oibre ó na cathracha agus scológa bochta ón tuath a bhí ina mbunús. [[Íomhá:Red women in Ruovesi.jpg|mion|Gardaí dearga, Ruovesi]] === Na Gardaí Dearga ag Cogaíocht === I dtús an chogaidh, ó dheireadh Mhí Eanáir go lár na Márta, b'iad na Dearga a bhí ag ionsaí agus ag dul chun cinn. Ar dtús, b'é Ali Aaltonen a bhí ina cheannasaí ar an Arm, ina dhiaidh sin Eero Haapalainen. Tháinig triúracht cheannasaíochta i gcomharbas ar Haapalainen, a raibh Eino Rahja, Adolf Taimi, agus Evert Eloranta uirthi. D'fhág siadsan an cheannasaíocht ag Kullervo Manner ina ndiaidh. Ní raibh sé i bhfad ag teacht chun solais nach raibh na Dearga thar mholadh beirte mar fhórsaí armtha. Ní raibh mórán oiliúna míleata ar na hoifigigh ná ar na gnáthshaighdiúirí. Ar dtús, bhí na hurchair thaismeacha ní ba dhainséaraí ná an lámhach a bhí ag teacht ó na trúpaí bána. Ní raibh eagraíocht cheart ar an arm ach an oiread. Dáiríre is ar éigean a bhí an t-arm dearg ag obair ar aon leibhéal ab airde ná an complacht. Toghadh na cinn chomplachta as measc na ngnáthshaighdiúirí ar vóta, rud a d'fhág go raibh siad an-éagsúil mar cheannasaithe. Ní raibh na Gardaí Dearga in ann mórán teannais ná eagla a sheasamh i machaire an áir, agus ba mhinic a tháinig táinrith agus scaipeadh na mionéan orthu. D'fhéadfadh trúpa iomlán saighdiúirí an cathéadan a thréigean agus filleadh abhaile. [[Íomhá:Firing squad in Lankipohja.jpg|mion|scuad lámhaigh, Länkipohja 1918]] Is léir gurb iomaí ceannasaí nua sciliúil a d'éirigh as measc na nGardaí Dearga trína ghaisce a thaispeáint go praiticiúil. Fir den chineál seo ab ea Hugo Salmela, Mikko Kokko, Oskari Rantala agus Jalmari Parikka. Níor leor cúpla fear a raibh éirim cheannasaíochta acu, áfach, le fadhbanna na nGardaí Dearga go léir a fhuascailt. D'fhéach na Dearga leis an ngalar a leigheas trí Scoil Mhíleata Kallio a bhunú i gceantar Kallio i Heilsincí le hoiliúint a chur ar oifigigh nua Dhearga, ach briseadh an cogadh ar na Dearga sula raibh an chéad chúrsa críochnaithe. Sa deireadh, chuaigh ionsaithe na nDearg in abar faoi lár Mhí na Márta, ó bhí an misneach ag teip ar na gnáthshaighdiúirí, agus na scileanna oirbheartaíochta gann ag na hoifigigh. Bhí an-fhrustrachas ar na Dearga nuair a fuair siad amach nach raibh mórán maithe iontu le cogadh a chur, agus is féidir a mhaíomh gurbh é an frustrachas seo ba chúis le cuid mhór den Sceimhle Dearg. D'éirigh leis na Dearga, áfach, an-troid a chur ar a son i [[Hauho]] agus i d[[Tuulos]] nuair a bhí an tAibreán ag druidim chun deiridh. Sna cathanna seo, bhí na Dearga ag cosaint na sibhialtach a bhí ag éalú leo go dtí an Rúis roimh na trúpaí Bána, ach bhí an cogadh caillte cheana féin. === Na Trúpaí Rúiseacha san Fhionlainn === [[Íomhá:Red Army Finnish flag Winter War.png|mion|Gardaí dearga le bratach bhán]] Bhí arm na Rúise ag titim as a chéile le teann tuirse agus lagmhisnigh i ndiaidh an chogaidh fhada. Mar sin, níor ghlac saighdiúirí Rúiseacha páirt sna cathanna mórán, ach amháin sa chuid den Chairéil a bhí ag críochantacht le Cathair Pheadair. I bhFómhar na bliana 1917, bhí timpeall is céad míle fear de chuid shean-Arm Impiriúil na Rúise ar garastún sa tír. Nuair a bhí an bhliain 1917 ag druidim chun deiridh, bhí an uimhir seo ag dul i laghad go tiubh, nó bhí na saighdiúirí ag fágáil na tíre mar a bhí pleanáilte, ach thairis sin, is iomaí fear a thréig an t-arm scun scan, gan chead a iarraidh ar aon duine. I dtús an Chogaidh Chathartha, bhí timpeall is seachtó míle saighdiúir Rúiseacha fágtha san Fhionlainn, agus nuair a chuaigh Síocháin Brest-Litovsk i bhfeidhm idir an Rúis Shóivéadach agus an Ghearmáin ar an 3 Márta 1918, ní raibh ach tríocha míle acu fanta. Le teacht an Aibreáin, bhí an chuid ba mhó de shaighdiúirí na hImpireachta glanta leis as an tír. Sa deireadh, ní raibh ach 7,000-10,000 saighdiúir Rúiseacha páirteach in imeachtaí an Chogaidh Chathartha san Fhionlainn. Bhí cuid acu ar garastún sa tír ó thús ama, agus tháinig an chuid eile ó Chathair Pheadair le linn an chogaidh. Níor éirigh leis na Dearga mórán de na fir seo a chur ag troid ach an oiread: ní raibh ach cúpla míle acu i bpáirc an áir ag aon am ar leith. Ón taobh eile de, bhí oifigigh Rúiseacha ag cabhrú leis na Dearga go deireadh na Feabhra, cosúil leis an gCoirnéal M. Svetchnikov in Iarthar na Fionlainne agus I. Yeremeyev in oirthear na tíre. Ní raibh an comhoibriú ag dul go maith, áfach, nó ní raibh Fionlainnis ag na Rúisigh ná mórán Rúisise ag na Fionlannaigh, agus ní raibh muinín ag an dá dhream as a chéile ach an oiread. Fiú nuair a bhí na Dearga ag ionsaí, agus na Rúisigh ag cuidiú leo, ní raibh siad ábalta líne an chathéadain a aistriú ó thuaidh. Nuair a thosaigh na Gearmánaigh agus na Rúisigh ag cur cogaidh ar a chéile in athuair ar an 18 Feabhra 1918, haistríodh cuid mhór trúpaí Rúiseacha go Cathair Pheadair, agus ní raibh siad le filleadh go dtí an Fhionlainn. Bhí an Rúis Shóivéadach ag tacú leis na Dearga i gcónaí trí raidhfilí agus lón cogaidh a chur chucu, ach ní raibh tuilleadh saighdiúirí ag teacht anoir. Bhí trúpaí Rúiseacha gníomhach i gCuing na Cairéile go deireadh an chogaidh, agus iad ag tacú leis na Dearga ansin, ach b'é an rud ba mhó a bhí i gceist acu ansin ná Cathair Pheadair a chosaint. === Na Gardaí Bána ag Cogaíocht === Dhí-armáil na Bána na trúpaí Rúiseacha i nDeisceart na hOstrabóitne ón 28 go dtí an 31 Eanáir, agus ní raibh mórán achrainn ann. An Coiste Réigiúnda, a bhí ag déanamh ionadaíocht na Rúise san Fhionlainn, thug sé le fios ar an 24 Eanáir don tSeanad i Vaasa go raibh na trúpaí Rúiseacha "á gcur abhaile mar a bhí pleanáilte". Ar an 30 Eanáir, d'eisigh an Seanad i Vaasa agus Ceanncheathrú an Ghinearáil Mannerheim in éineacht forógra do na saighdiúirí Rúiseacha, ag rá nach raibh "arm na bhfeirmeoirí Fionlannacha" ag cur cogaidh ar na saighdiúirí Rúiseacha. Ón taobh eile de, áfach, is í an bholscaireacht a fuair gnáthshaighdiúirí na mBán le cloisteáil gurbh iad na Rúisigh na príomhnaimhde. Cuid mhór de na hoifigigh Rúiseacha a bhí fanta san Fhionlainn, thacaigh siad leis na Bána. I dtús na bliana 1918, d'ordaigh an rialtas Sóivéadach do na garastúin Rúiseacha san Fhionlainn neodracht a chleachtadh i leith chúrsaí inmheánacha na Fionlainne, agus d'eisigh cúpla coiste áitiúil de chuid na saighdiúirí Rúiseacha forógraí neodrachta dá gcuid féin. Mar sin, bhí na hoifigigh Rúiseacha anseo agus ansiúd ag comhoibriú go dlúth leis na Cóir Chosanta. Chabhraigh an Leas-Aimiréal Nikolay Podgurskiy, ceannasaí an chabhlaigh chosanta Rúisigh i Murascaill na Bóitne, leis an nGinearál Mannerheim an garastún Rúiseach i Vaasa a dhí-armáil. [[Íomhá:Verner Lehtimäki Finnish Civil War.JPG|mion|Verner Lehtimäki, garda dearg, 1918]] In éiric na tacaíochta a fuair sé ó na hoifigigh Rúiseacha, d'fhéach Mannerheim chuige go bhfaighfidís tuarastal, aíocht, agus bia. D'fhág se cead a gcos acu i Vaasa chomh maith. I Seinäjoki, d'fhan na trúpaí Rúiseacha ina seanáit. Gheall Mannerheim do na Rúisigh go bhfaighfidís coimirce aistir as an tír agus go dtabharfaí a gcuid arm ar ais dóibh ag an teorainn. Ní raibh Mannerheim ábalta an gealltanas seo a chomhlíonadh, áfach. Nuair a tháinig na hÓglaigh ón nGearmáin go Vaasa, d'athraigh an dearcadh ar na Rúisigh go mór. Cuireadh na Rúisigh faoi ghlas i gcampaí géibhinn, agus na trúpaí Bána ag baint a n-úsáide féin as raidhfilí na Rúiseach. I dtús an chogaidh, d'éirigh ina chath idir na Bána agus na Rúisigh i [[Ruovesi]], [[Vilppula]], chois [[Mäntyharju]] agus sa Chairéil. Faoi lár Mhí na Márta 1918, fuair na Bána an lámh in uachtar, agus bhí an chóir leo go deireadh an chogaidh. B'í proifisiúntacht na n-oifigeach, thar aon rud eile, a shocraigh an scéal. An chuid ba mhó de na hoifigigh Bhána, bhí seal caite acu ar fiannas in Arm Impiriúil na Rúise. Thairis sin, bhí óglaigh eachtrannacha ann, chomh maith leis na hÓglaigh Fhionlannacha a tháinig ón nGearmáin. Bhí 1300 duine de na hóglaigh seo, na ''jääkärit'', páirteach sa chogadh. Dá réir sin, bhí na Bána níos eolaí ar oirbheartaíocht agus ar straitéis an chogaidh, ar phleanáil agus ar fheidhmiú na n-oibríochtaí. Ón taobh eile de, ba léanmhar an scéal é go ndeachaigh na ''jääkärit'' go dtí an Ghearmáin le bheith in ann saoirse a bhaint amach dá dtír, agus gur tháinig siad abhaile le cath a chur ar chuid dá muintir féin. Lucht oibre a bhí i gcuid de na ''jääkärit'' féin, agus chaithfidís cogadh a chur ar a muintir agus ar a n-aicme féin. Le fírinne, d'fhan thart ar dhá chéad fear de na hóglaigh seo thiar sa Ghearmáin, agus ní raibh siad páirteach i gcogadh cathartha na Fionlainne ar aon nós. Maidir leis na gnáthshaighdiúirí sna Gardaí Dearga, is iomaí fear acu nach bhfuair mórán oiliúna ach oiread leis na Dearga. D'fhéadfadh na saighdiúirí a bheith ag siúl leo go hoscailte trasna an mhachaire, gan a bheith ag iarraidh dul ar foscadh ó philéir an namhad, agus iad ag scaoileadh rompu gan aimsiú gan aidhmeáil. Cosúil leis na Dearga, d'fhéadfadh na Bána an cathéadan a thréigean as a stuaim féin le scíth a ligean, gan a thuiscint cé chomh dáiríre a bhí an cás ina raibh siad. Rinne na Cóir Chosanta cúpla iarracht le hoiliúint chogaidh a sholáthar dá gcuid saighdiúirí i scoileanna tacair i Vöyri agus i Vimpeli, ach tríd is tríd, b'iad na ''jääkärit'', na hÓglaigh Fhionlannacha in Arm na Gearmáine, an t-aon dream amháin a raibh idir oiliúint mhíleata orthu agus taithí ar an gcogaíocht acu. Bhí na cúrsaí idé-eolaíochta ag déanamh scime do lucht ceannais na mBán chomh maith. Shíl siad gurbh fhéidir nach mbeadh cuid mhór de na saighdiúirí sásta cogadh a chur ar na Dearga Fionlannacha. Ní raibh na feirmeoirí beaga ó Lár na Fionlainne agus ón Tuaisceart ní ba saibhre ná an lucht oibre ar an taobh Dearg, agus d'fhéadfaidís, fiú, tuiscint áirithe a léiriú do thucaidí cogaíochta na nDearg. Mar sin, chuir bolscaireacht na mBán an-bhéim ar ról na Rúiseach sa chogadh agus ar chomhoibriú na nDearg leis na Rúisigh. An coinscríobh a cuireadh i bhfeidhm sa chuid Bhán den tír, chuir sé d'iallach ar gach fear dul sna saighdiúirí, iad siúd san áireamh a d'fhéadfadh a bheith fabhrach do na Dearga sa chuid sin den tír. Ón taobh eile de, áirítear gur staon timpeall is 30,000 fear ó dhul in Arm na mBána cé go raibh siad in aois inchoinscríofa, toisc go raibh luiteamas acu leis na Dearga, agus iad drogallach cogadh a chur ar lucht a gcomhbharúla. Is gá a lua freisin go raibh cuid mhór de mhuintir na tuaithe cráifeach go maith, agus iad ag cur in aghaidh an tSóisialachais, ó shíl siad gurbh ionann é agus aindiachas agus éigreideamh. I dteanga na saighdiúireachta, is gnách "Gardaí" a thabhairt ar thrúpaí den chéad scoth a bhfuil traidisiún ar leith agus ''ethos'' ar leith acu, cf. mar shampla, na ''Coldstream '''Guards''''' in Arm na Breataine Móire. An dóigh a n-úsáidtear an téarma sin (''kaarti'' as Fionlainnis) i gcomhthéacs an Chogaidh Chathartha san Fhionlainn, níl sé ag teacht go rómhaith leis an traidisiún míleata. Ní scothdhíormaí a bhí i gceist leis na "Gardaí" san Fhionlainn ar aon nós, ach díormaí tacair a hearcaíodh as measc na cosmhuintire. === Cath Tampere === B'é an beart cogaidh ba thábhachtaí dá ndearna na Bána ná Cath Tampere ón 16 Márta go dtí an 6 Aibreán 1918. De thoradh an chatha, shealbhaigh na Bána an áit ba mhó tionsclaíochta sa tír ó na Dearga. Ullmhúcháin don chath faoi Tampere ab ea an briseadh tríd an bhfronta a rinne na Bána i Länkipohja i gceantar Längelmäki taobh thoir thuaidh den chathair, chomh maith leis na cathanna lastuaidh agus taobh thiar thuaidh de Tampere ar feadh na líne a rith trí Vilppula, Kuru, Kyröskoski agus Suodenniemi. Nuair a bhuaigh na Bána na cathanna i Lempäälä ar an 24 Márta agus i Siuro ar an 26 Márta, bhí Tampere imdhruidte ag na Bána. Bhí cath Tampere ar an gcath ba mhó a cuireadh i gCríoch Lochlann riamh, agus 16,000 saighdiúir páirteach ann ar an taobh Bán, 14,000 ar an taobh Dearg. Faoin am seo, bhí na Dearga ag éirí cleachta ar an gcogadh, agus iad dáigh dána dásachtach ag cosaint na cathrach. Níor thaise do na Bána ach an oiread, nó chuir siad rogha a dtrúpaí sa chath. Ar Dhéardaoin Mandála na Fola, an 28 Márta, bhí na Dearga ábalta fanacht ar foscadh agus aimsiú ceart a fháil, agus d'éirigh leo an-éirleach a dhéanamh ar na Bána. Maraíodh leathchéad fear de na hóglaigh a fuair oiliúint sa Ghearmáin, agus chaill aonaid áirithe san Arm Bán níos mó ná fear as gach beirt. An t-ionsaí a shocraigh an scéal sa deireadh, cuireadh tús leis le lámhach láidir airtléire a bhí dírithe ar lár na cathrach, ar an 3 Aibreán 1918. Bhí trúpaí an dá thaobh ag cur troda faoi gach teach, mar is dual do chathanna cathrach. San am seo, freisin, ní raibh mórán eachtrannach páirteach sa chathair, nó bhí an chuid ba mhó de na Rúisigh glanta as an tír, agus ní raibh teacht na nGearmánach ach ar na bacáin. [[Íomhá:Punaisten ruumiita Kalevankankaan hautausmaalla Tampereen taistelun jälkeen (26365985413).jpg|thumb|240px|Reilig Kaleva tar éis Chath Tampere (Aibreán 1918)]] Maraíodh 700-900 duine de na Gardaí Bána. Chaill na Gardaí Dearga 1,000-1,500 duine, ina measc Hugo Salmela, duine de na hoifigigh ab fhearr dá raibh acu. Cimíodh 11,000-12,000 Garda Dearg. Fuair 71 sibhialtach bás, an chuid ba mhó acu faoi chith na n-urchar as na gunnaí móra airtléire. Chuaigh cuid mhór de na sibhialtaigh ar lorg foscaidh sna teampaill, ar nós Ard-Eaglais Tampere agus in Eaglais Alastair (''Aleksanterinkirkko''). Chuaigh ceantair áirithe den chathair, go háirithe Tammela agus Kyttälä, de dhroim an tsaoil go hiomlán. I ndiaidh chath Tampere, thréig na Dearga iarthar na tíre. Bhí cathanna móra á gcur in oirthear na Fionlainne i gcónaí, go háirithe timpeall Viipuri. Ghabh na Bána an chathair sin ar an 29 Aibreán. Bhí 18,500 saighdiúir Bán agus 7,000 duine de na Gardaí Dearga páirteach sa chath seo. Fuair leathchéad fear de na Bána bás sa chath seo, agus dealraíonn sé gur bhásaigh deichniúr nó dáréag ar an taobh Dearg in aghaidh gach Garda Bán acu siúd. Cimíodh na mílte Dearga freisin, agus tháinig na Bána i seilbh an-chreiche: trí chéad gunna mór airtléire, dhá chéad inneallghunna, traein armúrtha, agus cuid mhór bia agus lón cogaidh. === Teacht na nGearmánach === [[File:SaksalaisiaHelsingissa.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SaksalaisiaHelsingissa.jpg|alt=Seven soldiers of the German Army are stationed at a street corner in Helsinki after the surrender of the Red Guard headquarters Smolna. One of them is on his knee while two are relaxing against a railing or on a chair. MG 08, a heavy machine gun, rests in front of them.|mion|Saighdiúirí Gearmánacha agus gunna [[:en:Maschinengewehr_08|MG 08]] i Heilsincí ]]Nuair a bhí na Gardaí Bána díreach ag ionsaí Dheisceart na Fionlainne ar chathéadan leathan, tháinig díormaí Gearmánacha i dtír i Hanko ar an 3 Aibreán 1918 faoi cheannas an Mhaor-Ghinearáil Rüdiger von der Goltz, deich míle saighdiúir ar fad. Thairis sin, tháinig díorma eile i dtír i Loviisa ar an 7 Aibreán. Trí mhíle saighdiúir Gearmánacha a bhí ann agus iad faoi cheannas oifigigh dar shloinne Brandenstein. Roimhe sin, bhí siad ar garastún i dTaillinn san Eastóin. Na saighdiúirí a bhí ag ascnamh leo ó Hanko, bhain siad amach Heilsincí ar an 10 Aibreán, agus d'éirigh ina chath idir iad agus na Dearga sa chathair. Ceithre lá ina dhiaidh, bhí na Dearga cloíte acu. Fuair na Gearmánaigh cabhair ó na Bána a bhí ar a seachnadh sa chathair, agus ghlac cúpla míle acu siúd páirt sna cathanna. Ar an 21 Aibreán, thit Hyvinkää leis na Gearmanaigh, agus ar an 22 Aibreán, shealbhaigh siad Riihimäki. Ceithre lá ina dhiaidh sin, ghabh siad Hämeenlinna. Na Gearmánaigh a tháinig i dtír i Loviisa, shroich siad Lahti ar an 19 Aibreán, agus nuair a chuaigh siad i seilbh na háite, sháigh siad isteach ding idir Dearga an Oirthir agus Dearga an Iarthair. Le cuidiú na nGearmánach, fuair na Bána an ceann is fearr ar na Dearga go sciobtha. Ón taobh eile de, bhí an Fhionlainn faoi smacht ag na Gearmánaigh anois.[[File:Punaisten_ruumiita_Kalevankankaan_hautausmaalla_Tampereen_taistelun_jälkeen_(26365985413).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Punaisten_ruumiita_Kalevankankaan_hautausmaalla_Tampereen_taistelun_j%C3%A4lkeen_(26365985413).jpg|alt=Unburied and unclothed bodies of the Reds lie in the foreground at the Kalevankangas cemetery after the Battle of Tampere. On the right, around five crosses can be seen, while black silhouettes of people are visible against the sky in the background.|mion|Cath Tampere agus gardaí dearga básaithe]] === Ról na Sualainne sa Chogadh === Níor ghlac an tSualainn páirt i gcogadh cathartha na Fionlainne, ach fuair ceanncheathrú na mBán tacaíocht agus cabhair ó 84 oifigeach deonach Sualannach. Thairis sin, tháinig díorma d'óglaigh Shualannacha go dtí an Fhionlainn faoi cheannas an Chaptaein Hjalmar Frisell le troid ar son chúis na mBán. Ní raibh ach timpeall ar leathchéad saighdiúir ann nó níos lú fós, agus b'fhearr cathlán a thabhairt ar an "mbriogáid" seo. Thairis sin, áfach, d'fhéach saighdiúirí Sualannacha le hOileáin Åland idir an Fhionlainn agus an tSualainn a shealbhú ar an 15 Feabhra 1918. Is í an tSualainnis an t-aon teanga amháin a labhraítear sna hoileáin, agus thug an tSualainn le fios gur "iarr muintir Åland orthu teacht chun fortachta" do na hoileáin. Is dóichiúla, áfach, go raibh lucht rialtais na Sualainne buartha faoi chomh cóngarach agus atá na hoileáin do phríomhchathair a dtíre. Ar an 5 Márta 1918, áfach, chuaigh na Gearmánaigh i dtír sna hoileáin, agus b'éigean do na Sualannaigh filleadh abhaile. Bhí an duine deireanach acu bailithe leis i dtús Mhí Bhealtaine. === An Cogadh san Aer === [[File:Kaksi_punaista_teloitetaan_Kiviniemessä_Karjalan_kannaksella_11.4.1918_(26364614704).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaksi_punaista_teloitetaan_Kiviniemess%C3%A4_Karjalan_kannaksella_11.4.1918_(26364614704).jpg|alt=A firing squad of the Whites is executing two Red soldiers with rifles in a wintry field against a small hill. The leader of White unit is standing behind the firing squad.|mion|scuad lámhaigh bán, Kiviniemi]]Na haerfoirt mhíleata a bhí ag na Rúisigh san Fhionlainn, stop siad ag obair, nuair a d'fhill na heitleoirí go dtí an Rúis, agus an chuid ba mhó acu meáite ar pháirt a ghlacadh i gcogadh cathartha na tíre seo ar thaobh na "mBán" ansin. Fágadh dornán d'eitleáin Rúiseacha ag na Dearga, go háirithe muireitleáin - is é sin, eitleáin nach raibh ábalta tuirlingt ach ar an uisce. Ní raibh eitleoirí Fhionlannacha ar fáil, agus mar sin, d'earcaigh na Dearga cúpla eitleoir Rúiseach a bhí fágtha san Fhionlainn. Thosaigh eitleoireacht na nDearg i gceart, nuair a cuireadh cúig eitleán ó Viipuri go Riihimäki faoi dheireadh Mhí Feabhra. Bhunaigh na Dearga aerscuadrúin i Heilsincí, i dTampere, in Utti in aice le Kouvola, agus i Viipuri. Ní féidir a rá go mbeadh "aerfhórsa" ag na Dearga, nó bhí gach aerscuadrún ag oibriú mar chuid de na trúpaí ar chathéadan a réigiúin féin. Bunaíodh scoil eitleoireachta i Heilsincí, ach níor chríochnaigh aon duine de na daltaí a chúrsa sular ghabh na Gearmánaigh agus na Bána an chathair. Maidir leis na heitleáin a tháinig go Riihimäki, fuair scuadrún Tampere dhá cheann acu agus cuireadh an chuid eile go Kouvola. Na heitleáin a cuireadh go Tampere, b'eitleán spiaireachta ceann acu, den tíopa Nieuport 10, agus b'eitleán trodaíochta an ceann eile, den chineál Nieuport 17. Chuaigh ceathrar eitleoirí Rúiseacha go Tampere freisin, maille le seisear meicneoirí, agus rinneadh an chéad eitilt chogaidh ar an 1 Márta 1918.[[File:Viipurin_lääninvankila_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Viipurin_l%C3%A4%C3%A4ninvankila_1918.jpg|alt=Around eight bodies are lying around a hallway after the Vyborg county jail massacre, an example of Red Terror. Thirty White prisoners were killed by the Reds.|mion|Aibreán 1918: sléacht i bpríosún Vyborg. Dúnmharaíodh 30 gardaí bána]]Dealraíonn sé go raibh dhá eitleán eile ag na Dearga ar an bhfronta thoir. Shealbhaigh na Bána cúpla eitleán roimh dheireadh an chogaidh, agus an chuid eile ina dhiaidh, murar scriosadh sa chath iad. Bhíodh na heitleáin ag bailiú faisnéise, ag caitheamh buamaí nó duilleoga bolscaireachta agus ag iarraidh suíomh na hairtléire naimhdí a aithint, ach ní raibh mórán maithe iontu. Bhí cúiseanna éagsúla leis seo: ní raibh an cheannasaíocht ag oibriú go maith, agus bhí drochbhail ar na heitleáin, nó níor bhac na meicneoirí le caoi cheart a chuir orthu. Bhí na heitleoirí Rúiseacha féin ar nós cuma liom. Fuair na Bána eitleáin ón tSualainn, agus tháinig siad i seilbh roinnt eitleán a d'fhág na Rúisigh ina dhiaidh. Tugadh ceithre eitleán, ceann acu den tíopa Morane-Saulnier Parasol agus an chuid eile den tíopa N.A.B. Albatros, ón tSualainn faoi dheireadh Mhí Feabhra. Bronntanais a bhí i gceist le dhá Albatros, agus ceannaíodh an tríú ceann ar airgead síos. Bhí sé de rún ag na Bána úsáid a bhaint as na heitleáin le tacaíocht a sholáthar do na trúpaí, ach ní raibh na heitleáin seo rófhreastalach ar imthoscaí an chogaidh chathartha. Ní raibh eitleoirí Fionlannacha ar fáil do na Bána ach an oiread, agus b'éigean dóibh dul i muinín eitleoirí agus meicneoirí Sualannacha. Fuair an Leifteanant Bertil Mårtenson oiliúint an eitleora sa Ghearmáin, ach d'fhan sé sa tír sin le heitleáin a cheannach don Fhionlainn, ionas nár ghlac sé páirt ar bith sa chogadh chathartha. I rith an chogaidh, bhí 29 Sualannach, 7 Rúiseach, 4 Fionlannach agus 2 Danmhargach ag eitilt in aerfhórsa na mBán. Ní raibh i gceist ach spiaireacht agus bailiú faisnéise. Tháinig eitleoirí Ghearmánacha in éineacht leis na trúpaí Gearmánacha, ach ní raibh ról tábhachtach ag na heitleáin Ghearmánacha sa chogadh ach an oiread.[[File:Civil_War_Prison_Camp_in_Helsinki.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Civil_War_Prison_Camp_in_Helsinki.png|alt=A vantage-point picture of a prison camp at the Suomenlinna Fortress in Helsinki. Around 25 Red prisoners are present in the courtyard, surrounded by a shack and a garrison building.|clé|mion|campa géibhinn i Suomenlinna, Heilsincí. ]] === An Sceimhle Polaitiúil === Bhí an foréigean polaitiúil - an Sceimhle Dearg agus an Sceimhle Bán, mar a deirtear - fite fuaite le cogadh na bliana 1918. Ba chúis náire don dá thaobh an oiread daoine is a cuireadh chun báis gan chúis ceart, agus rinneadh iarrachtaí na básuithe a mhíniú mar fhoréigean primitíbheach nach raibh go díreach ag teastáil ó aon duine de lucht an cheannais. Is é tuiscint na staraithe ar an mbliain 1918 inniu gur cuid dhoscartha den chogaíocht féin a bhí i gceist le sceimhliú na sibhialtach. Fuair an oirbheartaíocht seo spreagadh ó na cogaí cathartha a cuireadh roimh an gceann seo, ó na feachtais fhorleathana sceimhlithe le linn an Chéad Chogadh Domhanda, agus ón bhforéigean polaitiúil a bhí ag éirí coitianta san Fhionlainn roimh an gcogadh cathartha. B'é ba chuspóir leis an sceimhliú ná struchtúir chumhachta an namhad a scrios agus lagmhisneach a chur ar lucht a leanúna. Díoltas pearsanta nó áitiúil a bhí i gceist i gcéatadán áirithe de na básuithe, ach glactar leis go raibh an tríú cuid den Sceimhle Dearg pleanáilte d'aon turas ag lucht ceannais na nDearg. Maidir leis an Sceimhle Bán, tharla an chuid ba mhó de nuair a ghabh na Bána na críocha Dearga, agus is dóigh leis na staraithe gur cogaíocht phleanáilte eagraithe a bhí i gceist leis. Bhí an dá rialtas - idir Thoscaireacht Pobail na nDearg i Heilsincí agus Seanad na mBán i Vaasa - ag áitiú go raibh siad in aghaidh oirbheartaíocht an sceimhle. [[File:Rump_Parliament.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rump_Parliament.jpg|alt= Parliament is convening for the first time after the war. White and German soldiers dominate the picture while only one person from the opposition social democrats is present. Thus, it was sarcastically called a Rump Parliament.|mion|"Dáil" i Heilsincí 1918. oifigigh as an Germáin ar chlé, .. an.Daonlathach Sóisialta Matti Paasivuori ar dheis ina aonar]] B'iad na Colúin Reatha (Fionlainnis: ''lentävät osastot'', nó "díormaí eitilteacha") a rinne an chuid ba mhó de na hainghníomhartha ar an dá thaobh. Is éard a bhí i gceist leis na Colúin Reatha ná trúpaí bailithe faisnéise nó trúpaí ruathair nach raibh beann ar bith acu ar lucht ceannais áitiúil nó réagúnda na nDearg nó na mBán - bhí siad ag fáil a gcuid orduithe go díreach ó cheanncheathrú na nDearg nó na mBán. Bhí 10-80 saighdiúir i gcolún den chineál seo, agus capaill acu mar ghléas taistil. De ghnáth, bhí siad ní b'óige ná na Gardaí ar an bhfronta, nó d'fhéadfá teacht ar dhéagóirí óga sna colúin seo nach raibh ach trí nó ceithre bliana déag d'aois acu. Bhí fear fásta i gceannas ar na buachaillí seo, agus iad umhal dá údarás doshéanta. Bhíodh na colúin reatha ag bailiú faisnéise, ag déanamh ionsaithe tobanna i stíl treallchogaíochta, ag bású daoine a fuair breith an bháis nó ag marú rompu gan fios fátha ná siocair. ==== An Sceimhle Dearg ==== Mharaigh na Dearga timpeall ar mhíle go leith de shibhialtaigh sna críocha a bhí sealbhaithe acu. Básaíodh cuid mhaith acu i rith na Feabhra, nó timpeall ar sheacht gcéad duine. I Mí an Mhárta, mhaolaigh go mór ar an sceimhle, ach nuair a bhí an cogadh ag teip ar na Dearga agus an Bhealtaine ag teacht, chrom na Dearga ar a gcuid cimí a mharú arís. Is é an cuspóir a bhí leis an Sceimhle Dearg ná iad siúd a mharú a d'fhéadfadh a bheith báúil leis na Bána, toisc go raibh a leithéid de stádas acu sa tsochaí - is é sin, gníomhaithe de chuid na gCór Cosanta, tiarnaí talún, feirmeoirí saibhre, polaiteoirí, póilíní, múinteoirí, státseirbhísigh arda, bainisteoirí tionsclaíochta agus rachmasóirí. Mharaigh na Dearga cuid mhór ministrí de chuid na hEaglaise Liútaránaí, nó go háirithe faoin tuath, ba chuid den chóras traidisiúnta cumhachta iad, de réir na tuisceana a bhí ag na Dearga do na cúrsaí seo. Tharla cuid mhór d'ainghníomhartha na nDearg timpeall Kouvola nó sa cheantar in aice le Toijala. Is gnách "lárphointí an sceimhle" a thabhairt ar na háiteanna seo. Maraíodh 300-350 duine ansin. Ní mór eirleach Suinula a lua freisin. I Suinula i gceantar [[Kangasala]], mharaigh na Dearga cúigear ball déag den Chór Chosanta áitiúil ar an 31 Eanáir. Ar an 25 Aibreán, cuireadh 23 cime chun báis i [[Lappeenranta]], agus ar an 27 Aibreán, básaíodh 30 cime i bpríosún Viipuri. Thairis sin, básaíodh aon chime déag i gColáiste Pori ar an 6 Feabhra, agus lámhachadh seisear oibrí déag de chuid an chomhlachta úd A. Ahlström ar theorainn [[Pori]] agus [[Noormarkku]], i Koliahde, ar an 10 Márta 1918. ==== An Sceimhle Bán ==== [[File:Finnish_Civil_War_Memorial_Antrea.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Finnish_Civil_War_Memorial_Antrea.jpg|alt=A stone pedestal commemorating the Civil War with a cropped coat of arms for Finland and the inscription "Sacrificed their lives for the Fatherland and freedom in 1918."|mion|Cuimhneachán bán in Antrea (inniu Kamennogorsk, An Rúis)]] Sa Sceimhle Bán, maraíodh idir lucht ceannais de chuid na nDearg agus dhaoine de na gnáthcheannairceoirí agus de lucht a dtacaíochta. Cuireadh an bhéim ba mhó orthu siúd a bhí i gceannas ar na Gardaí Dearga, a raibh lámh acu i gcúrsaí riaracháin na nDearg nó a ghlac páirt sa chogadh nó sa Sceimhle Dearg. B'iad na saighdiúirí Rúiseacha ba mhó a bhí thíos leis na básuithe i ndiaidh na gcathanna. Sa deireadh thiar thall, fuair timpeall ar 7,000 - 10,000 duine bás sa Sceimhle Bán, i bhfad níos mó ná sa Sceimhle Dearg. Ní san am céanna a thit an dá Sceimhle amach. I dtús an chogaidh, i bhFeabhra na bliana 1918, maraíodh timpeall ar 350 duine. Sa chéad mhí eile, cuireadh 500 duine chun báis, ach i rith an Aibreáin agus na Bealtaine, chuaigh an Sceimhle Bán go mór mór chun méadaíochta, nó lámhachadh beagnach dhá mhíle san Aibreán, agus níos mó ná ceithre mhíle sa Bhealtaine. Thosaigh an Sceimhle Bán i ndáiríre, nuair a gabhadh Varkaus, cathair a raibh na Dearga ina seilbh, agus í imdhruidte ag na Bána ó gach taobh. Nuair a ghabh na Bána an áit, agus na Gardaí Dearga cimithe acu, deirtear gur mharaigh siad duine as an deichniúr de na cimí, agus gur caitheadh crainn ar an té a chuirfí chun báis. Mar sin, is gnách "Crannchur Huruslahti" a thabhairt ar na básuithe i Varkaus - loch is ea Huruslahti a bhfuil an chathair tógtha ar an dá thaobh de. Is é fírinne na staire mar a thuigtear inniu é, áfach, ná gur tugadh aird ar ról na ndaoine sna Gardaí Dearga, agus go ndearnadh iarrachtaí gan ach an lucht ceannais a bhású. [[File:Pohjois-Haagan_veljeshauta.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pohjois-Haagan_veljeshauta.jpg|alt=A modest tombstone, with flowers in front of it and an iron fence surrounding it is the gravesite for Red soldiers and civilians in Helsinki.|mion|olluaigh i Haaga, Heilsincí]] Tharla sluamharú eile in ospidéal Harmoinen ar an 10 Márta 1918. Ní bhfuair ach triúr daoine déag bás, ach bhí siombaileachas an-tromchiallach ag baint leis na himeachtaí seo. Nuair a shealbhaigh na Bána ospidéal machaire na Croise Deirge i Harmoinen, mharaigh siad an t-iomlán, beagnach, de na Dearga a bhí ag éileamh lena gcuid cneácha san ospidéal, chomh maith le cuid d'fhoireann an ospidéil. Nuair a shroich an sceimhle a bhuaicphointe, seachtain dheireanach an Aibreáin agus an chéad seachtain den Bhealtaine, bhí timpeall ar dhá chéad duine á gcur chun báis in aghaidh an lae. I rith Mhí Bhealtaine, lámhachadh 100-150 bean i Lahti a raibh baint acu leis na Dearga. Cuireadh timpeall ar 300-400 bean chun báis i ndiaidh na gcathanna. Is deacair a rá, áfach, cé a maraíodh go gairid i ndiaidh na gcathanna, nuair a bhí na Bána ag cur a gcuid cimí cogaidh chun báis, agus cé a fuair bás i bpáirc an áir. ==== Iarsmaí an Sceimhle ==== [[Íomhá:Vilhelm Thesleff.gif|mion|182x182px|maorghinearál Vilhelm Aleksander Thesleff]] Tháinig an sceimhle isteach úsáideach ag an dá thaobh sa chogadh chathartha. Òn taobh eile de, áfach, bhí an-leas á bhaint ag do chuid naimhde as na hainghníomhartha a rinne do chuid trúpaí, agus mar sin, d'iompaigh an sceimhle ina fháinne fí: bhí bolscaireacht na mBán ag áitiú go raibh an Sceimhle Bán riachtanach leis an Sceimhle Dearg a stopadh, agus a mhalairt á fhógairt ar an taobh eile den chlaí, ar ndóigh. Bhí ról tábhachtach ag na nuachtáin agus ag an mbolscaireacht sa chogadh seo. Bhí na nuachtáin ag insint scéalta uafáis faoi choireanna cogaidh an taoibh eile agus ag cóiriú is ag dathú na n-imeachtaí. Bhí an dá thaobh ag éileamh díoltais agus ag cur feillbhirt i leith an taoibh eile. Agus, ar ndóigh, bhí an dá chineál Gardaí ag léamh na bolscaireachta seo. Chreid siad nárbh í áit na trócaire áit an chatha, agus go raibh lucht an taoibh eile meáite ar na stéigeacha a stealladh asat ach tú féin teacht rompu. I ndiaidh an chogaidh, is fada a bhí an ghoimh ag goilleadh orthu siúd a chaill cairde nó gaolta sa chogadh, agus na glúnta a tháinig ina ndiaidh sin féin, ba dual dóibh comhionannú a dhéanamh le taobh a muintire féin sa chogadh. Inniu, áfach, tá an ghoimh ag cneasú sa deireadh, agus na daoine in ann a admháil go raibh an dá thaobh ciontach in ainghníomhartha. Tríd is tríd, bhí an Fhionlainn i bhfad ag teacht chuici féin i ndiaidh an chogaidh, agus is féidir a rá go bhfuil an seanfhaltanas le haithint in áiteanna inniu féin. === Deireadh an Chogaidh === Faoi bhrú an ionsaí a bhí á thabhairt ag na Bána agus ag na Gearmánaigh in éineacht, fuair an Toscaireacht Pobail riachtanach Heilsincí a thréigean ar an 8 Aibreán agus aghaidh a thabhairt ar Viipuri. Ar an 25 Aibreán, d'éalaigh an chuid ba mhó acu ar aghaidh go dtí Cathair Pheadair. Bhain teitheadh seo na gceannairí an-mhealladh as na Gardaí Dearga. Na carbháin mhóra de Dhearga a bhí ag iarraidh éalú as an tír, ghéill siad iad féin do na Bána sa deireadh idir Lahti agus Hämeenkoski (nó "Koski", san am sin) i dtús Mhí Bhealtaine. Scoir an cúpla dornán deireanacha de na Gardaí Dearga den chath i réigiún Kymenlaakso ar an 5 Bealtaine 1918. Tháinig deireadh leis an gcogadh, nuair a chúlaigh na saighdiúirí Rúiseacha ó bhunáit mhíleata Ino i gCaolas na Cairéile ar an 14 Bealtaine. Bhí Gardaí Dearga na Fionlainne cloíte. Ar dtús, bhí gluaiseacht an lucht oibre san Fhionlainn ag cloí leis an síochánachas, ach anois, briseadh an cath orthu i gcogadh cathartha. Cuid de na cinnirí, chuir siad lámh ina mbás féin. Na Gardaí Dearga a tháinig ina mbeo as an gcogadh agus as an sceimhle, himtheorannaíodh sna campaí géibhinn iad le fanacht leis an tsaoirse nó leis an mbás. [[Íomhá:Rüdiger von der Goltz.jpg|mion|Maor-Ghinearál Rüdiger von der Goltz]] D'fhill na Seanadóirí ó Vaasa go Heilsincí ar an 2 Bealtaine 1918. Níorbh é an tArm Bán a d'fháiltigh iad, ach na saighdiúirí Gearmánacha agus an Maor-Ghinearál Rüdiger von der Goltz, "fíor-cheann stáit na Fionlanne". Beag beann ar na Gearmánaigh, d'eagraigh an Ginearál Mannerheim paráid dá chuid díormaí féin i Heilsincí ar am 16 Bealtaine 1918. Ní raibh comhchainteanna síochána ar siúl idir na Bána agus na Dearga riamh, agus níor síníodh conradh síochána ar bith ach an oiread. == Na hImeachtaí i nDiaidh an Chogaidh == Tháinig deireadh leis an gCogadh Cathartha ar an 15 Bealtaine 1918 (gabhadh Fort Ino ar an lá seo<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fort Ino|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Fort_Ino&oldid=920817035|journal=Wikipedia|date=2019-10-12|language=en}}</ref>), Ach má tháinig féin, bhí iarsmaí an chogaidh ag goilliúint ar an tír ar feadh roinnt mhaith blianta. Rinne an cogadh dochar mór do shochaí na Fionlainne, agus easaontas ag scoilteadh na bhFionlannach ina dhá gcampa. Ní hamháin go raibh dhá thaobh an chogaidh in achrann a chéile - ní raibh na Bána go léir ag teacht le chéile ach an oiread. Bhí cuid de na Bána ag tacú leis an monarcacht agus iad ag iarraidh srianta a choinneáil leis an daonlathas. An chuid eile, arís, bhí siad ag tacú leis an bpoblacht, le daonlathas cuimsitheach agus le leasuithe parlaiminteacha. Bhí na coimeádaigh antoisceacha ag cur in aghaidh an phairliminteachais ó thús. Maidir leis na coimeádaigh mheasartha, bhí siad ag tacú leis an bpairliminteachas ar dtús, ach tháinig athrú intinne orthu i ndiaidh an chogaidh. B'í ceist an bhunreachta an rud ba mhó a scoilt na Bána. Bhí an chuid ba mhó de na coimeádaigh agus de na neamh-Shóisialaithe eile barúlach, i ndiaidh agus de thoradh an chogaidh, gur chóir na Gearmánaigh a choinneáil san Fhionlainn a fhad agus ab fhéidir. Thairis sin, bhí na gníomhaithe náisiúnaíocha ag dréim le cuidiú ón nGearmáin chun Oirthear na Cairéile a shealbhú ón Rúis. Thit gluaiseacht an lucht oibre as a chéile freisin, forbairt a thosaigh chomh fada siar le Mí Eanáir 1918. Roghnaigh cuid den ghluaiseacht - na Daonlathaigh Shóisialta - an comhoibriú pairliminteach leis na neamh-Shóisialaithe. An chuid eile, tugadh Sóisialaithe Clé orthu. Ní raibh mórán difríochta idir iadsan agus na Cumannaigh Réabhlóideacha, a bhí tar éis éalú go dtí an Rúis agus iad ag beartú réabhlóid a chur i gcrích san Fhionlainn le tacaíocht na mBoilséavach Rúiseach. [[Íomhá:P. E. Svinhufvud.png|mion|359x359px|P.E. Svinhufvud]] B'é P.E.Svinhufvud a bhí ina Uachtarán sealadach, nó ina Stíobhard Stáit - ceapadh ina cheann stáit é ar an 18 Bealtaine 1918. Maidir leis an rialtas, b'é Seanad buirgéiseach J.K.Paasikivi a bhí ag déanamh an ghnó sin. Bhí an pharlaimint ag obair freisin, ach ar ndóigh, ní raibh an chuid is mó de na feisirí Sóisialacha ag glacadh páirte - bhí siad marbh nó cimithe. Ar ndóigh, chaith Impireacht na Gearmáine a scáth ar an tír go léir, a fhad is a d'fhan siad ar garastún san Fhionlainn. Bhí geilleagar na tíre in ísle brí ar fad. Ní raibh a dhath á iompórtáil ná á easpórtáil, agus bhí idir amhábhair agus lucht oibre ag rith gann ar an tionsclaíocht. Thairis sin, bhí na Fionlannaigh tar éis conradh trádála a shíniú leis an nGearmáin, conradh a chuir srianta le heaspórtáil na dtráchtearraí Fionlannacha. Níor tháinig an tír chuici féin ó thaobh na heacnamaíochta de ach i lár na bhfichidí. B'iad an lucht oibre agus na stárseirbhísigh ba mhó a bhí thíos leis an gcúlú eacnamaíochta. Maidir leis na feirmeoirí, áfach, bhí siadsan ag saothrú go maith de réir mar a bhí an bia ag éirí daor. B'í an fhadhb ba mhó sa bhliain 1918 an ganntanas bia. Níor tháinig biseach ar na cúrsaí ach sa bhliain 1919, nuair a thosaigh an bia ag tonnadh isteach ón gcoigríoch. [[Íomhá:JK-Paasikivi-1947.jpg|mion|J K Paasikivi]] Ní raibh gach duine sásta leis an "gclaonadh Gearmánach" (''saksalaissuuntaus'') seo. Thar aon duine eile, bhí an Ginearál Mannerheim barúlach nár chóir do na Fionlannaigh an iomarca a ghéilleadh do na Gearmánaigh, agus sa deireadh, d'éirigh sé as ar an 27 Bealtaine 1918. Na Feisirí a bhí fágtha de pharlaimint na Fionlainne - 111 duine den dá chéad - roghnaigh siad bratach nua don Fhionlainn - bratach na croise goirme, atá in úsáid sa lá atá inniu ann. Roimhe sin, bhí na Fionlannaigh ag baint úsáide as bratach dhearg a raibh leon órga air, an leon céanna atá in armas na Fionlainne. I ndiaidh an chogaidh, áfach, bhí an dath dearg ceangailte go ródhlúth den tSóisialachas. Faoi bhrú na Gearmáine, mhol an Seanad don Pharlaimint prionsa Gearmánach, Friedrich Karl Prinz von Hessen, a cheapadh mar Rí don Fhionlainn. Ar an 9 Deireadh Fómhair 1918, ghéill an Pharlaimint don bhrú seo. Bhí an tír ina ríocht anois, ach níor tháinig an Rí i seilbh a ríchathaorach riamh. Bhí ceapachán an Rí bunaithe ar bhunreacht na Sualainne ón mbliain 1772, bunreacht a bhí i bhfeidhm san Fhionlainn fiú i mblianta na hArd-Diúcachta. Bhí an bunreacht seo ina chnámh spairne, áfach, nó bhí na poblachtánaigh den tuairim go raibh an Fhionlainn ina Poblacht ó lá fógartha an neamhspleáchais (an 6 Nollaig 1917), agus nach raibh de dhíth ach deimhniú foirmeálta na fírice comhlíonta seo a chur leis an mbunreacht. [[Íomhá:General Mannerheim 1918.jpg|mion|méara Heilsincí ag cur fáilte roimh Mannerheim 16.5.1918.]] Bhí na monarcaithe den tuairim nár glacadh ach le "prionsabal na poblachta", agus cibé scéal é, bhí an chuma ag teacht ar an scéal nach mbeadh formhór na mbuirgéiseach sásta leis an bpoblacht. Ní raibh na monarcaithe sásta leis an sean-bhunreacht Sualannach ach an oiread, áfach. Theastaigh uathu monarcacht nua-aoiseach a chur ar bun, agus bheadh bunreacht nua de dhíobháil le sin a bhaint amach. === Áit na Fionlainne === Is é an cur síos a thugann na staraithe ar staid na Fionlainne ó thaobh an pholasaí eachtraigh de i samhradh na bliana 1918 gur coilíneacht, coimirceas nó bunáit mhíleata de chuid na Gearmáine a bhí inti. Sa bhliain 1914, fuair na Fionlannaigh iad féin idir dhá thine Bealtaine - an Ghearmáin agus an Rúis Impiriúil, an mháthairthír - ach ansin, thuirsigh an cogadh fada an dá thír. I Mí na Nollag 1917, fuair an Fhionlainn a deis: bhí an Rúis agus an Ghearmáin sáite i gcomhchainteanna síochána (ón 6 Nollaig 1917 i leith), ní raibh na saighdiúirí Gearmánacha ag ascnamh ar an bhfronta thoir, agus bhí an Rúis Shóivéadach ina praiseach. Ar feadh tamaillín, bhí sé fágtha faoi na Fionlannaigh féin slán a fhágáil ag an Rúis agus neamhspleáchas iomlán a bhaint amach. B'é an neamhspleáchas an t-aon rud amháin a raibh formhór mór na bhFionlannach ar aon fhocal faoi, agus mar sin, d'éirigh leis an tír an deis seo a thapú. [[Íomhá:Kaarlo Juho Ståhlberg 1919.jpg|mion|206x206px|Kaarlo Juho Ståhlberg]] Ó nach raibh na Fionlannaigh ar aon fhocal faoi mhórán eile, d'éirigh ina chogadh eatarthu. Idir an dá linn, thosaigh an cogadh arís idir an Rúis agus an Ghearmáin (ar an 18 Feabhra 1918). Na daoine céanna a bhain neamhspleáchas amach don Fhionlainn gan fuil ar bith a dhoirteadh i Mí na Nollag 1917, d'fhág siad an neamhspleáchas sin uathu arís, nuair a thug siad cuireadh don Ghearmáin an tír a ghabháil agus a thabhairt chun síochána. Ina dhiaidh sin, ní raibh cinniúint na Fionlainne fágtha faoi na Fionlannaigh a thuilleadh, - bhí sí ag brath ar chríochthoradh an mhórchogaidh. === An Fhuascailt sa Ghearmáin === [[Íomhá:Väinö Tanner.jpg|mion|260x260px|[[Väinö Tanner]]]], Ar an 11 Samhain 1918, thit an tóin as Impireacht na Gearmáine, agus tháinig deireadh leis an gCéad Chogadh Domhanda. Bhailigh na saighdiúirí Gearmánacha leo as an bhFionlainn ar an 16 Nollaig, agus thug an prionsa Friedrich Karl suas coróin na Fionlainne ar an 20 Nollaig. Ní raibh aon duine san Fhionlainn ag iarraidh monarcacht a dhéanamh den tír a thuilleadh, agus b'iad na poblachtánaigh a fuair an ceann ab fhearr. Gaireadh poblacht dhaonlathach den tír sa deireadh, ar an 17 Iúil 1919, le caoinchead na Sasanach agus na Meiriceánach, a thug aitheantas do neamhspleáchas na Fionlainne ar an 6 nó ar an 7 Bealtaine. Socraíodh an caidreamh idir an Fhionlainn agus an Rúis le Conradh Síochána Tartu a síníodh ar an 14 Deireadh Fómhair 1920. Ar an 25 Iúil 1919, chuaigh an chéad Uachtarán i gceannas ar an tír i ndiaidh toghchán daonlathach - Kaarlo Juho Ståhlberg, agus sna holltoghcháin i Márta 1919, d'éirigh go gleoite leis na Daonlathaigh Shóisialta faoi cheannas [[Väinö Tanner]], Sóisialaí mór le rá nár thug tacaíocht do na Dearga sa chogadh. == Íobartaigh an Chogaidh == {| border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="text-align: right;" class="wikitable" |- ! colspan="5" style="background-color: #cfcfcf; text-align: center;" | Íobartaigh an Chogaidh |- style="background-color: #dfdfdf;" ! style="text-align: left;" | An cineál báis !! Gardaí Dearga agus daoine de lucht a dtacaíochta !! Gardaí Bána agus daoine de lucht a dtacaíochta !! Daoine Eile !! Iomlán |- | style="text-align: left;" | Daoine a fuair bás i bpáirc an áir, le linn na gcathanna | 5 199 | 3 414 | 790 | 9 403 |- | style="text-align: left;" | Daoine a cuireadh chun báis de réir bhreith na cúirte dlí nó ina huireasa, daoine a dúnmharaíodh nó a feallmharaíodh | 7 370 | 1 424 | 926 | 9 720 |- | style="text-align: left;" | Daoine a fuair bás sa champa géibhinn | 11 652 | 4 | 1 790 | 13 446 |- | style="text-align: left;" | Daoine a fuair bás go gairid i ndiaidh a scaoilte saor as an gcampa géibhinn | 607 | - | 6 | 613 |- | style="text-align: left;" | Daoine a ndeachaigh ceal iontu | 1 767 | 46 | 380 | 2 193 |- | style="text-align: left;" | Daoine a cailleadh ar dhóigh eile fós | 443 | 291 | 531 | 1 265 |- ! style="text-align: left;" | Iomlán ! 27 038 ! 5 179 ! 4 423 ! 36 640 |- | colspan=5 style="text-align: left;" | <small>''Foinse: [http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2 Cartlann Náisiúnta na Fionlainne – Na Básanna Cogaidh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150310022523/http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2 |date=2015-03-10 }}''</small> |} == An Cogadh Cathartha i gCultúr na Fionlainne == === Litríocht === ==== F. E. Sillanpää ==== [[Íomhá:FransEemilSillanpää.jpg|mion|229x229px|[[Frans Eemil Sillanpää]] ]] Scríobh [[Frans Eemil Sillanpää]], a bhí le [[Duais Nobel na Litríochta]] a bhaint amach sa bhliain 1939, scríobh sé an chéad úrscéal faoin gcogadh chomh luath leis an mbliain 1919, ''Hurskas kurjuus'' ("An Cruatan Cráifeach"). Sa leabhar seo, ghlac sé trua leis na Gardaí Dearga, nó thug sé cur síos ar Juha Toivola, bochtán a bhí chomh dall aineolach is nach raibh sé in ann mórán céille a bhainr as an gcogadh, cé go ndeachaigh sé sna Dearga chomh maith le duine, ionas gur cuireadh chun báis é sa deireadh. ==== Jarl Hemmer ==== Sa bhliain 1931, d'fhoilsigh an scríbhneoir Sualainnise [[Jarl Hemmer]] an t-úrscéal ''En man och hans samvete'' ("Fear agus a Choinsias"), a chaith súil dhaonnachtúil ar an gcogadh. Thuill an leabhar Duais Litríochta Chríoch Lochlann dó. [[Íomhá:Jarl-Hemmer.jpg|mion|243x243px|Jarl Hemmer]] ==== [[Väinö Linna]] ==== B'é an mórúrscéal ''Täällä Pohjantähden alla'' ("Anseo faoin Réalta Pholach") an saothar litríochta ba thábhachtaí a chuaigh i ngleic le himeachtaí an chogaidh. Tháinig sé i gcló ina thrí imleabhar thart faoin mbliain 1960, agus é ag cardáil an chogaidh mar a chonacthas do na Dearga é. D'athraigh sé dearcadh na bhFionlannach ar imeachtaí na bliana 1918 ó bhonn. ==== Viljo Kajava ==== Sna 1960idí a d'fhoilsigh an file [[Viljo Kajava]] a bhailiúchán filíochta faoin gcogadh, ''Tampereen runot'' ("Na Dánta ó Tampere"). [[Íomhá:Leena Lander - Kerava 2012 C IMG 3289.JPG|mion|166x166px|Leena Lander]] ==== Leena Lander ==== Le déanaí, foilsíodh a lán úrscéalta tábhachtacha faoin gcogadh seo. Sa bhliain 2003, tháinig an t-úrscéal úd ''Käsky'' ("An tOrdú") ó pheann [[Leena Lander]]. Scríbhneoir tíriúil creidiúnach í Lander a bhfuil a lán úrscéalta dúisitheacha foilsithe aici, agus í tar éis seal fada a chaitheamh in Éirinn fosta. Léirigh Amharclann an Raidió san Fhionlainn leagan drámatúil dá húrscéal sa bhliain 2004 faoin teideal ''Susijahti'' ("Seilg an Mhic Thíre"), agus sa bhliain 2008, scannánaíodh an t-úrscéal. [[Íomhá:Antti Tuuri IMG 8543 C.jpg|mion|166x166px|Antti Tuuri]] ==== Antti Tuuri ==== Sna blianta 2006-2008, d'fhoilsigh an scríbhneoir [[Antti Tuuri]] trí úrscéal faoi imeachtaí na bliana 1918: ''Suuri asejuna Pietarista'' ("Traein Mhór na nArm ó Chathair Pheadair"), ''Kylmien kyytimies'' ("Gíománach na Marbhán"), agus ''Surmanpelto'' ("Gort an Bháis"). ==== Kjell Westö ==== Déanann an duais-úrscéal Sualainnise le [[Kjell Westö]] ón mbliain 2006, ''Där vi en gång gått'' ("An Áit a nDeachaigh Muid Lá den tSaol"), trácht áirithe ar an gcogadh freisin. [[Íomhá:Kjell Westö 01.JPG|mion|254x254px|Kjell Westö]] === Scannáin === Ar dtús, b'fhearr leis na stiúrthóirí Fionlannacha gan an cogadh seo a chardáil mar phríomhthéama ina gcuid scannán, cé go ndearnadh an corrthrácht air, mar shampla, sa scannán ''Silja, nuorena nukkunut'' ("Silja, a fuair bás go hóg") le Jack Witikka ón mbliain 1956. (Bhí an scannán bunaithe ar an úrscéal ''Nuorena nukkunut'' le Frans Eemil Sillanpää.) Sa bhliain 1957, scannánaigh an stiúrthóir Toivo Jalmari Särkkä úrscéal Jarl Hemmer, ''En man och hans samvete'', faoin teideal Fionlainnise ''1918 - mies ja hänen omatuntonsa'' ("1918 - fear agus a choinsias"). Sna seascaidí agus sna seachtóidí, chuaigh trí imleabhar an úrscéil ''Täällä Pohjantähden alla'' ar an scáileán chomh maith, agus b'é an stiúrthóir Edvin Laine a rinne an obair. Ó na nóchaidí i leith, rinneadh sraith de scannáin mhaithe faoi imeachtaí na bliana 1918, cosúil le ''Aapo'' (ainm an phríomhcharachtair) le Tero Jartti, a chaitheann súil ar chinniúint aon duine amháin sna Gardaí Dearga. Tá ''Aapo'' bunaithe ar ghearrscéal leis an scríbhneoir Runar Schildt. Sa bhliain 1997, léiríodh an scannán ''Lunastus'' ("Slánú"), a thugann cur síos ar choimhlintí inmheánacha an mhinistir Phrotastúnaigh le linn an chogaidh. Sa bhliain 2007, tháinig an scannán ''Raja 1918'' ("An Teorainn sa bhliain 1918") ar an scáileán, agus sa bhliain 2008, scannánaíodh ''Käsky'' ("An tOrdú"), úrscéal [[Leena Lander]]. == Tagairtí == {{reflist}} == Foinsí == * Risto Alapuro (1988): ''State and revolution in Finland'' ("An Stát agus an Réabhlóid san Fhionlainn"). ISBN 0-520-05813-5. * Risto Alapuro (1992): ''Valta ja valtio - miksi vallasta tuli ongelma 1900-luvun vaihteessa''. ("An Stát agus an Chumhacht - Cén Fáth a Raibh Ceist na Cumhachta ina Fadhb faoi Chasadh an Chéid.") Sa leabhar: Haapala, P. (Eag.) ''Talous, valta ja valtio. Tutkimuksia 1800-luvun Suomesta'' ("An Geilleagar, an Chumhacht, agus an Stát - Saothair Thaighde faoin bhFionlainn sa naoú haois déag"), lch. 251–267. ISBN 951-9066-53-5. * Risto Alapuro (1993): ''Vallankumous''. ("An Réabhlóid".) San iris ''Historiallinen Aikakauskirja 2/1993'', le léamh ar an Idirlíon: [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/vallankumous.htm] * Osmo Apunen (1987): ''Rajamaasta tasavallaksi''. ("Na Críocha ag Iompú ina bPoblacht".) Sa leabhar: Blomstedt, Y. (Eag.) ''Suomen historia 6, Sortokaudet ja itsenäistyminen'' ("Stair na Fionlainne, Cuid a Sé, Blianta an Rúiseachais agus Tús an Neamhspleáchais"), lch. 47–404. ISBN 951-35-2495-7. * Reino Arimo (1991): ''Saksalaisten sotilaallinen toiminta Suomessa 1918''. ("Gníomhaíocht Mhíleata na nGearmánach san Fhionlainn sa bhliain 1918".) ISBN 951-96174-4-2. * Juhana Aunesluoma & Martti Häikiö (Eag.) (1995): ''Suomen vapaussota 1918. Kartasto ja tutkimusopas''. ("Cogadh Saoirse na Fionlainne 1918. Mapaí agus Treoirleabhar Taighde".) ISBN 951-0-20174-X. * Jari Eerola & Jouni Eerola (1998): ''Henkilötappiot Suomen sisällissodassa 1918''. ("Na Taismigh i gCogadh Cathartha na Fionlainne 1918".) ISBN 952-91-0001-9. * Carl Enckell (1956): ''Poliittiset muistelmani I''. ("Mo Chuid Cuimhní Cinn ó Shaol na Polaitíochta, Imleabhar a hAon"), gan ISBN. * Pertti Haapala (1986): ''Tehtaan valossa. Teollistuminen ja työväestön muodostuminen Tampereella 1820–1920''. ("Le Solas na Monarchan. Forbairt na Tionsclaíochta agus an Lucht Oibre i dTampere sna blianta 1820-1920") ISBN 951-9254-75-7. * Pertti Haapala (1992): ''Työväenluokan synty''. ("Cruthú an Lucht Oibre".) Sa leabhar: Haapala, P. (Eag.) Talous, valta ja valtio. Tutkimuksia 1800-luvun Suomesta, lch. 227–249. ISBN 951-9066-53-5. * Pertti Haapala (1993): ''Luokkasota''. ("Cogadh na nAicmí".) San iris ''Historiallinen Aikakauskirja'' 2/1993, le léamh ar an Idirlíon [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/luokkasota.htm] * Pertti Haapala (1995): ''Kun yhteiskunta hajosi, Suomi 1914–1920''. ("Nuair a Thit an tSochaí as a Chéile. An Fhionlainn sna blianta 1914-1920".) ISBN 951-37-1532-9. * Pertti Haapala (2008): ''Monta totuutta''. ("Is Iomaí Cineál Fírinne".) Sa leabhar: Hoppu, T. et al. (Eag.) ''Tampere 1918'', s. 255-261. ISBN 978-951-609-369-0. * Viktor Holodkovski (de réir thraslitriú an Bhéarla: ''Viktor Kholodkovskiy''.) (1978): ''Suomen työväen vallankumous 1918''. ("Réabhlóid an Lucht Oibre san Fhionlainn 1918".) Foilsitheoirí Progress, Moscó. * Tuomas Hoppu (2007): ''Tampereen taistelun tappiot 1918''. ("Na Taismigh i gCath Tampere".) ''Sotahistoriallinen Aikakauskirja 26'', lch. 8–32. ISSN-0357-816-X. * Tuomas Hoppu (2008): ''Punaisten asejunasta rintamataisteluihin''. ("Ó Thraein Armtha na nDearg go dtí Cathanna an Fhronta".) Sa leabhar: Hoppu, T. et al. (Eag.) ''Tampere 1918'', lch. 56-61. ISBN 978-951-609-369-0. * Osmo Jussila (2004): ''Suomen Suuriruhtinaskunta 1809–1917''. ("Ard-Diúcacht na Fionlainne sna Blianta 1809-1917".) ISBN 951-0-29500-0. * Osmo Jussila, Seppo Hentilä & Jukka Nevakivi (2006): ''Suomen poliittinen historia 1809–2006''. ("Stair Pholaitiúil na Fionlainne 1809-2006".) ISBN 951-0-31572-9. * Osmo Jussila (2007): ''Suomen historian suuret myytit''. ("Na Miotais Mhóra i Stair na Fionlainne".) ISBN 978-951-0-33103-3. * Jukka Kekkonen (1991): ''Laillisuuden haaksirikko, rikosoikeudenkäyttö Suomessa vuonna 1918''. ("Longbhriseadh na Dlíthiúlachta. Cleachtadh an Dlí Choiriúil san Fhionlainn sa Bhliain 1918") ISBN 951-640-547-9. * Jorma Keränen (Eag.) (1992): ''Suomen itsenäistymisen kronikka''. ("Croinic Neamhspleáchas na Fionlainne".) ISBN 951-20-3800-5. * Eino Ketola (1987): ''Kansalliseen kansanvaltaan. Suomen itsenäisyys, sosiaalidemokraatit ja Venäjän vallankumous 1917''. ("Ar an mBóthar Ard go Daonlathas an Phobail. Neamhspleáchas na Fionlainne, na Daonlathaigh Shóisialta agus Réabhlóid na Rúise sa Bhliain 1917".) ISBN 951-30-6728-9. * Matti Klinge (1997): ''Keisarin Suomi''. ("An Fhionlainn Impiriúil".) ISBN 951-50-0682-1. * Laura Kolbe & Samu Nyström (2008): ''Helsinki 1918. Pääkaupunki ja sota''. ("Heilsincí 1918. An Phríomhchathair agus an Cogadh".) ISBN 978-952-492-138-1. * Matti Lackman (2000): ''Suomen vai Saksan puolesta? Jääkäreiden tuntematon historia''. ("Ar Son na Fionlainne nó na Gearmáine? Stair Anaithnid na nÓglach Fionlannach sa Ghearmáin".) ISBN 951-1-16158-X. * Jussi T. Lappalainen (1981): ''Punakaartin sota'', I–II. ("Cogadh na nGardaí Dearga". Imleabhar a hAon, Imleabhar a Dó.) ISBN 951-859-071-0, ISBN 951-859-072-9. * Jussi T. Lappalainen, Juhani Piilonen, Osmo Rinta-Tassi agus Marja-Leena Salkola (1989): ''Yhden kortin varassa''. ("In Aghaidh an Easa".) ISBN 951-861-638-8. * Eila Linnanmäki (2005): ''Espanjantauti Suomessa. Influenssaepidemia 1918–1920''. ("[[An Fliú Mór]] san Fhionlainn. Eipidéim an Fhliú sna Blianta 1918-1920".) ISBN 951-746-716-8. * Ohto Manninen (Eag.) (1992–1993): ''Itsenäistymisen vuodet 1917–1920'' ("Túsbhlianta an Neamhspleáchais", imleabhair I–III. ISBN 951-37-0730-X. * Ohto Manninen (1993): ''Vapaussota''. ("Cogadh na Saoirse".) ''Historiallinen Aikakauskirja'' 2/1993, le léamh ar an Idirlíon [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/vapaussota.htm] * Turo Manninen (1982): ''Vapaustaistelu, kansalaissota ja kapina. Taistelun luonne valkoisten sotapropagandassa vuonna 1918''. ("An Troid ar son na Saoirse, an Cogadh Cathartha agus an Cheannairc. Tuiscint na Bolscaireachta Báine ar an gCogadh sa bhliain 1918".) ISBN 951-678-709-6. * Turo Manninen: ''Mannerheim ja tammisunnuntain myytti''. ("Mannerheim agus Miotas an Domhnaigh i Mí Eanáir".) Foilsithe sa nuachtán úd ''Kaleva'' ar an 27 Eanáir 2008, lch. 40-41. * Risto Marjomaa (2004): ''Maailmanvallankumouksen liepeillä''. ("Ar Imeall na Réabhlóide Domhanda".) VNKJS 4/2004. ISBN 952-5354-46-6. * Jukka Mattila & Jarkko Kemppi (2007): ''Suomen vapaussota 1918''. ("Cogadh Saoirse na Fionlainne 1918".) ISBN 978-952-5485-03-5. * Henrik Meinander (1999): ''Tasavallan tiellä''. ("I dTreo na Poblachta".) ''Siteet katkeavat'' (teideal na caibidle: "Scaoiltear na naisc"), lch. 11–52. ISBN 951-50-1055-1. * Henrik Meinander (2006): ''Suomen historia. Linjat, rakenteet, käännekohdat''. ("Stair na Fionlainne. Na Línte, na Struchtúir, na Crosbhealaí".) ISBN 951-0-30809-9. * James Millar (Eag.) (2004): ''Red Guards''. ("Na Gardaí Dearga".) Sa leabhar: ''Encyclopedia of Russian History''. ("Ciclipéid Stair na Rúise".) Lch. 1274. ISBN 0-02-865907-4. * Jaakko Numminen (Eag.) (1989): ''Lenin ja Suomi'' ("Léinín agus an Fhionlainn", imleabhar a dó. ISBN 951-860-402-9. * Jaakko Paavolainen (1966): ''Poliittiset väkivaltaisuudet Suomessa 1918, 1 Punainen terrori''. ("An Foréigean Polaitiúil san Fhionlainn sa Bhliain 1918, imleabhar a hAon: An Sceimhle Dearg".) Gan ISBN. * Jaakko Paavolainen (1967): ''Poliittiset väkivaltaisuudet Suomessa 1918, 2 Valkoinen terrori''. ("An Foréigean Polaitiúil san Fhionlainn sa Bhliain 1918, imleabhar a Dó: An Sceimhle Bán".) Gan ISBN. * Jaakko Paavolainen (1971): ''Vankileirit Suomessa 1918''. ("Na Campaí Géibhinn san Fhionlainn sa Bhliain 1918".) ISBN 951-30-1015-5. * Jaakko Paavolainen (1974): ''Suomen kansallinen murhenäytelmä''. ("Traigéid Náisiúnta na Fionlainne".) ISBN 951-30-2329-X. * Ulla-Maija Peltonen (2003): ''Muistin paikat. Vuoden 1918 sisällissodan muistamisesta ja unohtamisesta''. ("Áiteanna na Cuimhne. An Dóigh ar Coinníodh Cuimhne ar Chogadh Cathartha na Bliana 1918 agus an Dóigh ar Ligeadh i nDearmad é".) ISBN 951-746-468-1. * Juhani Piilonen (1997): ''Sastamalan historia 3, vuodet 1860–1920''. ("Stair Sastamala, Imleabhar a Trí, na Blianta 1860-1920".) ISBN 951-97691-0-2. * Viljo Rasila (1968): ''Kansalaissodan sosiaalinen tausta''. ("Cúlra Sóisialta an Chogaidh Chathartha".) Tammi. * Hannu Rautkallio (1977): ''Kaupantekoa Suomen itsenäisyydellä''. ("Ag Gáinneáil le Neamhspleáchas na Fionlainne".) ISBN 951-0-08492-1. * Aapo Roselius (2006): ''Amatöörien sota - rintamataisteluiden henkilötappiot Suomen sisällissodassa 1918''. ("Cogadh na nAmaitéarach - na Taismigh sna Cathanna Fronta le linn Chogadh Cathartha na Fionlainne 1918".) VNJKS 1/2006. ISBN 952-5354-92-X * Marja-Leena Salkola (1985): ''Työväenkaartien synty ja kehitys 1917–1918 ennen kansalaissotaa'' ("Cruthú agus Forbairt na nGardaí Lucht Oibre 1917-1918 roimh an gCogadh Cathartha"), iml. I–II. ISBN 951-859-739-1, ISBN 951-859-740-5. * Raimo Salokangas (2003): ''Millainen itsenäinen Suomi?'' ("Cén Cineál Neamhspleáchas don Fhionlainn?") Sa leabhar: Zetterberg, S. (Eag.) ''Suomen historian pikkujättiläinen''("Eolaire Stair na Fionlainne"), lch. 597–613. ISBN 951-0-27365-1. * Aatos Tanskanen (1978): ''Venäläiset Suomen sisällissodassa vuonna 1918''("Na Rúisigh i gCogadh Cathartha na Fionlainne sa Bhliain 1918"), Acta Universitatis Tamperensis serA, vol 91, Ollscoil Tampere. ISBN 951-44-0668-0. * Marko Tikka (2004): ''Kenttäoikeudet. Välittömät rankaisutoimet Suomen sisällissodassa 1918''. ("Na Cúirteanna Machaire. Na Pionóis Láithreacha i gCogadh Cathartha na Fionlainne 1918".) ISBN 951-746-651-X. * Marko Tikka (2006): ''Terrorin aika. Suomen levottomat vuodet 1917–1921''. ("Ré an Sceimhle. Blianta Corracha na Fionlainne 1917-1921".) ISBN 951-20-7051-0. * Mikko Uola (1998): ''Seinää vasten vain; poliittisen väkivallan motiivit Suomessa 1917–1918''. ("In Aice an Bhalla Leat! Tucaidí an Fhoréigin Pholaitiúil san Fhionlainn 1917-1918".) ISBN 951-1-5440-0. * Anthony F. Upton (1980–1981): ''Vallankumous Suomessa 1917–1918'' ("An Réabhlóid san Fhionlainn 1917-1918"), iml. I–II. ISBN 951-26-1828-1, ISBN 951-26-2022-7. * Vesa Vares (1998): ''Kuninkaantekijät. Suomalainen monarkia 1917–1919, myytti ja todellisuus''. ("Lucht Ceaptha an Rí. Monarcacht na Fionlainne 1917-1919, an Miotas agus an Fhírinne") ISBN 951-0-23228-9. * Lars Westerlund (Eag.) (2004): ''Sotaoloissa vuosina 1914–1922 surmansa saaneet'' ("Na Daoine a Fuair Bás faoi Imthoscaí an Chogaidh sna Blianta 1914-1922".) VNKJS 10/2004. ISBN 952-5354-52-0. * Heikki Ylikangas (1986): ''Käännekohdat Suomen historiassa''. ("Na Crosbhealaí i Stair na Fionlainne".) ISBN 951-0-13745-6. * Heikki Ylikangas (1993a): ''Tie Tampereelle''. ("An Bealach go Tampere".) ISBN 951-0-18897-2. * Heikki Ylikangas (Eag.) (1993b): ''Vaikea totuus, vuosi 1918 ja kansallinen tiede''. ("An Fhírinne Shearbh. An Bhliain 1918 agus an Léann Náisiúnta".) ISBN 951-717-768-2. * Heikki Ylikangas (1993c): ''Sisällissota''. ("An Cogadh Cathartha".) ''Historiallinen Aikakauskirja 2/1993'', le léamh ar an Idirlíon [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/sisallissota.htm] * Heikki Ylikangas (2007): ''Suomen historian solmukohdat''. ("Na Cora a Cuireadh i gCinniúint Stairiúil na Fionlainne".) ISBN 978-951-0-32864-4. [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Fionlainne| ]] [[Catagóir:Stair na Fionlainne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] qkr5a70pxuo3clscckbupcx0nze54nr 0 18390 1323906 1266430 2026-08-10T14:43:51Z Saighneánach 72809 1323906 wikitext text/x-wiki {{Glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} [[Íomhá:GPO Easter Rising Plaque.jpg|mion|1916: [[Forógra Neamhspleáchais na hÉireann]]]] Is nós é '''forógra neamhspleáchais''' a mbaineann pobail faoi leith feidhm as chun a [[neamhspleáchas]] a léiriú nó a fhoilsiú don saol mór. De ghnáth, gairtear na háiteanna seo ó fhearann tír eile nó chuid de, nó is cúige iad a scarann ó stát. Ní éiríonn le gach forógra neamhspleáchais agus uaireanta bíonn ar stáit a neamhspleáchas a fhógairt níos mó ná uair amháin amhail [[an Chosaiv]]. Uaireanta ní éiríonn leis an bhfeachtas chun neamhspleáchas a ghnóthú agus fanann na daoine sin faoi smacht an tír ar theastaigh uathu scaradh ó. De ghnáth, fógraítear neamhspleáchas gan cead ó na stáit óna fhógraítear neamhspleáchas, agus glaoitear forógra neamhspleáchais aontaobhach orthu sinn. Glaoitear sin orthu chun léiriú nach bhfuil cead nó bunús ag an fhorógra agus dá bharr is gníomh neamhdhleathach é. == Féach freisin == * [[Forógra na Poblachta|Forógra na Poblachta (Éire)]] * [[Forógra Neamhspleáchais na hÉireann]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Réabhlóidí]] [[Catagóir:Cáipéisí]] cvnzz2pkfu6o0056asj0j24v9newbyg 0 19130 1323852 1306459 2026-08-10T13:14:33Z Saighneánach 72809 1323852 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Council of Four Versailles.jpg|mion|clé|Príomh-Aire [[Lloyd George]] na Ríochta Aontaithe, Príomh-Aire [[Vittorio Emanuele Orlando]] na hIodáile, Príomh-Aire [[Georges Clemenceau]] na Fraince agus Uachtarán [[Woodrow Wilson]] na Stát Aontaithe.]] Conradh síochána idirnáisiúnta ba ea '''Conradh Versailles''', a chuir deireadh leis an g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Cogadh Domhanda]] idir na Comhghuaillithe agus [[an Ghearmáin]]. [[File:The signing of the peace treaty of Versailles.webm|mion|clé|thumbtime=5|físeán]]Síníodh é ar an [[28 Meitheamh]] [[1919]] i b[[Pálás Versailles]] i b[[Páras]] na [[an Fhrainc|Fraince]], cothrom cúig bliana ón lá a d'fheallmharaíodh [[Ard-diúc Franz Ferdinand na hOstaire]], ceann de na heachtraí ba mhó a chuir tús leis. Cé gur chuir an sos cogaidh (a bhí sínithe ar an [[11 Samhain]] [[1918]]) stad leis an troid féin, lean an idirbheartaíocht ar aghaidh ar feadh sé mhí ag Comhdháil Síochána Pháras sular ghlacadh leis. [[Íomhá:Map Europe 1923-en.svg|mion|clé|Teorainneacha nuaː rinneadh an Ghearmáin féin níos lú]] == Coinníollacha == Gearradh coinníollacha diana ar an n[[An Ghearmáin|Gearmáin]], éilimh mhíréasúnta, a bhain dá sealúchas tíre agus dá críochtheorainneacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=10 mBliana na gCuimhneachán|údar=An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|dáta=2016}}</ref> • D’admhaigh an Ghearmáin gurbh iadsan ba ciontaí as an Chéad Chogadh Domhanda.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/topics/world-war-i/treaty-of-versailles-1|teideal=Treaty of Versailles|údar=History com Editors|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2021-06-28}}</ref> • Bhí ar an Ghearmáin cúiteamh cogaidh a íoc chuig tíortha eile, buaiteoirí an Chogaidh; d'éiligh siad 132 bhilliún marg [[Ór|óir]] (Reichsmark ag an am), suim ollmhór agus neamhréalaíoch amach is amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/topics/world-war-i/treaty-of-versailles-1|teideal=Treaty of Versailles|údar=History com Editors|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2021-06-28}}</ref> Ní raibh na hacmhainní ag an Ghearmáin ar chor ar bith chun freastal ar an éileamh. • Rinneadh an Ghearmáin féin níos lú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://itunesu-assets.itunes.apple.com/itunes-assets/CobaltPublic5/v4/e3/6e/36/e36e3655-2c0f-3e4e-d8a8-1db3f5f1ab17/310-6154328676385989101-F_s_an_Fhaisisteachais.pdf|teideal=Fás an Fhaisisteachais|údar=Coláiste Oirial|dátarochtana=2021|archivedate=2021-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210628225347/https://itunesu-assets.itunes.apple.com/itunes-assets/CobaltPublic5/v4/e3/6e/36/e36e3655-2c0f-3e4e-d8a8-1db3f5f1ab17/310-6154328676385989101-F_s_an_Fhaisisteachais.pdf}}</ref> • Ní bheadh aon [[Aerfhórsa|aerfhórsa]] ag an Ghearmáin agus ní bheadh ach [[Fórsaí armtha|arm]] / [[Cabhlach cogaidh|cabhlach]] beag acu. == Fadhbanna == [[Íomhá:Treaty of Versailles Reparations -- Let's see you collect.png|mion|clé|Suim ollmhór agus neamhréalaíoch amach is amach. Sgicphictiúr ó SAM sa bhliain 1921]] === An Rúís === Cé gur chuidigh [[an Rúis]] leis na comhghuaillithe [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a bhaint, níor tugadh cuireadh dá gceannairí bheith páirteach i gComhdháil Síochána Pháras a shocraigh ceisteanna na hEorpa le Conradh Versailles.<ref>[https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf An Cogadh Fuar], St Mary's, [[Béal Feirste]]</ref> Mar sin, níor ligeadh do [[An tAontas Sóivéadach|APSS]] bheith páirteach i g[[Conradh na Náisiún]] (roimh 1934). === Iodáil === Níor tugadh mórán aird ar an Iodáil. === Éire === Níor ligeadh Rialtas Sealadach na hÉireann isteach sa Chomhdháil. === Conradh na Náisiún === Bunaíodh [[Conradh na Náisiún]] ach ní raibh an Conradh éifeachtach ach ar éigean.[[Íomhá:19181225 League of Nations - promotion - The New York Times.jpg|mion|Fograíocht sa [[The New York Times|New York Times]], 1918]] === Dí-armáil uilechoitinn === Ag comhdháil síochána Pháras agus na comhghuaillithe ag socrú Chonradh Versailles i 1919 shocraigh siad go dí-armálfaí gach tír. In ainneoin na socruithe seo ba í an Ghearmáin an t-aon tír amháin a chomhlíon an téarma seo den chonradh. == Na Naitsithe == Bhí gá le Conradh Versailles, a raibh fuath ag na Gearmánaigh air, a chealú ar fad. Bhain [[Adolf Hitler|Hitler]] agus na [[Naitsíochas|Naitsithe]] tairbhe i gcónaí as an fhuath a bhí ag muintir na Gearmáine ar an Chonradh. Cháin [[bolscaireacht]] na Naitsithe an Conradh agus gheall Hitler é a fhreaschur (.i. deireadh a chur leis) nuair a bheadh an chumhacht sa Ghearmáin aige.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/Hitler.pdf|teideal=An Ghearmáin Naitsíoch|údar=StMarys-belfast.ac.uk|dátarochtana=2021}}</ref> Ba mhian le Hitler na téarmaí míleata i gConradh Versailles, a chuir teorainn le harm na Gearmáine, a chur ar ceal. [[Íomhá:19181215 Woodrow Wilson Sees Enduring Peace Only In A League of Nations - The New York Times.jpg|mion|Nollaig 1918]] Ghnóthaigh na geallúintí seo cuid mhór tacaíochta do Hitler agus do na Naitsithe. Mar shampla, sliocht as an Chlár 25 Pointe na Naitsithe<blockquote>"Éilímid go mbeidh na Gearmánaigh uilig aontaithe i nGearmáin Mhór amháin a bheidh bunaithe ar an cheart ar fhéintreorú náisiúnta. Éilímid comhionannas do mhuintir na Gearmáine agus iad ag plé le náisiúin eile agus deireadh a chur le conarthaí síochána Versailles agus Saint Germain. Éilímid talamh agus críocha (coilíneachtaí) lenár ndaoine a chothú agus a lonnú iontu."<ref name=":0" /></blockquote>Agus shampla eile, Hitler ag scríobh faoi thionchar Chonradh Versailles ar mhuintir na Gearmáine ina leabhar Mein Kampf:<blockquote>'Tá an Conradh greanta agus dóite isteach in intinn agus i gcroí mhuintir na Gearmáine. Mothóidh 60 milliún duine lasracha na feirge agus na náire ina n-anam. Ansin scairtfidh na daoine as béal a chéile: “Beidh airm againn in athuair”.'<ref name=":0" /></blockquote>Fiú amháin i bhFeabhra 1933 bhí Hitler ag insint don arm go mbeadh deireadh le Conradh Versailles agus go mbeadh atharmáil mar phríomhthosaíocht acu.<ref name=":0" /> Ach ag an am céanna, sa bhliain 1933, d’ordaigh Hitler do thoscairí na Gearmáine a áitiú ar na tíortha eile a bhí i láthair gur chóir dóibh eiseamláir na Gearmáine a leanúint agus dí-armáil a dhéanamh. Nuair a dhiúltaigh an Fhrainc glacadh leis seo tharraing Hitler an Ghearmáin amach as an chomhdháil agus as [[Conradh na Náisiún]] chomh maith.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.wdl.org/en/item/11592/|teideal=Disarmament Conference, Geneva, 1933|dáta=1933|language=en|work=www.wdl.org|dátarochtana=2021-06-28|archivedate=2021-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324184128/https://www.wdl.org/en/item/11592/}}</ref> In Eanáir 1935 bhí pobalbhreith ann lena shocrú cé a bhí chun an t[[An tSáir|Sáir]] (ceantar sa Ghearmáin a baineadh díobh i ndiaidh Chonradh Versailles) a reáchtáil. Ba é seo an chéad bhua suntasach ina pholasaí eachtrach ag Hitler mar vótáil 90% de na daoine i bhfabhar dul ar ais faoi smacht na Gearmáine.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Conradh na Náisiún]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Conradh Versailles]] rgzissjpfsytc77gzi5vi8tmsedekup 1323853 1323852 2026-08-10T13:14:52Z Saighneánach 72809 1323853 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Council of Four Versailles.jpg|mion|clé|Príomh-Aire [[Lloyd George]] na Ríochta Aontaithe, Príomh-Aire [[Vittorio Emanuele Orlando]] na hIodáile, Príomh-Aire [[Georges Clemenceau]] na Fraince agus Uachtarán [[Woodrow Wilson]] na Stát Aontaithe.]] Conradh síochána idirnáisiúnta ba ea '''Conradh Versailles''', a chuir deireadh leis an g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Cogadh Domhanda]] idir na Comhghuaillithe agus [[an Ghearmáin]]. [[File:The signing of the peace treaty of Versailles.webm|mion|clé|thumbtime=5|físeán]]Síníodh é ar an [[28 Meitheamh]] [[1919]] i b[[Pálás Versailles]] i b[[Páras]] na [[an Fhrainc|Fraince]], cothrom cúig bliana ón lá a d'fheallmharaíodh [[Ard-diúc Franz Ferdinand na hOstaire]], ceann de na heachtraí ba mhó a chuir tús leis. Cé gur chuir an sos cogaidh (a bhí sínithe ar an [[11 Samhain]] [[1918]]) stad leis an troid féin, lean an idirbheartaíocht ar aghaidh ar feadh sé mhí ag Comhdháil Síochána Pháras sular ghlacadh leis. [[Íomhá:Map Europe 1923-en.svg|mion|clé|Teorainneacha nua: rinneadh an Ghearmáin féin níos lú]] == Coinníollacha == Gearradh coinníollacha diana ar an n[[An Ghearmáin|Gearmáin]], éilimh mhíréasúnta, a bhain dá sealúchas tíre agus dá críochtheorainneacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=10 mBliana na gCuimhneachán|údar=An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|dáta=2016}}</ref> • D’admhaigh an Ghearmáin gurbh iadsan ba ciontaí as an Chéad Chogadh Domhanda.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/topics/world-war-i/treaty-of-versailles-1|teideal=Treaty of Versailles|údar=History com Editors|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2021-06-28}}</ref> • Bhí ar an Ghearmáin cúiteamh cogaidh a íoc chuig tíortha eile, buaiteoirí an Chogaidh; d'éiligh siad 132 bhilliún marg [[Ór|óir]] (Reichsmark ag an am), suim ollmhór agus neamhréalaíoch amach is amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/topics/world-war-i/treaty-of-versailles-1|teideal=Treaty of Versailles|údar=History com Editors|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2021-06-28}}</ref> Ní raibh na hacmhainní ag an Ghearmáin ar chor ar bith chun freastal ar an éileamh. • Rinneadh an Ghearmáin féin níos lú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://itunesu-assets.itunes.apple.com/itunes-assets/CobaltPublic5/v4/e3/6e/36/e36e3655-2c0f-3e4e-d8a8-1db3f5f1ab17/310-6154328676385989101-F_s_an_Fhaisisteachais.pdf|teideal=Fás an Fhaisisteachais|údar=Coláiste Oirial|dátarochtana=2021|archivedate=2021-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210628225347/https://itunesu-assets.itunes.apple.com/itunes-assets/CobaltPublic5/v4/e3/6e/36/e36e3655-2c0f-3e4e-d8a8-1db3f5f1ab17/310-6154328676385989101-F_s_an_Fhaisisteachais.pdf}}</ref> • Ní bheadh aon [[Aerfhórsa|aerfhórsa]] ag an Ghearmáin agus ní bheadh ach [[Fórsaí armtha|arm]] / [[Cabhlach cogaidh|cabhlach]] beag acu. == Fadhbanna == [[Íomhá:Treaty of Versailles Reparations -- Let's see you collect.png|mion|clé|Suim ollmhór agus neamhréalaíoch amach is amach. Sgicphictiúr ó SAM sa bhliain 1921]] === An Rúís === Cé gur chuidigh [[an Rúis]] leis na comhghuaillithe [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a bhaint, níor tugadh cuireadh dá gceannairí bheith páirteach i gComhdháil Síochána Pháras a shocraigh ceisteanna na hEorpa le Conradh Versailles.<ref>[https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf An Cogadh Fuar], St Mary's, [[Béal Feirste]]</ref> Mar sin, níor ligeadh do [[An tAontas Sóivéadach|APSS]] bheith páirteach i g[[Conradh na Náisiún]] (roimh 1934). === Iodáil === Níor tugadh mórán aird ar an Iodáil. === Éire === Níor ligeadh Rialtas Sealadach na hÉireann isteach sa Chomhdháil. === Conradh na Náisiún === Bunaíodh [[Conradh na Náisiún]] ach ní raibh an Conradh éifeachtach ach ar éigean.[[Íomhá:19181225 League of Nations - promotion - The New York Times.jpg|mion|Fograíocht sa [[The New York Times|New York Times]], 1918]] === Dí-armáil uilechoitinn === Ag comhdháil síochána Pháras agus na comhghuaillithe ag socrú Chonradh Versailles i 1919 shocraigh siad go dí-armálfaí gach tír. In ainneoin na socruithe seo ba í an Ghearmáin an t-aon tír amháin a chomhlíon an téarma seo den chonradh. == Na Naitsithe == Bhí gá le Conradh Versailles, a raibh fuath ag na Gearmánaigh air, a chealú ar fad. Bhain [[Adolf Hitler|Hitler]] agus na [[Naitsíochas|Naitsithe]] tairbhe i gcónaí as an fhuath a bhí ag muintir na Gearmáine ar an Chonradh. Cháin [[bolscaireacht]] na Naitsithe an Conradh agus gheall Hitler é a fhreaschur (.i. deireadh a chur leis) nuair a bheadh an chumhacht sa Ghearmáin aige.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/Hitler.pdf|teideal=An Ghearmáin Naitsíoch|údar=StMarys-belfast.ac.uk|dátarochtana=2021}}</ref> Ba mhian le Hitler na téarmaí míleata i gConradh Versailles, a chuir teorainn le harm na Gearmáine, a chur ar ceal. [[Íomhá:19181215 Woodrow Wilson Sees Enduring Peace Only In A League of Nations - The New York Times.jpg|mion|Nollaig 1918]] Ghnóthaigh na geallúintí seo cuid mhór tacaíochta do Hitler agus do na Naitsithe. Mar shampla, sliocht as an Chlár 25 Pointe na Naitsithe<blockquote>"Éilímid go mbeidh na Gearmánaigh uilig aontaithe i nGearmáin Mhór amháin a bheidh bunaithe ar an cheart ar fhéintreorú náisiúnta. Éilímid comhionannas do mhuintir na Gearmáine agus iad ag plé le náisiúin eile agus deireadh a chur le conarthaí síochána Versailles agus Saint Germain. Éilímid talamh agus críocha (coilíneachtaí) lenár ndaoine a chothú agus a lonnú iontu."<ref name=":0" /></blockquote>Agus shampla eile, Hitler ag scríobh faoi thionchar Chonradh Versailles ar mhuintir na Gearmáine ina leabhar Mein Kampf:<blockquote>'Tá an Conradh greanta agus dóite isteach in intinn agus i gcroí mhuintir na Gearmáine. Mothóidh 60 milliún duine lasracha na feirge agus na náire ina n-anam. Ansin scairtfidh na daoine as béal a chéile: “Beidh airm againn in athuair”.'<ref name=":0" /></blockquote>Fiú amháin i bhFeabhra 1933 bhí Hitler ag insint don arm go mbeadh deireadh le Conradh Versailles agus go mbeadh atharmáil mar phríomhthosaíocht acu.<ref name=":0" /> Ach ag an am céanna, sa bhliain 1933, d’ordaigh Hitler do thoscairí na Gearmáine a áitiú ar na tíortha eile a bhí i láthair gur chóir dóibh eiseamláir na Gearmáine a leanúint agus dí-armáil a dhéanamh. Nuair a dhiúltaigh an Fhrainc glacadh leis seo tharraing Hitler an Ghearmáin amach as an chomhdháil agus as [[Conradh na Náisiún]] chomh maith.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.wdl.org/en/item/11592/|teideal=Disarmament Conference, Geneva, 1933|dáta=1933|language=en|work=www.wdl.org|dátarochtana=2021-06-28|archivedate=2021-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324184128/https://www.wdl.org/en/item/11592/}}</ref> In Eanáir 1935 bhí pobalbhreith ann lena shocrú cé a bhí chun an t[[An tSáir|Sáir]] (ceantar sa Ghearmáin a baineadh díobh i ndiaidh Chonradh Versailles) a reáchtáil. Ba é seo an chéad bhua suntasach ina pholasaí eachtrach ag Hitler mar vótáil 90% de na daoine i bhfabhar dul ar ais faoi smacht na Gearmáine.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Conradh na Náisiún]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Conradh Versailles]] l7rttadcaj05o1hn7q7n15kv7pjin8b 0 19225 1323945 1222332 2026-08-10T17:20:44Z Saighneánach 72809 1323945 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Drong radacach sceimhlitheoirí ón eite chlé a bhí i '''Rote-Armee-Fraktion''' ("Faicsean an Airm Dheirg"), nó ''Drong Baader-Meinhof'' mar ba mhinic a thugtaí uirthi sna nuachtáin) a bhí gníomhach i bPoblacht Chónaidhme na [[An Ghearmáin|Gearmáine]] ón bhliain 1970 go dtí an bhliain 1998.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.spiegel.de/spiegel/print/d-48902687.html|teideal=JUSTIZ : Das letzte Kapitel - DER SPIEGEL 38/2006|work=www.spiegel.de|dátarochtana=2020-10-18}}</ref> B'iad [[Andreas Baader]], [[Gudrun Ensslin]], [[Ulrike Meinhof]], [[Horst Mahler]] agus daoine eile a bhunaigh an drong sa bhliain 1970, faoi thionchar an radacachais chlé agus an fhrithimpiriúlachais a bhí faiseanta san am. Bhí siad ag déanamh aithrise ar na treallchogaithe cathartha i [[Meiriceá Theas]], go háirithe na ''[[Tupamaros]]'' in [[Uragua]]. Mharaigh sceimhlitheoirí na droinge 34 duine, robáil siad a lán bancanna, agus rinne siad a lán buamálacha. Sa bhliain 1998, d'fhógair siad go raibh siad éirithe as an bhfeachtas míleata. Is é an t-ainm a thug an drong uirthi féin ná ''Rote-Armee-Fraktion'' nó ''RAF'', ach ba nós leis na nuachtáin iad a ainmniú as Andreas Baader agus Ulrike Meinhof. Bhí clú áirithe ar Meinhof mar iriseoir radacach sular tháinig an drong sceimhlitheoireachta ar an bhfód. Bhí ról ní ba thábhachtaí ag Gudrun Ensslin sa drong, áfach. Chuir Baader agus Ensslin lámh ina mbásanna féin i bPríosún Stammheim i [[Stuttgart]] sa bhliain 1977, bliain amháin i ndiaidh Meinhof. Tháinig Horst Mahler slán, agus chuaigh sé le radacachas na heite deise agus leis an Nua-Naitsíochas ina dhiaidh sin. Sa bhliain 2008, scannánaigh an stiúrthóir Gearmánach [[Uli Edel]] scéal na droinge faoin teideal ''[[Der Baader-Meinhof-Komplex (scannán)|Der Baader-Meinhof-Komplex]]'' ("Coimpléasc Baader agus Meinhof"). Bhunaigh sé an scannán ar leabhar leis an iriseoir Gearmánach [[Stefan Aust]]. == Cúlra == Sna [[1960idí|seascaidí]], tháinig glúin óg ar an bhfód sa Ghearmáin Thiar a bhí an-chriticiúil ar iompraíocht na n-aithreacha agus na máithreacha i ré an Naitsíochais. Fuair na daoine óga locht ar an gcaipitleachas, ar an saol buirgéiseach agus ar an daonlathas parlaiminteach féin. Faoi thionchar na n-agóidí in aghaidh [[Cogadh Vítneam|chogadh Vítneam]] agus na ngluaiseachtaí radacacha eile sna Stáit Aontaithe, d'éirigh cuid den tsochaí an-mhíshásta leis na polasaithe Meiriceánacha. Bhí na mic léinn ag agóidíocht sna sráideanna ar fud na hEorpa. San am seo, bhí an Ghearmáin á rialú ag an gComhrialtas Mór nó an ''Grosse Koalition'', comhrialtas na nDaonlathach Sóisialta (an eite chlé) agus na nDaonlathach Críostaí (na coimeádaigh), ionas nach raibh freasúra clé ar bith sa pharlaimint nó an ''Bundestag'' (Dáil na Cónaidhme). Mar sin, thug radacaigh óga na n-ollscoileanna ''Ausserparlamentarische Opposition'' (APO) nó an Freasúra Easphairliminteach orthu féin. I ndeireadh na seascaidí, áfach, thit an Freasúra Easphairliminteach as a chéile. Chinn cuid de na radacaigh óga triail a bhaint as an bpolaitíocht pharlaiminteach, dhaonlathach mar sin féin, agus iad ag áitiú go raibh sé incheaptha an tsochaí a athrú ar dhóigh shíochánta, nuair a shealbhódh na radacaigh forais an stáit is na sochaí - ''Marsch durch die Institutionen'' nó an Mháirseáil tríd na Forais a thug siad ar an bpolasaí seo. Iad siúd a bhí ag iarraidh an mháirseáil seo a chur díobh, chuaigh cuid mhór acu sna Daonlathaigh Shóisialta agus iad ag iarraidh a gcuid smaointeachais féin a scaipeadh sa pháirtí. Maidir leis na radacaigh dholeigheasta nár chreid a dhath sna forais dhaonlathacha, bhí cuid áirithe acu le dul le [[sceimhlitheoireacht]]. Bhí siad den bharúil gur chóir cath a chur ar na "himpiriúlaithe Meiriceánacha" in Iarthar na hEorpa féin, agus go raibh an spairn lann agus an ghleic armtha riachtanach leis na cuspóirí a bhaint amach. Bhí cuid mhór den eite chlé sásta tuiscint agus bá a léiriú do Dhrong Baader-Meinhof, i dtús a réime ar a laghad, agus chualathas a lán intleachtóirí clúiteacha ag cosaint na droinge os comhair an tsaoil mhóir. Na sceimhlitheoirí a bhí páirteach in oibreacha uafáis na droinge, is féidir iad a dhealú ina dtrí ghlúin nach raibh mórán caidrimh eatarthu. Bhain Baader, Ensslin, Meinhof agus Mahler leis an gcéad ghlúin. Nuair a cuireadh an dlí orthu i bpríosún Stammheim, b'iad lucht na dara glúine a bhí amuigh ag sceimhlitheoireacht. Bhí na glúine difriúil go leor le chéile ó thaobh na hidé-eolaíochta agus na heagraíochta de. Mar sin féin, róshimpliúchán a bheadh ann dá ndéarfaí gur trí dhrong éagsúla a bhí iontu. Grúpa beag ab ea na sceimhlitheoirí seo. Is éard a deir teoiric na radacach clé go bhfuil meitheal tosaigh de dhíth leis an gcéad lasair a chur i mbarrach na réabhlóide, ach is í an tuiscint a bhí ag drong Baader-Meinhof orthu féin go raibh tuilleadh daoine de dhíth leis an obair cheannródaíochta sin a dhéanamh, agus nach raibh iontu féin ach cuid den mheitheal tosaigh. Nuair a bhí an drong gníomhach, bhí 60-80 duine ag glacadh páirte sa sceimhlitheoireacht féin. Thairis sin, creidtear go raibh thart ar 300 duine ag tacú leo. Ní raibh mórán ratha ar fheachtas míleata na droinge i ndiaidh an iomláin. An dáimh agus an luiteamas a bhí ag cuid d'intleachtóirí na tíre leo ar dtús, ní raibh sé i bhfad ag tréigean, agus an grúpa ag marú daoine agus ag pléascadh buamaí. Mharaigh siad 34 duine, agus gortaíodh cuid mhór eile. Thairis sin, fuair 20 duine de na sceimhlitheoirí féin bás i machaire an áir. I ndiaidh Fhómhar na bliana 1977 - ''der deutsche Herbst'', nó "Fómhar na Gearmáine" - d'achtaigh Feisirí an ''Bundestag'' a lán reachtanna nua éigeandála a chúngaigh ar chearta sibhialta na saoránach Gearmánach go leor, ach ba chuma leis an gcuid is mó de na Gearmánaigh faoi sin, nó san am, bhí siad chomh dubh dóite de na sceimhlitheoirí is go raibh siad sásta tuilleadh cumhachtaí a bhronnadh ar na húdaráis faoi chroí mhór mhaith. == Na hImeachtaí == === An Réamhscéal === Is féidir an chéad spreagadh do chruthú na droinge a aithint sa dóigh ar mharaigh póilín darbh ainm Karl-Heinz Kurras an mac léinn Benno Ohnesorg ar an 2 Meitheamh 1967, nuair a bhí na mic léinn ag agóidíocht in aghaidh Reza Pahlavi, Impire na hIaráine, agus é díreach ar cuairt sa Ghearmáin. D'fhéach na húdaráis le Kurras a chosaint ar an dlí, rud a chuir tuilleadh luais faoin dóigh a raibh gluaiseacht na mac léinn ag dul chun radacachais. Bhain cuid de na mic léinn deireadh súile de dhaonlathas na Gearmáine, agus thosaigh siad ag síleadh gur chóir an córas rialtais a chur de dhroim an domhain le lámh láidir. B'as measc na radacach seo a tháinig sceimhlitheoirí an RAF chomh maith le grúpaí cogúla eile, ar nós ''Bewegung des Zweiten Juni'' ("Gluaiseacht an Dara Lá de Mhí an Mheithimh"), ''Die Revolutionären Zellen'' ("Na Cillíní Réabhlóideacha"), agus ''Die Rote Zora'' ("Zora Dhearg"). Ní raibh na radacaigh óga sásta daoine a mharú ar mhaithe leis an réabhlóid go fóill, ach bhí siad barúlach gur chóir loitiméireacht a dhéanamh mar agóid pholaitiúil. Mar sin, chuir Gudrun Ensslin, Andreas Baader, Thorwald Proll agus Horst Söhnlein dhá mhórionad siopadóireachta trí thine i bhFrankfurt ar an 2 Aibreán 1968. Bhain siad úsáid as maidhmitheoirí ama a bhí socraithe ar na buamaí dóiteáin a adhaint in am marbh na hoíche, ionas nach mbeadh aon duine i ndainséar. Ní dhearnadh dochar ar bith d'aon duine ach an oiread, ach rinne an cleas seo an-léirscrios sna hionaid siopadóireachta. Agóid in aghaidh an chogaidh i Vítneam a bhí ann, agus na buamaí dóiteáin ceaptha mar chineál aithris shiombalach ar na buamaí napailme a bhí in úsáid ag na Meiriceánaigh i Vítneam. Cibé scéal é, ní raibh na póilíní i bhfad ag teacht ar lorg na gciontóirí, agus rugadh orthu ar an 4 Aibreán. Ghearr an breitheamh trí bliana braighdeanais do gach duine acu as an gcoirloscadh seo, ach ansin, d'achomharc siad in aghaidh na breithe. Fágadh cead a gcos acu ar dtús, ach nuair a d'eitigh an chúirt is airde an t-achomharc, chuaigh Ensslin agus Baader ar a seachnadh ó na húdaráis. In éineacht le Horst Mahler, an dlíodóir a bhí á gcosaint, chinn siad ar chromadh ar threallchogaíocht chathartha ar nós na d''Tupamaros'' in Uragua. Go gairid ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh leis na póilíní Baader a cheapadh agus a chaitheamh i dtóin phríosúin. === An Chéad Ghlúin === [[Íomhá:Ulrike Meinhof als junge Journalistin (retuschiert).jpg|thumb|[[Ulrike Meinhof]] ina hiriseoir óg. Bhí sí ag obair don iris pholaitiúil úd ''Konkret'', agus í pósta ar fhoilsitheoir na hirise tráth. Fuair an foilsitheoir tacaíocht rúnda ó rúnseirbhís na Gearmáine Thoir, ''Stasi''.]] Níor thosaigh an drong ag cur fíor-threallchogaíochta ach ar an 14 Bealtaine 1970, nuair a scaoileadh Baader saor as an bpríosún le lámh láidir. Bhí [[Ulrike Meinhof]] le leabhar taighde a scríobh, - a dúirt sí, - agus theastaigh uaithi agallamh a chur ar Baader in áras na hInstitiúide. San am seo, iriseoir measúil a bhí i Meinhof i gcónaí, agus na húdaráis breá sásta comhoibriú léi. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, rinne na sceimhlitheoirí ruathar ar an Institiúid agus bhain siad amach saoirse do Baader le lámh láidir. Gortaíodh Georg Linke, duine d'oibrithe na hInstitiúide, go dona, nuair a scaoil duine de na sceimhlitheoirí urchar leis. Ag an ócáid seo, d'éalaigh Meinhof ó láithreán na n-imeachtaí, in éineacht leis na sceimhlitheoirí, agus d'fhág sí slán ag an saol dlíthiúil. Tugadh Baader go dtí an ''Deutsche Zentralinstitut für Soziale Fragen'' nó Lár-Institiúid na Gearmáine um Thaighde na nImthoscaí Sóisialta - fondúireacht neamhspleách taighde i mBeirlín a bunaíodh i ndeireadh na naoú haoise déag. Ar an 5 Meitheamh 1970, d'fhoilsigh iris na n-ainrialaithe i mBeirlín, ''Agit 883'', forógra na droinge faoin teideal ''Die Rote Armee aufbauen!'' ("An tArm Dearg le hearcú!"). Chaith Ensslin, Baader, Mahler, Meinhof, Peter Homann, Brigitte Asdonk agus timpeall is dáréag eile an chuid ba mhó de shamhradh na bliana 1970 san [[An Iordáin|Iordáin]] le hoiliúint an treallchogaí a fháil ó na Palaistínigh. Ar dtús, ní raibh an drong ag marú daoine, ach ag robáil bancanna agus ag goid gluaisteán le bheith in ann saol a chaitheamh ar chúla téarmaí. Mar shampla, robáladh trí bhanc ar an 29 Meán Fómhair 1970, agus seisear daoine déag ag glacadh páirte sna ruathair seo. Tháinig na robálaithe i seilbh breis is 209,000 marg Gearmánach. De réir mar a thuairiscigh an iris úd Der Spiegel ina dhiaidh sin, áfach, ní raibh Faicsean an Airm Dheirg ciontach ach in dhá cheann den trí robáil seo, nó b'iad na hainrialaithe ó Ghluaiseacht an Dara Meitheamh a rinne an tríú ceann. Ar an 9 Deireadh Fómhair 1970 rug na póilíní ar Horst Mahler, Irene Goergens, Ingrid Schubert, Brigitte Asdonk, agus Monika Berberich, agus iad go léir páirteach sna robálacha, de réir mar a chreid na póilíní. I Mí Aibreáin 1971, chuir an drong an doiciméad straitéise ''Das Konzept Stadtguerilla'' ("An Treallchogaíocht sa Chathair mar Choincheap") os comhair an tsaoil mhóir. Go gairid ina dhiaidh sin, bhí barántas ar an drong ar fud na Cónaidhme go léir. B'iad Baader, Ensslin, Meinhof, Holger Meins agus Jan-Carl Raspe lucht ceannais na chéad ghlúine. Bhí na póilíní ag éirí neirbhíseach, nó bhí sé fógartha sa doiciméad go raibh na sceimhlitheoirí dírithe ar urchair a scaoileadh le haon chonstábla a d'fhéachfadh le breith orthu. Ar an 15 Iúil 1971, goineadh Petra Schelm go héag, nuair a bhí sí ag cur in aghaidh na bpóilíní agus iad ag iarraidh í a cheapadh. Ar an 22 Deireadh Fómhair, maraíodh an póilín Norbert Schmid, agus dhá mhí ina dhiaidh sin, póilín eile darbh ainm Herbert Schoner. Ar an 1 Márta 1972, mharaigh na póilíní Herbert Epple, ábhar ceardaí a bhí ag tiomáint gluaisteáin ar meisce. Ní raibh baint dá laghad aige leis an drong, ach nuair a rinne sé iarrachtaí teacht slán ó na póilíní a bhí ag féachaint le breith air, shíl siadsan gur sceimhlitheoir a bhí ann. I ndiaidh do na póilíní tóir fhada a chur ar Epple, loisc duine acu fo-mheaisínghunna leis, ionas go bhfuair an buachaill bás ar an toirt. [[Íomhá:Terrace Club Frankfurt Germany 1972 V. Corps.png|thumb|Terrace Club i bhFrankfurt - grianghraf ón mbliain 1972. Bhuamáil an drong an foirgneamh seo, toisc go raibh sé suite in aice le bunáit mhíleata na Meiriceánach.]] Sa bhliain 1972, thosaigh an drong ag buamáil bunáiteanna míleata de chuid na Meiriceánach sa Ghearmáin, chomh maith le foirgnimh de chuid an stáit Ghearmánaigh. Mharaigh cúig pheitrealbhuama ceathrar daoine sa bhliain sin, agus gortaíodh breis is tríocha. Ar an 11 Bealtaine 1972, bhuamáil an drong an ''Terrace Club'' in aice le bunáit mhíleata de chuid na Meiriceánach, ionas go bhfuair an Leifteanant-Choirnéal Paul A. Bloomqvist bás, agus gortaíodh triúr daoine déag eile. I mí Iúil 1972, d'éirigh leis na póilíní lucht ceannais na chéad ghlúine a chimiú - Andreas Baader, Gudrun Ensslin, Jan-Carl Raspe, Ulrike Meinhof, Holger Meins agus Gerhard Müller. Sa phríosún dóibh, thosaigh na sceimhlitheoirí ag éileamh stádas an chime cogaidh, agus chuaigh siad ar stailc ocrais le béim a chur ar an éileamh seo. Fuair duine acu, Holger Meins, bás ar an 9 Samhain 1974, nuair a bhí sé tar éis a chuid putóg a chur ó mhaith leis na stailceanna ocrais. D'éirigh leis na cimí, áfach, súil na radacach clé ar fud na Gearmáine a tharraingt orthu féin leis na stailceanna sin. Nuair a thosaigh an phróis dlí, tháirg dlíodóirí mór le rá iad a chosaint, dlíodóirí a raibh dáimh acu leis an eite chlé. Tháinig an fealsamh Francach Jean-Paul Sartre féin ar cuairt chuig Baader, Meinhof agus Ensslin le dul chun réasúin leo. I ndiaidh na teagmhála, áfach, labhair sé go dímheasúil faoi Baader i gcomhrá príobháideach. Chuaigh an dlí ar na sceimhlitheoirí i mBealtaine 1975, agus na breithiúna, na cúisitheoirí agus na cosantóirí ag teacht le chéile sa phríosún ina raibh na cúisithe á gcoinneáil - Stammheim in aice le Stuttgart. (Inniu, tugtar Foras Peannaideach Stuttgart, nó ''Justizvollzugsanstalt Stuttgart'', ar an áit.) Ar an 29 Samhain 1975, gearradh príosúnacht ocht mbliana do Meinhof. I Mí Aibreáin 1977, daoradh Baader agus Ensslin chun príosúnachta lena saol. Ar an 9 Bealtaine 1976, fuair na séiléirí rompu Meinhof ina cillín féin agus í marbh, nó bhí sí tar éis í féin a chrochadh. [[Féinmharú]] a bhí ann, de réir an choiste oifigiúil. === An Dara Glúin === Nuair a fuair lucht na chéad ghlúine iad féin i mbraighdeanas, tháinig glúin úr ina n-áit. Cuid mhór de lucht na dara glúine, bhí baint acu leis an ''Sozialistisches Patientenkollektiv'', nó Comhar Sóisialach na nOthar. Tháinig an eagraíocht seo ar an bhfód sa bhliain 1970 i measc othair i gclinic síciatrach i Heidelberg, agus ar dtús, bhí sí ceaptha mar chineál "féinteiripe" nó "comhartheiripe", is é sin, bhí na hothair le sláinte a bhaint amach as a stuaim féin agus iad ag cur le chéile. Mic léinn ab ea na "hothair Shóisialacha" seo, agus iad faoi thionchar an fhaisin chomhaimseartha intleachtúil. Bhí ról tábhachtach ag Siegfried Haag agus Klaus Croissant i bhforbairt na dara glúine fosta. Dlíodóirí a bhí iontu agus iad ag cosaint lucht na chéad ghlúine. Ina dhiaidh sin, chuaigh siad ar a seachnadh, agus iad ag earcú tuilleadh daoine don drong. Ar an 27 Feabhra 1975, trí lá roimh thoghchán na bhfeisirí ar dháil (nó ''Abgeordnetenhaus'') Bheirlín Thiar, d'fhuadaigh Gluaiseacht an Dara Lá de Mhí an Mheithimh fear darbh ainm Peter Lorenz, a bhí ina bhoc mhór sa pháirtí choimeádach. D'éiligh na fuadaitheoirí go scaoilfí le roinnt sceimhlitheoirí a bhí faoi ghlas, agus mar sin, fuair roinnt bhall de chuid an RAF féin a saoirse ar ais. Na sceimhlitheoirí a saoradh ar an dóigh seo, tugadh ar an eitleán go dtí [[Daon-Phoblacht Éimín Theas]], agus ansin, bhí na fuadaitheoirí sásta cead a gcos a ligean le Lorenz. Ina dhiaidh sin, áfach, chrom na cimí scaoilte ar an sceimhlitheoireacht in athuair, agus chinn lucht rialtais na Gearmáine gan tabhairt isteach don chineál seo dúmhálaíochta a thuilleadh. Ina dhiaidh seo, áfach, dhírigh an dara glúin ar shaoirse a bhaint amach do lucht na chéad ghlúine thar aon rud eile. Ar an 24 Aibreán 1975, ghabh na sceimhlitheoirí ambasáid na Gearmáine i Stócólm. Bhí seisear sceimhlitheoirí ag coinneáil cuid den ambasáid faoi smacht agus ag éileamh saoirse do Baader, Ensslin agus an chuid eile den Chéad Ghlúin. Mharaigh siad beirt taidhleoirí Gearmánacha, agus sa deireadh, phléasc buama dá gcuid de thimpiste, ionas go ndeachaigh an ambasáid go léir trí thine. Fuair beirt sceimhlitheoirí bás sa dóiteán - Ulrich Wessel agus Siegfried Hausner - ach d'éirigh leis na gialla teitheadh leo. Rugadh ar na sceimhlitheoirí eile, mar atá, Hanna Krabbe, Karl-Heinz Dellwo, Lutz Taufer, agus Bernhard Rössner. B'é an dlíodóir Siegfried Haag a d'earcaigh na sceimhlitheoirí seo, ach ní raibh sé féin páirteach sa ruathar. Ar an 30 Samhain 1976, ghabh na póilíní Haag, agus tháinig siad ar a lán doiciméad aige - pleananna le haghaidh na ruathar a bhí le déanamh sa bhliain a bhí chugainn. Ní raibh na póilíní in ann, áfach, ciall a bhaint as na cáipéisí seo in am, nó bhí siad scríofa i dteanga chódaithe. Thairis sin, tháinig ceannasaí nua i gcomharbas ar Haag, bean a raibh na húdaráis díreach i ndiaidh scaoileadh saor léi - Brigitte Mohnhaupt. [[Íomhá:D-ABCE B737-230C Lufthansa MAN 24OCT75 (6141698947).jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:D-ABCE%20B737-230C%20Lufthansa%20MAN%2024OCT75%20(6141698947).jpg|mion|[[Eitil|Eitilt]] [[Lufthansa]] LH 181 Palma de Mallorca go Frankfurt / Main darb ainm ''Landshut,'' a thuirling i [[Mogaidisiú]] ar 13 Deireadh Fómhair 1977]] ==== "Fómhair na Gearmáine", 1977 ==== {{Main|Fómhair na Gearmáine}} Tréimhse fhoréigneach agus fulangacht ab ea '''Fómhar na Gearmáine''', mar a thugtar uirthi ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''Der'' ''Deutscher Herbst''), ó [[7 Aibreán]] [[1977]] go dtí [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2180445471979765|teideal=Fómhair na Gearmáine|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018-10-18|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-10-18}}</ref> Shroich feachtas na sceimhlitheoirí, an [[Rote Armee Fraktion]], barr a ghéaradais le linn "Fhómhar na Gearmáine", is é sin, [[Fómhar]] na bliana 1977. [[Íomhá:Stuttgart Dornhaldenfriedhof-8.jpg|mion|leacht cuimhneacháin: féinmharú [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]] - Gudrun Ensslin, [[Andreas Baader]], agus Jan-Carl Raspe]] ==== 1978 ==== Ar an 11 Bealtaine 1978, rug na póilíní Iúgslavacha ar Brigitte Mohnhaupt, Peter-Jürgen Boock, Sieglinde Hofmann agus Rolf Clemens Wagner i Zagreb. Thairg an Iúgslaiv iad a eiseachadadh go dtí an Ghearmáin, dá mbeadh an rialtas Gearmánach sásta ochtar Crótach a bhí ar a seachnadh ó na húdaráis Iúgslavacha sa Ghearmáin a chimiú agus a thabhairt don Iúgslaiv in éiric na sceimhlitheoirí. Ní raibh an Ghearmáin sásta na Crótaigh a fhágáil faoi luí na bíse ag an Iúgslaiv Chumannach, agus mar sin, cheadaigh na hIúgslavaigh do na sceimhlitheoirí aghaidh a thabhairt ar Éimín Theas. Ar an 25 Meitheamh 1979, rinne an RAF iarracht [[Alexander Haig]], ardcheannasaí na dtrúpaí Meiriceánacha san Eoraip (agus ina dhiaidh sin, Aire Gnóthaí Eachtracha, nó ''Secretary of State'', nuair a bhí [[Ronald W. Reagan|Ronald Reagan]] ina [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán ar na Stáit Aontaithe]]), a mharú le [[buama]]. Chuir siad ábhar pléasctha i bpíobán a bhí ag rith faoin tsráid i gcóngar le Ceanncheathrú [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] i gCasteau sa [[An Bheilg|Bheilg]], agus nuair a bhí a ghluaisteán pearsanta ag tabhairt Haig go dtí an Cheanncheathrú, mhaidhm na sceimhlitheoirí an buama faoin tsráid. Tháinig Haig slán as an iarraidh mharfa. Ach rinneadh mangarae dá [[Gluaisteán|ghluaisteán]]. Sna blianta 1978-1982, bhí iarsmaí na sceimhlitheoirí ar a seachnadh sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]] nó sa Ghearmáin féin. === An Tríú Glúin === Mar a fuair Údarás Cosanta an Bhunreachta, nó an ''Verfassungsschutz'', amach, bhí timpeall ar fiche óglach armtha agus 250 cúlaistín nó tacadóir gníomhach sa tríú glúin den drong. Rinne an ghlúin seo a lán ruathar sabaitéireachta agus mharaigh siad boic mhóra de chuid an tsaoil pholaitiúil nó eacnamúil. D'fhoilsigh an drong doiciméad clár oibre i Mí Bealtaine 1982, an ''Mai-Papier'', nó Doiciméad na Bealtaine, agus iad ag fógairt ansin go raibh siad le bun-choincheap na droinge a athrú. Ní raibh siad ag iarraidh saoirse a bhaint amach le lámh láidir do lucht na chéad ghlúine, ach ag pleanáil gníomhartha sceimhle go mionchruinn agus ag dul i gcomhar leis na dronga sceimhlitheoireachta eile san Eoraip, ar nós an ''Action Directe'' ("An Gníomh Díreach") sa Fhrainc, na ''Brigate Rosse'' ("Na Briogáidí Dearga) san Iodáil agus na ''Cellules Communistes Combattantes'' ("Na Cealla Cathacha Cumannacha") sa Bheilg. [[Íomhá:RAF-lid Rolf Clemens Wagner, Bestanddeelnr 929-4322.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:RAF-lid%20Rolf%20Clemens%20Wagner,%20Bestanddeelnr%20929-4322.jpg|mion|Rolf Clemens Wagner & Friederike Krabbe, ar 11 Samhain 1977]] Níl mórán ar eolas faoi na daoine a bhí páirteach in obair na tríú glúine. Níos mó ná duine as gach beirt, níl a fhios ag údaráis dlí na Gearmáine cérbh iad féin nó cad iad na hainmneacha a bhí orthu. Iad siúd a bhfuil a n-ainmneacha ag na húdaráis, ní raibh ach Wolfgang Grams agus Birgit Hogefeld i gceannas ar an drong, de réir dealraimh. Maidir leis na dúnmharuithe a rinne an drong sna blianta 1985-1993, níl a fhios ag na húdaráis ach ainm aon duine acu siúd a bhí páirteach. Murab ionann agus sna seachtóidí, ní raibh radacaigh eile na heite clé sásta cuidiú ná comhoibriú leis na sceimhlitheoirí a thuilleadh. Ar an 1 Feabhra 1985 lámhachadh Ernst Zimmermann, bainisteoir an chomhlachta armála úd MTU, istigh ina theach féin. Ní heol cérbh iad a rinne é. Ar an 8 Lúnasa 1985 mharaigh Birgit Hogefeld agus Eva Haule saighdiúir Meiriceánach darbh ainm Edward Pimental. Ghoid siad a chárta aitheantais uaidh, agus baineadh leas as an gcárta ina dhiaidh sin leis an aerbhunáit Mheiriceánach úd ''Rhein-Main Air Base'' in aice le haerfort Frankfurt a insíothlú agus a bhuamáil. Bhí an Action Directe agus Rote Armee Fraktion ag comhoibriú le chéile leis an ruathar seo a dhéanamh. Fuair saighdiúir amháin agus sibhialach amháin bás sa phléasc, agus gortaíodh aon duine dhéag. Ina dhiaidh sin, d'eisigh na sceimhlitheoirí litir admhála a raibh suaitheantais an dá dhrong uirthi. Lochtaigh na cléradacaigh dúnmharú Pimental go fíochmhar, ós rud é nach raibh ann ach gnáthshaighdiúir a maraíodh ar an t-aon chúis amháin go raibh a chárta aitheantais ag teastáil ó na sceimhlitheoirí. Níos déanaí, d'admhaigh na sceimhlitheoirí féin gur botún polaitiúil a bhí ann. Ar an 9 Meitheamh 1986 fuair bainisteoir an chomhlachta Siemens bás in éineacht le tiománaí a ghluaisteáin, Eckhard Groppler. Pléasc bhuama a mharaigh iad, agus ina dhiaidh sin ghlac "Cománlach Mara Cagol", cománlach sceimhlitheoireachta de chuid RAF, freagracht as an mbuamáil. Creidtear go raibh lámh ag Horst Ludwig Meyer sa ghníomh seo. Maraíodh Meyer sa bhliain 1999 san Ostair, nuair a d'éirigh ina throid lámhaigh idir é agus na póilíní áitiúla. Ar an 10 Deireadh Fómhair 1986 mharaigh beirt daoine aineoil Gerold von Braunmühl, taidhleoir de chuid Roinn Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine in Ippendorf, Bonn, é, áit a raibh cónaí air. Ar an 30 Samhain 1989 scaoileadh urchar marfach le hAlfred Herrhausen, bainisteoir an Bhainc Ghearmánaigh (''Deutsche Bank''). Baincéir as an ngnáth a bhí ann, mar Herrhausen, nó bhí féith intleachtóra ann agus é sásta cluas thuisceanach a thabhairt do radacaigh chlé féin. Bhí suim aige i bhfadhbanna na dtíortha bochta freisin, agus é buartha faoin dóigh a raibh a lán tíortha tearcfhorbartha báite i bhfiacha. Sa bhliain 1990 thairg an tAire Dlí agus Cirt Klaus Kinkel na sceimhlitheoirí i bpríosúin na Gearmáine a scaoileadh saor, ar acht is go n-éireodh an chuid ghníomhach den ghluaiseacht as na hionsaithe. Níor thángthas ar aon chomhthuiscint phoiblí faoi sin, ach sa bhliain 1991 bhí RAF sásta "fairsingiú na gníomhaíochta a chur ar ceal" mar a dúirt siad féin. Inniu, is eol dúinn go raibh na sceimhlitheoirí idir dhá chomhairle faoin tairiscint seo. Bhí Brigitte Mohnhaupt orthu siúd a dhiúltaigh, theastaigh ó sceimhlitheoirí eile ar nós Karl-Heinz Dellwo agus Lutz Taufer glacadh leis an tairiscint. Ar an 1 Aibreán 1991 maraíodh Detlev Karsten Rohwedder, a bhí i gceannas ar an ''Treuhandanstalt'', nó údarás príobhádaithe na maoine poiblí a thit leis an nGearmáin aontaithe ó Dhaonphoblacht na Gearmáine, is é sin, an stát cumannach in oirthear na Gearmáine. Ní raibh na húdaráis in ann a shocrú sa chás seo féin cérbh iad na ciontóirí. Deich mbliana ní ba deireanaí, thug anailís an aigéid dhí-ocsairibeanúicléasaigh i ruainne gruaige a fuarthas in áit an ghnímh, - thug an anailís sin le tuiscint gur le Wolfgang Grams an ruainne gruaige. Fuarthas locht ar thoradh na hanailíse seo, áfach. Istoíche idir an 26 agus an 27 Márta 1993 buamáladh Peannadlann Weiterstadt le breis is 200 kg ábhair phléasctha. Cuireadh trí fhoirgneamh lóistín agus an foirgneamh riaracháin de dhroim an domhain, agus rinne an mhórphléasc damáiste don chuid eile den pheannadlann a chlúdaíonn trí chiliméadar cearnacha. Ní bhfuair aon duine bás, nó ní raibh an peannadlann ach á tógáil san am sin. Ar an 27 Meitheamh 1993 gabhadh Birgit Hogefeld agus Wolfgang Grams i mBad Kleinen. Tháinig an fheadhain speisialta úd Grenzschutzgruppe 9 (GSG 9) i láthair le cabhrú leis na gnáthphóilíní. D'éirigh leis na póilíní Hogefeld a chimiú go néata, ach d'éirigh ina chogadh dearg idir Grams agus lucht a ghabhála, agus ba é ba toradh don scéal gur maraíodh Grams agus duine de na póilíní speisialta, fear darbh ainm Michael Newrzella. I ndiaidh na n-imeachtaí, d'éirigh an tAire Gnóthaí Inmheánacha Rudolf Seiters as. Sa bhliain 1992 tháinig an teoiric ar an bhfód nach raibh an "tríú glúin" ann ar aon nós, ach gurbh iad na seirbhísí rúnda a rinne gníomhartha sceimhlitheoireachta na glúine sin le brú a chur ar an tsochaí agus ar na polaiteoirí tuilleadh maoiniú a thabhairt do na seirbhísí sin. Ba iad an triúr iriseoirí úd Gerhard Wisnewski, Wolfgang Landgraeber agus Ekkehard Sieker a chuir an teoiric seo faoi bhráid an tsaoil mhóir, ar dtús ar an gclár nuachta agus tráchtaireachta úd ''Monitor'' ar an tseirbhís chraolacháin ARD, agus ina dhiaidh sin, faoi chlúdach leabhair. Is é an dearcadh a bhí ag an gcuid ba mhó de na tráchtairí - ar nós an t-eolaí polaitiúil Alexander Strassner as Ollscoil Regensburg - nach raibh ann ach gnáth-theoiric chomhcheilge nár chóir an iomarca creidiúna a thabhairt di, a fhad is nach raibh fianaise ann. == Baill thábhachtacha == * [[Susanne Albrecht]] * [[Brigitte Asdonk]] * [[Andreas Baader]] * [[Peter Jürgen Boock]] * [[Gudrun Ensslin]] * [[Irene Goergens]] * [[Manfred Grashof]] * [[Siegfried Hausner]] * [[Peter Homann]] * [[Klaus Jünschke]] * [[Christian Klar]] * [[Horst Mahler]] * [[Silke Maier-Witt]] * [[Ulrike Meinhof]] * [[Holger Meins]] * [[Brigitte Mohnhaupt]] * [[Astrid Proll]] * [[Thorwald Proll]] * [[Jan-Carl Raspe]] * [[Petra Schelm]] == Daoine dár fhuadaigh nó dár mharaigh an Drong == * [[Karl-Heinz Beckurts]] * [[Paul A. Bloomquist]] * [[Siegfried Buback]] * [[Alfred Herrhausen]] * [[Andreas von Mirbach]] * [[Jürgen Ponto]] * [[Detlev Karsten Rohwedder]] * [[Hanns-Martin Schleyer]] * [[Norbert Schmid]] * [[Ernst Zimmermann]] == Léigh freisin == {{Refbegin}} * AUST, Stefan: ''Der Baader-Meinhof-Komplex''. Erweiterte und aktualisierte Ausgabe. Wilhelm Goldmann Verlag, München 1998 * BRÜCKNER, Peter: ''Ulrike Marie Meinhof und die deutschen Verhältnisse''. Verlag Klaus Wagenbach, Beirlín 1976 {{Refend}} == Féach freisin == * [[Fómhair na Gearmáine]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Gearmáine]] [[Catagóir:Drong Baader-Meinhof| ]] [[Catagóir:Sceimhlitheoireacht]] e9xk2rvio2d5fspwa2rwmwllk1tejj7 0 19505 1323850 1306220 2026-08-10T13:13:10Z Saighneánach 72809 1323850 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Íomhá:Unitarian Church, St Stephens Green, Dublin (2683674018).jpg|mion|An halla]][[Amharclann]] Ghaeilge ab ea '''An Dame'''r a bhí suite sa Halla Damer, ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] i m[[Baile Átha Cliath]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/archives/2014/1006/650380-inside-the-damer-theatre-1969/|teideal=Cuairt ar Amharclann an Damer|údar=RTÉ, clár "Féach"|dáta=|dátarochtana=2018}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nótaí Drámaíochta: Saibhreas damer?|url=https://www.jstor.org/stable/20551718|journal=Comhar|date=1964|issn=0010-2369|pages=31–33|volume=23|issue=5|doi=10.2307/20551718|author=L. S. Tuathail}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide|teideal=An Damer: Stair Amharclainne le|údar=Mairéad Ní Chinnéide|dáta=2008|language=ga|work=Gael Linn|dátarochtana=2021-10-06}}</ref> Ba é [[Gael Linn]] a thionscnaigh Amharclann an Damer agus a stiúir é ó 1955 go dtí 1976.Tháinig complacht proifisiúnta isteach ansin, níor dúnadh an amharclann sa bhliain 1981.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishplayography.com/company.aspx?companyid=30342|teideal=An Damer|údar=irishplayography.com|work=www.irishplayography.com|dátarochtana=2021-10-07}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Stair dhrámaíocht na Gaeilge: 1900-1970|url=http://catalogue.library.ulster.ac.uk/items/521799|publisher=Cló Iar-Chonnachta|date=1993|location=Indreabhán, Conamara|language=ga|author=Pádraig Ó Siadhail}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[Íomhá:George Feydeau-La Dame.jpg|mion|aisteoirí]]Le linn an ama sin, bhí An Damer ina chuid lárnach de shaol sóisialta phobal na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] san ardchathair. Chothaigh sé lucht leanúna dílis don amharclannaíocht Ghaeilge trí mheán An Chlub Drámaíochta. Toisc ionad leanúnach a bheith ar fáil, spreag An Damer borradh sa [[drámaíocht]] amaitéarach. D'fheidhmigh an Damer mar lárionad don drámaíocht amaitéarach agus chothaigh sé na caighdeáin b’airde maidir le gach gné den ealaín. Thar aon rud eile, de bharr an dá eilimint sin a bheith ann, spreagadh [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] chun drámaí nua a scríobh. [[Íomhá:GaelLinn.png|frame|Ba é [[Gael Linn]] a thionscnaigh Amharclann an Damer|clé]] == Stair == [[Íomhá:Flickr - …trialsanderrors - Saint Stephen's Green Park, Dublin, Ireland, ca. 1899.jpg|mion|ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] i m[[Baile Átha Cliath]]]] I leabhar ''An Damer: Stair Amharclainne'' (Gael Linn, 2008) insíonn Máiréad Ní Chinnéide stair an Damer mar thionscadal, na daoine a bhí taobh thiar de agus an tsíor-streachailt airgeadais a bhain lena reáchtáil. Ba sa bhliain 1955 bunaíodh Amharclann Gaeilge an Damer faoi chúram Ghael Linn, eagras a bunaíodh i mBealtaine 1953.<ref>{{Lua idirlín|url=https://mural.maynoothuniversity.ie/5384/1/Le_Caoimhe_Ni_Bhaoighill_20140905083216.pdf|teideal=STAIR AGUS FORBAIRT NA DRÁMAÍOCHTA GAEILGE|údar=Caoimhe Ní Bhaoighill / maynoothuniversity.ie|dáta=1989|dátarochtana=2021}}</ref> Cé nárbh é priomhaidhm an eagrais seo amharclann Gaeilge a bhunú, thuig siad cé chomh tábhachtach is a bhí Amharclann fá choinne drámaí Gaeilge amháin chun an ealáin dhúchasach / seo a chaomhnú sa chathair. Ó comhdhlúthaíodh an Comhar Drámaíochta le [[Amharclann na Mainistreach]] i 1942, bhí léiriú drámai Gaeilge faoi chúram na Mainistreach. An aisling a bhí ag Gael Linn ná go mbeadh An Damer ina hamharclann phroifisiúnta. Ina leabhar siúd, déanann Ní Chinnéide cur síos ar na hiarrachtaí a rinneadh agus ar an toradh a bhí orthu. Osclaíodh an Damer go hoifigiúil ar an [[14 Samhain]] [[1955]] le léiriú ó Aisteoirí Chéitinn, Baile Atha. Cliath, faoi stiúir Mháirtín Uí Dhíomasaigh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1681|teideal=Ó DÍOMSAIGH, Máirtín (1922–1998)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2021-10-07}}</ref> Bliain is fiche a mhair An Damer faoi choimirce Gael Linn (1955-1976). Tháinig complacht proifisiúnta isteach sa bhliain 1978, comhfhiontar idir Bord na Gaeilge (nach maireann) agus [[an Chomhairle Ealaíon]]. Ach níor mhair sé ach ar feadh trí bliana (1978-1981). Dúnadh an Damer sa bhliain 1981. Meastar gur tháinig ann rómhall don chomplacht gairmiúil agus gurbh é tús na [[1960idí|seascaidí]] an t-am ab fhearr chun tógáil ar an dúshraith a bhí leagtha ag an Damer. == Daoine == Ar na drámadóirí a scríobh don Damer bhí, [[Eoghan Ó Tuairisc]], [[Seán Ó Tuama]], [[Breandán Ó Beacháin]] agus [[Máiréad Ní Ghráda]]. Sa saothar seo, déantar cur síos ar na drámaí ar fad a léiríodh ar stáitse an Damer agus, i gcásanna áirithe, tugtar míreanna as léirmheasanna comhaimseartha. Bhí sé d’ádh ag an Damer go raibh stiúrthóirí gairmiúla mar Phroinsias Mac Diarmada agus [[Tomás Mac Anna]] ag obair ann. Chothaigh An Damer léiritheoirí óga den scoth, cuid acu a bheadh ag plé go gairmiúil le hobair léirithe nó aisteoireachta m.sh., [[Niall Tóibín]], Noel Ó Briain, Seán Ó Briain, Dónall Farmer, Áine Ní Mhaoldhomhnaigh Uí Dhrisceoil agus Seán Ó Coistealbha. Thug An Damer deis don iliomad daoine a gcuid tallann aisteoireachta a thabhairt chun foirfeachta. Ar na daoine a thosaigh san Damer agus a chuaigh le gairm na haisteoireachta bhí Áine Ní Mhuirí, Máire Ní Ghráinne, Breandán Ó Dúill agus Fionnula Flanagan. Ach is cóir a aithint go raibh daoine amaitéaracha a shroich ardchaighdeán aisteoireachta, ach go háirithe Séamas Ó Tuama agus Séamas Páircéir a fuair moladh arís is arís eile as na léirithe ina raibh siad. == Léigh freisin == * ''An Damer: Stair Amharclainne'' le Máiréad Ní Chinnéide ([[Gael Linn]], 2008)<ref name=":0" /> == Dátaí an Chéad Léirithe == * 14 Samhain 1955. [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32726 Ríte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101032/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32726 |date=2021-10-07 }}, le Máiréad Ní Ghráda ; [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=33393 An Caidéal Sa Chlós] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101026/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=33393 |date=2021-10-07 }} le Martin Dempsey (Máirtín Ó DÍOMSAIGH)<ref name=":1" /> agus Gearóid Ó Tighearnaigh ; [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32759 Olc Maith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101027/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32759 |date=2021-10-07 }}, le Martin Dempsey. Léirithe ag An Damer i gcomhairle le [[Aisteoirí Chéitinn]]. *1958: [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32393 Utopia Dé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101028/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32393 |date=2021-10-07 }}, Tomás Tóibín == Féach freisin == * [[An Giall]] * [[Séamus Ó Néill]] * [[Seán Ó Riada]] * [[Drámaíocht na Gaeilge]] * [[Déamar]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Amharclanna]] [[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Faiche Stiabhna]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] p6fgfsc2qt6iaylh09t0586p12cfdv4 1323851 1323850 2026-08-10T13:13:45Z Saighneánach 72809 /* */ 1323851 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Íomhá:Unitarian Church, St Stephens Green, Dublin (2683674018).jpg|mion|An halla]][[Amharclann]] Ghaeilge ab ea '''An Dame'''r a bhí suite sa Halla Damer, ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] i m[[Baile Átha Cliath]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/archives/2014/1006/650380-inside-the-damer-theatre-1969/|teideal=Cuairt ar Amharclann an Damer|údar=RTÉ, clár "Féach"|dáta=|dátarochtana=2018}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nótaí Drámaíochta: Saibhreas damer?|url=https://www.jstor.org/stable/20551718|journal=Comhar|date=1964|issn=0010-2369|pages=31–33|volume=23|issue=5|doi=10.2307/20551718|author=L. S. Tuathail}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide|teideal=An Damer: Stair Amharclainne le|údar=Mairéad Ní Chinnéide|dáta=2008|language=ga|work=Gael Linn|dátarochtana=2021-10-06}}</ref> Ba é [[Gael Linn]] a thionscnaigh Amharclann an Damer agus a stiúir é ó 1955 go dtí 1976. Tháinig complacht proifisiúnta isteach ansin, níor dúnadh an amharclann sa bhliain 1981.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishplayography.com/company.aspx?companyid=30342|teideal=An Damer|údar=irishplayography.com|work=www.irishplayography.com|dátarochtana=2021-10-07}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Stair dhrámaíocht na Gaeilge: 1900-1970|url=http://catalogue.library.ulster.ac.uk/items/521799|publisher=Cló Iar-Chonnachta|date=1993|location=Indreabhán, Conamara|language=ga|author=Pádraig Ó Siadhail}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[Íomhá:George Feydeau-La Dame.jpg|mion|aisteoirí]]Le linn an ama sin, bhí An Damer ina chuid lárnach de shaol sóisialta phobal na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] san ardchathair. Chothaigh sé lucht leanúna dílis don amharclannaíocht Ghaeilge trí mheán An Chlub Drámaíochta. Toisc ionad leanúnach a bheith ar fáil, spreag An Damer borradh sa [[drámaíocht]] amaitéarach. D'fheidhmigh an Damer mar lárionad don drámaíocht amaitéarach agus chothaigh sé na caighdeáin b’airde maidir le gach gné den ealaín. Thar aon rud eile, de bharr an dá eilimint sin a bheith ann, spreagadh [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] chun drámaí nua a scríobh. [[Íomhá:GaelLinn.png|frame|Ba é [[Gael Linn]] a thionscnaigh Amharclann an Damer|clé]] == Stair == [[Íomhá:Flickr - …trialsanderrors - Saint Stephen's Green Park, Dublin, Ireland, ca. 1899.jpg|mion|ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] i m[[Baile Átha Cliath]]]] I leabhar ''An Damer: Stair Amharclainne'' (Gael Linn, 2008) insíonn Máiréad Ní Chinnéide stair an Damer mar thionscadal, na daoine a bhí taobh thiar de agus an tsíor-streachailt airgeadais a bhain lena reáchtáil. Ba sa bhliain 1955 bunaíodh Amharclann Gaeilge an Damer faoi chúram Ghael Linn, eagras a bunaíodh i mBealtaine 1953.<ref>{{Lua idirlín|url=https://mural.maynoothuniversity.ie/5384/1/Le_Caoimhe_Ni_Bhaoighill_20140905083216.pdf|teideal=STAIR AGUS FORBAIRT NA DRÁMAÍOCHTA GAEILGE|údar=Caoimhe Ní Bhaoighill / maynoothuniversity.ie|dáta=1989|dátarochtana=2021}}</ref> Cé nárbh é priomhaidhm an eagrais seo amharclann Gaeilge a bhunú, thuig siad cé chomh tábhachtach is a bhí Amharclann fá choinne drámaí Gaeilge amháin chun an ealáin dhúchasach / seo a chaomhnú sa chathair. Ó comhdhlúthaíodh an Comhar Drámaíochta le [[Amharclann na Mainistreach]] i 1942, bhí léiriú drámai Gaeilge faoi chúram na Mainistreach. An aisling a bhí ag Gael Linn ná go mbeadh An Damer ina hamharclann phroifisiúnta. Ina leabhar siúd, déanann Ní Chinnéide cur síos ar na hiarrachtaí a rinneadh agus ar an toradh a bhí orthu. Osclaíodh an Damer go hoifigiúil ar an [[14 Samhain]] [[1955]] le léiriú ó Aisteoirí Chéitinn, Baile Atha. Cliath, faoi stiúir Mháirtín Uí Dhíomasaigh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1681|teideal=Ó DÍOMSAIGH, Máirtín (1922–1998)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2021-10-07}}</ref> Bliain is fiche a mhair An Damer faoi choimirce Gael Linn (1955-1976). Tháinig complacht proifisiúnta isteach sa bhliain 1978, comhfhiontar idir Bord na Gaeilge (nach maireann) agus [[an Chomhairle Ealaíon]]. Ach níor mhair sé ach ar feadh trí bliana (1978-1981). Dúnadh an Damer sa bhliain 1981. Meastar gur tháinig ann rómhall don chomplacht gairmiúil agus gurbh é tús na [[1960idí|seascaidí]] an t-am ab fhearr chun tógáil ar an dúshraith a bhí leagtha ag an Damer. == Daoine == Ar na drámadóirí a scríobh don Damer bhí, [[Eoghan Ó Tuairisc]], [[Seán Ó Tuama]], [[Breandán Ó Beacháin]] agus [[Máiréad Ní Ghráda]]. Sa saothar seo, déantar cur síos ar na drámaí ar fad a léiríodh ar stáitse an Damer agus, i gcásanna áirithe, tugtar míreanna as léirmheasanna comhaimseartha. Bhí sé d’ádh ag an Damer go raibh stiúrthóirí gairmiúla mar Phroinsias Mac Diarmada agus [[Tomás Mac Anna]] ag obair ann. Chothaigh An Damer léiritheoirí óga den scoth, cuid acu a bheadh ag plé go gairmiúil le hobair léirithe nó aisteoireachta m.sh., [[Niall Tóibín]], Noel Ó Briain, Seán Ó Briain, Dónall Farmer, Áine Ní Mhaoldhomhnaigh Uí Dhrisceoil agus Seán Ó Coistealbha. Thug An Damer deis don iliomad daoine a gcuid tallann aisteoireachta a thabhairt chun foirfeachta. Ar na daoine a thosaigh san Damer agus a chuaigh le gairm na haisteoireachta bhí Áine Ní Mhuirí, Máire Ní Ghráinne, Breandán Ó Dúill agus Fionnula Flanagan. Ach is cóir a aithint go raibh daoine amaitéaracha a shroich ardchaighdeán aisteoireachta, ach go háirithe Séamas Ó Tuama agus Séamas Páircéir a fuair moladh arís is arís eile as na léirithe ina raibh siad. == Léigh freisin == * ''An Damer: Stair Amharclainne'' le Máiréad Ní Chinnéide ([[Gael Linn]], 2008)<ref name=":0" /> == Dátaí an Chéad Léirithe == * 14 Samhain 1955. [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32726 Ríte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101032/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32726 |date=2021-10-07 }}, le Máiréad Ní Ghráda ; [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=33393 An Caidéal Sa Chlós] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101026/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=33393 |date=2021-10-07 }} le Martin Dempsey (Máirtín Ó DÍOMSAIGH)<ref name=":1" /> agus Gearóid Ó Tighearnaigh ; [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32759 Olc Maith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101027/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32759 |date=2021-10-07 }}, le Martin Dempsey. Léirithe ag An Damer i gcomhairle le [[Aisteoirí Chéitinn]]. *1958: [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32393 Utopia Dé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101028/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32393 |date=2021-10-07 }}, Tomás Tóibín == Féach freisin == * [[An Giall]] * [[Séamus Ó Néill]] * [[Seán Ó Riada]] * [[Drámaíocht na Gaeilge]] * [[Déamar]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Amharclanna]] [[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Faiche Stiabhna]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 0fv5nommv3bqqaj6k6sjwju9taoayze 0 19696 1323938 1234462 2026-08-10T16:41:10Z Saighneánach 72809 1323938 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is riocht an-choitianta é '''an t-asma''' (nó '''an múchadh''' nó '''an plúchadh'''), fadtéarmach go minic, a chuireann isteach ar na haerbhealaí – na feadáin bheaga a iompraíonn aer isteach sna scamhóga agus amach astu.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.diabetes.ie/wp-content/uploads/2014/11/School-Resource-Pack-as-Gaeilge.pdf|teideal=Ag Bainistiú Riochtaí Sláinte Ainsealacha ar Scoil: paca acmhainní do scoileanna|údar=diabetes.ie|dátarochtana=2021}}</ref> Nuair a éiríonn an t-asma ina [[galar|ghalar]] ainsealach, cúngaíonn na [[Análú|píobáin anála]] nó na [[broncais]] sna [[Scamhóg|scamhóga]]. Mar thoradh air sin, bíonn an-deacracht ar an duine bheith ag [[análú]], ach go háirithe le heispioráid (easanálú). [[Íomhá:Asthma attack-airway (bronchiole) constriction-animated.gif|mion|clé|Taom asma]] [[Íomhá:Asthma.webm|mion|clé|Cúiseanna]] [[Íomhá:Asthma in Children- Working Together to Get it Under Control.webm|mion|clé|CDC]] == Cur síos == Istigh sna scamhóga tá feadáin bhídeacha a leathann amach ar a dtugtar aerbhealaí a iompraíonn aer isteach in aershaic bheaga (nó ailbheolaí) agus amach astu agus [[ocsaigin]] á malartú do dhé-ocsaíd charbóin. Laistigh dá mballaí tá matáin ag na haerbhealaí (nó feadáin bhroinceacha) agus ciseal de líneáil. I gcás asma, éiríonn na haerbhealaí níos cúinge ná mar is gnách agus dá bhrí sin tá sé níos deacra don aer dul isteach sna scamhóga agus leis an aer a easanálú.<ref name=":1" /> [[Íomhá:Using an inhaler.webm|mion|clé|[[análóirí]].]] D’fhéadfadh aerbhealaí atá mothálach agus athlasta a bheith ag leanaí agus daoine óga a bhfuil asma orthu. Is féidir le rudaí a spreagann tús leis an riocht seo cur isteach ar na haerbhealaí seo. Fáisceann na matáin timpeall bhallaí na n-aerbhealaí agus éiríonn na haerbhealaí níos cúinge. Athlasann líneáil na n-aerbhealaí agus atann sí. Go minic bíonn múcas greamaitheach nó réama ann.<ref name=":1" /> [[Íomhá:Using a metered dose inhaler one to two inches from mouth.webm|mion|clé|Análóirí]] === Tréithe === Tá éagsúlacht sa chineál asma a bhíonn ar dhaoine. Cé go bhféadfadh casacht nó cársán anois is arís, d’fhéadfadh siomptóim níos troime a bheith ag daoine eile. I gcásanna áirithe an t-aon siomptóm asma a d’fhéadfadh a bheith ann ná an chasacht. Tá carsán ar cheann d'airíocha an asma. Éiríonn an [[traicé]], na broincíní, na broincíní scamhógacha is na duchtanna [[Ailbheolach|ailbheolacha]] isteach sna hailbheolais féin, an-íogair.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Laghdaíonn an trastomhas i gcás gach ceann de na píobáin sin. Is mar thoradh air sin a tharlaíonn an giorra anála is an anacair. Is measa a bhíonn plúchadh san oíche ná sa lá, dála a lán breoiteachtaí, agus is measa sa [[geimhreadh|gheimhreadh]] ná sa [[samhradh]] é ag na daoine go leanann sé orthu. Leanann [[seordán]] an múchadh. An té a mbíonn asma air bíonn a anáil dá bhaint de uaireanta. [[Íomhá:Asthma rates age sex race-United States 2011.jpg|mion|clé|Leitheadúlacht asma i SAM, 2011]] == Eipidéimeolaíocht == [[Íomhá:Asthma global prevalence.png|mion|clé|Eipidéimeolaíocht: tá ag méadú ar líon na gcásanna in Éirinn]] [[Íomhá:Flyer and advert for "Potter's Asthma Cure" Wellcome L0040548.jpg|mion|1910]] Ní raibh asma forleathan i [[1900]] (bhí an [[eitinn]] ann). Ach sa bhliain 2004, bhí an galar ag timpeall 150 milliún duine ar fud [[An Domhan|an domhain]], agus faigheann timpeall 180,000 duine bás dá bharr sa domhan gach bliain. I Meiriceá bhí sé ag 7.3% den phobal faoi 18 mbliain d'aois in 2008, agus 4.9% den phobal os a chionn sin.<ref name=":2" /> I [[1980]]-1995 d'éirigh na céatadáin sin 3.8% is 2.6% faoi seach. Tá sé ag scaipeadh ina eipidéim, go mór mór i dtíortha forbartha [[Iarthar na hEorpa|an iarthair]]. Is mó an seans go mbeidh an plúchadh ag páiste bheirt tuismitheoirí a bhfuil an galar acu, ach ní leor é sin chun an méadú ar tharlú an ghalair a mhíniú. == Cúiseanna == [[Íomhá:Meet three winners with asthma! (6946673313).jpg|mion|National Asthma Education Program [1991]]] Tá éagsúlacht sa chineál asma a bhíonn ar dhaoine:<ref name=":2" /> *[[Galar]] ailléirgeach timpeall 50% de na cásanna den ghalar seo, go mór mór maidir le páistí. * Galar neamhailléirgeach a tharlaíonn do dhaoine fásta go príomha, go minic mar thoradh ar [[Slaghdán|shlaghdán]] trom. Giorra anála a bhuaileann duine, a fhéadfaidh leanúint ar feadh laethanta, fiú míonna. Meastar go bhfuil baint éigin leis ag an gcaoi a bhfanann páistí istigh sa teach níos mó, agus a nochtar iad an iomarca d'[[Ailléirge|ailléirgin]]í an [[Teaghlach|teaghlaigh]]: fíneoga an deannaigh, [[sail chnis]] an chait is eile. Tá [[Truailliú|truailleáin]] san aer a chuireann tús leis freisin.<ref name=":2" /> I ndaoine fásta, spreagann ionfhabhtuithe taomanna asma go minic. == Cóir leighis == Is deacair an gearán céanna a leigheas ar fad, ach is gnáthach go bhfaigheann daoine a saol leis. Ní gearán marfach é de ghnáth. Léiríonn an [[taighde]] go bhfuil an líon daoine a bhásaíonn mar gheall ar asma ag dul i méid.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Gan aon smacht ag daoine ar asma|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0507/1047969-gan-aon-smacht-ag-daoine-ar-asma/|date=2019-05-07|language=en|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bíodh is gur casta an galar é agus cúiseanna éagsúla leis, tugann córacha leighis atá bunaithe ar [[Stéaróideach|stéaróidigh]] a ionanálaítear an-fhaoiseamh. Ach ní mór an [[Cóir leighis|chóir leighis]] chomh maith leis an ngléas ionanálaithe a bheith ag duine nuair a bhíonn gá leo. Déanann aclaíocht agus gníomhaíocht choirp maitheas do gach duine, leanaí nó daoine fásta a bhfuil asma orthu. == Sláinte poiblí == Ceiliúrtar Lá Domhanda Feasachta ar Asma ar an chéad Máirt de mhí na Bealtaine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=World Asthma Day|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=World_Asthma_Day&oldid=1021274923|journal=Wikipedia|date=2021-05-03|language=en}}</ref> == Plúchadh in Éirinn == Tá ag méadú ar líon na gcásanna in Éirinn le déanaí. Áirítear go raibh 470,000 duine ag fulaingt le hasma in Éirinn sa bhliain 2018.<ref name=":0" /> I [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]], measadh go raibh gnéithe éigin den ghalar seo ag níos mó ná 20% de pháistí d'aois 13-14 sa bhliain 2009.<ref name=":2" /> De ghnáth is féidir le daoine óga an t-asma a rialú go héifeachtach trí na rudaí aitheanta a spreagann tús leis an riocht a sheachaint agus tríd an leigheas oiriúnach a thógáil agus an teicníc cheart in úsáid. Ach léiríonn staidéar sa bhliain 2019, a bhí foilsithe ag Cumann Asma na hÉireann, nach raibh aon smacht ag formhór na ndaoine a raibh an plúchadh ag dul dóibh. Tá an Cumann ag iarraidh go leanfadh gach duine a bhfuil asma ag dul dóibh na treoracha atá eisithe le dul i ngleic le taomanna plúchta.<ref name=":0" /> === "Beating Breathlessness" === Is clár tacaíochta féinbhainistíochta sé seachtaine é ''Beating Breathlessness'' a sheachadtar trí théacs chomh maith le seirbhís teachtaireachtaí meandracha pearsantaithe faoi stiúir altra a sheachadtar tríd an ardán WhatsApp.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/foilsiuchan/beating-breathlessness-feabhsaionn-tacaiocht-whatsapp-do-asma-faoi-stiuir-altrai-fein-bhainistiocht-an-choinnill/|teideal=Beating Breathlessness - Feabhsaíonn tacaíocht WhatsApp do Asma faoi stiúir altraí féin-bhainistíocht an choinníll|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2021-05-04}}</ref> Cuideoidh ''Beating Breathlessness'' le daoine a riocht a thuiscint agus a bhainistiú níos fearr. == Féach freisin == * [[Ailléirge]] * [[Anaifiolacsas]] * [[Crómaigliocáit]] * [[Ocsaídí nítrigine]] * [[Tartraiséin]] == Naisc sheachtracha == * EPA. Is comhlacht reachtúil í an Ghníomhaireacht um. Chosaint Comhshaoil (GCC) atá freagrach as cosaint timpeallachta in Éirinn. ̟=> [https://www.epa.ie/pubs/reports/air/quality/Caighdean%20an%20Aeir%20in%20Eirinn%202012.pdf Caighdeán Aeir in Éirinn 2012] * [https://www.asthma.ie/ Cumann Asma na hÉireann] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-galar}} {{DEFAULTSORT:Asma}} [[Catagóir:Galair riospráide]] [[Catagóir:Asma]] [[Catagóir:Ailléirgeolaíocht]] hhreb5xr9sbqnibcyhmzb03a4tsds1b 0 21189 1323826 1323435 2026-08-10T12:47:35Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1323826 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} Tá 6.38 mhilliún '''duine in Éirinn''' (Gaeilge: ''Muintir na hÉireann'', ''na hÉireannaigh'', ''na Gaeil'') (Béarla: ''The People of Ireland'') (Ultais: ''Tha fowk o Airlann''). Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na [[An Eoraip|hEorpa]] thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagán níos mó ná leath na ndaoine in [[Cúige Uladh|Ulaidh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí). {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P19 ?pob . ?pob wdt:P131* wd:Q27. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) } OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) } . } |wdq=. |sort=569 |section=31 |links=local |columns=number:#,P18,label:nome,P569,P570,P19 }} == duine == {| class='wikitable sortable' ! # ! íomhá ! nome ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:John Millington Synge - Project Gutenberg eText 19028.jpg|center|128px]] | [[John Millington Synge]] | data-sort-value="1871" | 1871-04-16 | data-sort-value="1909" | 1909-03-24 | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Stephen Gately 2009.jpg|center|128px]] | [[Stephen Gately]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-17 | data-sort-value="2009" | 2009-10-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Herbert Kitchener 1914.jpg|center|128px]] | [[Herbert Kitchener, an Chéad Iarla Kitchener|Horatio Kitchener]] | data-sort-value="1850" | 1850-06-24 | data-sort-value="1916" | 1916-06-05 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 4 | | [[Iris Murdoch]] | data-sort-value="1919" | 1919-07-15 | data-sort-value="1999" | 1999-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Laurence Sterne by Sir Joshua Reynolds.jpg|center|128px]] | [[Laurence Sterne]] | data-sort-value="1713" | 1713-11-24 | data-sort-value="1768" | 1768-03-18 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:WP2016 GlenHansard FFM.jpg|center|128px]] | [[Glen Hansard]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-21 | data-sort-value="2026" | 2026-07-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:Seán Barrett Ceann Comhairle 2015.png|center|128px]] | [[Seán Barrett (polaiteoir i nDún Laoghaire)|Seán Barrett]] | data-sort-value="1944" | 1944-08-09 | data-sort-value="2026" | 2026-04-06 | [[Cill Iníon Léinín]] |- | style='text-align:right'| 8 | | [[Christopher Nolan (scríbhneoir)|Christopher Nolan]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-06 | data-sort-value="2009" | 2009-02-20 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:John Redmond 1917.JPG|center|128px]] | [[Seán Mac Réamainn]] | data-sort-value="1856" | 1856-09-01 | data-sort-value="1918" | 1918-03-06 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:Autographed Photograph From Maureen O'Hara Price to Clifton Cates, circa 1945 (22479452472).jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Hara]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-17 | data-sort-value="2015" | 2015-10-24 | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:Maureen O Sullivan, The New Movie Magazine, 1934.jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Sullivan (aisteoir)|Maureen O'Sullivan]] | data-sort-value="1911" | 1911-05-17 | data-sort-value="1998" | 1998-06-23 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:Brenda Fricker March 1990.jpg|center|128px]] | [[Brenda Fricker]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-17 | data-sort-value="2026" | 2026-07-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Veronica Guerin 1.jpg|center|128px]] | [[Veronica Guerin]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-05 | data-sort-value="1996" | 1996-06-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Douglas Hyde - Project Gutenberg eText 19028.jpg|center|128px]] | [[Dubhghlas de hÍde]] | data-sort-value="1860" | 1860-01-17 | data-sort-value="1949" | 1949-07-12 | [[An Caisleán Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Lady gregory.jpg|center|128px]] | [[Lady Gregory]] | data-sort-value="1852" | 1852-03-15 | data-sort-value="1932" | 1932-05-22 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:William O'Brien 1917.jpg|center|128px]] | [[William O'Brien]] | data-sort-value="1852" | 1852-10-02 | data-sort-value="1928" | 1928-02-25 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Smith O'Brien, The Irish Patriot.jpg|center|128px]] | [[William Smith O’Brien|William Smith O'Brien]] | data-sort-value="1803" | 1803-10-17 | data-sort-value="1864" | 1864-06-18 | [[Caisleán Dhrom Ólainn]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Birr St. Brendan's Church St. Brendan Window 2010 09 10.jpg|center|128px]] | [[Brendan mac Nemainn]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="573" | 573 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 20 | | [[Frank O'Farrell]] | data-sort-value="1927" | 1927-10-09 | data-sort-value="2022" | 2022-03-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Grainne Mhaol Ni Mhaille Statue.jpg|center|128px]] | [[Gráinne Ní Mháille]] | data-sort-value="1539" | 1539 | data-sort-value="1603" | 1603<br/>1599-06-18 | [[Oileán Chliara|Cliara]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Jordan by Hoppner.jpg|center|128px]] | [[Dorothea Jordan]] | data-sort-value="1761" | 1761-11-22 | data-sort-value="1816" | 1816-07-05 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:Frank Fahy .PNG|center|128px]] | [[Proinsias Ó Fathaigh]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-12 | data-sort-value="1953" | 1953-07-12 | [[Contae na Gaillimhe]]<br/>[[Éire]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Ladywilde.jpg|center|128px]] | [[Jane Francesca Agnes Wilde|Jane Wilde]] | data-sort-value="1821" | 1821-12-27 | data-sort-value="1896" | 1896-02-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Brian Bóruma mac Cennétig (1723) (crop).jpg|center|128px]] | [[Brian Bóramha]] | data-sort-value="941" | 941 | data-sort-value="1014" | 1014-04-23 | [[Cill Dalua]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:Patrick Pearse cph.3b15294.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Mac Piarais]] | data-sort-value="1879" | 1879-11-10 | data-sort-value="1916" | 1916-05-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:Thomas Ashe, half-length portrait (34628644896).jpg|center|128px]] | [[Tomás Ághas]] | data-sort-value="1885" | 1885-01-12 | data-sort-value="1917" | 1917-09-25 | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 28 | | [[Tony Gregory]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-05 | data-sort-value="2009" | 2009-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Íomhá:Paul Durcan 2018.png|center|128px]] | [[Paul Durcan|Pól Mac Duarcáin]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-16 | data-sort-value="2025" | 2025-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Íomhá:Poet Patrick Kavanagh (cropped).jpg|center|128px]] | [[Patrick Kavanagh]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-21 | data-sort-value="1967" | 1967-11-30 | [[Inis Caoin]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Íomhá:Brigid of Kildare, Vitrall, 1903 (Macon, Georgia, St. Joseph Parish Church).jpg|center|128px]] | [[Naomh Bríd]] | data-sort-value="451" | 451<br/>453 | data-sort-value="525" | 525 | ''[[:d:Q5438072|Fochaird]]'' |- | style='text-align:right'| 32 | [[Íomhá:George Berkeley by Jonh Smibert.jpg|center|128px]] | [[George Berkeley]] | data-sort-value="1685" | 1685-03-12 | data-sort-value="1753" | 1753-01-14 | ''[[:d:Q15215556|Dysart Castle]]'' |- | style='text-align:right'| 33 | [[Íomhá:Richard Harris 1985 (1).jpg|center|128px]] | [[Richard Harris]] | data-sort-value="1930" | 1930-10-01 | data-sort-value="2002" | 2002-10-25 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Íomhá:Mother Jones no. 3.jpg|center|128px]] | [[Mary Harris Jones]] | data-sort-value="1830" | 1830-05-01 | data-sort-value="1930" | 1930-11-30 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Íomhá:William Thomas Mulvany by Schaarwächter.jpg|center|128px]] | [[William Thomas Mulvany]] | data-sort-value="1806" | 1806-03-11 | data-sort-value="1885" | 1885-10-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 36 | | [[Sandie Jones]] | data-sort-value="1951" | 1951-11-09 | data-sort-value="2019" | 2019-09-19 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Íomhá:Sir Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington.jpg|center|128px]] | [[Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington]] | data-sort-value="1769" | 1769-05-01 | data-sort-value="1852" | 1852-09-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Íomhá:Saint Aidan.jpg|center|128px]] | [[Naomh Aodhán Lindisfarne]] | data-sort-value="590" | 590 | data-sort-value="651" | 651-08-31 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Íomhá:Binchy33 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Maeve Binchy]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-28<br/>1939-05-28<br/>1939-05-29 | data-sort-value="2012" | 2012-07-30 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Íomhá:George Gabriel Stokes, ante 1903 - Accademia delle Scienze di Torino 0155 B.jpg|center|128px]] | [[George Gabriel Stokes]] | data-sort-value="1819" | 1819-08-13 | data-sort-value="1903" | 1903-02-01 | [[An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Íomhá:Stieler - Lola Montez (Schönheitengalerie).jpg|center|128px]] | [[Lola Montez (Eliza Gilbert, damhsóir)|Lola Montez]] | data-sort-value="1821" | 1821-02-17 | data-sort-value="1861" | 1861-01-17 | [[An Ghráinseach, Contae Shligigh|An Ghráinseach]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Íomhá:Sir Joshua Reynolds - Edmund Burke, 1729 - 1797. Statesman, orator and author - PG 2362 - National Galleries of Scotland.jpg|center|128px]] | [[Edmund Burke|Edmond Búrc]] | data-sort-value="1729" | 1729-01-12 | data-sort-value="1797" | 1797-07-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Íomhá:Sir Charles Gavan Duffy (Weekly Times, 1874).jpg|center|128px]] | [[Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh]] | data-sort-value="1816" | 1816-04-12 | data-sort-value="1903" | 1903-02-09 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 44 | | [[John Desmond Bernal]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-10 | data-sort-value="1971" | 1971-09-15 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Íomhá:Eddie Jordan 2017 United States GP .jpg|center|128px]] | [[Eddie Jordan]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-30 | data-sort-value="2025" | 2025-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Coileáin]] | data-sort-value="1890" | 1890-10-16 | data-sort-value="1922" | 1922-08-22 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Íomhá:Seán MacSwiney, Oct 1920 (cropped).png|center|128px]] | [[Seán MacSwiney]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 48 | | [[James O'Keeffe]] | data-sort-value="1912" | 1912 | data-sort-value="1986" | 1986-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Íomhá:Sir Edward Carson, bw photo portrait seated.jpg|center|128px]] | [[Edward Carson]] | data-sort-value="1854" | 1854-02-09 | data-sort-value="1935" | 1935-10-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 50 | | [[Conor Maguire]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-16 | data-sort-value="1971" | 1971-09-26 | [[Conga]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Íomhá:Edna O'Brien (2016).jpg|center|128px]] | [[Edna O'Brien]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-15 | data-sort-value="2024" | 2024-07-27 | [[Tuaim Gréine]] |- | style='text-align:right'| 52 | | [[Ben Briscoe]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-07-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Íomhá:Heilbronn-Kilianskirche-SeyfferAltar03.JPG|center|128px]] | [[Naomh Cilian]] | data-sort-value="640" | 640 | data-sort-value="689" | 689 | [[An Mullach, Contae an Chabháin|An Mullach]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Íomhá:Ernest Walton.jpg|center|128px]] | [[Ernest Walton|Ernest Thomas Sinton Walton]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-06 | data-sort-value="1995" | 1995-06-25 | [[Dún na Mainistreach]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Íomhá:Sinead O'Connor (14828633401) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sinéad O'Connor]] | data-sort-value="1966" | 1966-12-08 | data-sort-value="2023" | 2023-07-26 | [[Gleann na gCaorach]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Íomhá:Dr James Ryan, 1932 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Ryan]] | data-sort-value="1891" | 1891-12-06 | data-sort-value="1970" | 1970-09-25 | ''[[:d:Q22084281|Teach Munna]]'' |- | style='text-align:right'| 57 | [[Íomhá:Michael Gambon cropped.jpg|center|128px]] | [[Michael Gambon]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-19 | data-sort-value="2023" | 2023-09-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 58 | | [[Siobhán Nic Gearailt, Cuntaois Urumhan]] | data-sort-value="1509" | 1509 | data-sort-value="1565" | 1565-01-02 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Íomhá:Saint brendan german manuscript.jpg|center|128px]] | [[Naomh Breandán]] | data-sort-value="486" | 486 | data-sort-value="577" | 577 | [[An Fhianait]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Íomhá:John field.jpg|center|128px]] | [[John Field]] | data-sort-value="1782" | 1782-07-26 | data-sort-value="1837" | 1837-01-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Íomhá:Sir Phelim O’Neill.png|center|128px]] | [[Féilim Ó Néill]] | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1653" | 1653<br/>1652-03-10 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Íomhá:Maurice O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin]] | data-sort-value="1670" | 1670 | data-sort-value="1738" | 1738-03-25 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Íomhá:Lawrence Parsons.jpg|center|128px]] | [[Laurence Parsons]] | data-sort-value="1840" | 1840-11-17 | data-sort-value="1908" | 1908-08-29 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Íomhá:1stEarlOfIveagh.jpg|center|128px]] | [[Edward Cecil Guinness]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-10 | data-sort-value="1927" | 1927-10-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Íomhá:Portrait of Patrick Sarsfield, Earl of Lucan NGI.4328.PNG|center|128px]] | [[Pádraig Sáirséal]] | data-sort-value="1655" | 1655 | data-sort-value="1693" | 1693-08-21 | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Íomhá:Feargus Edward O'Connor-crop.jpg|center|128px]] | [[Feargus O'Connor]] | data-sort-value="1794" | 1794-07-18 | data-sort-value="1855" | 1855-08-30<br/>1855-08-31 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Íomhá:Arthur Griffith (1871-1922).jpg|center|128px]] | [[Art Ó Gríofa]] | data-sort-value="1872" | 1872-03-31 | data-sort-value="1922" | 1922-08-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Íomhá:Richard Sheridan.jpg|center|128px]] | [[Richard Brinsley Sheridan]] | data-sort-value="1751" | 1751-10-30 | data-sort-value="1816" | 1816-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Íomhá:John Tyndall portrait mid career.jpg|center|128px]] | [[John Tyndall]] | data-sort-value="1820" | 1820-08-02 | data-sort-value="1893" | 1893-12-04 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[Íomhá:Ronnie drew 2004.jpg|center|128px]] | [[Ronnie Drew]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-16 | data-sort-value="2008" | 2008-08-16 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Íomhá:Gerald Fitzgerald 9th Earl of Kildare 2.JPG|center|128px]] | [[Gearóid Óg Mac Gearailt]] | data-sort-value="1487" | 1487 | data-sort-value="1534" | 1534-09-02 | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Íomhá:Ray-Sachs-Ivor-Robinson-Art-Komar-and-John-Lighton-Synge-Jablonna-1962-Photo.png|center|128px]] | [[John Lighton Synge]] | data-sort-value="1897" | 1897-03-23 | data-sort-value="1995" | 1995-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Íomhá:Charles Villiers Stanford c1894bw.jpg|center|128px]] | [[Charles Villiers Stanford]] | data-sort-value="1852" | 1852-09-30 | data-sort-value="1924" | 1924-03-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Íomhá:Statua di Luke Kelly.jpg|center|128px]] | [[Luke Kelly]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-17 | data-sort-value="1984" | 1984-01-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Íomhá:Liam O'Flaherty.jpeg|center|128px]] | [[Liam Ó Flaithearta]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-28<br/>1896-04-28<br/>1897-04-19 | data-sort-value="1984" | 1984-09-07<br/>1984-07-07 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Íomhá:Anton abbadia.png|center|128px]] | [[Antoine Thomson d'Abbadie]] | data-sort-value="1810" | 1810-01-03 | data-sort-value="1897" | 1897-03-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[Íomhá:Henry Hughes Wilson, British general, photo portrait standing in uniform.jpg|center|128px]] | [[Henry Wilson]] | data-sort-value="1864" | 1864-05-05 | data-sort-value="1922" | 1922-06-22 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Íomhá:Albert Reynolds (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ailbhe Mac Raghnaill]] | data-sort-value="1932" | 1932-11-03 | data-sort-value="2014" | 2014-08-21 | [[Rúscaigh]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Íomhá:Bernard Allen November 1996.png|center|128px]] | [[Bernard Ó hAilín]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-09 | data-sort-value="2024" | 2024-06-22 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[Íomhá:Cearbhall Ó Dálaigh, 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cearbhall Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1911" | 1911-02-12 | data-sort-value="1978" | 1978-03-21 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[Íomhá:Taoiseach Liam Cosgrave-Patricks Day 1976.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Cosgair]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-13 | data-sort-value="2017" | 2017-10-04 | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[Íomhá:Jack Lynch, 1972 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1917" | 1917-08-15 | data-sort-value="1999" | 1999-10-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[Íomhá:US visit of Taoiseach Costello in 1956 (cropped).jpg|center|128px]] | [[John A. Costello|Seán A Mac Coisdealbha]] | data-sort-value="1891" | 1891-06-20 | data-sort-value="1976" | 1976-01-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 84 | | [[Michael Keyes]] | data-sort-value="1886" | 1886-03-31 | data-sort-value="1959" | 1959-09-08 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[Íomhá:Joseph Mary Plunkett.jpg|center|128px]] | [[Seosamh Pluincéad]] | data-sort-value="1887" | 1887-11-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Íomhá:John Joly.jpg|center|128px]] | [[John Joly]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-01 | data-sort-value="1933" | 1933-12-08 | [[Breacánach]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[Íomhá:Cork (47) 1.jpg|center|128px]] | [[Naomh Fionnbarra|Naomh Fionnbharra]] | data-sort-value="550" | 550 | data-sort-value="623" | 623-09-25 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[Íomhá:Eilean Mor Chapel.jpg|center|128px]] | [[Naomh Abbán]] | data-sort-value="570" | 570 | data-sort-value="620" | 620-03-16 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[Íomhá:Patrick Hillery (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó hIrighile]] | data-sort-value="1923" | 1923-05-02 | data-sort-value="2008" | 2008-04-12 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Íomhá:Edward Sabine Maull&Fox BNF Gallica.jpg|center|128px]] | [[Edward Sabine]] | data-sort-value="1788" | 1788-10-14 | data-sort-value="1883" | 1883-06-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[Íomhá:Celebrated spies and famous mysteries of the great war (1919) (14765772825).jpg|center|128px]] | [[Roger Casement|Ruairí Mac Easmainn]] | data-sort-value="1864" | 1864-09-01 | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | [[Cuas an Ghainimh]]<br/>[[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[Íomhá:Joshua Reynolds - William Petty.jpg|center|128px]] | [[William Petty, 2ú hIarla Shelburne|William Petty]] | data-sort-value="1737" | 1737-05-02 | data-sort-value="1805" | 1805-05-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[Íomhá:BRENDANBEHAN.jpg|center|128px]] | [[Breandán Ó Beacháin]] | data-sort-value="1923" | 1923-02-09 | data-sort-value="1964" | 1964-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[Íomhá:Daniel O'Connell.png|center|128px]] | [[Dónall Ó Conaill]] | data-sort-value="1775" | 1775-08-06 | data-sort-value="1847" | 1847-05-15 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Íomhá:Sean ocasey 1924.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Cathasaigh]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-30 | data-sort-value="1964" | 1964-09-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Íomhá:Thomas Moore from NPG.jpg|center|128px]] | [[Thomas Moore]] | data-sort-value="1779" | 1779-05-28<br/>1779 | data-sort-value="1852" | 1852-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[Íomhá:Charles Stewart Parnell (Portrait).jpg|center|128px]] | [[Charles Stewart Parnell]] | data-sort-value="1846" | 1846-06-27 | data-sort-value="1891" | 1891-10-06 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Íomhá:San Colombano.jpg|center|128px]] | [[Columbán]] | data-sort-value="543" | 543 | data-sort-value="615" | 615-11-23 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[Íomhá:Sean T OKelly WhiteHouse 19390517.jpg|center|128px]] | [[Seán T. Ó Ceallaigh|Seán Tomás Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-25 | data-sort-value="1966" | 1966-11-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[Íomhá:Cropped portrait of Henry Grattan.jpg|center|128px]] | [[Henry Grattan]] | data-sort-value="1746" | 1746-07-03 | data-sort-value="1820" | 1820-06-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[Íomhá:Lord Castlereagh Marquess of Londonderry.jpg|center|128px]] | [[Robert Stewart, Bíocunta an Chaisleáin Riabhaigh]] | data-sort-value="1769" | 1769-06-18 | data-sort-value="1822" | 1822-08-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[Íomhá:Timothy Michael Healy Thoms Whos Who 1923.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó hEaluithe (polaiteoir)|Tadhg Ó hEaluithe]] | data-sort-value="1855" | 1855-05-17 | data-sort-value="1931" | 1931-03-26 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[Íomhá:William Martin Murphy Oil Painting by William Orpen.jpg|center|128px]] | [[William Martin Murphy|William Máirtín Ó Murchadha]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-21 | data-sort-value="1919" | 1919-06-25 | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[Íomhá:James Ussher by Sir Peter Lely.jpg|center|128px]] | [[James Ussher]] | data-sort-value="1581" | 1581-01-04 | data-sort-value="1656" | 1656-03-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[Íomhá:John Bruton 2011.jpg|center|128px]] | [[John Bruton|Seán de Briotún]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-18 | data-sort-value="2024" | 2024-02-06 | [[Dún Búinne]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[Íomhá:Charles Haughey 1967 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó hEochaidh]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-16 | data-sort-value="2006" | 2006-06-13 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[Íomhá:Benjamin Guinness ILN.jpg|center|128px]] | [[Benjamin Lee Guinness|Benjamin Guinness]] | data-sort-value="1798" | 1798-11-01 | data-sort-value="1868" | 1868-05-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 108 | | [[Seán Eichingeam]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1923" | 1923-04-23 | [[Cuan Bhaile na Cúirte]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[Íomhá:Austin Stack (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aibhistín de Staic]] | data-sort-value="1879" | 1879-12-07 | data-sort-value="1929" | 1929-04-27 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 110 | | [[Alice Kyteler]] | data-sort-value="1263" | 1263 | No/unknown value | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[Íomhá:Thomas FitzGerald, 10th Earl of Kildare.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Gearailt, 10ú hIarla Chill Dara|Tomás Mac Gearailt]] | data-sort-value="1513" | 1513 | data-sort-value="1537" | 1537 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[Íomhá:Enniscorthy St. Aidan's Cathedral East Aisle Fifth Window Saint Aidan Detail 2009 09 28.jpg|center|128px]] | [[Naomh Aodhán (Maodhóg)]] | data-sort-value="550" | 6th century | data-sort-value="627" | 627 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[Íomhá:William Stokes (1804 - 1878).jpg|center|128px]] | [[William Stokes]] | data-sort-value="1804" | 1804-10-01 | data-sort-value="1878" | 1878-01-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[Íomhá:BrotherWalfrid(AndrewKerins).jpg|center|128px]] | [[Andrew Kerins]] | data-sort-value="1840" | 1840-05-18 | data-sort-value="1915" | 1915-04-17 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[Íomhá:PadraicColum.jpeg|center|128px]] | [[Padraic Colum]] | data-sort-value="1881" | 1881-12-08 | data-sort-value="1972" | 1972-01-11 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[Íomhá:Eileen Desmond 1981 02.jpg|center|128px]] | [[Eileen Desmond]] | data-sort-value="1932" | 1932-12-29 | data-sort-value="2005" | 2005-01-06 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 117 | | [[Josephine Hart]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-01 | data-sort-value="2011" | 2011-06-02 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 118 | | [[Dónal McCann]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-07 | data-sort-value="1999" | 1999-07-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[Íomhá:Dan O'Herlihy 1955.JPG|center|128px]] | [[Dan O'Herlihy]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-01 | data-sort-value="2005" | 2005-02-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[Íomhá:Portrait of Theobald Wolfe Tone (4672711).jpg|center|128px]] | [[Theobald Wolfe Tone]] | data-sort-value="1763" | 1763-06-20 | data-sort-value="1798" | 1798-11-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[Íomhá:Eileen Gray.jpg|center|128px]] | [[Eileen Gray]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-08<br/>1879 | data-sort-value="1976" | 1976-10-31 | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[Íomhá:Kate O'Brien, 1926.jpg|center|128px]] | [[Cáit Ní Bhriain]] | data-sort-value="1897" | 1897-12-03 | data-sort-value="1974" | 1974-08-13 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[Íomhá:Portrait of Nora Joyce (Mrs. James Joyce) 1926–1927 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Nora Barnacle]] | data-sort-value="1884" | 1884-03-21 | data-sort-value="1951" | 1951-04-10 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[Íomhá:Catherine Hayes.jpg|center|128px]] | [[Catherine Hayes]] | data-sort-value="1818" | 1818-10-29<br/>1825 | data-sort-value="1861" | 1861-08-11 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[Íomhá:Frank Cluskey, 1981 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Frank Cluskey]] | data-sort-value="1930" | 1930-04-08 | data-sort-value="1989" | 1989-05-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[Íomhá:Padraig Faulkner, 1980 (cropped).png|center|128px]] | [[Pádraig Faulkner]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | data-sort-value="2012" | 2012-06-01 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 127 | | [[John O'Connell (Baile Átha Cliath)|John O'Connell]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-20 | data-sort-value="2013" | 2013-03-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[Íomhá:Tony O'Reilly 1959.jpg|center|128px]] | [[Tony O'Reilly]] | data-sort-value="1936" | 1936-05-07 | data-sort-value="2024" | 2024-05-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[Íomhá:Arthur Guinness.jpg|center|128px]] | [[Arthur Guinness]] | data-sort-value="1725" | 1725 | data-sort-value="1803" | 1803-01-23 | [[Cill Droichid]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[Íomhá:George Noble Plunkett, circa 1915.jpg|center|128px]] | [[George Noble Plunkett|An Cunta Pluincéad]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-03 | data-sort-value="1948" | 1948-03-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[Íomhá:Michael O'Leary, September 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael O'Leary (Aire)|Michael O'Leary]] | data-sort-value="1936" | 1936-05-08 | data-sort-value="2006" | 2006-05-11 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[Íomhá:Justin Keating 1973 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Justin Keating]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-07 | data-sort-value="2009" | 2009-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 133 | | [[Breandán Ó hEithir]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-18 | data-sort-value="1990" | 1990-10-26 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[Íomhá:Tomás Mac Giolla.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Giolla]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-25 | data-sort-value="2010" | 2010-02-04 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[Íomhá:James Dillon circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[James Dillon|Séamus Diolún]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-26 | data-sort-value="1986" | 1986-02-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 136 | [[Íomhá:Portrait of Sir Richard John Griffith, 1st Bt. (by Stephen Catterson Smith).jpg|center|128px]] | [[Richard Griffith]] | data-sort-value="1784" | 1784-09-20 | data-sort-value="1878" | 1878-09-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 137 | [[Íomhá:Edward Hincks.jpg|center|128px]] | [[Edward Hincks]] | data-sort-value="1792" | 1792-08-19 | data-sort-value="1866" | 1866-12-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 138 | | [[Niall Caille]] | data-sort-value="850" | 9th century | data-sort-value="846" | 846 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 139 | [[Íomhá:Statue St Finnian of Clonard (cropped).jpg|center|128px]] | [[Naomh Fionnán (Cluain Ioraird)|Fionnán Chluain Ioraird]] | data-sort-value="470" | 470 | data-sort-value="549" | 549<br/>552 | [[Míseal]] |- | style='text-align:right'| 140 | [[Íomhá:James Everett, 1949.jpg|center|128px]] | [[James Everett]] | data-sort-value="1894" | 1894-05-01 | data-sort-value="1967" | 1967-12-18 | ''[[:d:Q104276727|Ráth Droma]]'' |- | style='text-align:right'| 141 | [[Íomhá:Brian-Crowley-Ireland-MIP-Europaparlament-by-Leila-Paul-1.jpg|center|128px]] | [[Brian Mac Amhlaidh]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-04 | data-sort-value="2026" | 2026-01-23 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 142 | | [[Seán Treacy]] | data-sort-value="1923" | 1923-09-22 | data-sort-value="2018" | 2018-03-23 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 143 | | [[Hugh O'Flaherty]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-28 | data-sort-value="1963" | 1963-10-30 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[Íomhá:Drbarnardo.jpg|center|128px]] | [[Thomas John Barnardo]] | data-sort-value="1845" | 1845-07-04 | data-sort-value="1905" | 1905-09-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 145 | | [[Patrick Hogan (Ceann Comhairle)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1886" | 1886-01-01 | data-sort-value="1969" | 1969-01-24 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[Íomhá:Portrait of George Brown.jpg|center|128px]] | [[Seoirse de Brún]] | data-sort-value="1698" | 1698-06-15 | data-sort-value="1792" | 1792-02-18<br/>1792-09-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[Íomhá:Art O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Art O'Connor]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="1950" | 1950-05-10 | [[Cill Droichid]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[Íomhá:John Thomas Romney Robinson by James Simonton c1850s.png|center|128px]] | [[Thomas Romney Robinson|John Thomas Romney Robinson]] | data-sort-value="1792" | 1792-04-23 | data-sort-value="1882" | 1882-02-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[Íomhá:Oliver Plunket by Edward Luttrell.jpg|center|128px]] | [[Oilibhéar Pluincéad|Oilibhéar Pluincéid]] | data-sort-value="1629" | 1629-11-01 | data-sort-value="1681" | 1681-07-01 | [[Loch Craobh]] |- | style='text-align:right'| 150 | [[Íomhá:Tomás Ó Criomhthain.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ó Criomhthain]] | data-sort-value="1855" | 1855 | data-sort-value="1937" | 1937-03-07 | [[Na Blascaodaí]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|center|128px]] | [[Naomh Feargal]] | data-sort-value="700" | 700 | data-sort-value="784" | 784-11-27 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 152 | [[Íomhá:James Fintan Lalor (Young Irelander).jpg|center|128px]] | [[James Fintan Lalor (Éire Óg)|James Fintan Lalor]] | data-sort-value="1807" | 1807-03-10 | data-sort-value="1849" | 1849-12-27 | ''[[:d:Q136402282|Tenakill House]]'' |- | style='text-align:right'| 153 | [[Íomhá:DionBoucicault.jpg|center|128px]] | [[Dion Boucicault]] | data-sort-value="1822" | 1822-12-26 | data-sort-value="1890" | 1890-09-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 154 | [[Íomhá:William Thomas Cosgrave.jpg|center|128px]] | [[Liam Tomás Mac Cosgair]] | data-sort-value="1880" | 1880-06-06 | data-sort-value="1965" | 1965-11-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 155 | [[Íomhá:Séamus Pattison, 1982 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamus Pattison]] | data-sort-value="1936" | 1936-04-19 | data-sort-value="2018" | 2018-02-04 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 156 | | [[Seán Flanagan]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-26 | data-sort-value="1993" | 1993-02-05 | [[Béal Átha hAmhnais]] |- | style='text-align:right'| 157 | | [[Nuala O'Faolain|Nuala Ó Faoláin]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-01 | data-sort-value="2008" | 2008-05-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[Íomhá:Seán Lemass, 1966.jpg|center|128px]] | [[Seán F. Lemass]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-15 | data-sort-value="1971" | 1971-05-11 | [[An Baile Breac (Baile Átha Cliath)|An Baile Breac]] |- | style='text-align:right'| 159 | | [[Margaret Hassan]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-18 | data-sort-value="2004" | 2004-11-08 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[Íomhá:Noel Browne, 1948 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Noel Browne|Nollaig de Brún]] | data-sort-value="1915" | 1915-12-20 | data-sort-value="1997" | 1997-05-21 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 161 | | [[David Kelly]] | data-sort-value="1929" | 1929-07-11 | data-sort-value="2012" | 2012-02-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[Íomhá:Tom Crean2b.JPG|center|128px]] | [[Tom Crean|Tomás Ó Croidheáin]] | data-sort-value="1877" | 1877-02-16 | data-sort-value="1938" | 1938-07-27 | [[Abhainn an Scáil]] |- | style='text-align:right'| 163 | [[Íomhá:James Hoban circa 1800 - Crop.jpg|center|128px]] | [[James Hoban]] | data-sort-value="1762" | 1762 | data-sort-value="1831" | 1831-12-08 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 164 | [[Íomhá:James Stephens, 1935.jpg|center|128px]] | [[James Stephens (scríbhneoir)]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-09 | data-sort-value="1950" | 1950-12-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 165 | [[Íomhá:Thomas F. Meagher.jpg|center|128px]] | [[Thomas Francis Meagher]] | data-sort-value="1823" | 1823-08-03 | data-sort-value="1867" | 1867-07-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[Íomhá:Ó Mórna agus Dánta Eile.png|center|128px]] | [[Máirtín Ó Direáin]] | data-sort-value="1910" | 1910-11-29 | data-sort-value="1988" | 1988-03-19 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 167 | [[Íomhá:Tras Honan at the meeting of the European Parliament in Luxembourg (cropped).jpg|center|128px]] | [[Tras Honan]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-04 | data-sort-value="2023" | 2023-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 168 | | [[William Trevor]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-24 | data-sort-value="2016" | 2016-11-20 | [[Baile Mhistéala]] |- | style='text-align:right'| 169 | [[Íomhá:Dave Allen 1968.JPG|center|128px]] | [[Dave Allen]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-06 | data-sort-value="2005" | 2005-03-10 | [[Teach na Giúise]] |- | style='text-align:right'| 170 | | [[Christy Brown]] | data-sort-value="1932" | 1932-06-05 | data-sort-value="1981" | 1981-09-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 171 | | [[Éinde Ó Callaráin]] | data-sort-value="1942" | 1942-05 | data-sort-value="2004" | 2004-04-08 | [[Maigh Locha]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[Íomhá:PSM V63 D476 George Francis FitzGerald.png|center|128px]] | [[George Francis Fitzgerald]] | data-sort-value="1851" | 1851-08-03 | data-sort-value="1901" | 1901-02-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 173 | [[Íomhá:Dublin Martyrs by Conall McCabe (2001).jpg|center|128px]] | [[Maighréad de Bhál]] | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[Íomhá:Mary O'Rourke, September 2009.jpg|center|128px]] | [[Mary O'Rourke|Máire Uí Ruairc]] | data-sort-value="1937" | 1937-05-31 | data-sort-value="2024" | 2024-10-03 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[Íomhá:Dolores O'Riordan 2016 (cropped).jpeg|center|128px]] | [[Dolores O'Riordan|Dolores Ní Ríordáin]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-06 | data-sort-value="2018" | 2018-01-15 | [[Baile Uí Bhricín Thuaidh]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[Íomhá:Mary Ward (scientist).jpg|center|128px]] | [[Mary Ward]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-27 | data-sort-value="1869" | 1869-08-31 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 177 | | [[Paddy Canny]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-09 | data-sort-value="2008" | 2008-06-28 | ''[[:d:Q104294289|Gleann Dríth]]'' |- | style='text-align:right'| 178 | [[Íomhá:Joe Kinnear Hull City v. Newcastle United 1.png|center|128px]] | [[Joe Kinnear]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-27 | data-sort-value="2024" | 2024-04-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[Íomhá:Robert Emmet--The Irish Patriot.jpg|center|128px]] | [[Roibeard Emmet]] | data-sort-value="1780" | 1780-03-04 | data-sort-value="1803" | 1803-09-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 180 | [[Íomhá:William Strutt, Portrait of Robert O'Hara Burke, 1860.jpg|center|128px]] | [[Robert O'Hara Burke]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-06 | data-sort-value="1861" | 1861-06-28<br/>1861-07-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[Íomhá:Peter von Lacy.PNG|center|128px]] | [[Peadar de Lása]] | data-sort-value="1678" | 1678-09-29 | data-sort-value="1751" | 1751-04-19 | [[Cill Íde]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[Íomhá:Cathalbrugha.JPG|center|128px]] | [[Cathal Brugha]] | data-sort-value="1874" | 1874-07-18 | data-sort-value="1922" | 1922-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 183 | | [[Máirtín Ó Cadhain]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-04 | data-sort-value="1970" | 1970-10-18 | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[Íomhá:Gen. Richard Mulcahy LCCN2014717121.jpg|center|128px]] | [[Risteárd Ó Maolchatha]] | data-sort-value="1886" | 1886-05-10 | data-sort-value="1971" | 1971-12-16 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[Íomhá:Maturin.jpg|center|128px]] | [[Charles Maturin]] | data-sort-value="1782" | 1782-09-25 | data-sort-value="1824" | 1824-10-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[Íomhá:James Napper Tandy.jpg|center|128px]] | [[James Napper Tandy]] | data-sort-value="1740" | 1740 | data-sort-value="1803" | 1803-08-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[Íomhá:Domhnall Ua Buachalla circa 1916.png|center|128px]] | [[Domhnall Ua Buachalla]] | data-sort-value="1866" | 1866-02-05 | data-sort-value="1963" | 1963-10-30 | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 188 | [[Íomhá:John McCormack, 1884-1945 LCCN2003677331.jpg|center|128px]] | [[John McCormack]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-14 | data-sort-value="1945" | 1945-09-16 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 189 | | [[Seathrún Céitinn]] | data-sort-value="1569" | 1569 | data-sort-value="1644" | 1644 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[Íomhá:Terry Wogan MBE Investiture cropped.jpg|center|128px]] | [[Terry Wogan]] | data-sort-value="1938" | 1938-08-03 | data-sort-value="2016" | 2016-01-31 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 191 | [[Íomhá:Ron Delany 1957.jpg|center|128px]] | [[Ronnie Delany]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-06 | data-sort-value="2026" | 2026-03-11 | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[Íomhá:PSM V79 D211 George Johnston Stoney.png|center|128px]] | [[George Johnstone Stoney]] | data-sort-value="1826" | 1826-02-15 | data-sort-value="1911" | 1911-07-05 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 193 | | [[Conchúr Crús Ó Briain]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-03 | data-sort-value="2008" | 2008-12-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[Íomhá:Paddy Maloney of the Chieftains (214371161) (cropped2).jpg|center|128px]] | [[Paddy Moloney]] | data-sort-value="1938" | 1938-08-01 | data-sort-value="2021" | 2021-10-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 195 | [[Íomhá:Birr St. Brendan's Church Saint Kieran Window Detail 2010 09 10.jpg|center|128px]] | [[Naomh Ciarán]] | data-sort-value="516" | 516 | data-sort-value="546" | 546 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[Íomhá:Gabriel Rosenstock.jpg|center|128px]] | [[Gabriel Rosenstock]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-29 | data-sort-value="2026" | 2026-04-06 | [[Cill Fhíonáin]] |- | style='text-align:right'| 197 | [[Íomhá:Robert Kane (chemist).jpg|center|128px]] | [[Robert Kane]] | data-sort-value="1809" | 1809-09-24 | data-sort-value="1890" | 1890-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[Íomhá:Adhemar de Barros e Patrick Peyton (1964).jpg|center|128px]] | [[Patrick Peyton]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-09 | data-sort-value="1992" | 1992-06-03 | [[Áth Tí an Mheasaigh]] |- | style='text-align:right'| 199 | | [[Austin Clarke]] | data-sort-value="1896" | 1896-05-09 | data-sort-value="1974" | 1974-03-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 200 | [[Íomhá:Diarmaid Mac Murrough Expugnatio Hibernica.jpg|center|128px]] | [[Diarmaid Mac Murchadha]] | data-sort-value="1110" | 1110 | data-sort-value="1171" | 1171-05-01 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 201 | [[Íomhá:Bobby Aylward.jpg|center|128px]] | [[Bobby Aylward]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-01 | data-sort-value="2022" | 2022-07-14 | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 202 | | [[Bobby Molloy]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-09 | data-sort-value="2016" | 2016-10-02 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 203 | [[Íomhá:Kirwan Richard portrait.jpg|center|128px]] | [[Richard Kirwan]] | data-sort-value="1733" | 1733-08-01 | data-sort-value="1812" | 1812-06-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 204 | [[Íomhá:Brendan Corish 1949.png|center|128px]] | [[Brendan Corish|Breandán Mac Fheorais]] | data-sort-value="1918" | 1918-11-19 | data-sort-value="1990" | 1990-02-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 205 | | [[Peadar de Bhulbh]] | data-sort-value="1727" | 1727 | data-sort-value="1803" | 1803 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 206 | [[Íomhá:Brian Lenihan, July 2010 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brian Seosamh Ó Luineacháin]] | data-sort-value="1959" | 1959-05-21 | data-sort-value="2011" | 2011-06-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 207 | [[Íomhá:Brian Lenihan, 1981 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brian Pádraig Ó Luineacháin]] | data-sort-value="1930" | 1930-11-17 | data-sort-value="1995" | 1995-11-01 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[Íomhá:George Charles Beresford - William Orpen (1903).jpg|center|128px]] | [[William Orpen]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-27 | data-sort-value="1931" | 1931-09-29 | [[Stigh Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 209 | [[Íomhá:Declans church.jpg|center|128px]] | [[Naomh Deaglán]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="500" | 5th century | [[Cúige Mumhan]] |- | style='text-align:right'| 210 | | [[Ceann Faoladh mac Blathmaic]] | | data-sort-value="675" | 675 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 211 | | [[T. P. McKenna]] | data-sort-value="1929" | 1929-09-07 | data-sort-value="2011" | 2011-02-13 | [[An Mullach, Contae an Chabháin|An Mullach]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[Íomhá:Blason famille ie Fitzgerald de Desmond.svg|center|128px]] | [[Gearailt Mac Gearailt, 14ú Iarla Dheasumhan]] | data-sort-value="1533" | 1533 | data-sort-value="1583" | 1583-11-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 213 | | [[Patrick O'Donnell]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-21 | data-sort-value="1970" | 1970-10-04 | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[Íomhá:Ernest Henry Shackleton Nadar.jpg|center|128px]] | [[Ernest Shackleton]] | data-sort-value="1874" | 1874-02-15 | data-sort-value="1922" | 1922-01-05 | [[Caisleán Cill Chá]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[Íomhá:JohnPhilipHolland.jpg|center|128px]] | [[Seán Pilib Ó Maolchalann]] | data-sort-value="1840" | 1840-02-29 | data-sort-value="1914" | 1914-08-12 | [[Lios Ceannúir]] |- | style='text-align:right'| 216 | [[Íomhá:Full length picture, Kevin O'Higgins, Minister of Home Affairs (23878736159) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin O’Higgins|Caoimhín Ó hUiginn]] | data-sort-value="1892" | 1892-06-07 | data-sort-value="1927" | 1927-07-10 | [[An Sráidbhaile, Contae Laoise|An Sráidbhaile]] |- | style='text-align:right'| 217 | [[Íomhá:Eoin O'Duffy.png|center|128px]] | [[Eoin O'Duffy|Eoin Ó Dubhthaigh]] | data-sort-value="1892" | 1892-10-20 | data-sort-value="1944" | 1944-11-30 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 218 | [[Íomhá:Peter Sutherland (1985).jpg|center|128px]] | [[Peter Sutherland]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-25 | data-sort-value="2018" | 2018-01-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 219 | [[Íomhá:Thomas Derrig.JPG|center|128px]] | [[Tomás Ó Deirg]] | data-sort-value="1897" | 1897-11-26 | data-sort-value="1956" | 1956-11-19 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 220 | | [[Darren Sutherland]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-18 | data-sort-value="2009" | 2009-09-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[Íomhá:RobertChildersBarton.jpg|center|128px]] | [[Riobárd Bartún]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-14 | data-sort-value="1975" | 1975-08-10 | [[Áth na mBó]] |- | style='text-align:right'| 222 | [[Íomhá:Thomas mac curtain.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Curtáin]] | data-sort-value="1884" | 1884-03-20 | data-sort-value="1920" | 1920-03-20 | ''[[:d:Q81933233|Baile an Chnocáin]]'' |- | style='text-align:right'| 223 | [[Íomhá:Éamonn Ceannt.jpg|center|128px]] | [[Éamonn Ceannt]] | data-sort-value="1881" | 1881-09-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Béal Átha Mó]] |- | style='text-align:right'| 224 | [[Íomhá:Mick lally.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó Maolallaí]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-10 | data-sort-value="2010" | 2010-08-31 | [[Tuar Mhic Éadaigh]] |- | style='text-align:right'| 225 | [[Íomhá:Edouard Manet Georges Moore.jpg|center|128px]] | [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]] | data-sort-value="1852" | 1852-02-24 | data-sort-value="1933" | 1933-01-21 | ''[[:d:Q805406|An Baile Glas]]'' |- | style='text-align:right'| 226 | [[Íomhá:Daguerrotipo Brown.jpg|center|128px]] | [[William Brown (aimiréal)|William Brown]] | data-sort-value="1777" | 1777-06-22 | data-sort-value="1857" | 1857-03-14<br/>1857-03-03 | [[Béal Easa]] |- | style='text-align:right'| 227 | [[Íomhá:Seán Moylan, c. 1920 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Moylan]] | data-sort-value="1888" | 1888-11-19 | data-sort-value="1957" | 1957-11-16 | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[Íomhá:Michael Kelly by Adele Romany.jpg|center|128px]] | [[Michael Kelly (teanór agus fear amharclainne)|Michael Kelly]] | data-sort-value="1762" | 1762-12-25 | data-sort-value="1826" | 1826-10-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 229 | [[Íomhá:Harry Clarke (photo).jpg|center|128px]] | [[Harry Clarke]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-17 | data-sort-value="1931" | 1931-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 230 | [[Íomhá:Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland (1916) (14780125542).jpg|center|128px]] | [[George Petrie]] | data-sort-value="1790" | 1790-01-01 | data-sort-value="1866" | 1866-01-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 231 | [[Íomhá:Robert Alexander Stewart Macalister - 1870-to-1950.jpg|center|128px]] | [[R. A. Stewart Macalister|Robert Alexander Stewart MacAlister]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-08 | data-sort-value="1950" | 1950-04-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[Íomhá:RobertMallet.jpg|center|128px]] | [[Robert Mallet]] | data-sort-value="1810" | 1810-06-03 | data-sort-value="1881" | 1881-11-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 233 | [[Íomhá:George Charles Beresford 1934-5.jpg|center|128px]] | [[George Charles Beresford]] | data-sort-value="1864" | 1864-07-10 | data-sort-value="1938" | 1938-02-21 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 234 | [[Íomhá:Tom O'Donnell, 1982 (cropped).tif|center|128px]] | [[Tom O'Donnell]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-30 | data-sort-value="2020" | 2020-10-08 | ''[[:d:Q104313425|Builgidín]]'' |- | style='text-align:right'| 235 | [[Íomhá:Robert McClure.jpg|center|128px]] | [[Robert McClure]] | data-sort-value="1807" | 1807-01-28 | data-sort-value="1873" | 1873-10-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 236 | [[Íomhá:TJ Murphy Cork Labour.png|center|128px]] | [[Timothy J. Murphy]] | data-sort-value="1893" | 1893-07-17 | data-sort-value="1949" | 1949-04-29 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 237 | [[Íomhá:MarcusDaly.jpg|center|128px]] | [[Marcus Daly]] | data-sort-value="1841" | 1841-12-05 | data-sort-value="1900" | 1900-11-12 | [[Baile Shéamais Dhuibh]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[Íomhá:VioletGibson1926.jpg|center|128px]] | [[Violet Gibson]] | data-sort-value="1876" | 1876-08-31 | data-sort-value="1956" | 1956-05-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[Íomhá:David Andrews.jpg|center|128px]] | [[David Andrews]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-15 | data-sort-value="2026" | 2026-06-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 240 | [[Íomhá:Robert Adams Irish Surgeon.jpg|center|128px]] | [[Robert Adams]] | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1875" | 1875-01-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[Íomhá:Daniel Morrissey 1927.png|center|128px]] | [[Daniel Morrissey]] | data-sort-value="1895" | 1895-11-28 | data-sort-value="1981" | 1981-01-01 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 242 | [[Íomhá:Cormac Breathnach 1933 (cropped).png|center|128px]] | [[Cormac Breathnach]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1956" | 1956-05-29 | [[Cathair Saidhbhín]]<br/>''[[:d:Q65557497|An Chnapóg]]'' |- | style='text-align:right'| 243 | | [[Fearghal mac Maoil Dúin]] | | data-sort-value="722" | 722-12-11 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 244 | [[Íomhá:Dublin St. Patrick's Cathedral North Transept Window King Cormac of Cashel Detail King Cormac 2012 09 26.jpg|center|128px]] | [[Cormac mac Cuileannáin]] | data-sort-value="801" | 9th century<br/>836 | data-sort-value="908" | 908-09-13 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 245 | | [[Conghalach Chnóbha|Congalach Cnogba]] | data-sort-value="950" | 10th century | data-sort-value="956" | 956 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 246 | | [[Domhnall mac Aodha]] | data-sort-value="501" | 6th century | data-sort-value="642" | 642-01 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 247 | | [[Aodh Allán]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="743" | 743 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 248 | | [[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]] | data-sort-value="650" | 7th century | data-sort-value="695" | 695 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 249 | [[Íomhá:DaisyBates1921-2.jpg|center|128px]] | [[Daisy Bates]] | data-sort-value="1859" | 1859-10-16<br/>1859-01 | data-sort-value="1951" | 1951-04-18 | [[Ros Cré]] |- | style='text-align:right'| 250 | [[Íomhá:Daniel Mannix 1926.jpg|center|128px]] | [[Daniel Mannix]] | data-sort-value="1864" | 1864-03-04 | data-sort-value="1963" | 1963-11-06 | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 251 | | [[Denis J. O'Sullivan]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-05 | data-sort-value="1987" | 1987-07-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 252 | [[Íomhá:Dermot Earley 2009.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Mochóir (Mór)|Diarmuid Ó Mochóir]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-24 | data-sort-value="2010" | 2010-06-23 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 253 | [[Íomhá:Father Ted's wax figure.jpg|center|128px]] | [[Dermot Morgan]] | data-sort-value="1952" | 1952-03-31 | data-sort-value="1998" | 1998-02-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 254 | [[Íomhá:Desmond O'Malley, 1979 (election box crop).tif|center|128px]] | [[Deasún Ó Máille]] | data-sort-value="1939" | 1939-02-02 | data-sort-value="2021" | 2021-07-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 255 | [[Íomhá:Liamlynchira.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1893" | 1893-11-20 | data-sort-value="1923" | 1923-04-10 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 256 | | [[John O'Donohue]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-01 | data-sort-value="2008" | 2008-01-03 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 257 | | [[Donnchadha Ó Máille]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1968" | 1968-03-10 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 258 | [[Íomhá:Joseph McGrath 1922.png|center|128px]] | [[Joseph McGrath (réabhlóidí agus fear gnó)|Seosamh Mac Craith]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1966" | 1966-03-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 259 | | [[Pádraig Ó Donnagáin]] | data-sort-value="1923" | 1923-10-29 | data-sort-value="2000" | 2000-11-26 | [[Mainistir Bhuithe]] |- | style='text-align:right'| 260 | | [[Aodh Fionnliath|Áed Findliath]] | | data-sort-value="879" | 879-11-20 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 261 | | [[Donnchadh Donn|Donnchad Donn]] | data-sort-value="801" | 9th century | data-sort-value="944" | 944 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 262 | [[Íomhá:Victor Herbert.jpg|center|128px]] | [[Victor Herbert]] | data-sort-value="1859" | 1859-02-01 | data-sort-value="1924" | 1924-05-26 | [[Baile Átha Cliath]]<br/>[[Geansaí (oileán)|Geansaí]] |- | style='text-align:right'| 263 | | [[Kieran Crotty]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-20 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 264 | | [[Eamonn Casey]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-24 | data-sort-value="2017" | 2017-03-13 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 265 | | [[John McGahern]] | data-sort-value="1934" | 1934-11-12 | data-sort-value="2006" | 2006-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 266 | [[Íomhá:Flann for Érinn.png|center|128px]] | [[Fland Mac Máel Sechnaill|Fland mac Máel Sechnaill]] | data-sort-value="847" | 847<br/>848 | data-sort-value="916" | 916-05-25 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 267 | | [[Domhnall mac Murchadha]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="763" | 763 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 268 | [[Íomhá:Statue of Pádraic Ó Conaire in Eyre Square Galway.jpg|center|128px]] | [[Pádraic Ó Conaire]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-28 | data-sort-value="1928" | 1928-10-06 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 269 | [[Íomhá:Whitleystokes.jpg|center|128px]] | [[Whitley Stokes]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-28 | data-sort-value="1909" | 1909-04-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 270 | | [[Patrick Baxter]] | data-sort-value="1891" | 1891-10-01 | data-sort-value="1959" | 1959-04-03 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 271 | | [[Patrick Lindsay|Patrick J. Lindsay]] | data-sort-value="1914" | 1914-01-18 | data-sort-value="1993" | 1993-06-29 | [[Cearnóg Parnell]] |- | style='text-align:right'| 272 | [[Íomhá:Buttevant St. Mary's Church North Window Lower Lights Detail Saint Colman of Cloyne Detail 2012 09 08.jpg|center|128px]] | [[Naomh Colmán|Colmán mac Léníne]] | data-sort-value="522" | 522-10-15 | data-sort-value="600" | 600-11-24 | [[Cúige Mumhan]] |- | style='text-align:right'| 273 | | [[Donnchad Midi|Donnchad Midi mac Domnaill]] | data-sort-value="733" | 733 | data-sort-value="797" | 797-02-06 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 274 | | [[Conchúr mac Donnchadha|Conchobar mac Donnchada]] | data-sort-value="750" | 8th century | data-sort-value="833" | 833 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 275 | [[Íomhá:Edmund Ignatius Rice.JPG|center|128px]] | [[Éamann Iognáid Rís]] | data-sort-value="1762" | 1762-06-01 | data-sort-value="1844" | 1844-08-29 | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 276 | [[Íomhá:Ruairí Ó Brádaigh 2004.jpg|center|128px]] | [[Ruairí Ó Brádaigh]] | data-sort-value="1932" | 1932-10-02 | data-sort-value="2013" | 2013-06-05 | [[An Longfort]] |- | style='text-align:right'| 277 | [[Íomhá:Williepearse.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Piarais]] | data-sort-value="1881" | 1881-11-15 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 278 | | [[Michael Coleman]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-31 | data-sort-value="1945" | 1945-01-04 | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 279 | [[Íomhá:Michael Herbert.jpg|center|128px]] | [[Michael Herbert]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-17 | data-sort-value="2006" | 2006-06-20 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 280 | [[Íomhá:Thomas MacDonagh.png|center|128px]] | [[Tomás Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-01 | data-sort-value="1916" | 1916-05-03 | [[Cloch Shiurdáin]] |- | style='text-align:right'| 281 | [[Íomhá:Seán Mac Diarmada.png|center|128px]] | [[Seán Mac Diarmada]] | data-sort-value="1883" | 1883-02-28 | data-sort-value="1916" | 1916-05-12 | [[Coillte Clochair]] |- | style='text-align:right'| 282 | [[Íomhá:Conn Colbert.JPG|center|128px]] | [[Conchur Ó Colbaird]] | data-sort-value="1888" | 1888-10-19 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 283 | [[Íomhá:Michael O'Hanrahan.JPG|center|128px]] | [[Mícheál Ó hAnnracháin|Micheál Ó hAnnracháin]] | data-sort-value="1877" | 1877-01-16 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 284 | [[Íomhá:Michael Mallin - (Commandant Irish Republican Army) Executed May 8th, 1916. (36052732403).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Mulláin]] | data-sort-value="1874" | 1874-12-01 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 285 | [[Íomhá:Edwarddaly.jpg|center|128px]] | [[Éamonn Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-25 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 286 | [[Íomhá:The O'Rahilly (28201706279) (2).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-22<br/>1875-04-21 | data-sort-value="1916" | 1916-04-29<br/>1916-04-28 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 287 | | [[Máire Mhac an tSaoi]] | data-sort-value="1922" | 1922-04-04 | data-sort-value="2021" | 2021-10-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 288 | [[Íomhá:Seán Ó Ríordáin - Bust.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Ríordáin]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-03 | data-sort-value="1977" | 1977-02-21 | [[Baile Bhuirne]] |- | style='text-align:right'| 289 | [[Íomhá:Peig Sayers c1945.png|center|128px]] | [[Peig Sayers]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1958" | 1958 | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 290 | | [[Moss Keane]] | data-sort-value="1948" | 1948-07-27 | data-sort-value="2010" | 2010-10-05 | [[Corra]] |- | style='text-align:right'| 291 | | [[Eoghan Ó Tuairisc]] | data-sort-value="1919" | 1919-04-03 | data-sort-value="1982" | 1982-08-24 | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 292 | | [[Muiris Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1904" | 1904-02-19 | data-sort-value="1950" | 1950-06-25 | [[An Blascaod Mór]] |- | style='text-align:right'| 293 | | [[Seán Ó Tuama]] | data-sort-value="1926" | 1926-01-28 | data-sort-value="2006" | 2006-10-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 294 | | [[Murchadh mac Diarmada|Murchad mac Diarmata]] | | data-sort-value="1070" | 1070 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 295 | | [[Ulick O'Connor]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2019" | 2019-10-07 | [[Ráth Garbh]] |- | style='text-align:right'| 296 | [[Íomhá:Peadar Ua Laoghaire.png|center|128px]] | [[Peadar Ua Laoghaire]] | data-sort-value="1839" | 1839-04 | data-sort-value="1920" | 1920-03-21 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 297 | | [[Seán Clárach Mac Domhnaill]] | data-sort-value="1691" | 1691 | data-sort-value="1754" | 1754-01-07 | ''[[:d:Q4518970|Baile an Teampaill]]'' |- | style='text-align:right'| 298 | | [[Nioclás Tóibín (amhránaí)|Nioclás Tóibín]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-05 | data-sort-value="1994" | 1994-09-19 | ''[[:d:Q65559250|Baile Uí Raghallaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 299 | | [[Paddy Ambrose]] | data-sort-value="1928" | 1928-10-17 | data-sort-value="2002" | 2002-02-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 300 | | [[Paddy Coad]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-04 | data-sort-value="1992" | 1992-08-03<br/>1992-03-08 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 301 | [[Íomhá:P W Joyce.png|center|128px]] | [[Patrick Weston Joyce]] | data-sort-value="1827" | 1827 | data-sort-value="1914" | 1914-01-07 | [[Luimneach]]<br/>[[An Sliabh Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 302 | | [[Myles Dillon]] | data-sort-value="1900" | 1900-04-11 | data-sort-value="1972" | 1972-06-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 303 | [[Íomhá:Robert Dwyer Joyce.jpg|center|128px]] | [[Robert Dwyer Joyce]] | data-sort-value="1830" | 1830<br/>1836 | data-sort-value="1883" | 1883 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 304 | | [[William J. Murphy (Páirtí an Lucht Oibre)|William J. Murphy]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-17 | data-sort-value="2018" | 2018-09-17 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 305 | [[Íomhá:William Norton circa 1927 to 1932.png|center|128px]] | [[William Norton|Liam Ó Neachtain]] | data-sort-value="1900" | 1900 | data-sort-value="1963" | 1963-12-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 306 | [[Íomhá:Patrick Cardinal Moran.jpg|center|128px]] | [[Patrick Francis Moran]] | data-sort-value="1830" | 1830-09-16 | data-sort-value="1911" | 1911-08-16 | [[Leithghlinn an Droichid]] |- | style='text-align:right'| 307 | [[Íomhá:Lord Edward Fitzgerald by Hugh Douglas Hamilton.jpg|center|128px]] | [[an Tiarna Éadbhard Mac Gearailt]] | data-sort-value="1763" | 1763-10-15 | data-sort-value="1798" | 1798-06-04 | ''[[:d:Q5047391|Teach Carton]]'' |- | style='text-align:right'| 308 | [[Íomhá:GenPEConnor.jpg|center|128px]] | [[Patrick Edward Connor]] | data-sort-value="1820" | 1820-03-17 | data-sort-value="1891" | 1891-12-17 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 309 | [[Íomhá:William Lamport.jpg|center|128px]] | [[William Lamport]] | data-sort-value="1611" | 1611<br/>1615 | data-sort-value="1659" | 1659-11-19 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 310 | [[Íomhá:AlexanderMitchellWithDundalkBayInRearGround Portrait 1873 OilOnCanvas ByRobertHooke BelfastHarbourCommissioners.jpg|center|128px]] | [[Alexander Mitchell]] | data-sort-value="1780" | 1780-04-13 | data-sort-value="1868" | 1868-06-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 311 | | [[Alexis FitzGerald Óg]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | data-sort-value="2015" | 2015-07-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 312 | [[Íomhá:Alfred Byrne.jpeg|center|128px]] | [[Alfie Byrne]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-17 | data-sort-value="1956" | 1956-03-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 313 | | [[Alfred P. Byrne]] | data-sort-value="1913" | 1913 | data-sort-value="1952" | 1952-07-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 314 | [[Íomhá:Raiftearaí.jpg|center|128px]] | [[Antoine Raiftearaí|Antaine Raiftearaí]] | data-sort-value="1779" | 1779-03-30 | data-sort-value="1835" | 1835-12-25 | ''[[:d:Q60555058|Cill Liadáin]]'' |- | style='text-align:right'| 315 | | [[Tomás Ó Rathile]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-11 | data-sort-value="1953" | 1953-11-16 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 316 | [[Íomhá:Jim stynes.jpg|center|128px]] | [[Jim Stynes]] | data-sort-value="1966" | 1966-04-23 | data-sort-value="2012" | 2012-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 317 | [[Íomhá:Sculpture of Brian Merriman, Ennistymon - geograph.org.uk - 1602652.jpg|center|128px]] | [[Brian Mac Giolla Meidhre]] | data-sort-value="1749" | 1749 | data-sort-value="1805" | 1805-07-27 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 318 | | [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]] | data-sort-value="1088" | 1088 | data-sort-value="1156" | 1156 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 319 | [[Íomhá:Milo O'Shea 1967.jpg|center|128px]] | [[Milo O'Shea]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-02 | data-sort-value="2013" | 2013-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 320 | [[Íomhá:Agnes Mary Clerke portrait photo.jpg|center|128px]] | [[Agnes Mary Clerke]] | data-sort-value="1842" | 1842-02-10 | data-sort-value="1907" | 1907-01-20 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 321 | [[Íomhá:John Devoy.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Dubhuí]] | data-sort-value="1842" | 1842-09-03 | data-sort-value="1928" | 1928-09-29 | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 322 | [[Íomhá:Eliza lynch 1864.jpg|center|128px]] | [[Eliza Lynch]] | data-sort-value="1835" | 1835-03-06 | data-sort-value="1886" | 1886-07-27 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 323 | | [[Breandán Breathnach]] | data-sort-value="1912" | 1912-04-01 | data-sort-value="1985" | 1985-11-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 324 | | [[Cathal Goulding|Cathal Ó Goillín]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-02 | data-sort-value="1998" | 1998-12-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 325 | | [[Michael K. Noonan]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 326 | | [[Patrick Byrne]] | data-sort-value="1925" | 1925-04-02 | data-sort-value="2021" | 2021-10-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 327 | [[Íomhá:Boys Town founder Edward J. Flanagan.jpg|center|128px]] | [[Edward J. Flanagan]] | data-sort-value="1886" | 1886-07-13 | data-sort-value="1948" | 1948-05-15 | [[Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 328 | [[Íomhá:Peadar Kearney, 1912 (retouched).jpg|center|128px]] | [[Peadar Ó Cearnaigh]] | data-sort-value="1883" | 1883-12-12 | data-sort-value="1942" | 1942-11-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 329 | [[Íomhá:Edward Joshua Cooper.jpg|center|128px]] | [[Edward Cooper]] | data-sort-value="1798" | 1798-05-01 | data-sort-value="1863" | 1863-04-28<br/>1863-04-23 | [[Faiche Stiabhna]] |- | style='text-align:right'| 330 | [[Íomhá:Wilfred Bramble (Hospital Fete) (5722158967) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Wilfrid Brambell]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-22 | data-sort-value="1985" | 1985-01-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 331 | [[Íomhá:James Barry.jpg|center|128px]] | [[Margaret Ann Bulkley (James Barry)|James Barry]] | data-sort-value="1789" | 1789 | data-sort-value="1865" | 1865-07-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 332 | [[Íomhá:Edwin Maxwell in Romance on the Run (1938).jpg|center|128px]] | [[Edwin Maxwell (aisteoir)|Edwin Maxwell]] | data-sort-value="1886" | 1886-02-09 | data-sort-value="1948" | 1948-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 333 | | [[Seán Moore]] | data-sort-value="1913" | 1913-05-19 | data-sort-value="1986" | 1986-10-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 334 | | [[Lochlainn Ó Raifeartaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-11 | data-sort-value="2000" | 2000-11-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 335 | [[Íomhá:Roger Boyle, 1st Earl of Orrery 1571466001 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Roger Boyle, 1ú Iarla Orbhraí|Roger Boyle, Céad Iarla Orbhraí]] | data-sort-value="1621" | 1621-04-25 | data-sort-value="1679" | 1679-10-16 | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 336 | | [[Oliver J. Flanagan]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-22 | data-sort-value="1987" | 1987-04-26 | [[Móinteach Mílic]] |- | style='text-align:right'| 337 | [[Íomhá:Paddy Smith, 1927.jpg|center|128px]] | [[Patrick "Paddy" Smith|Patrick Smith]] | data-sort-value="1901" | 1901-07-17 | data-sort-value="1982" | 1982-03-18 | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 338 | [[Íomhá:Grayscalecurry.png|center|128px]] | [[Eoghan Ó Comhraí]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-20 | data-sort-value="1862" | 1862-07-30 | ''[[:d:Q5297157|Dún Átha]]'' |- | style='text-align:right'| 339 | [[Íomhá:Rory O'Connor portrait.jpg|center|128px]] | [[Rory O'Connor|Ruairí Ó Conchúir]] | data-sort-value="1883" | 1883-11-28 | data-sort-value="1922" | 1922-12-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 340 | | [[James Geoghegan (Fianna Fáil)|James Geoghegan]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-08 | data-sort-value="1951" | 1951-03-27 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 341 | [[Íomhá:For remembrance, soldier poets who have fallen in the war, Adcock, 1920 DJVU pg 71.jpg|center|128px]] | [[Francis Ledwidge]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-19 | data-sort-value="1917" | 1917-07-31 | [[Baile Shláine]] |- | style='text-align:right'| 342 | [[Íomhá:Michael Davitt (Charlie Farr) restored.png|center|128px]] | [[Michael Davitt (feachtasóir)|Mícheál Dáibhéad]] | data-sort-value="1846" | 1846-03-25 | data-sort-value="1906" | 1906-05-30 | [[An tSráid]] |- | style='text-align:right'| 343 | | [[Marianus Scottus]] | data-sort-value="1028" | 1028 | data-sort-value="1082" | 1082-12-22 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 344 | [[Íomhá:Portrait of Ambrosio O'Higgins.jpg|center|128px]] | [[Ambrós Ó hUiginn]] | data-sort-value="1720" | 1720-02-13 | data-sort-value="1801" | 1801-03-19 | [[Baile an Fharaidh]] |- | style='text-align:right'| 345 | | [[Martin Cahill]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-23 | data-sort-value="1994" | 1994-08-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 346 | [[Íomhá:Orpen OSJGogarty.jpg|center|128px]] | [[Oliver St. John Gogarty|Oliver St John Gogarty]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-17 | data-sort-value="1957" | 1957-09-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 347 | [[Íomhá:Thomas Kent, executed Irish nationalist 1916.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ceannt]] | data-sort-value="1865" | 1865-08-29 | data-sort-value="1916" | 1916-05-09 | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 348 | [[Íomhá:Hugh Kennedy.jpg|center|128px]] | [[Hugh Kennedy]] | data-sort-value="1879" | 1879-07-11 | data-sort-value="1936" | 1936-12-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 349 | | [[Peadar Rís]] | data-sort-value="1935" | 1935-06-16 | data-sort-value="1992" | 1992-10-25 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 350 | | [[Timothy O'Donovan]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-04 | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 351 | | [[John Ormonde]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-15 | data-sort-value="1981" | 1981-06-25 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 352 | [[Íomhá:Seanoriada.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Riada]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-01 | data-sort-value="1971" | 1971-10-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 353 | [[Íomhá:Terrence mac swiney.jpg|center|128px]] | [[Traolach Mac Suibhne]] | data-sort-value="1879" | 1879-03-28 | data-sort-value="1920" | 1920-10-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 354 | [[Íomhá:John B. Keane, Irish playwright, cropped.jpg|center|128px]] | [[John B. Keane]] | data-sort-value="1928" | 1928-07-21 | data-sort-value="2002" | 2002-05-30 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 355 | | [[Daniel Vaughan]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-27 | data-sort-value="1975" | 1975-09-23 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 356 | | [[Darach Ó Catháin]] | data-sort-value="1922" | 1922 | data-sort-value="1987" | 1987 | ''[[:d:Q65955633|An Máimín]]'' |- | style='text-align:right'| 357 | [[Íomhá:Darrell Figgis, 1924.jpg|center|128px]] | [[Darrell Figgis]] | data-sort-value="1882" | 1882-09-17 | data-sort-value="1925" | 1925-10-27 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 358 | | [[Declan Costello]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-01 | data-sort-value="2011" | 2011-06-06 | [[Fionnradharc]] |- | style='text-align:right'| 359 | | [[Denis Allen]] | data-sort-value="1896" | 1896-01-02 | data-sort-value="1961" | 1961-03-29 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 360 | | [[Donncha Ó Cochláin]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-07 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 361 | | [[Denis Farrelly]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-18 | data-sort-value="1974" | 1974-12-27 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 362 | [[Íomhá:Portrait of Denis Florence McCarthy P549.jpg|center|128px]] | [[Denis Florence MacCarthy]] | data-sort-value="1817" | 1817-05-26 | data-sort-value="1882" | 1882-04-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 363 | | [[Dearbhorghaill iníon Mhurchaidh Uí Mhaoil Sheachlainn|Derbforgaill]] | data-sort-value="1108" | 1108 | data-sort-value="1193" | 1193 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 364 | [[Íomhá:Derek Keating 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Derek Keating]] | data-sort-value="1955" | 1955-05 | data-sort-value="2023" | 2023-05-06 | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 365 | [[Íomhá:Derry O`Sullivan poet 41x33cm 2002.jpg|center|128px]] | [[Derry O'Sullivan]] | data-sort-value="1944" | 1944 | data-sort-value="2025" | 2025-08-16 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 366 | | [[Desmond Governey]] | data-sort-value="1920" | 1920-09-11 | data-sort-value="1984" | 1984-12-29 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 367 | | [[Seán 'ac Dhonncha]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-02 | data-sort-value="1996" | 1996-12-14 | [[An Aird Thiar]] |- | style='text-align:right'| 368 | | [[Seán Puircell]] | data-sort-value="1928" | 1928-12-17 | data-sort-value="2005" | 2005-08-27 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 369 | | [[Seán Ó Conaill]] | data-sort-value="1853" | 1853-01-21 | data-sort-value="1931" | 1931-05-21 | ''[[:d:Q104310160|Cill Rialaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 370 | | [[Dáibhí Ó Bruadair]] | data-sort-value="1625" | 1625 | data-sort-value="1698" | 1698-01 | [[Barraigh Mhóra]] |- | style='text-align:right'| 371 | [[Íomhá:John Dillon.jpg|center|128px]] | [[John Dillon|Seán Diolún]] | data-sort-value="1851" | 1851-09-04 | data-sort-value="1927" | 1927-08-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 372 | [[Íomhá:Thomas Antisell (1817-1893).jpg|center|128px]] | [[Thomas Antisell]] | data-sort-value="1817" | 1817-01-16 | data-sort-value="1893" | 1893-06-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 373 | | [[Tom Munnelly]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-25 | data-sort-value="2007" | 2007-08-30 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 374 | | [[Tommy Langan]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-23 | data-sort-value="1974" | 1974-09-22 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 375 | | [[Tomás Ó Murchú]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 376 | | [[Peadar Ó Gealacáin]] | data-sort-value="1793" | 1793 | data-sort-value="1860" | 1860 | [[Maigh nEalta]] |- | style='text-align:right'| 377 | | [[Éamon de Buitléar]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-22 | data-sort-value="2013" | 2013-01-27 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 378 | | [[Aodh Mac Gabhráin]] | data-sort-value="1670" | 1670 | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Gleann Ghaibhle]] |- | style='text-align:right'| 379 | | [[Brión mac Echach Muigmedóin]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="500" | 5th century | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 380 | | [[Páidí Ó Sé]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-16 | data-sort-value="2012" | 2012-12-15 | [[Ceann Trá]] |- | style='text-align:right'| 381 | [[Íomhá:Micheál Ó Muircheartaigh in Villa Maria, Waterville. 2012.JPG|center|128px]] | [[Mícheál Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-20 | data-sort-value="2024" | 2024-06-25 | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 382 | [[Íomhá:Tom Barry IRA.jpg|center|128px]] | [[Tom Barry (Óglach na hÉireann)|Tomás de Barra]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-01 | data-sort-value="1980" | 1980-07-02 | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 383 | [[Íomhá:James Stephens Fenian.jpg|center|128px]] | [[Séamas Mac Stiofáin]] | data-sort-value="1825" | 1825-01-26 | data-sort-value="1901" | 1901-04-28 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 384 | [[Íomhá:Sean Keating self-portrait.jpg|center|128px]] | [[Seán Céitinn]] | data-sort-value="1889" | 1889-09-28 | data-sort-value="1977" | 1977-12-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 385 | [[Íomhá:Máiréad Ní Ghráda.jpg|center|128px]] | [[Máiréad Ní Ghráda]] | data-sort-value="1896" | 1896-12-23 | data-sort-value="1971" | 1971-06-13 | [[Cill Mháille]] |- | style='text-align:right'| 386 | | [[Brian O'Shea]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-09 | data-sort-value="2026" | 2026-01-28 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 387 | [[Íomhá:Emmet Stagg, circa 2002 02.jpg|center|128px]] | [[Emmet Stagg]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-01 | data-sort-value="2024" | 2024-03-17 | [[Maolla]] |- | style='text-align:right'| 388 | | [[Oilibhéar Breathnach]] | data-sort-value="1937" | 1937-07-13 | data-sort-value="1996" | 1996-03-09 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 389 | | [[Tomás de Bhaldraithe]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-14 | data-sort-value="1996" | 1996-04-24 | ''[[:d:Q65559040|Baile na Cora]]'' |- | style='text-align:right'| 390 | | [[Brian O'Doherty]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-04 | data-sort-value="2022" | 2022-11-07 | [[Bealach an Doirín]] |- | style='text-align:right'| 391 | [[Íomhá:Eamonn Andrews, 1954.jpg|center|128px]] | [[Eamonn Andrews]] | data-sort-value="1922" | 1922-12-19 | data-sort-value="1987" | 1987-11-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 392 | | [[Vivion de Valera]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-13 | data-sort-value="1982" | 1982-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 393 | | [[Sinéad de Valera]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-03 | data-sort-value="1975" | 1975-01-07 | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 394 | [[Íomhá:Dinneen by Yeats.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ua Duinnín]] | data-sort-value="1860" | 1860-12-25 | data-sort-value="1934" | 1934-09-29 | [[An Ráth Mhór]] |- | style='text-align:right'| 395 | | [[Michael Davitt (file)|Michael Davitt]] | data-sort-value="1950" | 1950-04-20 | data-sort-value="2005" | 2005-06-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 396 | | [[Caitlín Maude]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-22 | data-sort-value="1982" | 1982-06-06 | [[Casla]] |- | style='text-align:right'| 397 | [[Íomhá:Seán-south.jpg|center|128px]] | [[Seán Sabhat]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="1957" | 1957-01-01 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 398 | | [[Tomás Mac Síomóin]] | data-sort-value="1938" | 1938 | data-sort-value="2022" | 2022-02-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 399 | | [[Máire Mullarney]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-01 | data-sort-value="2008" | 2008-08-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 400 | [[Íomhá:Daniel Breen police notice1.jpg|center|128px]] | [[Dan Breen|Dónall Ó Braoin]] | data-sort-value="1894" | 1894-08-11 | data-sort-value="1969" | 1969-12-27 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 401 | [[Íomhá:Gay Byrne.JPG|center|128px]] | [[Gay Byrne]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | data-sort-value="2019" | 2019-11-04 | [[Rialto]] |- | style='text-align:right'| 402 | | [[Bang Bang]] | data-sort-value="1906" | 1906-04-19 | data-sort-value="1981" | 1981-01-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 403 | | [[Barney Mellows]] | data-sort-value="1896" | 1896-03-29 | data-sort-value="1942" | 1942-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 404 | [[Íomhá:Madame-Alicia-Adelaide-Needham.jpg|center|128px]] | [[Alicia Adélaide Needham]] | data-sort-value="1863" | 1863-10-31 | data-sort-value="1945" | 1945-12-24 | [[An Seanchaisleán]] |- | style='text-align:right'| 405 | | [[Amhlaoibh Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1780" | 1780<br/>1783-05-01 | data-sort-value="1838" | 1838-11-20 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 406 | [[Íomhá:Louis Hersent-Crossing the bridge at Landshut.jpg|center|128px]] | [[Andrew O'Reilly von Ballinlough]] | data-sort-value="1742" | 1742-08-03<br/>1742 | data-sort-value="1832" | 1832-07-05<br/>1832-04-05 | [[Baile an Locha, Contae Ros Comáin|Baile an Locha]] |- | style='text-align:right'| 407 | [[Íomhá:Anna Parnell c1878.jpg|center|128px]] | [[Anna Parnell|Anna Catherine Parnell]] | data-sort-value="1852" | 1852-05-13 | data-sort-value="1911" | 1911-09-20 | ''[[:d:Q2699632|Teach Avondale]]'' |- | style='text-align:right'| 408 | [[Íomhá:Annahaslam.jpg|center|128px]] | [[Anna Haslam]] | data-sort-value="1829" | 1829-04-06 | data-sort-value="1922" | 1922-11-28 | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 409 | [[Íomhá:Portrait-of-anne-devlin.jpg|center|128px]] | [[Anne Devlin]] | data-sort-value="1780" | 1780 | data-sort-value="1851" | 1851-09-01 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 410 | | [[Ann Lovett]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-06 | data-sort-value="1984" | 1984-01-31 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 411 | | [[Anne Butler Yeats|Anne Yeats]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-09 | data-sort-value="2001" | 2001-07-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 412 | | [[Anthony Barry]] | data-sort-value="1901" | 1901-06-07 | data-sort-value="1983" | 1983-10-24 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 413 | | [[Art Ó Cléirigh]] | data-sort-value="1879" | 1879-10-25 | data-sort-value="1932" | 1932-11-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 414 | [[Íomhá:Christy Ring visits (1) 1956 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Criostóir Ó Rinn]] | data-sort-value="1920" | 1920-10-12 | data-sort-value="1979" | 1979-03-02 | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 415 | [[Íomhá:Ciaran O Lionaird (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ciarán Ó Lionaird|Ciarán Ó Lionáird]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-11 | data-sort-value="2026" | 2026-06-09 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 416 | [[Íomhá:Constance Smith in Man in the Attic.jpg|center|128px]] | [[Constance Smith]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-22 | data-sort-value="2003" | 2003-06-30 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 417 | | [[Dónal Ó Caoimh]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-02 | data-sort-value="1967" | 1967-06-02 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 418 | | [[Diarmaid mac Maoil na mBó|Diarmait mac Maíl na mBó]] | | data-sort-value="1072" | 1072-02-07 | [[Fearna]] |- | style='text-align:right'| 419 | [[Íomhá:D-keane-1985 Restored.jpg|center|128px]] | [[Dolores Keane]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-26 | data-sort-value="2026" | 2026-03-16 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 420 | | [[Domnall Mór Ua Briain|Domhnall Mór Ó Briain]] | | data-sort-value="1194" | 1194 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 421 | [[Íomhá:Stowe Missal cumdach (inverted).png|center|128px]] | [[Donnchadh mac Briain|Donnchad mac Briain]] | data-sort-value="980" | 980<br/>981 | data-sort-value="1064" | 1064 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 422 | [[Íomhá:Talbot.jpg|center|128px]] | [[Matt Talbot]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-02 | data-sort-value="1925" | 1925-06-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 423 | [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|center|128px]] | [[John MacBride (réabhlóidí)|Seán Mac Giolla Bhríde]] | data-sort-value="1868" | 1868-05-07 | data-sort-value="1916" | 1916-05-05 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 424 | [[Íomhá:Image reproduced by permission of the National Folklore Collection, University Dublin.jpg|center|128px]] | [[Eibhlís Uí Chróinín (amhránaí ar an sean-nós)|Eibhlís Uí Chróinín]] | data-sort-value="1879" | 1879-05-29 | data-sort-value="1956" | 1956-06-02 | ''[[:d:Q65558645|An Ráth Thiar]]'' |- | style='text-align:right'| 425 | [[Íomhá:Sean-Heuston.jpg|center|128px]] | [[Seán Heuston]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 426 | [[Íomhá:SeamusEnnis.jpg|center|128px]] | [[Séamus Ennis]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-05 | data-sort-value="1982" | 1982-10-05 | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 427 | | [[Alec Reid]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-05 | data-sort-value="2013" | 2013-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 428 | | [[Fiach mac Aodha Ó Broin]] | data-sort-value="1534" | 1534 | data-sort-value="1597" | 1597-05-08 | [[Síol Éalaigh]] |- | style='text-align:right'| 429 | | [[Francis Browne]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-03 | data-sort-value="1960" | 1960-07-07 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 430 | | [[Frank Kelly]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-28 | data-sort-value="2016" | 2016-02-28 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 431 | [[Íomhá:George Gardiner (boxer).jpg|center|128px]] | [[George Gardner]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-17 | data-sort-value="1954" | 1954-07-08 | [[Lios Dúin Bhearna]] |- | style='text-align:right'| 432 | | [[Gormflaith ingen Murchada]] | data-sort-value="960" | 960 | data-sort-value="1030" | 1030 | [[An Nás]] |- | style='text-align:right'| 433 | [[Íomhá:Grace Gifford by William Orpen.jpg|center|128px]] | [[Grace Gifford]] | data-sort-value="1888" | 1888-03-04 | data-sort-value="1955" | 1955-12-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 434 | | [[Henry Bagenal]] | data-sort-value="1556" | 1556 | data-sort-value="1598" | 1598-08-14 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 435 | | [[John McCann]] | data-sort-value="1905" | 1905-06-17 | data-sort-value="1980" | 1980-02-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 436 | [[Íomhá:William O'Brien.png|center|128px]] | [[William O'Brien (Páirtí an Lucht Oibre)|William O'Brien]] | data-sort-value="1881" | 1881-01-23 | data-sort-value="1968" | 1968-10-31 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 437 | | [[Feargal Ó hAnnluain]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-02 | data-sort-value="1957" | 1957-01-01 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 438 | | [[Mícheál Ó Móráin|Micheál Ó Móráin]] | data-sort-value="1912" | 1912-12-25 | data-sort-value="1983" | 1983-05-06 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 439 | | [[James FitzGerald-Kenney]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-01 | data-sort-value="1956" | 1956-10-21 | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 440 | | [[Fiachra Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-08-18 | data-sort-value="2018" | 2018-07-29 | [[Lios Uí Chathasaigh]] |- | style='text-align:right'| 441 | [[Íomhá:Richie Ryan, 1981 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Richie Ryan]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-27 | data-sort-value="2019" | 2019-03-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 442 | [[Íomhá:Judge Fionan O'Loingsigh - 1948.tif|center|128px]] | [[Fionán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-17 | data-sort-value="1966" | 1966-06-03 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 443 | [[Íomhá:Katherine Plunket.jpg|center|128px]] | [[Katherine Plunket]] | data-sort-value="1820" | 1820-11-22 | data-sort-value="1932" | 1932-10-14 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 444 | [[Íomhá:Garret FitzGerald 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Garret Fitzgerald|Gearóid Mac Gearailt]] | data-sort-value="1926" | 1926-02-09 | data-sort-value="2011" | 2011-05-19 | [[Droichead na Dothra]] |- | style='text-align:right'| 445 | [[Íomhá:Nonpareil Jack Dempsey portrait.jpg|center|128px]] | [[Nonpareil Dempsey]] | data-sort-value="1862" | 1862-12-15 | data-sort-value="1895" | 1895-11-02<br/>1896-11-01 | [[An Currach]] |- | style='text-align:right'| 446 | | [[Frank Daly]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1950" | 1950-02-18 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 447 | [[Íomhá:Dublin Martyrs by Conall McCabe (2001).jpg|center|128px]] | [[Proinsias Táilliúir (mairtíreach)|Proinnsias Táiliúr]] | data-sort-value="1550" | 1550 | data-sort-value="1621" | 1621-01-30 | [[Sord]] |- | style='text-align:right'| 448 | [[Íomhá:Niamh Bhreathnach.jpg|center|128px]] | [[Niamh Bhreathnach]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-01 | data-sort-value="2023" | 2023-02-06 | [[Baile Uí Lachnáin]] |- | style='text-align:right'| 449 | | [[Peadar Doyle]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="1956" | 1956-08-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 450 | [[Íomhá:Gearoid O'Sullivan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Gearóid Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-28 | data-sort-value="1948" | 1948-03-25 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 451 | | [[Shane McEntee]] | data-sort-value="1956" | 1956-12-19 | data-sort-value="2012" | 2012-12-21 | [[An Obair]] |- | style='text-align:right'| 452 | | [[Gemma Hussey]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-11 | data-sort-value="2024" | 2024-11-26 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 453 | [[Íomhá:Gene Fitzgerald, 1978 (cropped).tif|center|128px]] | [[Gene Fitzgerald]] | data-sort-value="1932" | 1932-08-21 | data-sort-value="2007" | 2007-12-14 | [[An Baile Gallda]] |- | style='text-align:right'| 454 | [[Íomhá:George Colley, 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seoirse Ó Colla]] | data-sort-value="1925" | 1925-10-18 | data-sort-value="1983" | 1983-09-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 455 | | [[Gerard Sweetman]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-10 | data-sort-value="1970" | 1970-01-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 456 | [[Íomhá:Gerry Ryan.jpg|center|128px]] | [[Gerry Ryan]] | data-sort-value="1956" | 1956-06-04 | data-sort-value="2010" | 2010-04-30 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 457 | [[Íomhá:PJ Ruttledge.png|center|128px]] | [[P. J. Ruttledge]] | data-sort-value="1892" | 1892 | data-sort-value="1952" | 1952-05-08 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 458 | [[Íomhá:President John F. Kennedy Meets with Lord Mayor of Dublin Robert Briscoe (cropped).jpg|center|128px]] | [[Robert Briscoe]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-25 | data-sort-value="1969" | 1969-03-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 459 | | [[Paddy O’Toole]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-15 | data-sort-value="2025" | 2025-05-11 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 460 | [[Íomhá:Sir Hugh Percy Lane.jpg|center|128px]] | [[Hugh Lane]] | data-sort-value="1875" | 1875-11-09 | data-sort-value="1915" | 1915-05-07 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 461 | | [[Timothy Sullivan (breitheamh)|Timothy Sullivan]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-06 | data-sort-value="1949" | 1949-05-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 462 | | [[Seachnassach mac Blathmaic]] | | data-sort-value="671" | 671 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 463 | | [[Blathmac mac Aodha Sláine]] | data-sort-value="650" | 7th century | data-sort-value="665" | 665 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 464 | | [[Conghal Ceannmhaghair]] | | data-sort-value="710" | 710 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 465 | | [[Fógartach mac Néill]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="724" | 724 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 466 | [[Íomhá:Thomas Kinsella - University of Pennsylvania - 16 November 2009 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Thomas Kinsella]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-04 | data-sort-value="2021" | 2021-12-22 | [[Inse Chór]] |- | style='text-align:right'| 467 | [[Íomhá:Violet Florence Martin.jpg|center|128px]] | [[Violet Florence Martin]] | data-sort-value="1862" | 1862-06-11 | data-sort-value="1915" | 1915-12-21 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 468 | | [[John L. Murray (breitheamh)|John L. Murray]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-10 | data-sort-value="2023" | 2023-01-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 469 | | [[Edward Aylward]] | data-sort-value="1894" | 1894 | data-sort-value="1976" | 1976-02 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 470 | | [[Diarmuid Lynch]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-10 | data-sort-value="1950" | 1950-11-09 | [[Trácht Fhionn]] |- | style='text-align:right'| 471 | | [[Dick Dowling]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-12 | data-sort-value="2024" | 2024-03-30 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 472 | | [[Don Davern]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-04 | data-sort-value="1968" | 1968-11-02 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 473 | [[Íomhá:Donal Creed MEP (cropped).jpg|center|128px]] | [[Donal Creed]] | data-sort-value="1924" | 1924-09-07 | data-sort-value="2017" | 2017-11-23 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 474 | | [[Donal O'Donoghue]] | data-sort-value="1894" | 1894-06-05 | data-sort-value="1971" | 1971-07-26 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 475 | | [[Donncha Ó Dúlaing]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-15 | data-sort-value="2021" | 2021-09-04 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 476 | | [[Donnchadh Ó Briain]] | data-sort-value="1897" | 1897-11-17 | data-sort-value="1981" | 1981-09-22 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 477 | | [[Donnchadh Ó Corráin]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-28 | data-sort-value="2017" | 2017-10-25 | ''[[:d:Q104308060|Graighin]]'' |- | style='text-align:right'| 478 | [[Íomhá:Dora Sigerson.jpg|center|128px]] | [[Dora Sigerson Shorter]] | data-sort-value="1866" | 1866-08-16 | data-sort-value="1918" | 1918-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 479 | | [[Dorothy Stopford-Price]] | data-sort-value="1890" | 1890-09-09 | data-sort-value="1954" | 1954-01-30<br/>1954-01-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 480 | | [[Dónall Mac Amhlaigh]] | data-sort-value="1926" | 1926 | data-sort-value="1989" | 1989-01-27 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 481 | | [[Edward Conway]] | data-sort-value="1894" | 1894-07-03 | data-sort-value="1968" | 1968-12-29 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 482 | | [[Eamon Rice]] | data-sort-value="1873" | 1873-04-26 | data-sort-value="1937" | 1937-11-07 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 483 | | [[Éamon Ó Ciosáin]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1979" | 1979-05-20 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 484 | | [[Éamonn Ó Néill]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1954" | 1954-11-03 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 485 | [[Íomhá:Eavan Boland in 1996.jpg|center|128px]] | [[Eavan Boland]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-24 | data-sort-value="2020" | 2020-04-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 486 | | [[Eddie Filgate]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-16 | data-sort-value="2017" | 2017-01-19 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 487 | | [[Seán Seosamh Ó Raghallaigh]] | data-sort-value="1919" | 1919 | data-sort-value="1952" | 1952 | [[Cill na Seanrátha]] |- | style='text-align:right'| 488 | [[Íomhá:John O Leary 1900 Hollyer.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Laoghaire (Fínín)|Seán Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1830" | 1830-07-23 | data-sort-value="1907" | 1907-03-16 | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 489 | [[Íomhá:Johnoshanassy.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Seachnasaigh]] | data-sort-value="1818" | 1818 | data-sort-value="1883" | 1883-05-05 | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 490 | [[Íomhá:John Philpot Curran from NPG.jpg|center|128px]] | [[John Philpot Curran]] | data-sort-value="1750" | 1750-07-24 | data-sort-value="1817" | 1817-10-14 | [[Áth Trasna]] |- | style='text-align:right'| 491 | | [[Kevin Danaher]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-30 | data-sort-value="2002" | 2002-03-14 | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 492 | | [[Caoimhín Ó hIfearnáin]] | data-sort-value="1929" | 1929-08-20 | data-sort-value="2013" | 2013-01-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 493 | [[Íomhá:John Sealy Townsend.jpg|center|128px]] | [[John Sealy Townsend]] | data-sort-value="1868" | 1868-06-07 | data-sort-value="1957" | 1957-02-16 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 494 | [[Íomhá:Batt O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Batt O'Connor]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-04 | data-sort-value="1935" | 1935-02-07 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 495 | | [[Batt Donegan]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-21 | data-sort-value="1978" | 1978-08-26 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 496 | | [[Beatrice Gubbins]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-19 | data-sort-value="1944" | 1944-08-12 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 497 | | [[Ben Óg Dunne|Ben Dunne]] | data-sort-value="1949" | 1949-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-11-18 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 498 | [[Íomhá:Bernadette O'Farrell - Sponsor, July 25, 1959.jpg|center|128px]] | [[Bernadette O'Farrell]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-30 | data-sort-value="1999" | 1999-09-26 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 499 | | [[Bernard Cowen]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-29 | data-sort-value="1984" | 1984-01-24 | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 500 | | [[Bill O'Herlihy]] | data-sort-value="1938" | 1938-09-26 | data-sort-value="2015" | 2015-05-25 | [[An Glaisín]] |- | style='text-align:right'| 501 | | [[Billy Fox]] | data-sort-value="1939" | 1939-01-03 | data-sort-value="1974" | 1974-03-12 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 502 | [[Íomhá:BobDoyleDeath.JPG|center|128px]] | [[Bob Doyle]] | data-sort-value="1916" | 1916-02-12 | data-sort-value="2009" | 2009-01-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 503 | [[Íomhá:Lady Mary Bailey.jpg|center|128px]] | [[Mary Bailey]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-01 | data-sort-value="1960" | 1960-07-29 | ''[[:d:Q7369899|Caisleán an Rosa Mhóir]]'' |- | style='text-align:right'| 504 | [[Íomhá:Margaret E. Cousins, 1932.png|center|128px]] | [[Margaret Cousins]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-07 | data-sort-value="1954" | 1954-03-11 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 505 | | [[Breandán Ó Buachalla]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-15 | data-sort-value="2010" | 2010-05-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 506 | | [[Brendan Crinion]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-11 | data-sort-value="1989" | 1989-07-02 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 507 | [[Íomhá:Brendan Grace.jpg|center|128px]] | [[Brendan Grace]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-01 | data-sort-value="2019" | 2019-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 508 | [[Íomhá:Brendan Halligan, circa 1983.jpg|center|128px]] | [[Brendan Halligan]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-05 | data-sort-value="2020" | 2020-08-09 | [[Rialto]] |- | style='text-align:right'| 509 | | [[Brendan Ingle]] | data-sort-value="1940" | 1940-06-19 | data-sort-value="2018" | 2018-05-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 510 | [[Íomhá:Brendan-Kehoe.jpg|center|128px]] | [[Brendan Kehoe]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-03 | data-sort-value="2011" | 2011-07-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 511 | | [[Brendan Kennelly]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2021" | 2021-10-17 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 512 | | [[Henry Kenny]] | data-sort-value="1913" | 1913-09-07 | data-sort-value="1975" | 1975-09-25 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 513 | [[Íomhá:H. M. Dockrell 1948 election pamphlet (cropped).jpg|center|128px]] | [[Henry Morgan Dockrell]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1955" | 1955-10-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 514 | | [[Mervyn Taylor]] | data-sort-value="1931" | 1931-12-01 | data-sort-value="2021" | 2021-09-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 515 | [[Íomhá:Hugh Leonard, Playwright, 2004.jpg|center|128px]] | [[Hugh Leonard]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-09 | data-sort-value="2009" | 2009-02-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 516 | [[Íomhá:Humphrey Lloyd.jpg|center|128px]] | [[Humphrey Lloyd]] | data-sort-value="1800" | 1800-04-16 | data-sort-value="1881" | 1881-01-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 517 | | [[Alan Kelly (imreoir)|Alan Kelly]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-05 | data-sort-value="2009" | 2009-05-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 518 | | [[Paddy Belton]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-25 | data-sort-value="1987" | 1987-05-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 519 | [[Íomhá:Séamus Brennan Jan 2008.jpg|center|128px]] | [[Séamus Brennan|Séamus Ó Braonáin]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-16 | data-sort-value="2008" | 2008-07-09 | [[Bóthar na Trá]] |- | style='text-align:right'| 520 | | [[William Murphy]] | data-sort-value="1892" | 1892-02-12 | data-sort-value="1967" | 1967-11-16 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 521 | [[Íomhá:Rory O'Connor Stone Carving.jpg|center|128px]] | [[Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair]] | data-sort-value="1116" | 1116 | data-sort-value="1198" | 1198-12-02 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 522 | [[Íomhá:James Campbell, Vanity Fair, 1909-08-25.jpg|center|128px]] | [[James Campbell]] | data-sort-value="1851" | 1851-04-04 | data-sort-value="1931" | 1931-03-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 523 | [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg|center|128px]] | [[Séamus Ó Mangáin]] | data-sort-value="1803" | 1803-05-01 | data-sort-value="1849" | 1849-06-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 524 | [[Íomhá:Jim Gibbons, 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jim Gibbons]] | data-sort-value="1924" | 1924-08-03 | data-sort-value="1997" | 1997-12-20 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 525 | | [[Séamas Ó hArgadáin]] | data-sort-value="1782" | 1782 | data-sort-value="1855" | 1855 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 526 | [[Íomhá:James Tully, 1954 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Tully]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-18 | data-sort-value="1992" | 1992-05-20 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 527 | | [[Martin O'Sullivan]] | data-sort-value="1900" | 2nd millennium | data-sort-value="1956" | 1956-01-20 | [[Inis Díomáin]] |- | style='text-align:right'| 528 | | [[Jerry Cronin]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-15 | data-sort-value="1990" | 1990-10-19 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 529 | [[Íomhá:Seán Garland.jpg|center|128px]] | [[Seán Garland]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-07 | data-sort-value="2018" | 2018-12-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 530 | [[Íomhá:JoeDolan1975.jpg|center|128px]] | [[Joe Dolan]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-16 | data-sort-value="2007" | 2007-12-26 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 531 | [[Íomhá:Sean MacEoin.jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Eoin]] | data-sort-value="1893" | 1893-09-30 | data-sort-value="1973" | 1973-07-07 | [[Béal Átha na Lao]] |- | style='text-align:right'| 532 | [[Íomhá:JJ O'Kelly, circa 1918 to 1931.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Ceallaigh (Sceilg)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1872" | 1872 | data-sort-value="1957" | 1957-03-26 | [[Oileán Dairbhre]] |- | style='text-align:right'| 533 | [[Íomhá:John Marcus O'Sullivan (cropped).jpg|center|128px]] | [[John M. O'Sullivan]] | data-sort-value="1881" | 1881-02-18 | data-sort-value="1948" | 1948-02-09 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 534 | [[Íomhá:John Wilson, 1987 (cropped).png|center|128px]] | [[John Wilson|Seán P. Mac Uilliam]] | data-sort-value="1923" | 1923-07-08 | data-sort-value="2007" | 2007-07-09 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 535 | | [[Evie Hone]] | data-sort-value="1894" | 1894-04-22 | data-sort-value="1955" | 1955-03-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 536 | | [[Edward Walsh]] | data-sort-value="1805" | 1805 | data-sort-value="1850" | 1850-08-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 537 | | [[Eighneachán Ó hAnnluain]] | data-sort-value="1933" | 1933 | data-sort-value="1994" | 1994-12-14 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 538 | [[Íomhá:Professor Eleanor Maguire FMedSci FRS.jpg|center|128px]] | [[Eleanor Maguire]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-27 | data-sort-value="2025" | 2025-01-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 539 | [[Íomhá:Elizabeth O'Farrell, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Elizabeth O'Farrell]] | data-sort-value="1884" | 1884-11-05 | data-sort-value="1957" | 1957-06-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 540 | | [[Ellen Hutchins]] | data-sort-value="1785" | 1785-03-17 | data-sort-value="1815" | 1815-02-09 | [[Béal Átha Leice]] |- | style='text-align:right'| 541 | | [[Eoghan an Mhéirín Mac Cárthaigh|Eoghan Mac Cárthaigh]] | data-sort-value="1691" | 1691 | data-sort-value="1756" | 1756 | [[An Eatharla]] |- | style='text-align:right'| 542 | | [[Patrick Power (Staraí Éireannach)|Patrick Power]] | data-sort-value="1862" | 1862-03-08 | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 543 | | [[Ernest Alton]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1952" | 1952-02-18 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 544 | [[Íomhá:JJ Walsh Mugshots.jpg|center|128px]] | [[James Walsh]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-20 | data-sort-value="1948" | 1948-11-30 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 545 | [[Íomhá:Eva Selina Laura Gore-Booth (c. late1880s).jpg|center|128px]] | [[Eva Gore-Booth]] | data-sort-value="1870" | 1870-05-22 | data-sort-value="1926" | 1926-06-30 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 546 | | [[Eva Philbin]] | data-sort-value="1914" | 1914-01-04 | data-sort-value="2005" | 2005-06-24 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 547 | [[Íomhá:Isle of Iona, St. Oran's Chapel doorway - geograph.org.uk - 921177.jpg|center|128px]] | [[Naomh Odhrán]] | data-sort-value="450" | 5th century | data-sort-value="563" | 563 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 548 | [[Íomhá:Timothy Daniel Sullivan00.jpg|center|128px]] | [[Timothy Daniel Sullivan]] | data-sort-value="1827" | 1827-05-29 | data-sort-value="1914" | 1914-03-31 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 549 | [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-08594, Daniel A. Binchy.jpg|center|128px]] | [[D. A. Binchy]] | data-sort-value="1899" | 1899-06-03 | data-sort-value="1989" | 1989-05-04 | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 550 | [[Íomhá:Sean Hales, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Sean Hales]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-30 | data-sort-value="1922" | 1922-12-07 | [[Baile na Daibhche]] |- | style='text-align:right'| 551 | [[Íomhá:Tom J. O'Connell, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Thomas J. O'Connell]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-21 | data-sort-value="1969" | 1969-06-22 | [[Cnoc Mhuire, Contae Mhaigh Eo|Cnoc Mhuire]] |- | style='text-align:right'| 552 | | [[Óengus mac Óengobann]] | data-sort-value="750" | 8th century | data-sort-value="824" | 824 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 553 | [[Íomhá:Ernie O'Malley Prison 2.jpg|center|128px]] | [[Earnán Ó Máille]] | data-sort-value="1897" | 1897-05-26 | data-sort-value="1957" | 1957-03-25 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 554 | [[Íomhá:Brian O'Higgins - Banba.jpg|center|128px]] | [[Brian Ó hUiginn]] | data-sort-value="1882" | 1882-07-01 | data-sort-value="1963" | 1963-03-03 | [[Cill Scíre]] |- | style='text-align:right'| 555 | | [[Bridget Rice]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-07 | data-sort-value="1967" | 1967-12-08 | [[Cluain Cearbán]] |- | style='text-align:right'| 556 | [[Íomhá:Bryan Cusack (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bryan Cusack]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-02 | data-sort-value="1973" | 1973-05-24 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 557 | [[Íomhá:Caitlín Brugha.jpg|center|128px]] | [[Caitlín Brugha]] | data-sort-value="1879" | 1879-12-11 | data-sort-value="1959" | 1959-12-01 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 558 | [[Íomhá:Carmel snow.jpg|center|128px]] | [[Carmel Snow]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-27 | data-sort-value="1961" | 1961-05 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 559 | | [[Carrie Acheson]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-11 | data-sort-value="2023" | 2023-01-16 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 560 | [[Íomhá:Cathal Ó Murchadha (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó Murchadha]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-16 | data-sort-value="1958" | 1958-04-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 561 | [[Íomhá:Charles J Kickham.JPG|center|128px]] | [[Charles J. Kickham]] | data-sort-value="1828" | 1828-05-09 | data-sort-value="1882" | 1882-08-22 | [[Muileann na hUamhan]] |- | style='text-align:right'| 562 | [[Íomhá:Liam O'Flinn.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Floinn]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-15 | data-sort-value="2018" | 2018-03-14 | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 563 | | [[Larry Gogan]] | data-sort-value="1934" | 1934-05-03 | data-sort-value="2020" | 2020-01-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 564 | | [[Joseph Blowick]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-13 | data-sort-value="1970" | 1970-08-12 | [[Baile na Cora]] |- | style='text-align:right'| 565 | [[Íomhá:Kathleen Clarke as Lord Mayor of Dublin, circa 1940, colourised.jpg|center|128px]] | [[Caitlín Bean Uí Chléirigh|Kathleen Clarke]] | data-sort-value="1878" | 1878-04-11 | data-sort-value="1972" | 1972-09-29 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 566 | [[Íomhá:Kevin Boland 1960 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin Boland]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="2001" | 2001-09-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 567 | | [[Thomas Kilroy]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-23 | data-sort-value="2023" | 2023-12-07 | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 568 | | [[Tom O'Higgins]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-23 | data-sort-value="2003" | 2003-02-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 569 | [[Íomhá:Portrait of Luke Wadding P2027.jpg|center|128px]] | [[Luke Wadding]] | data-sort-value="1588" | 1588-10-16 | data-sort-value="1657" | 1657-11-18 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 570 | [[Íomhá:Osborn Bergin, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Osborn Bergin|Osborn Joseph Bergin]] | data-sort-value="1873" | 1873-11-26 | data-sort-value="1950" | 1950-10-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 571 | | [[Sam Maguire]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-11 | data-sort-value="1927" | 1927-02-06 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 572 | [[Íomhá:Jeremiah O'Donovan Rossa.jpg|center|128px]] | [[Diarmaid Ó Donnabháin Rosa|Diarmaid Ó Donnabháin Rossa]] | data-sort-value="1831" | 1831-09-10 | data-sort-value="1915" | 1915-06-29 | [[Ros Ó gCairbre]] |- | style='text-align:right'| 573 | [[Íomhá:Harry Boland Portrait.jpg|center|128px]] | [[Harry Boland|Énrí Ó Beóláin]] | data-sort-value="1887" | 1887-04-27 | data-sort-value="1922" | 1922-08-01 | [[Baile Phib]] |- | style='text-align:right'| 574 | | [[William FitzGerald (breitheamh)|William FitzGerald]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-04 | data-sort-value="1974" | 1974-10-17 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 575 | [[Íomhá:Rory O'Hanlon, November 2006 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rory O'Hanlon]] | data-sort-value="1934" | 1934-02-07 | data-sort-value="2026" | 2026-03-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 576 | [[Íomhá:Right Hon Laurence O'Neill The Lord Mayor cropped from Ireland's National Pledge, April 1918.jpg|center|128px]] | [[Laurence O'Neill]] | data-sort-value="1874" | 1874 | data-sort-value="1943" | 1943-07-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 577 | [[Íomhá:Kevin Barry.jpg|center|128px]] | [[Kevin Barry]] | data-sort-value="1902" | 1902-01-20 | data-sort-value="1920" | 1920-11-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 578 | | [[Louis le Brocquy]] | data-sort-value="1916" | 1916-11-10 | data-sort-value="2012" | 2012-04-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 579 | [[Íomhá:Mark Clinton, 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mark Clinton]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-07 | data-sort-value="2001" | 2001-12-23 | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 580 | | [[Martin O'Donoghue]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-13 | data-sort-value="2018" | 2018-07-20 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 581 | | [[Maurice E. Dockrell]] | data-sort-value="1908" | 1908-10-06 | data-sort-value="1986" | 1986-12-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 582 | [[Íomhá:Michael cusack portrait.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Cíosóg]] | data-sort-value="1847" | 1847-09-20 | data-sort-value="1906" | 1906-11-27 | [[Cora Finne]] |- | style='text-align:right'| 583 | | [[Michael Hayes]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-01 | data-sort-value="1976" | 1976-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 584 | | [[Michael Hilliard]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-11 | data-sort-value="1982" | 1982-01-01 | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 585 | | [[Niall Tóibín]] | data-sort-value="1929" | 1929-11-21 | data-sort-value="2019" | 2019-11-13 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 586 | | [[George Morrison]] | data-sort-value="1922" | 1922-11-03 | data-sort-value="2025" | 2025-08-04 | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 587 | | [[George Nicolls]] | data-sort-value="1886" | 1886-04-29 | data-sort-value="1942" | 1942-05-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 588 | | [[George Wolfe]] | data-sort-value="1860" | 1860 | data-sort-value="1941" | 1941-12-01 | [[An Baile Mór, Contae Chill Dara|An Baile Mór]] |- | style='text-align:right'| 589 | | [[Gerald Fitzgibbon]] | data-sort-value="1866" | 1866-10-08 | data-sort-value="1942" | 1942-12-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 590 | | [[Gerard Lynch]] | data-sort-value="1931" | 1931-06-15 | data-sort-value="2025" | 2025-12-20 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 591 | | [[Gerry L'Estrange]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-07 | data-sort-value="1996" | 1996-04-05 | [[An tSráid, Contae na hIarmhí|An tSráid]] |- | style='text-align:right'| 592 | | [[Gerard McDonnell]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-20 | data-sort-value="2008" | 2008-08-02 | ''[[:d:Q4220515|Cill Churnáin]]'' |- | style='text-align:right'| 593 | [[Íomhá:Saint Gobnait.jpg|center|128px]] | [[Gobnait]] | | data-sort-value="501" | 6th century | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 594 | | [[Godfrey Timmins]] | data-sort-value="1927" | 1927-09-06 | data-sort-value="2001" | 2001-04-11 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 595 | [[Íomhá:Pictiúr fíorach.jpg|center|128px]] | [[Graham Knuttel]] | data-sort-value="1954" | 1954 | data-sort-value="2023" | 2023 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 596 | | [[Margaretta Bowen]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-01 | data-sort-value="1981" | 1981-04-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 597 | | [[Roddy Connolly]] | data-sort-value="1901" | 1901-02-11 | data-sort-value="1980" | 1980-12-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 598 | [[Íomhá:William Dargan - Project Gutenberg eText 17293.jpg|center|128px]] | [[William Dargan]] | data-sort-value="1799" | 1799-02-28 | data-sort-value="1867" | 1867-02-07 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 599 | | [[Gus Healy]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-20 | data-sort-value="1987" | 1987-07-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 600 | [[Íomhá:Hanna Sheehy-Skeffington in 1916.png|center|128px]] | [[Hanna Sheehy-Skeffington]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-24 | data-sort-value="1946" | 1946-04-20 | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 601 | | [[Feargal Quinn]] | data-sort-value="1936" | 1936-11-27 | data-sort-value="2019" | 2019-04-25 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 602 | [[Íomhá:Roscommon St. Mary's Priory Choir Tomb Effigy 2014 08 28.jpg|center|128px]] | [[Felim mac Cathail Crobdeirg Ua Conchobair]] | | data-sort-value="1265" | 1265 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 603 | | [[Finbarr Dwyer]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-20 | data-sort-value="2014" | 2014-02-08 | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 604 | | [[Fintan Coogan, Mór]] | data-sort-value="1910" | 1910-04-13 | data-sort-value="1984" | 1984-11-04 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 605 | | [[Flor Crowley]] | data-sort-value="1934" | 1934-12-27 | data-sort-value="1997" | 1997-05-16 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 606 | [[Íomhá:Frank Cahill.jpg|center|128px]] | [[Francis Cahill]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1957" | 1957-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 607 | | [[Francis Humphreys]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1961" | 1961-04-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 608 | | [[Francis McGuinness]] | data-sort-value="1868" | 1868 | data-sort-value="1934" | 1934-11-30 | [[Tearmann Bearaigh]] |- | style='text-align:right'| 609 | [[Íomhá:FrancisSheehy-Skeffington.gif|center|128px]] | [[Francis Sheehy-Skeffington|Proinsias Mac Síthigh-Sceimhealtún]] | data-sort-value="1878" | 1878-12-23 | data-sort-value="1916" | 1916-04-26 | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 610 | | [[Frank Drohan]] | data-sort-value="1879" | 1879-08-13 | data-sort-value="1953" | 1953-03-05 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 611 | [[Íomhá:Frank MacDermot, 1933.jpg|center|128px]] | [[Frank MacDermot]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-25 | data-sort-value="1975" | 1975-06-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 612 | | [[Proinnsias de Priondargást]] | data-sort-value="1933" | 1933-07-13 | data-sort-value="2015" | 2015-02-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 613 | | [[Frank Sherwin]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 614 | | [[Frank Stockwell]] | data-sort-value="1928" | 1928-12-07 | data-sort-value="2009" | 2009-03-09 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 615 | | [[Frank Taylor]] | data-sort-value="1914" | 1914-05-30 | data-sort-value="1998" | 1998-04-15 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 616 | | [[Frederick Crowley]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1945" | 1945-05-05 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 617 | | [[George C. Bennett]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1963" | 1963-06-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 618 | [[Íomhá:Self-portrait of George Francis Mulvany, first Director of the National Gallery of Ireland.jpg|center|128px]] | [[George Francis Mulvany]] | data-sort-value="1809" | 1809 | data-sort-value="1869" | 1869 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 619 | [[Íomhá:George Gilmore (retouched).png|center|128px]] | [[George Gilmore]] | data-sort-value="1898" | 1898 | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 620 | [[Íomhá:Ada English.jpg|center|128px]] | [[Eithne Inglis]] | data-sort-value="1875" | 1875-01-10 | data-sort-value="1944" | 1944-01-27 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 621 | [[Íomhá:Adrian Hardiman - 20090224.jpg|center|128px]] | [[Adrian Hardiman]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-21 | data-sort-value="2016" | 2016-03-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 622 | [[Íomhá:Agnes O'Farrelly, circa 1890.png|center|128px]] | [[Úna Ní Fhaircheallaigh]] | data-sort-value="1874" | 1874-06-24 | data-sort-value="1951" | 1951-11-05 | [[Achadh an Iúir]] |- | style='text-align:right'| 623 | | [[Alexander Haslett]] | data-sort-value="1883" | 1883-09-02 | data-sort-value="1951" | 1951-01-17 | [[Glasloch]] |- | style='text-align:right'| 624 | | [[Alfred O'Rahilly]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-01 | data-sort-value="1969" | 1969-08-01 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 625 | [[Íomhá:Charles O'Conor of Belanagare.png|center|128px]] | [[Cathal Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1710" | 1710-01-01 | data-sort-value="1791" | 1791-07-01 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 626 | [[Íomhá:Charlie Bird crop.jpg|center|128px]] | [[Charlie Bird]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-09 | data-sort-value="2024" | 2024-03-11 | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 627 | [[Íomhá:John Doyle by Henry Edward Doyle mw01929.jpg|center|128px]] | [[John Doyle]] | data-sort-value="1797" | 1797 | data-sort-value="1868" | 1868-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 628 | [[Íomhá:Christie Hennessy.jpg|center|128px]] | [[Christie Hennessy]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-19 | data-sort-value="2007" | 2007-12-11 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 629 | [[Íomhá:Christopher Byrne, 1920s (cropped).jpg|center|128px]] | [[Christopher Byrne]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1957" | 1957-09-05 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 630 | [[Íomhá:Christydignam.jpg|center|128px]] | [[Christy Dignam]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-23 | data-sort-value="2023" | 2023-06-13 | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 631 | | [[Ciarán Mac Mathúna]] | data-sort-value="1925" | 1925-11-26 | data-sort-value="2009" | 2009-12-11 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 632 | [[Íomhá:Colm de Bhailís.png|center|128px]] | [[Colm de Bhailís]] | data-sort-value="1796" | 1796-05-02 | data-sort-value="1906" | 1906-02-27 | [[Leitir Mealláin]] |- | style='text-align:right'| 633 | [[Íomhá:Saint Colman MacDuagh window, Hugh Lane Gallery.jpg|center|128px]] | [[Colmán mac Duach]] | data-sort-value="550" | 550<br/>6th century | data-sort-value="632" | 632-10-29 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 634 | [[Íomhá:Con Collins.jpg|center|128px]] | [[Conchubhar Ó Coileáin]] | data-sort-value="1881" | 1881-11-13 | data-sort-value="1937" | 1937-11-23 | ''[[:d:Q65559960|Aránach]]'' |- | style='text-align:right'| 635 | | [[Con Meaney]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-08 | data-sort-value="1970" | 1970-09-11 | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 636 | | [[Helena Molony]] | data-sort-value="1883" | 1883-01-15 | data-sort-value="1967" | 1967-01-28<br/>1967-01-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 637 | [[Íomhá:ThomasAddisEmmet.jpg|center|128px]] | [[Thomas Addis Emmet]] | data-sort-value="1764" | 1764-04-24 | data-sort-value="1827" | 1827-11-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 638 | | [[Henry Barron (breitheamh)|Henry Barron]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-25 | data-sort-value="2010" | 2010-02-25 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 639 | [[Íomhá:Dublin Old Library Trinity College 05.jpg|center|128px]] | [[Henry Joseph Monck Mason]] | data-sort-value="1778" | 1778-07-15 | data-sort-value="1858" | 1858-04-14 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 640 | [[Íomhá:Henry Kelly hosting 'After Dark' (cropped).jpg|center|128px]] | [[Henry Kelly]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-17 | data-sort-value="2025" | 2025-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 641 | [[Íomhá:Tom Hales, circa 1920s.jpg|center|128px]] | [[Tom Hales]] | data-sort-value="1892" | 1892-03-05 | data-sort-value="1966" | 1966-04-29 | [[Baile na Daibhche]] |- | style='text-align:right'| 642 | [[Íomhá:Timothy Harrington.jpg|center|128px]] | [[Timothy Harrington]] | data-sort-value="1851" | 1851 | data-sort-value="1910" | 1910-03-12 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 643 | | [[Honor Crowley]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-19 | data-sort-value="1966" | 1966-10-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 644 | | [[Hugh Byrne (Fine Gael)|Hugh Byrne]] | data-sort-value="1939" | 1939-07-05 | data-sort-value="2023" | 2023-04-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 645 | | [[Hugh Colohan]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-30 | data-sort-value="1931" | 1931-04-15 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 646 | | [[Hugh Geoghegan]] | data-sort-value="1938" | 1938-05-16 | data-sort-value="2024" | 2024-07-07 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 647 | [[Íomhá:Dr Hugh Gibbons.jpg|center|128px]] | [[Hugh Gibbons]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-06 | data-sort-value="2007" | 2007-11-13 | [[Béal na mBuillí]] |- | style='text-align:right'| 648 | [[Íomhá:John T O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Seán Tuathmhumhain Ó Briain]] | data-sort-value="1786" | 1786-06-24 | data-sort-value="1861" | 1861-06-01 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 649 | [[Íomhá:CardinalPaulCullen.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Cuilinn]] | data-sort-value="1803" | 1803-04-29 | data-sort-value="1878" | 1878-10-24 | ''[[:d:Q6966181|An Fhorrach Mhór]]'' |- | style='text-align:right'| 650 | [[Íomhá:Oscar Traynor (under the X) (7541615018).jpg|center|128px]] | [[Oscar Traynor]] | data-sort-value="1886" | 1886-03-21 | data-sort-value="1963" | 1963-12-15 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 651 | [[Íomhá:Odonovan.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1806" | 1806-07-25 | data-sort-value="1861" | 1861-12-10 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 652 | [[Íomhá:Patrick Cooney, 1994 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paddy Cooney|Pádraig Ó Cuanaigh]] | data-sort-value="1931" | 1931-03-02 | data-sort-value="2025" | 2025-12-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 653 | [[Íomhá:Patrick J. Reynolds 1984.jpg|center|128px]] | [[Patrick J. Reynolds]] | data-sort-value="1920" | 1920-11-25 | data-sort-value="2003" | 2003-12-27 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 654 | | [[Patrick Lalor]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-19 | data-sort-value="2016" | 2016-07-29 | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 655 | | [[Patrick Little]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-17 | data-sort-value="1963" | 1963-05-16 | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 656 | | [[Patrick McGrath]] | data-sort-value="1900" | 2nd millennium | data-sort-value="1956" | 1956-06-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 657 | | [[Peadar Mercier]] | data-sort-value="1914" | 1914 | data-sort-value="1991" | 1991 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 658 | | [[Pearse Wyse]] | data-sort-value="1928" | 1928-03-02 | data-sort-value="2009" | 2009-04-28 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 659 | [[Íomhá:Peter Barry.jpg|center|128px]] | [[Peter Barry|Peadar de Barra]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-10 | data-sort-value="2016" | 2016-08-26 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 660 | | [[Eoghan Rua Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1748" | 1748 | data-sort-value="1784" | 1784-06-17 | ''[[:d:Q81944530|Na Mínteoga]]'' |- | style='text-align:right'| 661 | | [[Peter Hughes]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="1954" | 1954-06-24 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 662 | [[Íomhá:Willie clancy statue.jpg|center|128px]] | [[Willie Clancy]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-24 | data-sort-value="1973" | 1973-01-24 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 663 | | [[Philip Brady]] | data-sort-value="1898" | 1898-06-10 | data-sort-value="1995" | 1995-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 664 | | [[Philip Cosgrave]] | data-sort-value="1884" | 1884-11-02 | data-sort-value="1923" | 1923-10-23 | [[Contae Átha Cliath Theas]] |- | style='text-align:right'| 665 | [[Íomhá:William Molyneux - Kneller.jpg|center|128px]] | [[William Molyneux]] | data-sort-value="1656" | 1656-04-17 | data-sort-value="1698" | 1698-10-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 666 | [[Íomhá:Dervla Murphy 2008.jpg|center|128px]] | [[Dervla Murphy]] | data-sort-value="1931" | 1931-11-28 | data-sort-value="2022" | 2022-05-22 | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 667 | [[Íomhá:McGee-sm.jpg|center|128px]] | [[Thomas D'Arcy McGee]] | data-sort-value="1825" | 1825-04-13 | data-sort-value="1868" | 1868-04-07 | [[Cairlinn]] |- | style='text-align:right'| 668 | | [[Robert Hilliard]] | data-sort-value="1904" | 1904-04-07 | data-sort-value="1937" | 1937-02-22 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 669 | [[Íomhá:Comandante John Riley 1848, bust Mexico.jpg|center|128px]] | [[Seán Pádraig Ó Raghallaigh]] | data-sort-value="1824" | 1824-02-08 | data-sort-value="1879" | 1879-10-10 | [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 670 | | [[Seán Doherty (Ros Comáin)|Seán Ó Dochartaigh]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-29 | data-sort-value="2005" | 2005-06-07 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 671 | | [[Seán Gibbons]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-31 | data-sort-value="1952" | 1952-04-19 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 672 | | [[Seán Goulding]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1959" | 1959-12-15 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 673 | | [[Seán Sherwin]] | data-sort-value="1946" | 1946 | data-sort-value="2025" | 2025-04-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 674 | [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Saighre]] | data-sort-value="500" | 1st millennium<br/>375 | data-sort-value="530" | 530 | [[Cléire]] |- | style='text-align:right'| 675 | [[Íomhá:Val Doonican.png|center|128px]] | [[Val Doonican]] | data-sort-value="1927" | 1927-02-03 | data-sort-value="2015" | 2015-07-02<br/>2015-07-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 676 | | [[John Jinks]] | data-sort-value="1872" | 1872 | data-sort-value="1934" | 1934-09-11 | [[Droim Chliabh]] |- | style='text-align:right'| 677 | | [[John Joe Doyle]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-14 | data-sort-value="2000" | 2000-08-11 | [[Cora Chaitlín]] |- | style='text-align:right'| 678 | | [[John Joe McGirl]] | data-sort-value="1921" | 1921-03-25 | data-sort-value="1988" | 1988-12-08 | [[Béal an Átha Móir]] |- | style='text-align:right'| 679 | | [[John Joe O'Reilly]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-24 | data-sort-value="1967" | 1967-12-28 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 680 | | [[John Joe Rice]] | data-sort-value="1893" | 1893 | data-sort-value="1970" | 1970-07-24 | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 681 | | [[Seán Ó Céin]] | data-sort-value="1917" | 1917-02-18 | data-sort-value="1975" | 1975-10-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 682 | | [[John Lynch (Ciarraí)|John Lynch]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-10 | data-sort-value="1957" | 1957-06-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 683 | | [[John Mannion, Mór]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-04 | data-sort-value="1978" | 1978-09-10 | [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 684 | | [[John Mannion Óg]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-26 | data-sort-value="2006" | 2006-04-02 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 685 | | [[Seán Ó Murchú (sagart)|Seán Ó Murchú]] | data-sort-value="1753" | 1753 | data-sort-value="1798" | 1798<br/>1798-06-26 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 686 | | [[John O’Byrne|John O'Byrne]] | data-sort-value="1884" | 1884-04-24 | data-sort-value="1954" | 1954-01-14 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 687 | | [[John O'Donovan]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="1982" | 1982-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 688 | | [[John O'Leary (Loch Garman)|John O'Leary]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-01 | data-sort-value="1959" | 1959-06-21 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 689 | | [[John O'Leary (Ciarraí)|John O'Leary]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-03 | data-sort-value="2015" | 2015-10-05 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 690 | [[Íomhá:John O'Mahony.jpg|center|128px]] | [[John O'Mahony]] | data-sort-value="1953" | 1953-06-08 | data-sort-value="2024" | 2024-07-06 | [[Cill Mobhí]] |- | style='text-align:right'| 691 | | [[John O'Sullivan (Corcaigh)|John O'Sullivan]] | data-sort-value="1901" | 1901-06-08 | data-sort-value="1990" | 1990-02-28 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 692 | | [[Michael Lipper]] | data-sort-value="1932" | 1932-06-01 | data-sort-value="1987" | 1987-10-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 693 | | [[Michael Lyons]] | data-sort-value="1910" | 1910-11-01 | data-sort-value="1991" | 1991-11-19 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 694 | | [[Michael Lyster]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-11 | data-sort-value="2026" | 2026-03-21 | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 695 | | [[Michael Murphy]] | data-sort-value="1919" | 1919-03-12 | data-sort-value="2000" | 2000-10-28 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 696 | | [[Mícheál Ó hEithir]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-02 | data-sort-value="1996" | 1996-11-24 | [[Glas Naíon]] |- | style='text-align:right'| 697 | [[Íomhá:Michael P O'Hickey.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó hIceadha]] | data-sort-value="1860" | 1860-03-12<br/>1861-03-12 | data-sort-value="1916" | 1916-11-19 | ''[[:d:Q104319975|An Charraig Bheag]]'' |- | style='text-align:right'| 698 | | [[Micheál Ó Síothcháin]] | data-sort-value="1870" | 1870-12-17 | data-sort-value="1945" | 1945-03-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 699 | | [[Michael Sheridan]] | data-sort-value="1896" | 1896 | data-sort-value="1970" | 1970-07-06 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 700 | [[Íomhá:Michael Staines 1918.jpg|center|128px]] | [[Michael Staines]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-01 | data-sort-value="1955" | 1955-10-26 | [[Baile Uí Fhiacháin]] |- | style='text-align:right'| 701 | | [[Michael ffrench-O'Carroll]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-15 | data-sort-value="2007" | 2007-05-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 702 | | [[Micheál Ó Síoda]] | data-sort-value="1888" | 1888-05-30 | data-sort-value="1966" | 1966-10-19 | [[An Carn Mór, Contae na Gaillimhe|An Carn Mór]] |- | style='text-align:right'| 703 | | [[Mick Doyle (rugbaí)|Mick Doyle]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-13 | data-sort-value="2004" | 2004-05-11 | [[Oileán Ciarraí]] |- | style='text-align:right'| 704 | | [[Mick Fitzpatrick]] | data-sort-value="1893" | 1893 | data-sort-value="1968" | 1968-10-08 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 705 | | [[Mícheál Mac Aodha]] | data-sort-value="1912" | 1912-07-12 | data-sort-value="1982" | 1982-09-13 | [[Caisleán Uí Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 706 | [[Íomhá:Mick Moloney.jpg|center|128px]] | [[Mick Moloney]] | data-sort-value="1944" | 1944-11-15 | data-sort-value="2022" | 2022-07-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 707 | [[Íomhá:Mick O'Dwyer in 2012.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)|Mícheál Ó Duibhir]] | data-sort-value="1936" | 1936-06-09 | data-sort-value="2025" | 2025-04-03 | [[An Coireán]] |- | style='text-align:right'| 708 | | [[Mildred Anne Butler]] | data-sort-value="1858" | 1858-01-11 | data-sort-value="1941" | 1941-10-11 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 709 | | [[Monica Barnes]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-12 | data-sort-value="2018" | 2018-05-03 | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 710 | [[Íomhá:David Patrick Moran.png|center|128px]] | [[D.P. Moran|David Patrick Moran]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-22 | data-sort-value="1936" | 1936-01-31 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 711 | | [[Dan Desmond]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-03 | data-sort-value="1964" | 1964-12-09 | [[Bun an Tábhairne]] |- | style='text-align:right'| 712 | [[Íomhá:Dankeating.jpg|center|128px]] | [[Dan Keating]] | data-sort-value="1902" | 1902-01-02 | data-sort-value="2007" | 2007-10-02 | [[Caisleán na Mainge]] |- | style='text-align:right'| 713 | | [[Dan Spring]] | data-sort-value="1910" | 1910-07-01 | data-sort-value="1988" | 1988-01-01 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 714 | | [[Daniel Byrne]] | data-sort-value="1885" | 1885-10-05 | data-sort-value="1952" | 1952-06-09 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 715 | | [[Daniel Corkery]] | data-sort-value="1883" | 1883-09-20 | data-sort-value="1961" | 1961-04-23 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 716 | | [[Daniel Corkery (údar)|Daniel Corkery]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-14 | data-sort-value="1964" | 1964-12-31 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 717 | | [[Daniel McCarthy]] | data-sort-value="1883" | 1883-01-22 | data-sort-value="1957" | 1957-03-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 718 | | [[Daniel Moloney]] | data-sort-value="1909" | 1909 | data-sort-value="1963" | 1963-06-26 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 719 | | [[Dan O’Rourke|Daniel O'Rourke]] | | data-sort-value="1968" | 1968-08-04 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 720 | [[Íomhá:Frank Ryan from the International Brigades, Zaragoza, 5 April 1938 (28963225728).jpg|center|128px]] | [[Frank Ryan|Proinsias Ó Riain]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-11 | data-sort-value="1944" | 1944-06-10 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 721 | | [[J. J. Clancy]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-23 | data-sort-value="1932" | 1932-05-01 | [[Cúil Mhuine]] |- | style='text-align:right'| 722 | [[Íomhá:Jack Doyle, circa the early 1930s.jpg|center|128px]] | [[Jack Doyle]] | data-sort-value="1913" | 1913-08-31 | data-sort-value="1978" | 1978-12-13 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 723 | [[Íomhá:Jack Finlay (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jack Finlay]] | data-sort-value="1890" | 1890 | data-sort-value="1942" | 1942-09-30 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 724 | | [[Jackie Fahey]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-23 | data-sort-value="2019" | 2019-03-18 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 725 | | [[Jackie Healy-Rae]] | data-sort-value="1931" | 1931-03-09 | data-sort-value="2014" | 2014-12-05 | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 726 | | [[Seán de Paor]] | data-sort-value="1916" | 1916-05-30 | data-sort-value="1994" | 1994-02-23 | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 727 | | [[James B. Lynch]] | | data-sort-value="1954" | 1954-03-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 728 | | [[James Berry]] | data-sort-value="1842" | 1842 | data-sort-value="1914" | 1914-06-04 | [[Bun Abhann, Contae Mhaigh Eo|Bun Abhann]] |- | style='text-align:right'| 729 | | [[James Burke (Ros Comáin)|James Burke]] | No/unknown value | data-sort-value="1964" | 1964-05-12 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 730 | [[Íomhá:James Colbert, 1927 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Colbert]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-03 | data-sort-value="1970" | 1970-01-28 | [[Caisleán Maí Tamhnach]] |- | style='text-align:right'| 731 | | [[James Collins]] | data-sort-value="1900" | 1900-10-30 | data-sort-value="1967" | 1967-09-01 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 732 | | [[James Cosgrave]] | data-sort-value="1865" | 1865-09-12 | data-sort-value="1936" | 1936-04-18 | [[Dún an Uchta]] |- | style='text-align:right'| 733 | | [[James Daly]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1920" | 1920-11-02 | [[Béal Átha Mó]] |- | style='text-align:right'| 734 | | [[James Devins]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1922" | 1922-09-20 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 735 | | [[James Dolan]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-29 | data-sort-value="1955" | 1955-07-14 | [[Cluainín]] |- | style='text-align:right'| 736 | | [[Johnny Callanan]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-20 | data-sort-value="1982" | 1982-06-15 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 737 | | [[Johnny Connor]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1955" | 1955-12-11 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 738 | | [[Johnny Geoghegan]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-05 | data-sort-value="1975" | 1975-01-05 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 739 | [[Íomhá:Jon Kenny and Seán Kelly (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jon Kenny]] | data-sort-value="1957" | 1957-12-12 | data-sort-value="2024" | 2024-11-15 | [[An tOspidéal]] |- | style='text-align:right'| 740 | [[Íomhá:Jonathan Pim 1806-1885.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Pim (1806–1885)|Jonathan Pim]] | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1885" | 1885-07-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 741 | | [[Joseph Bermingham]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-09 | data-sort-value="1995" | 1995-08-11 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 742 | | [[Joseph Hughes]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-18 | data-sort-value="1960" | 1960-01-20 | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 743 | [[Íomhá:Joseph McGuiness (38537799191).jpg|center|128px]] | [[Joseph McGuinness]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-10 | data-sort-value="1922" | 1922-05-31 | [[Tearmann Bearaigh]] |- | style='text-align:right'| 744 | [[Íomhá:Seumas Burke LCCN2014716858.jpg|center|128px]] | [[Séamus Burke|Séamus Búrc]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-14 | data-sort-value="1967" | 1967-01-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 745 | | [[Séamus Dolan]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-10 | data-sort-value="2010" | 2010-08-10 | [[An Blaic]] |- | style='text-align:right'| 746 | [[Íomhá:Mike McTigue.jpg|center|128px]] | [[Mike McTigue]] | data-sort-value="1892" | 1892-11-26 | data-sort-value="1966" | 1966-08-12 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 747 | [[Íomhá:Wexford Church of the Immaculate Conception South Aisle Window Saint Laurentius O Toole Detail 2010 09 29.jpg|center|128px]] | [[Lorcán Ua Tuathail]] | data-sort-value="1128" | 1128 | data-sort-value="1180" | 1180-11-14 | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 748 | [[Íomhá:Michealod.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Domhnaill|Micheál Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-07<br/>1952-10-07 | data-sort-value="2006" | 2006-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 749 | [[Íomhá:Thomas William Croke 2.jpg|center|128px]] | [[Thomas Croke]] | data-sort-value="1823" | 1823-05-28 | data-sort-value="1902" | 1902-07-22 | ''[[:d:Q60554581|Cill Bhrain]]'' |- | style='text-align:right'| 750 | | [[Thomas Finlay]] | data-sort-value="1922" | 1922-09-17 | data-sort-value="2017" | 2017-12-03 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 751 | [[Íomhá:Thomas J. Fitzpatrick 1984.jpg|center|128px]] | [[Thomas J. Fitzpatrick (An Cabhán)|Thomas J. Fitzpatrick]] | data-sort-value="1918" | 1918-02-14 | data-sort-value="2006" | 2006-10-02 | [[Cluain Eois]] |- | style='text-align:right'| 752 | | [[Thomas Walsh]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-18 | data-sort-value="1956" | 1956-07-14 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 753 | | [[Séamus Ó Beaglaoich]] | data-sort-value="1949" | 1949-09 | data-sort-value="2023" | 2023-01-09 | [[Baile na bPoc, Paróiste Mórdhach|Baile na bPoc]] |- | style='text-align:right'| 754 | | [[Tom Nolan]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-27 | data-sort-value="1992" | 1992-08-17 | [[Míseal]] |- | style='text-align:right'| 755 | | [[Joe Heaney|Seosamh Ó hÉanaí]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-15 | data-sort-value="1984" | 1984-05-01 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 756 | [[Íomhá:01 St. Ruadhan, James Watson & Co., Youghal Stained Glass, at St. Ruadhan Church in Lorrha.png|center|128px]] | [[Naomh Ruadhán]] | | data-sort-value="584" | 584-04-15 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 757 | [[Íomhá:JohnO'Mahony1867 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1815" | 1815-01-12 | data-sort-value="1877" | 1877-02-07<br/>1877-02-06 | ''[[:d:Q104312834|Loch an Eanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 758 | [[Íomhá:Sihtric 989 1036 ruler of Dublin.jpg|center|128px]] | [[Sitric II]] | data-sort-value="970" | 970 | data-sort-value="1042" | 1042 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 759 | | [[James Kelly (Fianna Fáil)|James Kelly]] | No/unknown value | No/unknown value | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 760 | [[Íomhá:Thaddeus Connellan, by James Northcote.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó Coinnialláin]] | data-sort-value="1780" | 1780 | data-sort-value="1854" | 1854 | [[An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 761 | [[Íomhá:ThomasBracken-NZ.JPG|center|128px]] | [[Thomas Bracken]] | data-sort-value="1843" | 1843-12-21 | data-sort-value="1898" | 1898-02-16 | [[Cluain Eois]] |- | style='text-align:right'| 762 | | [[Thomas Burke (An Clár)|Thomas Burke]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-10 | data-sort-value="1951" | 1951-11-20 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 763 | [[Íomhá:Thomas Davis Young Irelander.JPG|center|128px]] | [[Tomás Dáibhis]] | data-sort-value="1814" | 1814-10-14 | data-sort-value="1845" | 1845-09-16 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 764 | | [[Thomas Dunne]] | data-sort-value="1926" | 1926-03-10 | data-sort-value="1990" | 1990-08-03 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 765 | [[Íomhá:TF O'Higgins, 1933.png|center|128px]] | [[Thomas F. O'Higgins]] | data-sort-value="1890" | 1890-04-08 | data-sort-value="1953" | 1953-11-01 | [[An Sráidbhaile, Contae Laoise|An Sráidbhaile]] |- | style='text-align:right'| 766 | | [[Thomas Finlay (Cumann na nGaedheal)|Thomas Finlay]] | data-sort-value="1893" | 1893-10-11 | data-sort-value="1932" | 1932-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 767 | | [[Thomas Harris]] | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="1974" | 1974-02-18 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 768 | [[Íomhá:ThomasHunter.jpg|center|128px]] | [[Thomas Hunter]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1932" | 1932-03-11 | [[Baile Chaisleáin an Róistigh]] |- | style='text-align:right'| 769 | | [[Thomas Hussey]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-25 | data-sort-value="2024" | 2024-01-21 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 770 | [[Íomhá:Portrait of Professor J.H. Todd P4908.jpg|center|128px]] | [[James Henthorn Todd]] | data-sort-value="1805" | 1805-04-23 | data-sort-value="1869" | 1869-06-28 | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 771 | [[Íomhá:James Hickey, 1937.jpg|center|128px]] | [[James Hickey]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1966" | 1966-06-07 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 772 | [[Íomhá:James (Seamus) Lennon, circa 1920s.png|center|128px]] | [[James Lennon]] | data-sort-value="1881" | 1881 | data-sort-value="1958" | 1958-08-13 | [[An Bhuiríos, Contae Cheatharlach|An Bhuiríos]] |- | style='text-align:right'| 773 | | [[James Morrisroe]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-05 | data-sort-value="1937" | 1937-12-31 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 774 | | [[James Murphy]] | data-sort-value="1887" | 1887-12-28 | data-sort-value="1961" | 1961-10-07 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 775 | [[Íomhá:James O'Mara.jpg|center|128px]] | [[James O'Mara]] | data-sort-value="1873" | 1873-08-06 | data-sort-value="1948" | 1948-11-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 776 | | [[James Pattison]] | data-sort-value="1886" | 1886-06-28 | data-sort-value="1963" | 1963-12-31 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 777 | | [[James Tunney]] | data-sort-value="1892" | 1892 | data-sort-value="1964" | 1964-05-11 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 778 | | [[Jasper Wolfe]] | data-sort-value="1872" | 1872-08-03 | data-sort-value="1952" | 1952-08-27 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 779 | | [[Muiris Mac Conghail]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-12 | data-sort-value="2019" | 2019-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 780 | | [[Myrtle Allen]] | data-sort-value="1924" | 1924-03-13 | data-sort-value="2018" | 2018-06-13 | ''[[:d:Q7810423|Tivoli, Corcaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 781 | [[Íomhá:Maire-Ni-Chineide2.jpg|center|128px]] | [[Máire Ní Chinnéide]] | data-sort-value="1879" | 1879-01-17 | data-sort-value="1967" | 1967-05-25 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 782 | [[Íomhá:Portrait of Maire Nic Shiubhlaigh P3647.jpg|center|128px]] | [[Máire Nic Shiubhlaigh]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-05 | data-sort-value="1958" | 1958-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 783 | | [[Nollaig Ó Gadhra]] | data-sort-value="1943" | 1943-12-16 | data-sort-value="2008" | 2008-08-13 | [[Fíonach, Contae Luimnigh|Fíonach]] |- | style='text-align:right'| 784 | [[Íomhá:P. J. Moloney, 22 Jan 1919 (cropped).jpg|center|128px]] | [[P. J. Moloney]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-20 | data-sort-value="1947" | 1947-09-04 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 785 | [[Íomhá:A rest in rotten row.jpg|center|128px]] | [[Rose Maynard Barton]] | data-sort-value="1856" | 1856-04-21 | data-sort-value="1929" | 1929 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 786 | [[Íomhá:Rosemary Smith 1965.jpg|center|128px]] | [[Rosemary Smith]] | data-sort-value="1937" | 1937-08-07 | data-sort-value="2023" | 2023-12-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 787 | | [[Ruairí Brugha]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="2006" | 2006-01-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 788 | | [[Rónán Mac Aodha Bhuí]] | data-sort-value="1970" | 1970-05-06 | data-sort-value="2023" | 2023-09-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 789 | | [[Samuel Holt]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1929" | 1929-04-18 | [[An Chúil, Contae na hIarmhí|An Chúil]] |- | style='text-align:right'| 790 | [[Íomhá:Sarah Purser by John Butler Yeats.png|center|128px]] | [[Sarah Purser]] | data-sort-value="1848" | 1848-03-22 | data-sort-value="1943" | 1943-08-07 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 791 | | [[Seán Ardagh]] | data-sort-value="1947" | 1947-11-25 | data-sort-value="2016" | 2016-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 792 | | [[Seán Brosnan]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-21 | data-sort-value="1979" | 1979-04-18 | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 793 | | [[Seán Carroll]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-20 | data-sort-value="1954" | 1954-02-01 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 794 | | [[Seán Dunne]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-18 | data-sort-value="1969" | 1969-06-25 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 795 | | [[Seán FitzPatrick]] | data-sort-value="1948" | 1948-05-25 | data-sort-value="2021" | 2021-11-08 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 796 | | [[Seán French (1890–1937)|Seán French]] | data-sort-value="1890" | 1890-05-29 | data-sort-value="1937" | 1937-09-12 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 797 | | [[Seán French (1931–2011)|Seán French]] | data-sort-value="1931" | 1931-11-08 | data-sort-value="2011" | 2011-12-25 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 798 | | [[Seán Hayes (polaiteoir)|Seán Hayes]] | data-sort-value="1884" | 1884 | data-sort-value="1928" | 1928-01-24 | [[Cuan Dor]] |- | style='text-align:right'| 799 | | [[Seán McCarthy (Corcaigh)|Seán McCarthy]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1974" | 1974-03-14 | ''[[:d:Q7899349|Garraí Thancaird]]'' |- | style='text-align:right'| 800 | [[Íomhá:Sean McGarry, Circa 1914-1923.png|center|128px]] | [[Seán McGarry]] | data-sort-value="1886" | 1886-08-02 | data-sort-value="1958" | 1958-12-09 | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 801 | | [[Seán McCurtin]] | data-sort-value="1896" | 1896-06-24 | data-sort-value="1982" | 1982-11-12 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 802 | | [[Seán Ó Murchú (peileadóir)|Seán Ó Murchú]] | data-sort-value="1932" | 1932-12 | data-sort-value="2025" | 2025-04-14 | [[An Com, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne)|An Com]] |- | style='text-align:right'| 803 | | [[Seán Ó Gráda]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-01 | data-sort-value="1966" | 1966-04-07 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 804 | | [[Seán O'Mahony]] | data-sort-value="1864" | 1864 | data-sort-value="1934" | 1934-11-28 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 805 | | [[Seán Ó Tiobraide]] | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1939" | 1939-07-15 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 806 | | [[Seán Ó Ceallaigh (polaiteoir Cláiríneach)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1896" | 1896-04-17 | data-sort-value="1994" | 1994-06-15 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 807 | | [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-21 | data-sort-value="2006" | 2006-10-27 | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 808 | [[Íomhá:Sean Treacy circa 1919.jpg|center|128px]] | [[Seán Tracey (réabhlóidí, 1895-1920)|Seán Ó Treasaigh]] | data-sort-value="1895" | 1895-02-14 | data-sort-value="1920" | 1920-10-14 | [[Sulchóid Bheag]] |- | style='text-align:right'| 809 | | [[Seán Ó Neachtain (Scoláire Gaeilge)|Seán Ó Neachtain]] | data-sort-value="1650" | 1650 | data-sort-value="1729" | 1729-03-09 | ''[[:d:Q67061513|Cluain Oileáin]]'' |- | style='text-align:right'| 810 | | [[Sheila Galvin]] | data-sort-value="1914" | 1914-02-23 | data-sort-value="1983" | 1983-03-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 811 | | [[Patrick Dooley]] | data-sort-value="1910" | 1910-01-14 | data-sort-value="1982" | 1982-05-02 | [[Baile Átha Í]] |- | style='text-align:right'| 812 | | [[Pádraig Ó Faoláin]] | data-sort-value="1910" | 1910-09-16 | data-sort-value="1971" | 1971-12-07 | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 813 | [[Íomhá:PAT INGOLDSBY 3 BW.jpg|center|128px]] | [[Pat Ingoldsby]] | data-sort-value="1942" | 1942-08-25 | data-sort-value="2025" | 2025-03-01 | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 814 | | [[Patricia Burke Brogan]] | data-sort-value="1926" | 1926-03-17 | data-sort-value="2022" | 2022-09-05 | [[Cill an Dísirt]] |- | style='text-align:right'| 815 | | [[Patrick Beegan]] | data-sort-value="1895" | 1895-05-26 | data-sort-value="1958" | 1958-02-02 | [[Ceapaigh an tSeagail]] |- | style='text-align:right'| 816 | [[Íomhá:Patrick Belton, 1933.jpg|center|128px]] | [[Patrick Belton]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1945" | 1945-01-30 | [[Béal Átha Liag]] |- | style='text-align:right'| 817 | | [[Patrick Brennan]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1999" | 20th century | [[Míleac, Contae an Chláir|Míleac]] |- | style='text-align:right'| 818 | | [[Patrick Burke (An Clár)|Patrick Burke]] | data-sort-value="1879" | 1879-04-16 | data-sort-value="1945" | 1945-02-07 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 819 | | [[Patrick Burke (Baile Átha Cliath)|Patrick Burke]] | data-sort-value="1904" | 1904-01-26 | data-sort-value="1985" | 1985-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 820 | | [[Patrick Cahill]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-11 | data-sort-value="1946" | 1946-11-12 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 821 | | [[Patrick Clancy]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1947" | 1947-02-21 | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 822 | | [[Patrick Connor]] | data-sort-value="1906" | 1906-03-15 | data-sort-value="1989" | 1989-08-26 | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 823 | | [[Patrick Crotty]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-23 | data-sort-value="1970" | 1970-11-26 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 824 | | [[Thomas Meaney]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-11 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 825 | [[Íomhá:Irish nationalist politician Thomas O'Donnell.png|center|128px]] | [[Tomás Ó Domhnaill (polaiteoir náisiúnach Éireannach)]] | data-sort-value="1871" | 1871-11-30 | data-sort-value="1943" | 1943-06-11 | [[An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris)|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 826 | | [[Thomas O'Donoghue]] | data-sort-value="1890" | 1890 | data-sort-value="1999" | 20th century | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 827 | | [[Thomas O'Mahony]] | | data-sort-value="1924" | 1924-07-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 828 | [[Íomhá:MADDEN(1888) p370 THOMAS RUSSEL.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ruiséil (reibiliúnach)|Tomás Ruiséil]] | data-sort-value="1767" | 1767-11-21 | data-sort-value="1803" | 1803-10-21 | [[Drom Átháin]] |- | style='text-align:right'| 829 | | [[Thomas Tynan]] | data-sort-value="1859" | 1859 | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 830 | | [[Timothy O'Connor]] | data-sort-value="1906" | 1906-10-01 | data-sort-value="1986" | 1986-07-21 | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 831 | | [[Timothy O'Sullivan (Fianna Fáil)|Timothy O'Sullivan]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-26 | data-sort-value="1971" | 1971-03-03 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 832 | [[Íomhá:Timothy Quill 1930.jpg|center|128px]] | [[Timothy Quill]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-09 | data-sort-value="1960" | 1960-06-10 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 833 | | [[Todd Andrews]] | data-sort-value="1901" | 1901-10-06 | data-sort-value="1985" | 1985-10-11 | [[Tuaisceart Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 834 | | [[Tom Clancy]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-29 | data-sort-value="1990" | 1990-11-07 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 835 | [[Íomhá:Tom Kettle.jpg|center|128px]] | [[Tom Kettle]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-09 | data-sort-value="1916" | 1916-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 836 | | [[Tom Leonard]] | data-sort-value="1924" | 1924-05-30 | data-sort-value="2004" | 2004-03-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 837 | | [[Tom McEllistrim (1894–1973)|Tom McEllistrim]] | data-sort-value="1894" | 1894-10-14 | data-sort-value="1973" | 1973-12-04 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 838 | | [[Luke Belton]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-09 | data-sort-value="2006" | 2006-06-18 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 839 | | [[Justin McKenna]] | data-sort-value="1896" | 1896-06-09 | data-sort-value="1950" | 1950-03-23 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 840 | [[Íomhá:Kate Meyrick.jpg|center|128px]] | [[Kate Meyrick]] | data-sort-value="1875" | 1875-08-07 | data-sort-value="1933" | 1933-01-19 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 841 | [[Íomhá:Sinn Fein Standing Committee - Ard Fheis in Dublin 21 Feb1922.jpg|center|128px]] | [[Kathleen Lynn]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-28 | data-sort-value="1955" | 1955-09-14 | [[Cill Ala]] |- | style='text-align:right'| 842 | [[Íomhá:Kathleen O'Callaghan.jpg|center|128px]] | [[Kathleen O'Callaghan]] | data-sort-value="1885" | 1885-10-11 | data-sort-value="1961" | 1961-03-16 | ''[[:d:Q104304114|Crois Uí Mhathúna]]'' |- | style='text-align:right'| 843 | | [[Kathleen O'Connor]] | data-sort-value="1934" | 1934-07-30 | data-sort-value="2017" | 2017-12-13 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 844 | | [[Láimhbheartach Mac Cionnaith]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-16 | data-sort-value="1956" | 1956-12-27 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 845 | | [[Larry McMahon]] | data-sort-value="1929" | 1929-01-18 | data-sort-value="2006" | 2006-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 846 | [[Íomhá:Laurence Ginnell.jpg|center|128px]] | [[Labhrás Mag Fhionnail]] | data-sort-value="1852" | 1852-04-09 | data-sort-value="1923" | 1923-04-17 | [[Dealbhna]] |- | style='text-align:right'| 847 | | [[Liam Ahern]] | data-sort-value="1916" | 1916-01-12 | data-sort-value="1974" | 1974-07-13 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 848 | | [[Liam Hamilton]] | data-sort-value="1928" | 1928-09-08 | data-sort-value="2000" | 2000-11-29 | [[Baile Mhistéala]] |- | style='text-align:right'| 849 | | [[Liam Lawlor|Liam Ó Leathlobhair]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-01 | data-sort-value="2005" | 2005-10-22 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 850 | | [[Liam Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1937" | 1937-10-09 | data-sort-value="2019" | 2019-05-05 | [[Casla]] |- | style='text-align:right'| 851 | | [[Liam de Róiste]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-15 | data-sort-value="1959" | 1959-05-15 | [[Baile Mhontáin]] |- | style='text-align:right'| 852 | | [[Lionel Booth]] | data-sort-value="1914" | 1914-06-12 | data-sort-value="1997" | 1997-05-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 853 | | [[Lorcan Robbins|Lorcán O Roibín]] | data-sort-value="1885" | 1880s | data-sort-value="1939" | 1939 | [[An Móta]] |- | style='text-align:right'| 854 | | [[Lorenzo Ó Meachair]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-16 | data-sort-value="1973" | 1973-05-17 | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 855 | | [[Séamas Langtún]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-18 | data-sort-value="1987" | 1987-04-18 | [[Gabhrán]] |- | style='text-align:right'| 856 | | [[Joan Burke]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-08 | data-sort-value="2016" | 2016-11-27 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 857 | | [[Seosamh Mac Donncha]] | data-sort-value="1953" | 1953 | data-sort-value="2016" | 2016-05-20 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 858 | | [[Joe Steve Ó Neachtain]] | data-sort-value="1942" | 1942 | data-sort-value="2020" | 2020-01-19 | ''[[:d:Q113192695|An Chré Dhubh]]'' |- | style='text-align:right'| 859 | | [[John A. Murphy]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-17 | data-sort-value="2022" | 2022-02-28 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 860 | | [[Seán Ó Súilleabháin (saighdiúir)|Seán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1700" | 1700 | data-sort-value="1760" | 1760 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 861 | | [[Osmond Esmonde]] | data-sort-value="1896" | 1896-04-04 | data-sort-value="1936" | 1936-07-22 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 862 | | [[Sorcha Ní Ghuairim]] | data-sort-value="1911" | 1911-10-11 | data-sort-value="1976" | 1976-12-24 | [[Roisín na Mainiach]] |- | style='text-align:right'| 863 | [[Íomhá:Stella Steyn.jpg|center|128px]] | [[Stella Steyn]] | data-sort-value="1907" | 1907-12-26 | data-sort-value="1987" | 1987-07-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 864 | | [[Stephen Barrett]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-26 | data-sort-value="1976" | 1976-09-08 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 865 | [[Íomhá:Seán MacBride circa 1947.jpg|center|128px]] | [[Stephen Coughlan]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-26 | data-sort-value="1994" | 1994-12-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 866 | | [[Stephen Fuller]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-01 | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Cill Flainn]] |- | style='text-align:right'| 867 | | [[Stephen Jordan]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-26 | data-sort-value="1975" | 1975-09-15 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 868 | | [[Séamus Doyle]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1971" | 1971-04-30 | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 869 | | [[Séamus Fitzgerald]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-21 | data-sort-value="1972" | 1972-07-23 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 870 | | [[Séamus Dwyer]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-15 | data-sort-value="1922" | 1922-12-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 871 | | [[Séamus Mac an Iomaire]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-13 | data-sort-value="1967" | 1967-11-15 | [[Maínis]] |- | style='text-align:right'| 872 | [[Íomhá:Tadhg Crowley 1924 Election Poster.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Crowley]] | data-sort-value="1890" | 1890-05-01 | data-sort-value="1970" | 1970-03-12 | [[Baile an Londraigh]] |- | style='text-align:right'| 873 | [[Íomhá:Tadhg O Donnchadha 1902.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó Donnchadha]] | data-sort-value="1874" | 1874-09-04 | data-sort-value="1949" | 1949-09-21 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 874 | | [[Terry Brennan]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-24 | data-sort-value="2020" | 2020-06-19 | [[Cairlinn]] |- | style='text-align:right'| 875 | | [[Patrick Duffy (polaiteoir)|Patrick Duffy]] | data-sort-value="1875" | 1875-07-28 | data-sort-value="1946" | 1946-07-21 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 876 | | [[Patrick Finucane]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-05 | data-sort-value="1984" | 1984-04-10 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 877 | | [[Patrick Fogarty]] | | data-sort-value="1947" | 1947-05-02 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 878 | | [[Patrick Gaffney]] | | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 879 | | [[Patrick Giles]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1965" | 1965-03-13 | [[Maigh Dearmhaí]] |- | style='text-align:right'| 880 | | [[Patrick Hogan (Cumann na nGaedheal)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1891" | 1891-05-13 | data-sort-value="1936" | 1936-07-14 | [[An Ballán]] |- | style='text-align:right'| 881 | | [[Patrick Hogan (Tiobraid Árann)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1907" | 1907-03-25 | data-sort-value="1972" | 1972-10-05 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 882 | | [[Patrick Kerrigan]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-21 | data-sort-value="1979" | 1979-07-04 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 883 | | [[Patrick Kinane]] | data-sort-value="1892" | 1892-07-03 | data-sort-value="1957" | 1957-07-15 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 884 | | [[Patrick Lenihan]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-04 | data-sort-value="1970" | 1970-03-11 | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 885 | | [[Patrick Leonard]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1944" | 1944-05-10 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 886 | | [[Patrick Malone]] | data-sort-value="1916" | 1916-05-30 | data-sort-value="1993" | 1993-12-03 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 887 | | [[Patrick McCarvill]] | data-sort-value="1893" | 1893-05-23 | data-sort-value="1955" | 1955-03-16 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 888 | | [[Patrick O'Byrne]] | data-sort-value="1870" | 1870-08 | data-sort-value="1944" | 1944-01-20 | [[Ros Cré]] |- | style='text-align:right'| 889 | | [[Pádraig Ó Caoimh]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-03 | data-sort-value="1973" | 1973-09-20 | ''[[:d:Q60556178|Nuachabháil]]'' |- | style='text-align:right'| 890 | | [[Patrick O'Malley]] | data-sort-value="1943" | 1943-07-01 | data-sort-value="2021" | 2021-03-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 891 | | [[Patrick Palmer]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-13 | data-sort-value="1971" | 1971-03-21 | [[Dún na Séad]] |- | style='text-align:right'| 892 | | [[Patrick Shanahan]] | data-sort-value="1908" | 1908-03-10 | data-sort-value="2000" | 2000-02-01 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 893 | | [[Patrick Teehan]] | data-sort-value="1904" | 1904-04-14 | data-sort-value="1985" | 1985-12-25 | [[Tigh Moling]] |- | style='text-align:right'| 894 | | [[Paudge Brennan]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-18 | data-sort-value="1998" | 1998-06-10 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 895 | [[Íomhá:Paul Coghlan, June 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paul Coghlan]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-01 | data-sort-value="2023" | 2023-06-08 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 896 | | [[Peadar Cowan]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-23 | data-sort-value="1962" | 1962-05-09 | [[Ármhach]] |- | style='text-align:right'| 897 | | [[Percy Dockrell]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-27 | data-sort-value="1979" | 1979-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 898 | | [[John Coffey (iománaí)|Seán Ó Cofaigh]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-14 | data-sort-value="2019" | 2019-08-12 | [[An Bóthar Leathan]] |- | style='text-align:right'| 899 | [[Íomhá:Dr John Crowley TD.png|center|128px]] | [[John Crowley]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1934" | 1934 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 900 | | [[John Daly]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-23 | data-sort-value="1932" | 1932-02-23 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 901 | | [[John Dinneen]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-23 | data-sort-value="1942" | 1942-01-01 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 902 | | [[John Flynn]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-10 | data-sort-value="1968" | 1968-08-22 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 903 | | [[John Galvin]] | data-sort-value="1907" | 1907-05-15 | data-sort-value="1963" | 1963-10-11 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 904 | [[Íomhá:Revised John George Adair thVHV7GP97.jpg|center|128px]] | [[John George Adair]] | data-sort-value="1823" | 1823-03-03 | data-sort-value="1885" | 1885-05-04 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 905 | [[Íomhá:John Good (cropped).jpg|center|128px]] | [[John Good]] | | data-sort-value="1941" | 1941-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 906 | | [[John Healy]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-26 | data-sort-value="1995" | 1995 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 907 | [[Íomhá:John Hely-Hutchinson.jpg|center|128px]] | [[John Hely-Hutchinson]] | data-sort-value="1724" | 1724 | data-sort-value="1794" | 1794-09-04 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 908 | | [[Tom Murphy]] | data-sort-value="1935" | 1935-02-23 | data-sort-value="2018" | 2018-05-15 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 909 | | [[Tom O'Reilly (An Cabhán)|Tom O'Reilly]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1995" | 1995-02-01 | [[Cill na Seanrátha]] |- | style='text-align:right'| 910 | | [[Tom Sailí Ó Flaithearta]] | data-sort-value="1931" | 1931 | data-sort-value="2021" | 2021-04-15 | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 911 | | [[Uileog de Búrca]] | data-sort-value="1829" | 1829-12-29 | data-sort-value="1887" | 1887-11-22 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 912 | | [[Val Mulkerns]] | data-sort-value="1925" | 1925-02-14 | data-sort-value="2018" | 2018-03-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 913 | [[Íomhá:Dr Vincent White in his Mayoral robes.jpg|center|128px]] | [[Vincent White]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1958" | 1958-12-14 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 914 | | [[Uaitéar Ó Maicín|Walter Macken]] | data-sort-value="1915" | 1915-05-03 | data-sort-value="1967" | 1967-04-22 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 915 | [[Íomhá:Wilhelmina Geddes.jpg|center|128px]] | [[Wilhelmina Geddes]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1955" | 1955 | [[Liatroim]] |- | style='text-align:right'| 916 | [[Íomhá:Peter Mathews.jpg|center|128px]] | [[Peter Mathews]] | data-sort-value="1951" | 1951-08 | data-sort-value="2017" | 2017-02-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 917 | | [[Phelim Calleary]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-03 | data-sort-value="1974" | 1974-01-04 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 918 | [[Íomhá:7d1b3dc73225f14081cadd08c3ce5775.jpg--the late philly mcguinness will be honoured next sunday when the gaa park in mohill is rededicated as the philly mcguinness memorial park.jpg|center|128px]] | [[Philip McGuinness]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-29 | data-sort-value="2010" | 2010-04-19 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 919 | | [[Philip Shanahan]] | data-sort-value="1874" | 1874-10-27 | data-sort-value="1931" | 1931-11-21 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 920 | | [[Pierce McCan]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-02 | data-sort-value="1919" | 1919-03-06 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 921 | | [[Proinsias Mac Aonghusa]] | data-sort-value="1933" | 1933-06-23 | data-sort-value="2003" | 2003-09-28 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 922 | | [[Pádraig Tyers]] | data-sort-value="1925" | 1925-10-20 | data-sort-value="2010" | 2010-02-19 | [[Tuar an Fhíona]] |- | style='text-align:right'| 923 | | [[Pádraig Ó Fiannachta]] | data-sort-value="1927" | 1927 | data-sort-value="2016" | 2016-07-15 | ''[[:d:Q65559350|An Paideac]]'' |- | style='text-align:right'| 924 | | [[Pádraig Ó Siochfhradha]] | data-sort-value="1883" | 1883-03-10 | data-sort-value="1964" | 1964-11-19 | ''[[:d:Q65558431|Baile an Ghóilín]]'' |- | style='text-align:right'| 925 | [[Íomhá:PádraigÓSnodaigh.JPG|center|128px]] | [[Pádraig Ó Snodaigh]] | data-sort-value="1935" | 1935<br/>1935-05-18 | data-sort-value="2025" | 2025-01-02 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 926 | [[Íomhá:Pól Ó Foighil.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Foighil]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-01 | data-sort-value="2005" | 2005-03-21 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 927 | | [[Mainie Jellett|Mainie Harriet Jellett]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-29 | data-sort-value="1944" | 1944-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 928 | | [[Manchán Magan]] | data-sort-value="1970" | 1970-08-20 | data-sort-value="2025" | 2025-10-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 929 | | [[Mainchín Seoighe]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-18 | data-sort-value="2006" | 2006-07-03 | ''[[:d:Q104313381|Baile Thancaird]]'' |- | style='text-align:right'| 930 | [[Íomhá:Die Sopranistin Margaret Sheridan und der Dirigent Vincenzo Bellezza in London, 1938.jpg|center|128px]] | [[Margaret Burke Sheridan]] | data-sort-value="1889" | 1889-10-15 | data-sort-value="1958" | 1958-04-16 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 931 | | [[Margaret Collins-O'Driscoll]] | data-sort-value="1878" | 1878 | data-sort-value="1945" | 1945-06-17 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 932 | | [[Margaret Jane Scott Hawthorne]] | data-sort-value="1869" | 1869-01-17 | data-sort-value="1958" | 1958-05-01 | ''[[:d:Q104345161|Corr na Féinne]]'' |- | style='text-align:right'| 933 | | [[Margaret Mary Pearse]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-24 | data-sort-value="1968" | 1968-11-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 934 | [[Íomhá:Margaret Pearse in later life.jpg|center|128px]] | [[Margaret Pearse]] | data-sort-value="1857" | 1857-02-12 | data-sort-value="1932" | 1932-04-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 935 | | [[Marian Finucane]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-21 | data-sort-value="2020" | 2020-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 936 | [[Íomhá:Mark Killilea Snr, 1927.jpg|center|128px]] | [[Mark Killilea, Mór]] | data-sort-value="1897" | 1897-01-15 | data-sort-value="1970" | 1970-09-29 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 937 | [[Íomhá:Mark Killilea MEP 1994.jpg|center|128px]] | [[Mark Killilea, Óg]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-05 | data-sort-value="2018" | 2018-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 938 | | [[Martin Brennan]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-01 | data-sort-value="1956" | 1956-06-21 | [[Tobar an Choire]] |- | style='text-align:right'| 939 | | [[Martin Conlon]] | data-sort-value="1879" | 1879 | data-sort-value="1966" | 1966-01-23 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 940 | | [[Martin Finn]] | data-sort-value="1917" | 1917-08-22 | data-sort-value="1988" | 1988-03-07 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 941 | [[Íomhá:Martin McDonogh.jpg|center|128px]] | [[Máirtín Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1858" | 1858<br/>1857 | data-sort-value="1934" | 1934-11-24 | [[Garmna]] |- | style='text-align:right'| 942 | | [[Martin Medlar]] | data-sort-value="1899" | 1899-12-04 | data-sort-value="1965" | 1965-06-04 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 943 | | [[Martin Roddy]] | data-sort-value="1883" | 1883-12-09 | data-sort-value="1948" | 1948-01-08 | ''[[:d:Q18022071|Cill Mhic Eoghain]]'' |- | style='text-align:right'| 944 | | [[Martin Ryan]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-31 | data-sort-value="1943" | 1943-07-22 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 945 | [[Íomhá:Martin savage.jpg|center|128px]] | [[Máirtín Sabhaois]] | data-sort-value="1898" | 1898 | data-sort-value="1919" | 1919-12-19 | [[Baile Easa Dara]] |- | style='text-align:right'| 946 | [[Íomhá:StateLibQld 1 114664 Men and women who rival the birds, 1930 (cropped).jpg|center|128px]] | [[An Bhantiarna Mary Heath]] | data-sort-value="1896" | 1896-11-10 | data-sort-value="1939" | 1939-05-09 | [[Cnoc an Doire]] |- | style='text-align:right'| 947 | [[Íomhá:1657534158379 P487 BANOTTI 003 MOBILE.jpg|center|128px]] | [[Mary Banotti]] | data-sort-value="1939" | 1939-05-29 | data-sort-value="2024" | 2024-05-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 948 | | [[Mary Colum]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-13<br/>1887-06-13 | data-sort-value="1957" | 1957-10-22 | [[Cúil Mhuine]]<br/>[[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 949 | | [[Máire Ní Aodáin]] | data-sort-value="1862" | 1862<br/>1862-05-19 | data-sort-value="1942" | 1942<br/>1942-07-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 950 | | [[William Redmond]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1932" | 1932-04-17 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 951 | | [[Mary Reynolds]] | data-sort-value="1889" | 1889-10-10 | data-sort-value="1974" | 1974-08-29 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 952 | | [[Mary Ryan]] | data-sort-value="1898" | 1898-01-31 | data-sort-value="1981" | 1981-02-08 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 953 | | [[Uilliam Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1501" | 16th century | data-sort-value="1628" | 1628-07-11 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 954 | | [[William Davin]] | data-sort-value="1890" | 1890-02 | data-sort-value="1956" | 1956-03-01 | [[Ráth Domhnaigh]] |- | style='text-align:right'| 955 | | [[William Desmond]] | | data-sort-value="1941" | 1941-09-05 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 956 | | [[William Duffy]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-07 | data-sort-value="1945" | 1945-01-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 957 | | [[William Frederick Wakeman]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1900" | 1900 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 958 | | [[William Hayes]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-18 | data-sort-value="1994" | 1994-01-07 | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 959 | | [[William Higgins]] | data-sort-value="1763" | 1763 | data-sort-value="1825" | 1825 | [[Cúil Mhuine]] |- | style='text-align:right'| 960 | [[Íomhá:William James MacNeven.jpg|center|128px]] | [[William James MacNeven]] | data-sort-value="1763" | 1763-03-21 | data-sort-value="1841" | 1841-07-12 | [[Eachroim, Contae na Gaillimhe|Eachroim]] |- | style='text-align:right'| 961 | | [[William O'Donnell]] | | data-sort-value="1947" | 1947-02-04 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 962 | [[Íomhá:GILBERT(1896) p165 WILLIAM CONYNGHAM PLUNKET.jpg|center|128px]] | [[William Plunket, an 4ú Barún Pluincéad]] | data-sort-value="1828" | 1828-08-26 | data-sort-value="1897" | 1897-04-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 963 | [[Íomhá:Sir.James.Ware.png|center|128px]] | [[James Ware]] | data-sort-value="1594" | 1594-11-26 | data-sort-value="1666" | 1666-12-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 964 | [[Íomhá:Michael Donnellan, circa 1944.jpg|center|128px]] | [[Michael Donnellan]] | data-sort-value="1900" | 1900 | data-sort-value="1964" | 1964-09-27 | [[Dún Mór, Contae na Gaillimhe|Dún Mór]] |- | style='text-align:right'| 965 | | [[Mícheál Ó Lócháin|Micheál Ó Lócháin]] | data-sort-value="1836" | 1836-09-29 | data-sort-value="1899" | 1899-01-10 | ''[[:d:Q104326011|Currach an Doire]]'' |- | style='text-align:right'| 966 | [[Íomhá:Joseph MacBride.png|center|128px]] | [[Joseph MacBride]] | data-sort-value="1860" | 1860 | data-sort-value="1938" | 1938-01-01 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 967 | | [[Louis Dalton]] | data-sort-value="1862" | 1862-09-20 | data-sort-value="1945" | 1945-01-13 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 968 | | [[Hugh Law]] | data-sort-value="1872" | 1872-07-28 | data-sort-value="1943" | 1943-04-01<br/>1943-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 969 | | [[James Crowley]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1946" | 1946-01-21 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 970 | | [[Francis Bulfin]] | data-sort-value="1874" | 1874-02-12 | data-sort-value="1951" | 1951-03-22 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 971 | [[Íomhá:Bridget Mary Redmond, circa 1930s (retouched).png|center|128px]] | [[Bridget Redmond]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1952" | 1952-05-03 | [[An Currach]] |- | style='text-align:right'| 972 | | [[Maura Laverty]] | data-sort-value="1907" | 1907<br/>1907-05-15 | data-sort-value="1966" | 1966-07-28 | [[Ráth Iomgháin]] |- | style='text-align:right'| 973 | | [[Maureen O'Carroll]] | data-sort-value="1913" | 1913-03-29 | data-sort-value="1984" | 1984-05-09 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 974 | | [[Maureen Potter]] | data-sort-value="1925" | 1925-01-03 | data-sort-value="2004" | 2004-04-07 | [[Fionnradharc]] |- | style='text-align:right'| 975 | [[Íomhá:Maurice Davin.jpg|center|128px]] | [[Muiris Ó Daimhín]] | data-sort-value="1842" | 1842-06-29 | data-sort-value="1927" | 1927-01-27 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 976 | [[Íomhá:Max Arthur Macauliffe Portrait.jpg|center|128px]] | [[Micheál Mac Amhlaoibh]] | data-sort-value="1841" | 1841-09-10 | data-sort-value="1913" | 1913-03-15 | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 977 | | [[Maxwell Henry Close]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1903" | 1903-09-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 978 | | [[Michael Brennan (Fine Gael)|Michael Brennan]] | data-sort-value="1884" | 1884 | data-sort-value="1970" | 1970-10-06 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 979 | | [[Michael Carty]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-16 | data-sort-value="1975" | 1975-04-23 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 980 | [[Íomhá:Michael Colivet, circa 1920s.png|center|128px]] | [[Michael Colivet]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-29 | data-sort-value="1955" | 1955-05-04 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 981 | | [[Michael Davern]] | data-sort-value="1900" | 1900-07-22 | data-sort-value="1973" | 1973-07-25 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 982 | | [[Michael Derham]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1923" | 1923-11-20 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 983 | | [[Michael Doyle]] | data-sort-value="1861" | 1861 | data-sort-value="1942" | 1942-09-07 | ''[[:d:Q26715338|Tagoat]]'' |- | style='text-align:right'| 984 | [[Íomhá:M Egan JP TC Cork cropped from Ireland's National Pledge, April 1918.jpg|center|128px]] | [[Michael Egan]] | data-sort-value="1866" | 1866-02 | data-sort-value="1947" | 1947-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 985 | | [[Michael F. Kitt]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-13 | data-sort-value="1974" | 1974-12-24 | [[An Creagán, Contae na Gaillimhe|An Creagán]] |- | style='text-align:right'| 986 | [[Íomhá:Michael Heffernan TD, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Michael Heffernan]] | data-sort-value="1885" | 1885-04-03 | data-sort-value="1970" | 1970-11-21 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 987 | [[Íomhá:Barrington,Richard Manliffe01.png|center|128px]] | [[Richard Barrington]] | data-sort-value="1849" | 1849 | data-sort-value="1915" | 1915-09-15 | ''[[:d:Q104277926|An Fásach Rua]]'' |- | style='text-align:right'| 988 | | [[Richard Barry]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-04 | data-sort-value="2013" | 2013-04-28 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 989 | | [[Richard Beamish]] | data-sort-value="1862" | 1862-06-16<br/>1861-06-16 | data-sort-value="1938" | 1938-02-23 | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 990 | [[Íomhá:Richard Corish, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Richard Corish]] | data-sort-value="1889" | 1889-01-01 | data-sort-value="1945" | 1945-07-19 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 991 | | [[Risteárd de hAe]] | data-sort-value="1902" | 1902 | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Mainistir na Féile]] |- | style='text-align:right'| 992 | | [[Richard Stanihurst|Richard Stanyhurst]] | data-sort-value="1547" | 1547 | data-sort-value="1618" | 1618 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 993 | | [[Richard Walsh]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1957" | 1957-12-04 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 994 | | [[Richard Wilson]] | data-sort-value="1875" | 1875 | data-sort-value="1957" | 1957-02-20 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 995 | | [[Risteard de Hindeberg]] | data-sort-value="1863" | 1863-09-18 | data-sort-value="1916" | 1916-03-17 | ''[[:d:Q104320133|Barr Beithí]]'' |- | style='text-align:right'| 996 | | [[Robert Day]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1949" | 1949 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 997 | | [[Roibeard Ó Faracháin]] | data-sort-value="1909" | 1909-04-24 | data-sort-value="1984" | 1984-12-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 998 | | [[Robert Lahiffe]] | data-sort-value="1911" | 1911 | data-sort-value="1975" | 1975-03-08 | [[Gort Inse Guaire|An Gort]] |- | style='text-align:right'| 999 | | [[Roger Sweetman]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-18 | data-sort-value="1954" | 1954-05-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1000 | | [[John Horgan]] | data-sort-value="1876" | 1876 | data-sort-value="1955" | 1955-06-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1001 | | [[Patrick Egan]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1960" | 1960-04-28 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1002 | | [[Michael Kilroy]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-14 | data-sort-value="1962" | 1962-12-23 | [[Baile Uí Fhiacháin]] |- | style='text-align:right'| 1003 | | [[Michael Kennedy (An Longfort)|Michael Kennedy]] | data-sort-value="1897" | 1897-03-01 | data-sort-value="1965" | 1965-02-14 | [[Baile na gCros (Contae na hIermhí)|Baile na gCros (Contae na hIarmhí)]] |- | style='text-align:right'| 1004 | [[Íomhá:Peter Paul Galligan.jpg|center|128px]] | [[Paul Galligan]] | data-sort-value="1888" | 1888-06-20 | data-sort-value="1966" | 1966-12-14 | [[Carraig Álainn]] |- | style='text-align:right'| 1005 | | [[John Butler]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1968" | 1968-02-16 | [[Béal na Molt]] |- | style='text-align:right'| 1006 | [[Íomhá:Freedoms Martyrs (5911132821).jpg|center|128px]] | [[Rosie Hackett]] | data-sort-value="1893" | 1893-07-25<br/>1883 | data-sort-value="1976" | 1976-05-04<br/>1976-07-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1007 | [[Íomhá:Noel Thomas Lemass, 1971 (cropped).tif|center|128px]] | [[Noel Lemass, Óg|Noel Lemass]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-14 | data-sort-value="1976" | 1976-04-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1008 | [[Íomhá:Martin Corry, 1927.jpg|center|128px]] | [[Martin Corry]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-12 | data-sort-value="1979" | 1979-02-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1009 | [[Íomhá:Jackmurphy.jpg|center|128px]] | [[Jack Murphy]] | data-sort-value="1920" | 1920 | data-sort-value="1984" | 1984-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1010 | | [[Des Foley]] | data-sort-value="1940" | 1940-09-12 | data-sort-value="1995" | 1995-02-05 | [[Cionn Sáile]] |- | style='text-align:right'| 1011 | | [[Jack McQuillan]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-30 | data-sort-value="1998" | 1998-03-08 | [[Béal Átha Feorainne]] |- | style='text-align:right'| 1012 | | [[Michael O'Halloran]] | data-sort-value="1933" | 1933-08-20 | data-sort-value="1999" | 1999-11-29 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1013 | [[Íomhá:Portrait of John D’Alton P6048.jpg|center|128px]] | [[John D'Alton (staraí)|John D'Alton]] | data-sort-value="1792" | 1792 | data-sort-value="1867" | 1867 | [[Contae na hIarmhí]] |- | style='text-align:right'| 1014 | | [[Liam Ó hAonghusa|William Maunsell Hennessy]] | data-sort-value="1829" | 1829 | data-sort-value="1889" | 1889 | [[Caisleán Ghriaire]] |- | style='text-align:right'| 1015 | [[Íomhá:Arthur Guinness II.png|center|128px]] | [[Arthur Hart Guinness]] | data-sort-value="1768" | 1768 | data-sort-value="1855" | 1855 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1016 | | [[Eoghan Ó Siadhail]] | data-sort-value="1584" | 1584 | data-sort-value="1650" | 1650-06-21 | [[Contae na hIarmhí]] |- | style='text-align:right'| 1017 | [[Íomhá:David Kent (cropped).jpg|center|128px]] | [[David Kent]] | data-sort-value="1867" | 1867-02-02 | data-sort-value="1930" | 1930-11 | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 1018 | | [[Joseph MacDonagh]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-18 | data-sort-value="1922" | 1922-12-25 | [[Cloch Shiurdáin]] |- | style='text-align:right'| 1019 | | [[Ellen O'Leary]] | data-sort-value="1831" | 1831 | data-sort-value="1889" | 1889 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1020 | | [[William Sears]] | data-sort-value="1868" | 1868 | data-sort-value="1929" | 1929-03-23 | [[An Éill]] |- | style='text-align:right'| 1021 | [[Íomhá:Sean O'Faolain, W. Stockley, D.Corkery, Tilly Fleischmann, Fr Patrick MacSwiney, Germaine Stockley, Aloys Fleischmann, visitors,1929.JPG|center|128px]] | [[William Stockley]] | data-sort-value="1859" | 1859-06-29 | data-sort-value="1943" | 1943-07-22 | [[Teach Mealóg]] |- | style='text-align:right'| 1022 | [[Íomhá:Major William Redmond bust, Wexford city.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Réamoinn|Willie Redmond]] | data-sort-value="1861" | 1861-04-15 | data-sort-value="1917" | 1917-06-07 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1023 | | [[Éamon Rooney]] | | data-sort-value="1993" | 1993-11-09 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1024 | | [[Éamonn Mac Thomáis]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-13 | data-sort-value="2002" | 2002-08-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1025 | [[Íomhá:St. Mary's Collegiate College Church, Youghal, Co. Cork.JPG|center|128px]] | [[Michael Jones (saighdiúir)|Michael Jones]] | data-sort-value="1606" | 1606 | data-sort-value="1649" | 1649-03-09 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1026 | | [[Stephen Spring Rice (1814–1865)]] | data-sort-value="1814" | 1814-08-31 | data-sort-value="1865" | 1865-05-09 | ''[[:d:Q16931404|Mount Trenchard House]]'' |- | style='text-align:right'| 1027 | | [[Julia Grenan]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-02 | data-sort-value="1972" | 1972-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1028 | | [[Vincent Barry]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1029 | | [[Michael O'Higgins]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="2005" | 2005-03-09 | [[Teach Srafáin]] |- | style='text-align:right'| 1030 | | [[Brigid Hogan-O'Higgins]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-10 | data-sort-value="2022" | 2022-11-02 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1031 | | [[Sarah Mary Fitton]] | data-sort-value="1796" | 1796 | data-sort-value="1874" | 1874-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1032 | [[Íomhá:Mary O'Donovan Rossa.png|center|128px]] | [[Mary Jane O’Donovan Rossa|Mary O'Donovan Rossa]] | data-sort-value="1845" | 1845-01-27 | data-sort-value="1916" | 1916-08-18<br/>1916-08-17 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1033 | [[Íomhá:Portrait of Thomas James Mulvany .PNG|center|128px]] | [[Thomas James Mulvany]] | data-sort-value="1779" | 1779 | data-sort-value="1845" | 1845-02-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1034 | | [[Peadar Lamb]] | data-sort-value="1930" | 1930 | data-sort-value="2017" | 2017-09-01 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1035 | | [[Harry Colley]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-21 | data-sort-value="1972" | 1972-01-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1036 | | [[Críostóir Ó Floinn]] | data-sort-value="1927" | 1927-12-18 | data-sort-value="2023" | 2023-10-09 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1037 | | [[Don Cockburn]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-13 | data-sort-value="2017" | 2017-09-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1038 | | [[Tony Scannell]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-14 | data-sort-value="2020" | 2020-05-26 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 1039 | | [[Jim Fahy]] | data-sort-value="1946" | 1946 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 1040 | | [[William Haliday]] | data-sort-value="1788" | 1788 | data-sort-value="1812" | 1812 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1041 | | [[Áine Ní Fhoghludha]] | data-sort-value="1880" | 1880-11-10 | data-sort-value="1932" | 1932-04-14 | ''[[:d:Q104319641|An Móta]]'' |- | style='text-align:right'| 1042 | | [[Patrick Ganly]] | data-sort-value="1809" | 1809 | data-sort-value="1899" | 1899 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1043 | [[Íomhá:John Thomas Woodhouse (1780-1845) - Robert Murphy, BA, Fellow (1800) - GC0027 - Gonville and Caius College.jpg|center|128px]] | [[Robert Murphy]] | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1843" | 1843-03-12 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1044 | | [[William Kirby Sullivan]] | data-sort-value="1821" | 1821 | data-sort-value="1890" | 1890 | [[An Druipseach]] |- | style='text-align:right'| 1045 | | [[Biddy White Lennon]] | data-sort-value="1945" | 1945 | data-sort-value="2017" | 2017-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1046 | | [[Robert William Alexander]] | data-sort-value="1905" | 1905-11-21 | data-sort-value="1979" | 1979-12-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1047 | | [[Keelin Shanley]] | data-sort-value="1968" | 1968-08-24 | data-sort-value="2020" | 2020-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1048 | | [[Domhnaill Ó Bearáin]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-28 | data-sort-value="2018" | 2018-01-03 | [[Contae Átha Cliath Theas]] |- | style='text-align:right'| 1049 | | [[Robert Francis Ruttledge]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-11 | data-sort-value="2002" | 2002-01-12 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1050 | [[Íomhá:Énna Mac Murchada (Bodleian Library MS Rawlinson B 503, folio 36r).jpg|center|128px]] | [[Éanna Mac Murchadha|Enna mac Donnchada Mac Murchada]] | | data-sort-value="1126" | 1126 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 1051 | | [[Conchobar Ua Briain|Conchúr Ó Briain]] | | data-sort-value="1142" | 1142 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1052 | | [[Mary Swanzy]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1053 | | [[Seosamh Laoide]] | data-sort-value="1865" | 1865-05-24 | data-sort-value="1939" | 1939-09-21 | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 1054 | | [[Cecilia Margaret Nairn]] | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1857" | 1857-06-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1055 | | [[Victoria Coffey]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-16 | data-sort-value="1999" | 1999-06-15 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1056 | | [[James Murnaghan]] | data-sort-value="1881" | 1881 | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1057 | [[Íomhá:Billy Lawless.jpg|center|128px]] | [[Billy Lawless]] | data-sort-value="1951" | 1951-07-04 | data-sort-value="2024" | 2024-11-08 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1058 | | [[Thomas de Vere Coneys]] | data-sort-value="1804" | 1804 | data-sort-value="1851" | 1851-12-28 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1059 | | [[Séamas Ó Dubhghaill]] | data-sort-value="1855" | 1855-07-25 | data-sort-value="1929" | 1929-05-30 | ''[[:d:Q104306937|Cúil Éanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 1060 | | [[Seosamh Ó Tórna]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-02 | data-sort-value="1967" | 1967-04-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1061 | | [[Peadar Bairéad]] | | data-sort-value="2019" | 2019 | [[Iorras]] |- | style='text-align:right'| 1062 | | [[Siobhán Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-31 | data-sort-value="2013" | 2013-05-21 | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 1063 | | [[Moya Llewelyn Davies]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-25 | data-sort-value="1943" | 1943-09-28 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 1064 | [[Íomhá:Edward King-Tenison ca 1850-1853.jpg|center|128px]] | [[Edward King-Tenison]] | data-sort-value="1805" | 1805-01-21 | data-sort-value="1878" | 1878-06-19 | ''[[:d:Q6408168|Caisleán Chill Rónáin]]'' |- | style='text-align:right'| 1065 | | [[Charles Dawson]] | data-sort-value="1842" | 1842 | data-sort-value="1917" | 1917 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1066 | | [[Nancy Corrigan]] | data-sort-value="1912" | 1912-06-21 | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Acaill]] |- | style='text-align:right'| 1067 | | [[Jemma Redmond]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-16 | data-sort-value="2016" | 2016-08-16 | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1068 | | [[Margaret Dobbs]] | data-sort-value="1871" | 1871-11-19 | data-sort-value="1962" | 1962-01-02 | [[Contae Aontroma]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1069 | [[Íomhá:Women in Mathematics Day 2018 13.jpg|center|128px]] | [[Sheila Tinney]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-15 | data-sort-value="2010" | 2010-03-27 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1070 | | [[Austin Carroll]] | data-sort-value="1835" | 1835<br/>1835-02-23 | data-sort-value="1909" | 1909<br/>1909-11-29 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1071 | [[Íomhá:Maud Joynt at the School of Irish learning 1913.jpg|center|128px]] | [[Maud Joynt]] | data-sort-value="1868" | 1868-03-07 | data-sort-value="1940" | 1940-07-24 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1072 | | [[Margaret Grey Porter]] | | data-sort-value="1881" | 1881 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 1073 | | [[Lily O’Brennan|Lily O'Brennan]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-20 | data-sort-value="1948" | 1948-05-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1074 | | [[Eleanor Knott]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-18 | data-sort-value="1975" | 1975-01-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1075 | | [[Máire Ní Dhonnchadha Dhuibh]] | data-sort-value="1702" | 1702 | data-sort-value="1795" | 1795 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1076 | | [[Mary Georgina Barton]] | data-sort-value="1861" | 1861-04-03 | data-sort-value="1949" | 1949-11-08 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1077 | | [[Donncha Ó Cróinín]] | data-sort-value="1919" | 1919-12-08 | data-sort-value="1990" | 1990-06-05 | [[Baile Mhic Íre]] |- | style='text-align:right'| 1078 | | [[Vicky Phelan]] | data-sort-value="1974" | 1974-10-28 | data-sort-value="2022" | 2022-11-14 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1079 | [[Íomhá:Meg Connery, circa 1920s.jpg|center|128px]] | [[Meg Connery]] | data-sort-value="1879" | 1879 | data-sort-value="1956" | 1956-12 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 1080 | | [[Henry Mountcharles|Henry Conyngham]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-25 | data-sort-value="2025" | 2025-06-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1081 | | [[Liam Ó Rinn]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-20 | data-sort-value="1943" | 1943-10-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1082 | | [[Máirin de Valéra]] | data-sort-value="1912" | 1912-04-12 | data-sort-value="1984" | 1984-08-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1083 | | [[Dúnmharú Declan Flynn|Declan Flynn]] | data-sort-value="1951" | 1951 | data-sort-value="1982" | 1982-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1084 | | [[Fanny Currey]] | data-sort-value="1848" | 1848-05-30 | data-sort-value="1917" | 1917-03-30 | ''[[:d:Q2368947|Caisleán Leasa Móire]]'' |- | style='text-align:right'| 1085 | | [[Catherine Isabella Osborne]] | data-sort-value="1818" | 1818-06-30 | data-sort-value="1880" | 1880-06-21 | ''[[:d:Q57272913|Teach Newtown Anner]]'' |- | style='text-align:right'| 1086 | | [[Colm Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2017" | 2017 | [[Camas]] |- | style='text-align:right'| 1087 | | [[Seán Ua Cearnaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-06-13 | data-sort-value="2020" | 2020-10-26 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1088 | | [[Morgan Jageurs]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1932" | 1932-04-28 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1089 | | [[Peter Morgan Jaguers]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1932" | 1932 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1090 | | [[Seán Ó Lúing]] | data-sort-value="1917" | 1917-05-16 | data-sort-value="2000" | 2000-02-10 | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 1091 | | [[Fionntán Mac Aodha Bhuí]] | data-sort-value="1924" | 1924 | data-sort-value="2012" | 2012 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1092 | | [[Tadhg Ó Scanaill (aisteoir)|Tadhg Ó Scanaill]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-09 | data-sort-value="1967" | 1967-01-18 | [[Baile Bhuirne]] |- | style='text-align:right'| 1093 | | [[Tadhg Ó Scanaill (múinteoir)|Tadhg Ó Scanaill]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1939" | 1939-08-20 | ''[[:d:Q65557130|An Inse Mhór]]'' |- | style='text-align:right'| 1094 | | [[Seánie O'Brien]] | data-sort-value="1919" | 1919-08-23 | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 1095 | | [[Máire Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1884" | 1884-02-02 | data-sort-value="1914" | 1914-07-14 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 1096 | | [[Mícheál Ó Tiománaidhe|Micheál Ó Tiománaidhe]] | data-sort-value="1853" | 1853-09-20 | data-sort-value="1940" | 1940-03-07 | ''[[:d:Q104331267|An Cartún Dubh]]'' |- | style='text-align:right'| 1097 | | [[Moyra Barry]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1960" | 1960-02-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1098 | | [[Ruth Brandt]] | data-sort-value="1936" | 1936-06-22 | data-sort-value="1989" | 1989-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1099 | | [[William Bowles]] | data-sort-value="1705" | 1705<br/>1714 | data-sort-value="1780" | 1780-08-25 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1100 | [[Íomhá:John Boyle O'Reilly cph.3a38519.jpg|center|128px]] | [[John Boyle O'Reilly]] | data-sort-value="1844" | 1844-06-28 | data-sort-value="1890" | 1890-08-10 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 1101 | [[Íomhá:Portrait of Singer Big Tom (Nov 2004).jpg|center|128px]] | [[Big Tom]] | data-sort-value="1936" | 1936-09-18 | data-sort-value="2018" | 2018-04-17 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 1102 | | [[Dáibhí de Barra]] | data-sort-value="1758" | 1758 | data-sort-value="1851" | 1851 | [[Carraig Thuathail]] |- | style='text-align:right'| 1103 | | [[Dáithí Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1949" | 1949 | data-sort-value="2011" | 2011 | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 1104 | | [[Domhnall Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1847" | 1847 | data-sort-value="1930" | 1930-09-27 | ''[[:d:Q104300976|An Cnoc Dubh]]'' |- | style='text-align:right'| 1105 | | [[Eibhlín Ní Chathailriabhaigh]] | data-sort-value="1910" | 1910-06-01 | data-sort-value="2001" | 2001-06-07 | [[Domhnach Broc]] |- | style='text-align:right'| 1106 | | [[Maidhc Dainín Ó Sé]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-02 | data-sort-value="2013" | 2013-08-29 | [[Baile na nGall, Contae Chiarraí|Baile na nGall]] |- | style='text-align:right'| 1107 | | [[Máire Ní Scolaí]] | data-sort-value="1909" | 1909-05-24 | data-sort-value="1985" | 1985-06-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1108 | | [[Máirtín Ó Corrbuí]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-17 | data-sort-value="2002" | 2002-05-08 | ''[[:d:Q104314882|An Pháirc Bhuí]]'' |- | style='text-align:right'| 1109 | | [[Máirín Ní Rodaigh]] | | data-sort-value="1965" | 1965-10 | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1110 | | [[Mícheál Breathnach]] | data-sort-value="1881" | 1881-09-16 | data-sort-value="1908" | 1908-09-28 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1111 | | [[Mícheál Ó Bréartúin]] | data-sort-value="1930" | 1930 | data-sort-value="2011" | 2011 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1112 | | [[Patsy Ó Ceannabháin]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1113 | | [[Pádraic Óg Ó Conaire]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-11 | data-sort-value="1971" | 1971-08-05 | ''[[:d:Q104321570|An Turlach Beag]]'' |- | style='text-align:right'| 1114 | | [[Seán Ó Ruadháin]] | data-sort-value="1883" | 1883-02-20 | data-sort-value="1966" | 1966-06-22 | [[Gaoth Sáile]] |- | style='text-align:right'| 1115 | | [[Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1715" | 1715 | data-sort-value="1795" | 1795 | [[Tuar na Fola]] |- | style='text-align:right'| 1116 | | [[Énrí Ó Muirgheasa]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-14 | data-sort-value="1945" | 1945-08-13 | ''[[:d:Q65558304|An Caisleán Thoir]]'' |- | style='text-align:right'| 1117 | [[Íomhá:Mary A. Sadlier (A ROUND TABLE, 1897).png|center|128px]] | [[Mary Anne Sadlier]] | data-sort-value="1820" | 1820-12-31 | data-sort-value="1903" | 1903-04-05 | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 1118 | | [[Kit Ahern]] | data-sort-value="1915" | 1915-01-13 | data-sort-value="2007" | 2007-12-27 | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 1119 | | [[Nicky McFadden]] | data-sort-value="1962" | 1962-12-25 | data-sort-value="2014" | 2014-03-25 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1120 | | [[Tadhg Dall Ó hUiginn]] | data-sort-value="1550" | 1550 | data-sort-value="1591" | 1591-03 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 1121 | | [[Tomás Ó Néill Ruiséal]] | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1908" | 1908 | [[An Móta]] |- | style='text-align:right'| 1122 | | [[Mary Elizabeth Byrne]] | data-sort-value="1880" | 1880-07-02 | data-sort-value="1931" | 1931-01-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1123 | | [[Anraí Ó Riain]] | data-sort-value="1957" | 1957-04-07 | data-sort-value="2020" | 2020-11-24 | ''[[:d:Q4222952|Clárach]]'' |- | style='text-align:right'| 1124 | | [[Seosamh Ó Ceocháin]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-18 | data-sort-value="1988" | 1988-01-05 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1125 | [[Íomhá:Jennie Wyse Power.jpg|center|128px]] | [[Jennie Wyse Power]] | data-sort-value="1858" | 1858-05-01 | data-sort-value="1941" | 1941-01-05 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 1126 | | [[Patrick Smyth]] | data-sort-value="1824" | 1824 | data-sort-value="1865" | 1865-10-14 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1127 | | [[Thomas Wall]] | data-sort-value="1906" | 1906-07-04 | data-sort-value="1985" | 1985-08-20 | ''[[:d:Q104316697|Baile na mBodach]]'' |- | style='text-align:right'| 1128 | | [[Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="2017" | 2017-09-09 | [[An Aird Thiar]] |- | style='text-align:right'| 1129 | | [[Teresa Mullen]] | data-sort-value="1938" | 1938-04-27 | data-sort-value="1989" | 1989-08-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1130 | | [[Liam Budhlaeir]] | data-sort-value="1923" | 1923-09-28 | data-sort-value="1995" | 1995-06-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1131 | | [[Seán Ó hÉalaí]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-27 | data-sort-value="2017" | 2017-12-11 | ''[[:d:Q82025075|Poll Raithní (Sweeny)]]'' |- | style='text-align:right'| 1132 | | [[Aogán Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1948" | 1948 | data-sort-value="2025" | 2025-05-26 | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 1133 | | [[Seán Ó Tuairisg]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-01 | data-sort-value="2023" | 2023-04-19 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1134 | | [[Caitlín Ní Mhaolchróin]] | data-sort-value="1895" | 1895-11-22 | data-sort-value="1973" | 1973-06-13 | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 1135 | | [[Nóra Ághas]] | data-sort-value="1882" | 1882-07-15 | data-sort-value="1970" | 1970-01-20 | ''[[:d:Q60555545|Cinn Aird]]'' |- | style='text-align:right'| 1136 | | [[An Beirneach|Liam Ó Beirn]] | data-sort-value="1869" | 1869 | data-sort-value="1949" | 1949-07-17 | ''[[:d:Q104325767|Ceathrú na Gaoithe]]'' |- | style='text-align:right'| 1137 | | [[Seosamh Ieróm Mac Giolla Phádraig]] | data-sort-value="1878" | 1878 | data-sort-value="1910" | 1910 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1138 | | [[Seán Ó Súilleabháin (béaloideasóir)|Seán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1903" | 1903-11-30 | data-sort-value="1996" | 1996-12-12 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1139 | | [[Máirín Ní Mhuiríosa]] | data-sort-value="1906" | 1906-09-05 | data-sort-value="1982" | 1982-08-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1140 | | [[Domhnall Caomhánach]] | data-sort-value="1140" | 1140 | data-sort-value="1175" | 1175 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 1141 | | [[Nicolás Bhailís]] | data-sort-value="1548" | 1548 | data-sort-value="1585" | 1585-12-14 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1142 | | [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid]] | | data-sort-value="862" | 862 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1143 | | [[Rós Ní Mhaonaigh]] | data-sort-value="1740" | 1740 | data-sort-value="1798" | 1798 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 1144 | | [[Clíodna Cussen]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-18 | data-sort-value="2022" | 2022-08-02 | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 1145 | | [[Mabel Sharman Crawford]] | data-sort-value="1820" | 1820-06-03 | data-sort-value="1912" | 1912-02-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1146 | | [[Dorothy Blackham]] | data-sort-value="1896" | 1896-03-01 | data-sort-value="1975" | 1975-09-03 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 1147 | | [[Neilí Ní Bhriain]] | data-sort-value="1864" | 1864-06-04 | data-sort-value="1925" | 1925-04-01 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1148 | | [[William Ganly]] | data-sort-value="1855" | 1855 | data-sort-value="1926" | 1926-02-20 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 1149 | | [[Edward Hayes]] | data-sort-value="1810" | 1810<br/>1814 | data-sort-value="1870" | 1870-11-12 | [[Contae Laoise]]<br/>[[Garraí Eoin]] |- | style='text-align:right'| 1150 | [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|center|128px]] | [[William Henry Gregory]] | data-sort-value="1817" | 1817-07-12<br/>1817-06-13 | data-sort-value="1892" | 1892-03-06 | [[Caisleán Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1151 | [[Íomhá:Edith Anne Stoney.jpg|center|128px]] | [[Edith Anne Stoney]] | data-sort-value="1869" | 1869-01-06 | data-sort-value="1938" | 1938-06-25 | [[Droichead na Dothra]] |- | style='text-align:right'| 1152 | | [[Joseph Cooper Walker]] | data-sort-value="1761" | 1761 | data-sort-value="1810" | 1810-04-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1153 | | [[Pádraigín Haicéad]] | data-sort-value="1604" | 1604 | data-sort-value="1654" | 1654-11 | ''[[:d:Q4852302|An Baile Tarsna]]'' |- | style='text-align:right'| 1154 | [[Íomhá:Eibhlín Nic Niocaill.jpg|center|128px]] | [[Eibhlín Nic Niocaill]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-22 | data-sort-value="1909" | 1909-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1155 | | [[Bríd Ní Ghiolláin]] | data-sort-value="1894" | 1894-11-15 | data-sort-value="2003" | 2003-12-31 | ''[[:d:Q124407631|Fearann an Choirce]]'' |- | style='text-align:right'| 1156 | | [[Eileen O'Faoláin]] | data-sort-value="1900" | 1900-06-10 | data-sort-value="1988" | 1988-09-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1157 | | [[Edith Young]] | data-sort-value="1882" | 1882-09-10 | data-sort-value="1974" | 1974-02-10 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 1158 | | [[Oonah Keogh]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-02 | data-sort-value="1989" | 1989-07-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1159 | | [[Seán Pléimeann]] | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1896" | 1896-01-28 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1160 | | [[Séamus Ó Caoimh|James George O'Keeffe]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-21 | data-sort-value="1937" | 1937-12-06 | ''[[:d:Q104304440|Baile an Tobair]]'' |- | style='text-align:right'| 1161 | | [[Diarmaid Ó Muirithe]] | data-sort-value="1935" | 1935-11-11 | data-sort-value="2014" | 2014-07-11 | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 1162 | | [[Mícheál Ó hAodha|Micheál Ó hAodha]] | data-sort-value="1918" | 1918-07-31 | data-sort-value="1998" | 1998-01-26 | [[Cill Dalua]] |- | style='text-align:right'| 1163 | | [[Conleth Ellis]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="1988" | 1988-05-10 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1164 | | [[Risteárd Ó Glaisne]] | data-sort-value="1927" | 1927-09-02 | data-sort-value="2003" | 2003-11-06 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 1165 | | [[Charlotte Dease]] | data-sort-value="1873" | 1873-07-20 | data-sort-value="1953" | 1953-05-05 | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 1166 | | [[Cáit Feiritéar]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-01 | data-sort-value="2005" | 2005-06-08 | ''[[:d:Q104309724|Baile na hAbha]]'' |- | style='text-align:right'| 1167 | | [[Nessa Ní Shéaghdha]] | data-sort-value="1916" | 1916-03-14 | data-sort-value="1993" | 1993-04-11 | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1168 | [[Íomhá:Máire Rua O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Máire Rua Nic Mhathúna|Máire Rua Ní Mhathúna]] | data-sort-value="1615" | 1615 | data-sort-value="1686" | 1686 | [[Cluain idir Dhá Lá]] |- | style='text-align:right'| 1169 | | [[Tadhg Ó Murchadha (béaloideasóir)|Tadhg Ó Murchadha]] | data-sort-value="1896" | 1896-02-11 | data-sort-value="1961" | 1961-09-08 | ''[[:d:Q104310755|Cathair Dónall]]'' |- | style='text-align:right'| 1170 | | [[Minnie Cormack]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1919" | 1919<br/>1920 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 1171 | | [[Séamus Ó Cinnéide (file)|Séamus Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1925" | 1925 | data-sort-value="1992" | 1992-12-26 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1172 | | [[Máire Ní Thuathail (léiritheoir)|Máire Ní Thuathail]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-29 | data-sort-value="2016" | 2016-09-19 | [[Tuar Mhic Éadaigh]] |- | style='text-align:right'| 1173 | | [[Aodhán Madden]] | data-sort-value="1947" | 1947 | data-sort-value="2015" | 2015 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1174 | | [[Caitlín Ní Chionnaith]] | data-sort-value="1897" | 1897-09-09 | data-sort-value="1988" | 1988-03-22 | [[An Seanchaisleán]] |- | style='text-align:right'| 1175 | | [[Paddy McMahon]] | data-sort-value="1933" | 1933 | data-sort-value="2019" | 2019 | [[An Tulach (An Clár)|An Tulach]] |- | style='text-align:right'| 1176 | | [[Seán Garvey]] | data-sort-value="1952" | 1952 | data-sort-value="2022" | 2022-05-06 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1177 | | [[Caitlín Ní Thoirbheird]] | data-sort-value="1891" | 1891-05-05 | data-sort-value="1969" | 1969-07-24 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 1178 | [[Íomhá:IVRLA 10443 Ó hEinirí.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hEinirí|Seán Ó hÉinirí]] | data-sort-value="1915" | 1915-03-26 | data-sort-value="1998" | 1998-07-26 | [[Cill Ghallagáin]] |- | style='text-align:right'| 1179 | | [[Kathleen Watkins]] | data-sort-value="1934" | 1934-10-17 | data-sort-value="2024" | 2024-11-07 | [[Teach Sagard]] |- | style='text-align:right'| 1180 | | [[Donncha Ó Céileachair]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1960" | 1960 | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 1181 | | [[Mary Elmes]] | data-sort-value="1908" | 1908-05-05 | data-sort-value="2002" | 2002-03-09 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1182 | | [[Maureen Sweeney]] | data-sort-value="1923" | 1923-06-03 | data-sort-value="2023" | 2023-12-17 | ''[[:d:Q56274057|Knockanure]]'' |- | style='text-align:right'| 1183 | | [[Sailí Ní Anluain]] | data-sort-value="1830" | 1830s | data-sort-value="1896" | 1896-12-28 | ''[[:d:Q104353049|Droim Gamhna]]'' |- | style='text-align:right'| 1184 | | [[Annraoi Ó Liatháin]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="1981" | 1981-07-27 | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1185 | | [[Donnchadh Ó Laoghaire (ollamh)|Donnchadh Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1877" | 1877-01-21 | data-sort-value="1944" | 1944-04-03 | ''[[:d:Q104298855|Doire an Chuilinn]]'' |- | style='text-align:right'| 1186 | | [[Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh]] | data-sort-value="1903" | 1903-01-21 | data-sort-value="1974" | 1974-02-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1187 | | [[Liam Prút]] | data-sort-value="1940" | 1940 | data-sort-value="2023" | 2023-09-30 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 1188 | | [[Seosamh Ó Guairim]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-12 | data-sort-value="2017" | 2017-03-06 | [[Roisín na Mainiach]] |- | style='text-align:right'| 1189 | [[Íomhá:Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|center|128px]] | [[Oscar Wilde]] | data-sort-value="1854" | 1854-10-16 | data-sort-value="1900" | 1900-11-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1190 | [[Íomhá:Bram Stoker 1906.jpg|center|128px]] | [[Bram Stoker]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-08 | data-sort-value="1912" | 1912-04-20 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 1191 | [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Samuel Beckett]] | data-sort-value="1906" | 1906-04-13 | data-sort-value="1989" | 1989-12-22 | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1192 | [[Íomhá:William Butler Yeats by George Charles Beresford.jpg|center|128px]] | [[W. B. Yeats]] | data-sort-value="1865" | 1865-06-13<br/>1865-03-13 | data-sort-value="1939" | 1939-01-28 | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1193 | [[Íomhá:Jonathan Swift by Charles Jervas detail.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Swift]] | data-sort-value="1667" | 1667-11-30 | data-sort-value="1745" | 1745-10-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1194 | [[Íomhá:The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg|center|128px]] | [[Robert Boyle]] | data-sort-value="1627" | 1627-01-25 | data-sort-value="1691" | 1691-12-31 | ''[[:d:Q2368947|Caisleán Leasa Móire]]'' |- | style='text-align:right'| 1195 | | [[Nan Ghriallais]] | data-sort-value="1936" | 1936-04-02 | data-sort-value="2018" | 2018-11-19 | [[Muiceanach idir Dhá Sháile]] |- | style='text-align:right'| 1196 | | [[Seán Ó Sé (amhránaí)|Seán Ó Sé]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-16 | data-sort-value="2026" | 2026-01-13 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1197 | | [[Flann Ó Riain]] | data-sort-value="1929" | 1929-09-18 | data-sort-value="2008" | 2008-12-06 | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 1198 | | [[Molly Bracken]] | data-sort-value="1908" | 1908-02-03 | data-sort-value="1991" | 1991-11-19 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1199 | [[Íomhá:Photograph Patron James O'Donnell dated pre1897.jpg|center|128px]] | [[James O'Donnell]] | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1897" | 1897-10-17 | ''[[:d:Q104316556|Baile an Mhoirtéalaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 1200 | | [[Peadar Neilí Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1903" | 1903 | data-sort-value="1961" | 1961-04-11 | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 1201 | | [[Seán Ó Morónaigh]] | data-sort-value="1940" | 1940 | data-sort-value="2023" | 2023-04-24 | [[Úlla]] |- | style='text-align:right'| 1202 | | [[Séamus Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-01 | data-sort-value="1927" | 1927-03-11 | [[Ard na Caithne]] |- | style='text-align:right'| 1203 | | [[Peadar Ó Treasaigh]] | | data-sort-value="2026" | 2026-02-28 | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1204 | | [[Séamus Ó hUltacháin]] | data-sort-value="1948" | 1948 | data-sort-value="2023" | 2023-09-19 | ''[[:d:Q104343964|Corr na Gaoithe]]'' |- | style='text-align:right'| 1205 | | [[Diarmuid Breathnach]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-05 | data-sort-value="2023" | 2023-11-13 | ''[[:d:Q104278666|Coill tSíomóin]]'' |- | style='text-align:right'| 1206 | | [[John William Seoighe]] | data-sort-value="1919" | 1919 | data-sort-value="2015" | 2015 | ''[[:d:Q104320884|Inis an Ghainimh]]'' |- | style='text-align:right'| 1207 | | [[Mícheál Mháire an Ghabha Ó Ceannabháin]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2005" | 2005 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 1208 | | [[Máire an Ghabha]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-18 | data-sort-value="1999" | 1999 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 1209 | | [[Máirtín Pheaits Ó Cualáin]] | data-sort-value="1922" | 1922-11-22 | data-sort-value="2013" | 2013-03-23 | ''[[:d:Q124326853|An Teach Mór]]'' |- | style='text-align:right'| 1210 | | [[Patrick M. Foley|Patrick Foley]] | | data-sort-value="1931" | 1931-08-22 | [[Corca Dhuibhne]] |- | style='text-align:right'| 1211 | [[Íomhá:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915 cropped.jpg|center|128px]] | [[James Joyce]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-02 | data-sort-value="1941" | 1941-01-13 | [[Ráth Garbh]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1212 | [[Íomhá:Kathleen Yardley Lonsdale (1903-1971).jpg|center|128px]] | [[Kathleen Lonsdale]] | data-sort-value="1903" | 1903-01-28 | data-sort-value="1971" | 1971-04-01 | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1213 | [[Íomhá:William Rowan Hamilton painting.jpg|center|128px]] | [[William Rowan Hamilton]] | data-sort-value="1805" | 1805-08-04 | data-sort-value="1865" | 1865-09-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1214 | [[Íomhá:George Bernard Shaw 1936.jpg|center|128px]] | [[George Bernard Shaw]] | data-sort-value="1856" | 1856-07-26 | data-sort-value="1950" | 1950-11-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1215 | [[Íomhá:Sir Francis Beaufort by Stephen Pearce.jpg|center|128px]] | [[Francis Beaufort]] | data-sort-value="1774" | 1774-05-27 | data-sort-value="1857" | 1857-12-17 | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1216 | [[Íomhá:Mícheál Ó Súilleabháin (left) honorary conferring of Seamus Heaney (right) at the University of Limerick, 1996.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Súilleabháin (ollamh)|Mícheál Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1950" | 1950-12-10 | data-sort-value="2018" | 2018-11-07 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1217 | | [[Seán Ó Céirín]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-19 | data-sort-value="2001" | 2001-08-21 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1218 | | [[Cóilín Sheáin Dharach Seoige]] | data-sort-value="1918" | 1918-04 | data-sort-value="2001" | 2001-04 | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1219 | | [[Tom Bheairtle Tom Ó Flatharta]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-15 | data-sort-value="2013" | 2013-11-12 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1220 | [[Íomhá:Enright Anne koeln literaturhaus 181108.jpg|center|128px]] | [[Anne Enright]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1221 | [[Íomhá:Roddy Doyle in the festival garden at Haus der Berliner Festspiele on September 14th 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Roddy Doyle]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1222 | [[Íomhá:ThatXmasBFILFF191024 (55 of 119) (54100308426) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fiona Shaw]] | data-sort-value="1958" | 1958-07-10 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1223 | [[Íomhá:Jay OShea v Stoke cropped.jpg|center|128px]] | [[James O'Shea]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1224 | [[Íomhá:PierceBrosnan-byPhilipRomano.jpg|center|128px]] | [[Pierce Brosnan]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-16 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1225 | [[Íomhá:Stephen Ireland 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Stephen Ireland]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-22 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1226 | [[Íomhá:Ned O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Ned O'Sullivan]] | data-sort-value="1950" | 1950-11-25 | | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 1227 | [[Íomhá:BertieAhernBerlin2007-bis.jpg|center|128px]] | [[Bertie Ahern|Parthalán Ó hEachthairn]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-12 | | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1228 | [[Íomhá:JoeyO'Brien.JPG|center|128px]] | [[Joey O'Brien]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1229 | [[Íomhá:2025 Colin Farrell - 2 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colin Farrell]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-31 | | ''[[:d:Q104261563|Caisleán Cnucha]]'' |- | style='text-align:right'| 1230 | [[Íomhá:2013 Robbie Keane (cropped).jpg|center|128px]] | [[Robbie Keane]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-08 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1231 | [[Íomhá:Brian Cowen at White House on Saint Patrick's Day 2009.jpg|center|128px]] | [[Brian Cowen|Brian Ó Comhain]] | data-sort-value="1960" | 1960-01-10 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1232 | [[Íomhá:Mary Robinson (2014).jpg|center|128px]] | [[Máire Mhic Róibín]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-21 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1233 | [[Íomhá:Roy keane 2014.jpg|center|128px]] | [[Roy Keane]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1234 | [[Íomhá:DDuff.JPG|center|128px]] | [[Damien Duff]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-02 | | [[Baile Baodáin]] |- | style='text-align:right'| 1236 | [[Íomhá:CillianMurphy-TIFF2025-01-Cropped (cropped).png|center|128px]] | [[Cillian Murphy]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-25 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 1237 | [[Íomhá:Mark Deery.jpeg|center|128px]] | [[Mark Dearey]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-19 | | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 1238 | [[Íomhá:Brendan Gleeson.jpg|center|128px]] | [[Brendan Gleeson]] | data-sort-value="1955" | 1955-03-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1239 | [[Íomhá:Evanna Lynch Comic Con Cape Town 2026 02.jpg|center|128px]] | [[Evanna Lynch]] | data-sort-value="1991" | 1991-08-16 | | [[Tearmann Feichín]] |- | style='text-align:right'| 1240 | [[Íomhá:Eoin Colfer at BookExpo (05180).jpg|center|128px]] | [[Eoin Colfer]] | data-sort-value="1965" | 1965-05-14 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1241 | [[Íomhá:Jonathan Rhys Meyers Cabourg 2013.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Rhys Meyers]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1242 | [[Íomhá:Geldof, Bob (IMF 2009).jpg|center|128px]] | [[Bob Geldof]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-05 | | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 1243 | [[Íomhá:Sheamus March 2018.jpg|center|128px]] | [[Sheamus]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1244 | [[Íomhá:Cecelia Ahern - Buchmesse Wien 2022 (a).JPG|center|128px]] | [[Cecelia Ahern]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1245 | [[Íomhá:Niamh Kavanagh in Oslo 2010.jpg|center|128px]] | [[Niamh Kavanagh]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-13 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1246 | [[Íomhá:Eimear Quinn tijdens Het Grote Songfestivalfeest 2019.jpg|center|128px]] | [[Eimear Quinn]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1247 | [[Íomhá:Sarah Bolger (48484781976) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sarah Bolger]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1248 | [[Íomhá:Sharon Corr.png|center|128px]] | [[Sharon Corr]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-24 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1249 | [[Íomhá:Elaine Cassidy 2012.png|center|128px]] | [[Elaine Cassidy]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-31 | | [[Cill Chomhghaill]] |- | style='text-align:right'| 1250 | [[Íomhá:Sonia O'Sullivan from Sean Kelly and Sonia O Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Sonia O'Sullivan]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-28 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1251 | [[Íomhá:Fionnula Flanagan (2018) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fionnula Flanagan]] | data-sort-value="1941" | 1941-12-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1252 | | [[Michelle Smith]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-16 | | [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Ráth Cúil]] |- | style='text-align:right'| 1253 | [[Íomhá:Finnan.jpg|center|128px]] | [[Steve Finnan]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-24 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1254 | [[Íomhá:Richard Dunne 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Richard Dunne]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-21 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1255 | [[Íomhá:Naoise Ó Muirí 2013.jpg|center|128px]] | [[Naoise Ó Muirí]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-15 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1256 | [[Íomhá:WithSMcropped.jpg|center|128px]] | [[Samantha Mumba]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1257 | [[Íomhá:Christy Moore in Vicar Street.jpg|center|128px]] | [[Christy Moore]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1258 | [[Íomhá:Kerry Condon during an interview in 2022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kerry Condon]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1259 | [[Íomhá:Marian Keyes 2022.jpg|center|128px]] | [[Marian Keyes]] | data-sort-value="1963" | 1963-09-10 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1260 | [[Íomhá:Imelda May (1).jpg|center|128px]] | [[Imelda May]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1261 | [[Íomhá:Alison Doody 2.jpg|center|128px]] | [[Alison Doody]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1262 | [[Íomhá:Katie Taylor 2012 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Katie Taylor]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-02 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1263 | [[Íomhá:Maryolympia.jpg|center|128px]] | [[Mary Black]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-23<br/>1955-05-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1264 | [[Íomhá:John Lyons 2012.jpg|center|128px]] | [[John Lyons]] | data-sort-value="1977" | 1977-06 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 1265 | [[Íomhá:Andrea corr glastonbury.jpg|center|128px]] | [[Andrea Corr]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-17 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1266 | [[Íomhá:Éamon Ó Cuív clutching a cup.png|center|128px]] | [[Éamon Ó Cuív]] | data-sort-value="1950" | 1950-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1267 | [[Íomhá:Seán Haughey, Jan 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hEochaidh]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-08 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1268 | [[Íomhá:Dublin Writers Festival 2007 (686228986) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Claire Keegan]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1269 | | [[Tom Phaddy Mac Diarmada]] | data-sort-value="1909" | 1909-03-02 | data-sort-value="2001" | 2001-04-02 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1270 | | [[Johnny Báille]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-25 | data-sort-value="2004" | 2004-09-26 | [[Leitir Móir]] |- | style='text-align:right'| 1271 | | [[Tess Uí Chonghaile]] | | data-sort-value="2005" | 2005-03-08 | ''[[:d:Q65955633|An Máimín]]'' |- | style='text-align:right'| 1272 | | [[Meáirt Churraoin]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-12 | data-sort-value="1999" | 1999 | ''[[:d:Q104322556|Na hAille]]'' |- | style='text-align:right'| 1273 | | [[Meaití Jo Shéamuis Ó Fátharta|Meaití Jó Shéamuis Ó Fátharta]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-13 | data-sort-value="2025" | 2025-01-03 | ''[[:d:Q104322556|Na hAille]]'' |- | style='text-align:right'| 1274 | | [[Domhnall Mac Síthigh]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-21 | data-sort-value="2017" | 2017-06-09 | ''[[:d:Q104309736|Baile Eaglaise]]'' |- | style='text-align:right'| 1275 | | [[Pat Cheoinín]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="2008" | 2008 | [[Fínis]] |- | style='text-align:right'| 1276 | | [[Feistí Ó Conluain]] | data-sort-value="1925" | 1925 | data-sort-value="2001" | 2001-06-04 | ''[[:d:Q124453497|Baile Liam]]'' |- | style='text-align:right'| 1277 | | [[Máire Nic Dhonnchadha]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="2020" | 2020-12-01 | ''[[:d:Q124499647|An Caorán Mór]]'' |- | style='text-align:right'| 1278 | | [[Réamonn Jimmy Mac Donncha]] | data-sort-value="1938" | 1938 | data-sort-value="2012" | 2012-01-26 | [[Inis Mhic Cionaith]] |- | style='text-align:right'| 1279 | | [[Bina McLoughlin]] | data-sort-value="1929" | 1929 | data-sort-value="2001" | 2001-02-16 | ''[[:d:Q104321379|Gleann na nGeimhleach]]'' |- | style='text-align:right'| 1280 | [[Íomhá:StSunniva.jpg|center|128px]] | [[Sunniva]] | data-sort-value="901" | 10th century | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1281 | [[Íomhá:Kevin Doyle at Avaya (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin Doyle]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-18 | | [[Maigh Arnaí]] |- | style='text-align:right'| 1282 | [[Íomhá:Gabriel Byrne 2010.jpg|center|128px]] | [[Gabriel Byrne]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1283 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - Shane Long 02.jpg|center|128px]] | [[Shane Long]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-22 | | [[Gort na hUamha]] |- | style='text-align:right'| 1284 | [[Íomhá:Charlie McCreevy portrait.jpg|center|128px]] | [[Charles McCreevy|Cathal Mac Riabhaigh]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-30 | | [[Na Solláin]] |- | style='text-align:right'| 1285 | [[Íomhá:Manchester - Old Trafford - Manchester United vs Crawley Town.jpg|center|128px]] | [[John O'Shea]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-30 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1286 | [[Íomhá:Cox Portrait 2002.jpg|center|128px]] | [[Pat Cox|Pádraig Mac an Choiligh]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1287 | [[Íomhá:Ronan Keating - 2016-11-25 Night of the Proms (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ronan Keating]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1288 | [[Íomhá:Damien Rice 5.jpg|center|128px]] | [[Damien Rice]] | data-sort-value="1973" | 1973-12-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1289 | [[Íomhá:Brian McFadden (cropped2).jpg|center|128px]] | [[Brian McFadden]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1290 | [[Íomhá:John Banville (2019) III.jpg|center|128px]] | [[John Banville]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-08 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1291 | [[Íomhá:Colm Meaney at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colm Meaney]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1292 | [[Íomhá:Stephen Hunt 2011.jpg|center|128px]] | [[Stephen Hunt]] | data-sort-value="1981" | 1981-08-01 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1293 | [[Íomhá:10.5.17RobertSheehanByLuigiNovi1.jpg|center|128px]] | [[Robert Sheehan]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-07 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1294 | [[Íomhá:Glenn Whelan 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Glenn Whelan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1295 | [[Íomhá:Keith Andrews, Brentford F.C. head coach, August 2025.jpg|center|128px]] | [[Keith Andrews]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1296 | [[Íomhá:Staunton, Steve.jpg|center|128px]] | [[Steve Staunton]] | data-sort-value="1969" | 1969-01-19 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1297 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - Paul McShane 03 (cropped).JPG|center|128px]] | [[Paul McShane]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-06 | | [[Cill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1298 | [[Íomhá:Denis Irwin (2017-07-29 img06) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denis Irwin]] | data-sort-value="1965" | 1965-10-31 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1299 | [[Íomhá:ESC2016 - Ireland 01 3.jpg|center|128px]] | [[Nicky Byrne]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1300 | [[Íomhá:Stephen Kelly 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Stephen Kelly]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1301 | [[Íomhá:Niall Quinn 2011 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niall Quinn]] | data-sort-value="1966" | 1966-10-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1302 | [[Íomhá:Ken Doherty PHC 2012-3.jpg|center|128px]] | [[Ken Doherty]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1303 | [[Íomhá:Catherine Day, Secretary-General of the EC - 2011.jpg|center|128px]] | [[Catherine Day]] | data-sort-value="1954" | 1954-06-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1304 | [[Íomhá:Darren Shan (2016).jpg|center|128px]] | [[Darren Shan]] | data-sort-value="1972" | 1972-07-03<br/>1972-07-02 | | [[Londain]]<br/>[[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1305 | [[Íomhá:Dick Spring, April 1995 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dick Spring|Risteard Mac An Earraigh]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-29 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1306 | [[Íomhá:Liam Brady rte.jpg|center|128px]] | [[Liam Brady]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1307 | [[Íomhá:Stephen ROCHE.jpg|center|128px]] | [[Stephen Roche]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-28 | | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 1308 | [[Íomhá:Aidan Gillen Official.jpg|center|128px]] | [[Aidan Gillen]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1309 | [[Íomhá:Darren O'Dea 2011.jpg|center|128px]] | [[Darren O'Dea]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1310 | [[Íomhá:Ciarán Cannon April 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ciarán Cannon|Ciarán Ó Canáin]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-19 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1311 | [[Íomhá:John Boyne in Dublin (cropped).JPG|center|128px]] | [[John Boyne]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1312 | | [[Máirtín Mac Cumascaigh]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-09 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1313 | | [[Dan Neville]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-08 | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1314 | [[Íomhá:Liam Twomey, May 2015 (17744432900) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Liam Twomey]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-03 | | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 1315 | [[Íomhá:Ciarán Cuffe Annual Green Convention 2018.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Cuffe]] | data-sort-value="1963" | 1963-04-03 | | [[Seanchill]] |- | style='text-align:right'| 1316 | [[Íomhá:Bernard Durkan (official portrait) 2020 (cropped) 2.png|center|128px]] | [[Bernard Durkan]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-26 | | [[Béal Átha na Muice]] |- | style='text-align:right'| 1317 | [[Íomhá:DOOR STEP 2016-07-12 Denis Naughten (27644046983).jpg|center|128px]] | [[Denis Naughten]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-23 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1318 | [[Íomhá:PadraigHarrington2004RyderCup.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Harrington]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1319 | [[Íomhá:Dylan Moran Melbourne.jpg|center|128px]] | [[Dylan Moran]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-03 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1320 | [[Íomhá:Eoin Hand (1981).jpg|center|128px]] | [[Eoin Hand]] | data-sort-value="1946" | 1946-03-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1321 | [[Íomhá:Anthony Lawlor.jpg|center|128px]] | [[Anthony Lawlor]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-13 | | [[Baile Eoin]] |- | style='text-align:right'| 1322 | | [[Gary Deegan]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1323 | [[Íomhá:Tommy Bowe.jpg|center|128px]] | [[Tommy Bowe]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-22 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1324 | [[Íomhá:Cardinal Sean Patrick Brady.jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Brádaigh]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-16 | | ''[[:d:Q5309129|Drumcalpin]]'' |- | style='text-align:right'| 1325 | [[Íomhá:Marian Harkin, Dec 2024 - 54193737946 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Marian Harkin]] | data-sort-value="1953" | 1953-11-26 | | [[Baile an Tóchair]] |- | style='text-align:right'| 1326 | [[Íomhá:Maria Doyle Kennedy 2014 crop.jpg|center|128px]] | [[Maria Doyle Kennedy]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-25 | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 1327 | [[Íomhá:Deirdre de Búrca at Lisbon 2.jpg|center|128px]] | [[Déirdre de Búrca]] | data-sort-value="1963" | 1963-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1328 | [[Íomhá:Joan Burton crop.jpg|center|128px]] | [[Joan Burton|Siobhán de Bhurtúin]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1329 | [[Íomhá:Jan O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Jan O'Sullivan|Jan Uí Shúilleabháin]] | data-sort-value="1950" | 1950-12-06 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1330 | [[Íomhá:Gerard Collins MEP 1994.jpg|center|128px]] | [[Gerry Collins]] | data-sort-value="1938" | 1938-10-16 | | [[Mainistir na Féile]] |- | style='text-align:right'| 1331 | | [[Kirsten Sheridan]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1332 | [[Íomhá:Rob Kearney 2015 RWC.jpg|center|128px]] | [[Rob Kearney]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1333 | [[Íomhá:Alan Dukes, December 1996 (cropped original).jpg|center|128px]] | [[Alan Dukes|Ailéin de Diúc]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1334 | [[Íomhá:Alan Kelly 2011.jpg|center|128px]] | [[Alan Kelly (polaiteoir)|Alan Kelly]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-13 | | [[An Port Rua]] |- | style='text-align:right'| 1335 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - David Forde 01.jpg|center|128px]] | [[David Forde]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-20 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1336 | [[Íomhá:Domhnall Gleeson - Walk of Fame.jpg|center|128px]] | [[Domhnall Gleeson]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1337 | [[Íomhá:Brendan Howlin Aviva (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brendan Howlin|Breandán Ó hAmhláin]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-09 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1338 | [[Íomhá:Brendan Smith 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brendan Smith]] | data-sort-value="1956" | 1956-06-01 | | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1339 | [[Íomhá:The British Library - Classic Album Sundays present an Evening with Róisín Murphy (zPkiYJX5h7Q - 1920x1080 - 8m43s).png|center|128px]] | [[Róisín Murphy]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-05 | | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 1340 | [[Íomhá:Mary Lou McDonald, 2018.jpg|center|128px]] | [[Mary Lou McDonald]] | data-sort-value="1969" | 1969-05-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1341 | | [[Doireann Ní Bhriain]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1342 | | [[Dawn Martin]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-28 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1343 | [[Íomhá:Mary White Green Party.jpg|center|128px]] | [[Mary White]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-24 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1344 | | [[Marina Carr]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-17 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1345 | [[Íomhá:Siobhan Fahey.jpg|center|128px]] | [[Siobhan Fahey]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1346 | [[Íomhá:Mary Harney cropped.jpg|center|128px]] | [[Mary Harney|Máire Ní Áirne]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-11 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1347 | [[Íomhá:Mairead McGuinness 2023.jpg|center|128px]] | [[Mairead McGuinness|Máiréad Nic Aonasa]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-13 | | [[Droichead Átha]]<br/>[[Baile Átha Fhirdhia]] |- | style='text-align:right'| 1348 | [[Íomhá:Mary Hanafin (cropped).jpg|center|128px]] | [[Máire Ní Ainifín]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1349 | [[Íomhá:Andy Reid.png|center|128px]] | [[Andy Reid]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1350 | [[Íomhá:Colm toibin 2006.jpg|center|128px]] | [[Colm Tóibín]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-30 | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 1351 | [[Íomhá:KeithFahey Augsburg.jpg|center|128px]] | [[Keith Fahey]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1352 | [[Íomhá:Batt O'Keeffe 2.png|center|128px]] | [[Batt O'Keeffe]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-02 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1353 | [[Íomhá:Prendergast, Phil-9374.jpg|center|128px]] | [[Phil Prendergast]] | data-sort-value="1959" | 1959-09-20 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1354 | | [[Ruth Bradley]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1355 | [[Íomhá:SKenny.jpg|center|128px]] | [[Stephen Kenny]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1356 | [[Íomhá:Cillian Sheridan.jpg|center|128px]] | [[Cillian Sheridan]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-23 | | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 1357 | | [[Yvonne McGuinness]] | data-sort-value="1972" | 1972-10-12 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1358 | [[Íomhá:Mary Kennedy at Electric Picnic 2024.jpg|center|128px]] | [[Mary Kennedy]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-04 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1359 | [[Íomhá:Nessa Childers MEP Ireland 01 (cropped).JPG|center|128px]] | [[Nessa Childers]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1360 | [[Íomhá:Alan Shatter.jpg|center|128px]] | [[Alan Shatter]] | data-sort-value="1951" | 1951-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1361 | [[Íomhá:Anthony Stokes Tehran derby.jpg|center|128px]] | [[Anthony Stokes]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1362 | | [[Avril Doyle]] | data-sort-value="1949" | 1949-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1363 | [[Íomhá:Frances Fitzgerald 2011.jpg|center|128px]] | [[Frances Fitzgerald|Proinséas Mhic Gearailt]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-01 | | [[Cromadh]] |- | style='text-align:right'| 1364 | [[Íomhá:Catherine Byrne TD.jpg|center|128px]] | [[Catherine Byrne]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-26 | | [[An Cloigín Gorm]] |- | style='text-align:right'| 1365 | [[Íomhá:Dervla Kirwan at the BAFTA's in 2009.jpg|center|128px]] | [[Dervla Kirwan]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-24<br/>1971-10-23 | | [[Baile an Teampaill (Baile Átha Cliath)|Baile an Teampaill]] |- | style='text-align:right'| 1366 | [[Íomhá:1718637040285 20190604 KELLEHER Billy IE 14.jpg|center|128px]] | [[Billy Kelleher]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1367 | [[Íomhá:Minister Jimmy Deenihan at the Feile na Greine Festival, Tech Amergin, Waterville, Co Kerry. 2012.JPG|center|128px]] | [[Jimmy Deenihan]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-11 | | [[Leic Snámha]] |- | style='text-align:right'| 1368 | [[Íomhá:Pat Breen 2017 at Opening plenary session, 11 December 2017 cropped.jpg|center|128px]] | [[Pat Breen]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-21 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1369 | [[Íomhá:Pat Rabbitte, circa 2002.jpg|center|128px]] | [[Pat Rabbite|Pádraic Ó Coinín]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-18 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1370 | [[Íomhá:Paddy Keenan ACF.jpg|center|128px]] | [[Paddy Keenan]] | data-sort-value="1950" | 1950-01-30 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 1371 | | [[John Joe Nevin|John Joseph Nevin]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-07 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1372 | [[Íomhá:Donal MacIntyre.jpg|center|128px]] | [[Donal MacIntyre]] | data-sort-value="1966" | 1966-01-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1373 | [[Íomhá:Michael O’Leary 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael O'Leary (Ryanair)|Michael O'Leary]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-20 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1374 | [[Íomhá:Kian Egan 2009.jpg|center|128px]] | [[Kian Egan]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-29 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1375 | [[Íomhá:Paul Murphy 2013.jpg|center|128px]] | [[Paul Murphy (Polaiteoir Éireannach)|Paul Murphy]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1376 | [[Íomhá:Michael Kitt, 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael P. Kitt]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-17 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1377 | [[Íomhá:Louis Walsh2009July.jpg|center|128px]] | [[Louis Walsh]] | data-sort-value="1952" | 1952-08-05 | | [[Coillte Mach]] |- | style='text-align:right'| 1378 | | [[Conor McPherson]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1379 | [[Íomhá:Eamonn Coghlan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamonn Coghlan]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-21 | | [[Droimeanach]] |- | style='text-align:right'| 1380 | [[Íomhá:RubyWalsh2013.jpg|center|128px]] | [[Ruby Walsh]] | data-sort-value="1979" | 1979-05-14 | | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 1381 | | [[Éamann Ó Braonáin]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1382 | [[Íomhá:Shane Filan.jpg|center|128px]] | [[Shane Filan]] | data-sort-value="1979" | 1979-07-05 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1383 | [[Íomhá:President Biden celebrates 2023 Saint Patrick's Day at the White House (4) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niall Horan]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-13 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1384 | [[Íomhá:2023-04-29 18-11-19 ILCE-7C DSC15774 Kiri DxO.jpg|center|128px]] | [[Jack Gleeson]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1385 | | [[Paddy Reilly]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1386 | [[Íomhá:LarryMullenJr.jpg|center|128px]] | [[Larry Mullen]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1387 | [[Íomhá:Bono singing in Indianapolis on Joshua Tree Tour 2017 9-10-17.jpg|center|128px]] | [[Bono]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1388 | | [[Brian Kerr]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-03<br/>1953-03-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1389 | | [[Gráinne Seoige]] | data-sort-value="1973" | 1973-11-05 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1390 | | [[Billy Roche]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-11 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1391 | [[Íomhá:Brian O'Driscoll 2.jpg|center|128px]] | [[Brian O'Driscoll]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1392 | [[Íomhá:Eamon Ryan Green Party.jpg|center|128px]] | [[Eamon Ryan|Éamon Ryan]] | data-sort-value="1963" | 1963-07-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1393 | [[Íomhá:2026 Micheál Martin - (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Máirtín]] | data-sort-value="1960" | 1960-08-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1394 | [[Íomhá:1718705088377 20240617 NI MHURCHU Cynthia IE 007.jpg|center|128px]] | [[Cynthia Ní Mhurchú]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1395 | | [[Gráinne Murphy]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-26 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1396 | [[Íomhá:Michael Carruth, 1992.jpg|center|128px]] | [[Michael Carruth]] | data-sort-value="1967" | 1967-07-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1397 | [[Íomhá:Dermot Bolger.png|center|128px]] | [[Dermot Bolger]] | data-sort-value="1959" | 1959-02-06 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1398 | [[Íomhá:Stefan Molyneux 2014-02-10.jpg|center|128px]] | [[Stefan Molyneux]] | data-sort-value="1966" | 1966-09-24 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1399 | | [[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] | data-sort-value="1956" | 1956-04-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1400 | [[Íomhá:Jim Corr (Vienna, 2016) 01.jpg|center|128px]] | [[Jim Corr]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-31 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1401 | [[Íomhá:Graham Linehan - 2013 (8735745502) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Graham Linehan]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1402 | [[Íomhá:3968-owen heary (cropped).jpg|center|128px]] | [[Owen Heary]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1403 | [[Íomhá:Shane Horgan 2009 cropped.jpg|center|128px]] | [[Shane Horgan]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-18 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1404 | [[Íomhá:Sinkevichinring.jpg|center|128px]] | [[Kenny Egan]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-07 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1405 | [[Íomhá:John Hayes LQ 2010.jpg|center|128px]] | [[John Hayes]] | data-sort-value="1973" | 1973-11-02 | | ''[[:d:Q5308307|An Drom Salach]]'' |- | style='text-align:right'| 1406 | [[Íomhá:Jim-Higgins-Ireland-MIP-Europaparlament-by-Leila-Paul-1.jpg|center|128px]] | [[Jim Higgins]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-04 | | [[Béal Átha hAmhnais]] |- | style='text-align:right'| 1407 | | [[Seán Ó Neachtain]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1408 | [[Íomhá:GordonDarcy.jpg|center|128px]] | [[Gordon D'Arcy]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-10 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1409 | [[Íomhá:Colum McCann Speaking2.jpg|center|128px]] | [[Colum McCann]] | data-sort-value="1965" | 1965-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1410 | [[Íomhá:Henry Shefflin.jpg|center|128px]] | [[Henry Shefflin|Anraí Ó Sibhleáin]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-11 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1411 | [[Íomhá:Richard Bruton 2013.jpeg|center|128px]] | [[Richard Bruton|Risteard de Briotún]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1412 | | [[Séamus Kirk]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-26 | | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 1413 | [[Íomhá:John O'Donoghue.JPG|center|128px]] | [[John O'Donoghue (polaiteoir)|John O'Donoghue]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-28 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1414 | [[Íomhá:Eamon Gilmore Conference 2010 cropped.jpg|center|128px]] | [[Éamon Mac Giollamóir]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-24 | | [[An Chealtrach]] |- | style='text-align:right'| 1415 | [[Íomhá:(Phil Hogan) 160531 Informal Meeting Ministers of Agriculture Informal Meeting of EU Ministers of Agriculture (26766297963) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Phil Hogan]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-04 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1416 | [[Íomhá:Dara Ó Briain 2011 BAFTAs.jpg|center|128px]] | [[Dara Ó Briain]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-04 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1417 | [[Íomhá:Donal-lunny-the-basement-sydney-australia-24-03-06.jpg|center|128px]] | [[Donal Lunny]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-10 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1418 | [[Íomhá:Finn Bálor Backstage cropped.jpg|center|128px]] | [[Finn Bálor]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-25 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1419 | [[Íomhá:Seán Gallagher.jpg|center|128px]] | [[Seán Gallagher]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-07 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1420 | [[Íomhá:Charlie Flanagan 2014.jpg|center|128px]] | [[Charles Flanagan]] | data-sort-value="1956" | 1956-11-01 | | [[Móinteach Mílic]] |- | style='text-align:right'| 1421 | [[Íomhá:Charles McDonald, June 12 1973 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Charles McDonald]] | data-sort-value="1935" | 1935-06-11 | | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1422 | [[Íomhá:Colm Burke 2015.jpg|center|128px]] | [[Colm Burke]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-17 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1423 | [[Íomhá:Dara Calleary (official portrait) 2020 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dara Calleary]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-10 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1424 | [[Íomhá:Darragh O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Darragh O'Brien]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-08 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1425 | [[Íomhá:David Feldman SA at Autumn Stampex 2017.jpg|center|128px]] | [[David Feldman (saineolaí stampaí)|David Feldman]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1426 | [[Íomhá:Deirdre Clune 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Deirdre Clune]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1427 | [[Íomhá:Denis O'Donovan at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|center|128px]] | [[Denis O'Donovan]] | data-sort-value="1955" | 1955-07-23 | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 1428 | [[Íomhá:Diarmuid Wilson.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Wilson]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-20 | | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 1429 | [[Íomhá:Philip Pettit.jpg|center|128px]] | [[Philip Pettit]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Béal Átha Ghártha]] |- | style='text-align:right'| 1430 | [[Íomhá:Dominic Hannigan.jpg|center|128px]] | [[Dominic Hannigan]] | data-sort-value="1965" | 1965-07 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1432 | [[Íomhá:Paschal Donohoe, 2025.11.12 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paschal Donohoe]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-19 | | [[Baile Phib]] |- | style='text-align:right'| 1433 | [[Íomhá:Ardal O'Hanlon.png|center|128px]] | [[Ardal O'Hanlon]] | data-sort-value="1965" | 1965-10-08 | | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 1434 | [[Íomhá:Marc McSharry in 2020.jpg|center|128px]] | [[Marc MacSharry]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1435 | [[Íomhá:Eoin Ryan Jnr, 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ryan|Eoin Ó Riain]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1436 | [[Íomhá:Kelly, Seán-9813.jpg|center|128px]] | [[Seán Kelly (Fine Gael)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1952" | 1952-04-26 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1437 | [[Íomhá:Ray MacSharry, May 1980 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ray MacSharry|Réamann Mac Searraigh]] | data-sort-value="1938" | 1938-04-29 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1438 | [[Íomhá:Joe Higgins TD, 2014.jpg|center|128px]] | [[Joe Higgins]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-20 | | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 1439 | [[Íomhá:Willie O'Dea 2009.jpg|center|128px]] | [[Willie O'Dea]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-01 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1440 | [[Íomhá:Michael Noonan, May 2017 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Noonan|Micheál Ó Nuanáin]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-21 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1441 | [[Íomhá:Gerald Barry 2007.jpg|center|128px]] | [[Gerald Barry]] | data-sort-value="1952" | 1952-04-28 | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1442 | [[Íomhá:Proinsias De Rossa, cropped.jpg|center|128px]] | [[Proinsias de Rossa|Proinsias De Rossa]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1443 | [[Íomhá:Willo Flood 3.jpg|center|128px]] | [[Willo Flood]] | data-sort-value="1985" | 1985-04-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1444 | [[Íomhá:Johnny Sexton, Jan 2020 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jonathan Sexton]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1445 | [[Íomhá:Gay Mitchell.jpg|center|128px]] | [[Gabriel de Mhistéal]] | data-sort-value="1951" | 1951-12-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1446 | | [[Fidelma Healy Eames]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-14 | | [[Maigh Locha]] |- | style='text-align:right'| 1447 | [[Íomhá:Frank Feighan 2014.jpg|center|128px]] | [[Frank Feighan]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-04 | | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 1448 | [[Íomhá:Peter Stringer Munster.jpg|center|128px]] | [[Peter Stringer]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1449 | [[Íomhá:Paddy Burke 2014.jpg|center|128px]] | [[Paddy Burke]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-15 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1450 | [[Íomhá:Newly Elected Deputy Noel Grealish 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Noel Grealish]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1451 | [[Íomhá:Jason Byrne pictured vs Drogheda United at Dalymount Park, Aug 2014.png|center|128px]] | [[Jason Byrne (imreoir sacair)|Jason Byrne]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1452 | [[Íomhá:Pat Kenny.jpg|center|128px]] | [[Pat Kenny]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1453 | [[Íomhá:Caroline Corr (Vienna, 2016) 03 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Caroline Corr]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-17 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1454 | [[Íomhá:Simon Coveney 2018.jpg|center|128px]] | [[Simon Coveney|Síomón Ó Cómhanaigh]] | data-sort-value="1972" | 1972-06-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1455 | [[Íomhá:Michael Lowry.jpg|center|128px]] | [[Michael Lowry]] | data-sort-value="1954" | 1954-03-13 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1456 | [[Íomhá:James Reilly April 2014.jpg|center|128px]] | [[James Reilly]] | data-sort-value="1955" | 1955-08-16 | | [[Lusca]] |- | style='text-align:right'| 1457 | | [[Jim Walsh]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-05 | | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 1458 | [[Íomhá:John Gormley TD, Minister for the Environment, Heritage and Local Government.jpg|center|128px]] | [[John Gormley]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1459 | | [[Tom Sheahan]] | data-sort-value="1968" | 1968-09-05 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1460 | [[Íomhá:Leo Varadkar TD (cropped).jpg|center|128px]] | [[Leo Varadkar]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1461 | [[Íomhá:Terence Flanagan.jpg|center|128px]] | [[Terence Flanagan]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1462 | [[Íomhá:Kevin Joseph Farrell 1.jpg|center|128px]] | [[Kevin Farrell]] | data-sort-value="1947" | 1947-09-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1463 | | [[Glen Crowe]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1464 | [[Íomhá:Fenlon (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pat Fenlon]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1465 | [[Íomhá:Mark Feehily 2011.jpg|center|128px]] | [[Mark Feehily]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-28 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1466 | | [[Noel Coonan]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-06 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1467 | | [[Labhrás Ó Murchú]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-14 | | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 1468 | [[Íomhá:Tríona Ní Dhomhnaill 2005.jpg|center|128px]] | [[Tríona Ní Dhomhnaill]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1469 | [[Íomhá:Flickr - DEEEP Project - MEP Liam Aylward, Ireland.jpg|center|128px]] | [[Liam Aighleart]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-27 | | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 1470 | | [[Liam Mac Cóil]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1471 | [[Íomhá:Maighread Ní Dhomhnaill.jpg|center|128px]] | [[Maighread Ní Dhomhnaill]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1472 | [[Íomhá:John Spillane 1 2010 (cropped).JPG|center|128px]] | [[John Spillane]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1473 | [[Íomhá:Зустріч Президента України з головами обох палат парламенту Ірландії 11.jpg|center|128px]] | [[Mark Daly]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-12 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1474 | | [[Maurice Cummins]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-25 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1475 | [[Íomhá:McDowell says NO! (9826113044) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael McDowell|Mícheál Mac Dubhghaill]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-29 | | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 1476 | [[Íomhá:Trevor Joyce 2020.jpg|center|128px]] | [[Trevor Joyce]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1477 | [[Íomhá:Niall O Brolchain Mayor Galway.jpg|center|128px]] | [[Niall Ó Brolcháin]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-14 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1478 | [[Íomhá:Nora Owen, May 1996.jpg|center|128px]] | [[Nora Owen]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1479 | [[Íomhá:Paul O'Connell warmup.jpg|center|128px]] | [[Paul O'Connell]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1480 | [[Íomhá:Ruairi Quinn (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ruairi Quinn|Ruairí Ó Cuinn]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-02 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1481 | [[Íomhá:Muireann Nic Amhlaoibh. Waterville.jpg|center|128px]] | [[Muireann Nic Amhlaoibh]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Inis Oírr]] |- | style='text-align:right'| 1482 | | [[Paul Bradford]] | data-sort-value="1963" | 1963-12-01 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1483 | [[Íomhá:Liam Ó Maonlaí 2007.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Maonlaí]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-07 | | [[Baile na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1484 | [[Íomhá:Richard Boyd Barrett 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Richard Boyd Barrett]] | data-sort-value="1967" | 1967-02-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1485 | [[Íomhá:Robert Troy.jpg|center|128px]] | [[Robert Troy]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-24 | | [[Baile na Carraige]] |- | style='text-align:right'| 1486 | | [[Seán Kenny]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-01 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1487 | [[Íomhá:Shane Ross (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Shane Ross]] | data-sort-value="1949" | 1949-07-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1488 | [[Íomhá:Eamon Dunphy 2013 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamonn Dunphy]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1489 | [[Íomhá:Steve Collins.jpg|center|128px]] | [[Steve Collins]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-21 | | [[an Chabrach]] |- | style='text-align:right'| 1490 | | [[Diarmuid Ó Murchú]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-22 | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1491 | [[Íomhá:Pat Doherty MP with Mary Doherty and Barry McGuigan at the London St Patrick's Day march. (16232423774).jpg|center|128px]] | [[Barry McGuigan]] | data-sort-value="1961" | 1961-02-28 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1492 | [[Íomhá:Terry Leyden.jpg|center|128px]] | [[Terry Leyden]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-01 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1493 | [[Íomhá:John OFlynn.jpg|center|128px]] | [[John O'Flynn]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-11 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1494 | [[Íomhá:Timmy Dooley.jpg|center|128px]] | [[Timmy Dooley]] | data-sort-value="1969" | 1969-02-13 | | [[Baile Uí Bheoláin]] |- | style='text-align:right'| 1495 | [[Íomhá:Roy O'Donovan 03-08-2013 1.jpg|center|128px]] | [[Roy O'Donovan]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1496 | [[Íomhá:Colin Healy.jpg|center|128px]] | [[Colin Healy]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1497 | [[Íomhá:Alex White TD 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Alex White]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-03 | | [[Marino]] |- | style='text-align:right'| 1498 | [[Íomhá:Una Healy at BAFTAs 2026 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Una Healy]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-10 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1499 | [[Íomhá:Shane Lowry Ryder Cup 2025-194 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Shane Lowry]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-02 | | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 1500 | [[Íomhá:Ian Gibson FLM2019-1.jpg|center|128px]] | [[Ian Gibson]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1501 | | [[Aengus Mac Grianna]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-09 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1502 | [[Íomhá:Caitriona Balfe at the 2024 Toronto International Film Festival (crop).jpg|center|128px]] | [[Caitriona Balfe]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1503 | [[Íomhá:Ciara grant.jpg|center|128px]] | [[Ciara Grant]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-17 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1504 | [[Íomhá:Clare Daly (48758765246) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Clare Daly]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-11 | | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1505 | [[Íomhá:Colm Cooper from Sean Marty Lockhart & Colm Cooper - 2009.jpg|center|128px]] | [[Colm Cúipéir]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-03 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1506 | [[Íomhá:Djcarey2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[D. S. Ó Ciara]] | data-sort-value="1970" | 1970-11-11 | | [[Gabhrán]] |- | style='text-align:right'| 1507 | | [[Dónal Ó Seancháin]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-04 | | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 1508 | | [[Darragh Ó Sé]] | data-sort-value="1975" | 1975-04-01 | | [[Ceann Trá]] |- | style='text-align:right'| 1509 | [[Íomhá:Declan-Kidney-09-05-23.jpg|center|128px]] | [[Declan Kidney]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1510 | [[Íomhá:Declan O'Sullivan.JPG|center|128px]] | [[Déaglán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1983" | 1983-12-18 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1511 | [[Íomhá:NC Courage vs Gotham FC (Mar 2024) 141 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denise O'Sullivan]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-04 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1512 | | [[Éadbhard Ó Cathaoir]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-14 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 1513 | [[Íomhá:Eric Elwood HK Sevens 1993.png|center|128px]] | [[Eric Elwood]] | data-sort-value="1969" | 1969-02-26 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1514 | [[Íomhá:Frances Black 2020.jpg|center|128px]] | [[Frances Black]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1515 | [[Íomhá:Jimfitzpatricl.png|center|128px]] | [[Jim Fitzpatrick (ealaíontóir)|Jim Fitzpatrick]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1516 | | [[James Nolan]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-27 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1517 | [[Íomhá:Lucinda Creighton (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lucinda Creighton]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-20 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1518 | | [[Marc Ó Sé]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-21 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1519 | [[Íomhá:Mary Davis 1.jpg|center|128px]] | [[Mary Davis]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-06 | | [[Béal Átha na Muice]] |- | style='text-align:right'| 1520 | | [[Mick O'Connell|Mícheál Ó Conaill]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-04 | | [[Oileán Dairbhre]] |- | style='text-align:right'| 1521 | | [[Mícheál Mac Síthigh]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-28 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1522 | [[Íomhá:An Titlíoch ria.jpg|center|128px]] | [[Alan Titley]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1523 | | [[Vincent Morley]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1524 | [[Íomhá:Niamh Fahey 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niamh Fahey]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-13 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1525 | | [[Nollaig Ó Sceacháin]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-06 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 1526 | [[Íomhá:PatScullyManager.jpg|center|128px]] | [[Pat Scully]] | data-sort-value="1970" | 1970-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1527 | [[Íomhá:Pink Spillane.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó Spealáin]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-01 | | [[An Teampall Nua, Contae Chiarraí|An Teampall Nua]] |- | style='text-align:right'| 1528 | | [[Paul Galvin]] | data-sort-value="1979" | 1979-11-02 | | [[Leic Snámha]] |- | style='text-align:right'| 1529 | [[Íomhá:Ed Joyce 2007 cropped.jpg|center|128px]] | [[Ed Joyce]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1530 | | [[Tomás Breatnach]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-27<br/>1983 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 1531 | [[Íomhá:Vincent Browne.jpg|center|128px]] | [[Vincent Browne]] | data-sort-value="1944" | 1944-07-17 | | [[Béal an Átha, Contae Luimnigh|Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1532 | [[Íomhá:David McWilliams.jpg|center|128px]] | [[David McWilliams]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1533 | [[Íomhá:Willie Walsh (cropped).jpg|center|128px]] | [[Willie Walsh]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1534 | [[Íomhá:Aine O'Gorman Republic of Ireland mix zone 2020-03-05 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Áine O'Gorman]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-13 | | [[Cill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1535 | | [[Brian Shelley]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1536 | | [[Dave Mooney]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1537 | [[Íomhá:Eve Hewson (cropped).png|center|128px]] | [[Eve Hewson]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1538 | | [[Colm Ó Maonlaí]] | data-sort-value="1966" | 1966-12-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1539 | [[Íomhá:Geraldine Kennedy, 2015 (cropped).png|center|128px]] | [[Geraldine Kennedy]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-01 | | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1540 | [[Íomhá:TadhgMacD-0005.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Mac Dhonnagáin]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Achadh Mór, Contae Mhaigh Eo|Achadh Mór]] |- | style='text-align:right'| 1541 | [[Íomhá:Padraig Amond.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Amond]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-15 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1542 | [[Íomhá:Kbrennan2.JPG|center|128px]] | [[Killian Brennan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-31 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1543 | | [[Martin Coleman]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-15 | | [[Béal Átha an Cheasaigh]] |- | style='text-align:right'| 1544 | [[Íomhá:Todd Carty.jpg|center|128px]] | [[Todd Carty]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-31 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1545 | [[Íomhá:John Perry, May 2014.jpg|center|128px]] | [[John Perry]] | data-sort-value="1956" | 1956-08-15 | | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 1546 | [[Íomhá:Michael Moynihan 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Moynihan (polaiteoir Corcaíoch)|Michael Moynihan]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-12 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1547 | [[Íomhá:Seán Fleming.jpg|center|128px]] | [[Seán Fleming]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-01 | | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1548 | [[Íomhá:Joe Costello 2013.jpg|center|128px]] | [[Joe Costello (polaiteoir Éireannach)|Seosamh Mac Coisdealbha]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-13 | | [[An Ghaobhach]] |- | style='text-align:right'| 1549 | [[Íomhá:Thomas P. Broughan.jpg|center|128px]] | [[Tommy Broughan]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1550 | [[Íomhá:Kathleen Lynch 2013.jpg|center|128px]] | [[Kathleen Lynch]] | data-sort-value="1953" | 1953-06-07 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1551 | [[Íomhá:Paul Kehoe TD.jpg|center|128px]] | [[Paul Kehoe]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-11 | | [[Brí]] |- | style='text-align:right'| 1552 | [[Íomhá:Michael Ring 2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[Michael Ring]] | data-sort-value="1953" | 1953-12-24 | | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 1553 | [[Íomhá:Róisín Shortall 2020.jpg|center|128px]] | [[Róisín Shortall|Róisín Ní Shoirtéil]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-25 | | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1554 | [[Íomhá:Barry Andrews, July 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Barry Andrews]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1555 | | [[Billy Timmins]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-01 | | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 1556 | [[Íomhá:Jack Wall, circa 2002 03.jpg|center|128px]] | [[Jack Wall]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-01 | | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 1557 | [[Íomhá:Fergus O'Dowd 2013.jpg|center|128px]] | [[Fergus O'Dowd]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-01 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1558 | [[Íomhá:John Deasy 2015.jpg|center|128px]] | [[John Deasy (Fine Gael)|John Deasy]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-08 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 1559 | | [[Ivor Mac Alaigh]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-06 | | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1560 | | [[Tom Hayes]] | data-sort-value="1952" | 1952-02-16 | | [[An Gabhailín]] |- | style='text-align:right'| 1561 | [[Íomhá:Olivia Mitchell.jpg|center|128px]] | [[Olivia Mitchell]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-31 | | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 1562 | [[Íomhá:David Stanton 2016.jpg|center|128px]] | [[David Stanton]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-15 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 1563 | [[Íomhá:Damien English 2015.jpg|center|128px]] | [[Damien English]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-21 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1564 | [[Íomhá:ColmÓCíosóig.png|center|128px]] | [[Colm Ó Cíosóig]] | data-sort-value="1964" | 1964-10-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1565 | [[Íomhá:1720100109938 20240704 FLANAGAN Luke Ming IE 004.jpg|center|128px]] | [[Luke 'Ming' Flanagan]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-22 | | [[Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1566 | [[Íomhá:Dónal Óg Cusack at Web Summit 2014 cropped.jpg|center|128px]] | [[Dónal Óg Ó Cíosóg]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-16 | | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 1567 | [[Íomhá:Tim Pat and Martin McGuinness (cropped).jpg|center|128px]] | [[Tim Pat Coogan|Tadhg Pádraig Ó Cuagáin]] | data-sort-value="1935" | 1935-04-22 | | [[Baile na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1568 | | [[Lesley Roy]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-17 | | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 1569 | [[Íomhá:MK17449 Aisling Bea.jpg|center|128px]] | [[Aisling Bea]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-16 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1570 | [[Íomhá:Simon Zebo 2017.jpg|center|128px]] | [[Simon Zebo]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1571 | | [[Fearghas Ó Ceallaigh|Fergus Kelly]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1572 | [[Íomhá:David O'Leary and Ronan Finn.jpg|center|128px]] | [[Ronan Finn]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1573 | | [[Aaron Mac Cuinneagáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-04 | | [[Sionainn (baile)|Sionainn]] |- | style='text-align:right'| 1574 | [[Íomhá:Adam Fergus at DarkLight Con 4 by People Conventions.jpg|center|128px]] | [[Adam Fergus]] | | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1575 | [[Íomhá:Aengus Ó Snodaigh (2024) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aengus Ó Snodaigh]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1576 | | [[Aodhán Ó Fógartaigh]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-20 | | [[Áth na nUrlainn]] |- | style='text-align:right'| 1577 | [[Íomhá:Aidan Harte (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aodán Ó hAirt]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1578 | | [[Aodán Ó Sé]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-29 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1579 | [[Íomhá:Aidan O'Mahony & Eoin Bradley (cropped) - Aidan O'Mahony 2.jpg|center|128px]] | [[Aodhán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-08 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1580 | [[Íomhá:Aidan Price.jpg|center|128px]] | [[Aidan Price]] | data-sort-value="1981" | 1981-12-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1581 | [[Íomhá:Senator Aideen Hayden (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aideen Hayden]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1582 | | [[Ailbhe Ní Ghearbhuigh]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1583 | [[Íomhá:Aine Lawlor.jpg|center|128px]] | [[Aine Lawlor]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1584 | | [[Eileen MacDonagh]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-20 | | [[An Ghaobhach]] |- | style='text-align:right'| 1585 | | [[Alan Ó Brógáin]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1586 | [[Íomhá:Alan Dillon 2020.jpg|center|128px]] | [[Alan Dillon]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1587 | [[Íomhá:Alan Farrell 2014.jpg|center|128px]] | [[Alan Farrell]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-29 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1588 | | [[Alan Mathews]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1589 | [[Íomhá:Alan Nolan cropped.jpg|center|128px]] | [[Alan Ó Nualláin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1590 | | [[Alice Maher]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | ''[[:d:Q4220554|Cill Mhaoileachair]]'' |- | style='text-align:right'| 1591 | [[Íomhá:AmandaByramJuly10.JPG|center|128px]] | [[Amanda Byram]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1592 | | [[Ambrós Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1962" | 1962-06-11 | | [[Gníomh go Leith]] |- | style='text-align:right'| 1593 | [[Íomhá:Amy Huberman at Dublin Film Festival.jpg|center|128px]] | [[Amy Huberman]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-20 | | [[Cábán tSíle]] |- | style='text-align:right'| 1594 | [[Íomhá:Andrew Doyle, May 2015.jpg|center|128px]] | [[Andrew Doyle]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1595 | [[Íomhá:Andy Moran.jpg|center|128px]] | [[Aindriu Ó Morain]] | data-sort-value="1983" | 1983-11-02 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1596 | [[Íomhá:Ann Phelan 2013.jpg|center|128px]] | [[Ann Phelan]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-16 | | [[Gráig na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1597 | | [[Anna Geary]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1598 | | [[Annalise Murphy]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-01 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 1599 | | [[Anne Colley]] | data-sort-value="1951" | 1951-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1600 | | [[Anne Doyle]] | data-sort-value="1952" | 1952-01-30 | | [[Fearna]] |- | style='text-align:right'| 1601 | | [[Anne Ferris]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1602 | | [[Antóin Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-29 | | [[Droichead an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1603 | [[Íomhá:Anthony Nash cropped.jpg|center|128px]] | [[Antóin de Nais]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-12 | | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 1604 | [[Íomhá:Aodhán Ó Ríordáin.jpg|center|128px]] | [[Aodhán Ó Ríordáin]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1605 | | [[Aodán Mac Gearailt]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-29 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1606 | [[Íomhá:Aoibhinn Ni Shuilleabhain in Soroti.jpg|center|128px]] | [[Aoibhinn Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | ''[[:d:Q5043765|Ceathrú na Con]]'' |- | style='text-align:right'| 1607 | | [[Aoife Ní Thuairisg]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 1608 | | [[Arthur Spring]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-05 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1609 | | [[Daragh O'Malley]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1610 | [[Íomhá:Averil Power 2.jpg|center|128px]] | [[Averil Power]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1611 | | [[Barry Cogan]] | data-sort-value="1936" | 1936-09-27 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1612 | [[Íomhá:1718705058077 20240617 COWEN Barry IE 008.jpg|center|128px]] | [[Barry Cowen]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-28 | | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 1613 | | [[Beircheart Ó Conchúir]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-25 | | ''[[:d:Q7020800|Baile Nua Sheandroma]]'' |- | style='text-align:right'| 1614 | [[Íomhá:Bernard Brogan at Web Summit 2014b.jpg|center|128px]] | [[Bernard Brogan Jnr|Bernard Brogan]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1615 | | [[Bernard Brogan Snr|Bernard Brogan]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1616 | [[Íomhá:Bernard dunne.jpg|center|128px]] | [[Bernard Dunne]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-06 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1617 | | [[Bernard O'Shea]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Darú, Contae Laoise|Darú]] |- | style='text-align:right'| 1618 | | [[Liam Cúipéir]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-16 | | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 1619 | | [[Billy Woods]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-24 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1620 | | [[Bob Quinn]] | data-sort-value="1935" | 1935<br/>1939 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1621 | | [[Brenda Power]] | | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1622 | | [[Breandán de Buigléir|Breandán Dé Buigléir]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-22 | | [[An Geata Bán]] |- | style='text-align:right'| 1623 | [[Íomhá:Brendan Maher (2014).jpg|center|128px]] | [[Brendan Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-05 | | [[Buiríos Ó Luigheach]] |- | style='text-align:right'| 1624 | [[Íomhá:Brendan O'Carroll as the Grand Marshal At The St. Patrick's Day Parade In Dublin (REF-102282).jpg|center|128px]] | [[Brendan O'Carroll]] | data-sort-value="1955" | 1955-09-15 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1625 | [[Íomhá:Brendan Ryan 2013.png|center|128px]] | [[Brendan Ryan]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-05 | | [[Domhnach Bat]] |- | style='text-align:right'| 1626 | | [[Brendan Shine]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-02 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1627 | | [[Brendan Toal]] | data-sort-value="1940" | 1940-12-01 | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 1628 | [[Íomhá:Minister Brian Hayes at Sneem River.JPG|center|128px]] | [[Brian Hayes]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-23 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1629 | | [[Brian Ó Murchú]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-21 | | ''[[:d:Q3930472|Ráth Chormaic]]'' |- | style='text-align:right'| 1630 | | [[Brian Ó hAlluráin]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-17 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1631 | [[Íomhá:Brian Stanley 2013.jpg|center|128px]] | [[Brian Stanley]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-12 | | [[Buiríos Mór Osraí]] |- | style='text-align:right'| 1632 | | [[Brian Whelehan|Brian Ó Faoileacháin]] | data-sort-value="1971" | 1971-08 | | [[Beannchar, Contae Uíbh Fhailí|Beannchar]] |- | style='text-align:right'| 1633 | | [[Briege Corkery]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1634 | | [[Eva Rothschild]] | data-sort-value="1972" | 1972<br/>1971-02<br/>1971 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1635 | | [[Bryan Cullen]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1636 | | [[Bryan Sheehan]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-25 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1637 | | [[Bríd Ní Neachtain]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1638 | | [[Mary Byrne]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-03 | | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 1639 | [[Íomhá:Caoimhghín Ó Caoláin speaking to press 2013 crop.jpg|center|128px]] | [[Caoimhghín Ó Caoláin]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-18 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1640 | [[Íomhá:Cathal Mac Coille.jpg|center|128px]] | [[Cathal Mac Coille]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1641 | | [[Cathal Mac an Oirchinnigh]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1642 | [[Íomhá:Inauguration of Catherine Connolly, 11 November 2025 15 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Caitríona Ní Chonghaile|Catherine Connolly]] | data-sort-value="1955" | 1955-11-05 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1643 | [[Íomhá:Catherine Murphy politician frameless photo.jpg|center|128px]] | [[Catherine Murphy]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-01 | | [[Baile Phámar]] |- | style='text-align:right'| 1644 | [[Íomhá:Catherine Noone.jpg|center|128px]] | [[Catherine Noone]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-24 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1645 | | [[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] | | | ''[[:d:Q65559822|An Phailís]]'' |- | style='text-align:right'| 1646 | [[Íomhá:Chris Andrews 2018.jpg|center|128px]] | [[Chris Andrews (polaiteoir)|Chris Andrews]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1647 | [[Íomhá:Christopher Joyce (hurler).jpg|center|128px]] | [[Criostóir Seoige]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-04 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1648 | | [[Cian Ó Diolún]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-30 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1649 | | [[Cian Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1988" | 1988-03-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1650 | [[Íomhá:Ciara Conway 2014.jpg|center|128px]] | [[Ciara Conway]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-13 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1651 | | [[Ciarán Mac Giolla Chainnigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1652 | [[Íomhá:Ciarán Lynch 2014.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Lynch]] | data-sort-value="1964" | 1964-06-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1653 | | [[Ciarán Murphy]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-30 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1654 | | [[Ciarán Ó Faoláin]] | data-sort-value="1976" | 1976-02-28 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1655 | [[Íomhá:Cillian Buckley cropped.jpg|center|128px]] | [[Cillian Ó Buachalla]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-14 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1656 | | [[Cillian O'Connor]] | data-sort-value="1992" | 1992-05 | | [[Baile an Tobair, Contae Mhaigh Eo (Ceara)|Baile an Tobair]] |- | style='text-align:right'| 1657 | | [[Colette Nic Aodha]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Sruthair]] |- | style='text-align:right'| 1658 | | [[Cóilín Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-25 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1659 | | [[Colin Moran]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1660 | | [[Cóilín Ó Riain]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-02 | | [[Cora Chaitlín]] |- | style='text-align:right'| 1661 | [[Íomhá:Colm Callanan cropped.jpg|center|128px]] | [[Colm Ó Callanáin]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-18 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1662 | | [[Colm Ó Gealbháin]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-02 | | [[Cluain Lára]] |- | style='text-align:right'| 1663 | | [[Colm Keaveney]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-11 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1664 | [[Íomhá:Conal Keaney (cropped).jpg|center|128px]] | [[Conal Keaney|Conal Ó Cianaigh]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1665 | | [[Conor Allis]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-08 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1666 | [[Íomhá:Conor Cooney.jpg|center|128px]] | [[Conchúr Ó Cuana]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1667 | | [[Conchúir Ó Fogartaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-12 | | [[Caisleán an Chomair]] |- | style='text-align:right'| 1668 | | [[Conchur Ó Liatháin]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-30 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 1669 | | [[Conchúir Mac Craith]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-29 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1670 | [[Íomhá:Conor McGregor, UFC 189 World Tour London (2).jpg|center|128px]] | [[Conor McGregor|Conchúr Mac Gréagóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-14 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 1671 | | [[Conchur Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1989" | 1989-03-08 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1672 | | [[Cornelius Connolly]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1673 | | [[Cáit Keane]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-24 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1674 | [[Íomhá:Damien Dempsey.jpg|center|128px]] | [[Damien Dempsey]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1675 | [[Íomhá:Damien Hayes cropped.jpg|center|128px]] | [[Damien Hayes]] | data-sort-value="1982" | 1982-02-18 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1676 | | [[Daniel Bohane]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1677 | | [[Dónall Ó Cearnaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-19 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1678 | | [[Danny Sutcliffe]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1679 | [[Íomhá:Dara Murphy 2015.jpg|center|128px]] | [[Dara Murphy]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-02 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1680 | | [[Dara Ó Conaola]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1681 | [[Íomhá:Ocinneide cropped.jpg|center|128px]] | [[Dara Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1975" | 1975-04-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1682 | | [[Darach Ó hEoghanáin]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-21 | | [[Cluain Lára]] |- | style='text-align:right'| 1683 | | [[Darach Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 1684 | [[Íomhá:Darach Ó Scolaí.JPG|center|128px]] | [[Darach Ó Scolaí]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1685 | [[Íomhá:Darina Allen, Ballymaloe Cookery (42147510135) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Darina Allen]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-13 | | [[An Chúlchoill]] |- | style='text-align:right'| 1686 | | [[Darragh Ó Cuaig|daragh fives]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-26 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1687 | | [[Darren Magee]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1688 | [[Íomhá:Dave Fanning 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dave Fanning]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-27<br/>1955 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1689 | [[Íomhá:David Burke (Hurler) cropped.jpg|center|128px]] | [[David Burke]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-07 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1690 | [[Íomhá:David Cullinane TD (40211918003) (cropped).jpg|center|128px]] | [[David Cullinane]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-04 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1691 | | [[Daithí Mac Éinrí]] | | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1692 | | [[David Moran]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-29 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1693 | | [[Daithí Ó Treasaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1694 | | [[Declan O'Mahony]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1695 | [[Íomhá:Denis Bastick during the 2013 NFL Final (cropped).jpg|center|128px]] | [[Donnacha Bastic]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1696 | [[Íomhá:Denis Behan Writing.jpg|center|128px]] | [[Denis Behan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-02 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1697 | [[Íomhá:Denis Landy.jpg|center|128px]] | [[Denis Landy]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-28 | | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 1698 | [[Íomhá:Denis 'Ogie' Moran. Sea Lodge Hotel. Waterville.jpg|center|128px]] | [[Donncha Ó Moráin]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-16 | | [[Baile an Bhuinneánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1699 | | [[Derek Ó Loinn]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-04 | | [[Áth na nUrlainn]] |- | style='text-align:right'| 1700 | | [[Derek Mooney]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1701 | | [[Derek Murray]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1702 | [[Íomhá:Derek Nolan Election Photo.jpg|center|128px]] | [[Derek Nolan]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1703 | | [[Dermot Somers]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1704 | | [[Des Cahill]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1705 | | [[Dessie Farrell]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1706 | [[Íomhá:Cllr Ellis Mansion House, Dublin.JPG|center|128px]] | [[Dessie Ellis]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-23 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 1707 | | [[Seán Óg de Paor]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1708 | [[Íomhá:Diane Caldwell 20200223 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Diane Caldwell]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-11 | | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 1709 | | [[Diarmuid O'Carroll]] | data-sort-value="1987" | 1987-03-16 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1710 | [[Íomhá:Diarmuid O'Sullivan cropped.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Súilleabháin (iománaí)|Diarmuid Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-27 | | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 1711 | [[Íomhá:Willie Penrose 2005 cropped.jpg|center|128px]] | [[Willie Penrose|Liam Penrose]] | data-sort-value="1956" | 1956-08-01 | | [[Baile na Carraige]] |- | style='text-align:right'| 1712 | | [[Donal Ó Grádaigh]] | data-sort-value="1981" | 1981-07 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1713 | | [[Domhnall Ó Tuathaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-20 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1714 | [[Íomhá:Donnchadh-walsh.png|center|128px]] | [[Donnacha Walsh]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-03 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1715 | [[Íomhá:Dorothy Cross, March 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dorothy Cross]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1716 | | [[Dáithí Ó Sé]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-02 | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1717 | | [[Dónall Mac Giolla Easpaig]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1718 | [[Íomhá:Eamon Scanlon (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamon Scanlon]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-20 | | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 1719 | | [[Eimear Ní Chonaola]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1720 | [[Íomhá:Irish Actress Emma Eliza Regan- 2014-04-10 01-42 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Emma Eliza Regan]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-04 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1721 | [[Íomhá:Eoghan Murphy 2014.png|center|128px]] | [[Eoghan Murphy]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-23 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1722 | | [[Eoghan Mac Diarmada]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-15 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1723 | | [[Eoghan Ó Gadhra]] | data-sort-value="1985" | 1985-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1724 | | [[Eoin Ó Ceadagáin]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-01 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1725 | [[Íomhá:Eoin Brosnan. Kerry Footballer and Solicitor..JPG|center|128px]] | [[Eoin Brosnan]] | | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1726 | [[Íomhá:Pte Eoin Larkin Kilkenny Hurler (4951370639).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ó Lorcáin]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-17 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1727 | [[Íomhá:Eoin Liston. Sea Lodge Hotel. Waterville.JPG|center|128px]] | [[Eoin Liostún]] | data-sort-value="1957" | 1957-10-16 | | [[Baile an Bhuinneánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1728 | [[Íomhá:Eoin Ó Broin 2016 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ó Broin]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1729 | [[Íomhá:Eric Byrne 2010 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eric Byrne]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1730 | [[Íomhá:Pixie McKenna at the BAFTA's (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pixie McKenna]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1731 | | [[Evelyn O'Rourke]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1732 | | [[Fiach Mac Conghail]] | data-sort-value="1964" | 1964-08-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1733 | | [[Fiachra Breathnach]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1734 | [[Íomhá:Finian Hanley cropped.jpg|center|128px]] | [[Finian Hanley]] | data-sort-value="1985" | 1985-01-04 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1735 | [[Íomhá:Finian McGrath politician.jpg|center|128px]] | [[Finian McGrath]] | data-sort-value="1953" | 1953-04-09 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1736 | [[Íomhá:Fintan O'Toole, 2010.jpg|center|128px]] | [[Fintan O'Toole]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1737 | | [[Fiona Glascott]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-22 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1738 | | [[Francis Brennan]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1739 | | [[Frank Clarke (breitheamh)|Frank Clarke]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-10 | | [[Baile Bhailcín]] |- | style='text-align:right'| 1740 | | [[Garraí Mag Uidhir]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1741 | | [[Gabhán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1742 | [[Íomhá:George Lee at count.jpg|center|128px]] | [[George Lee (iriseoir)|George Lee]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-27 | | [[Teach Mealóg]] |- | style='text-align:right'| 1743 | | [[Gerard Brennan]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1744 | | [[Gearóid de Paor]] | data-sort-value="1952" | 1952-06-27 | | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 1745 | [[Íomhá:Ged Nash.jpg|center|128px]] | [[Gerald Nash]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-07 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1746 | | [[Gerry Brady]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1747 | | [[Gerry Hutch]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1748 | [[Íomhá:Glenda Gilson at adiff 2016.jpg|center|128px]] | [[Glenda Gilson]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-03 | | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 1749 | [[Íomhá:Graham Canty.jpg|center|128px]] | [[Graham Ó Cáinte]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-23 | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 1750 | | [[Graham Mag Oireachtaigh]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-17 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1751 | [[Íomhá:Heather Humphreys 2016.jpg|center|128px]] | [[Heather Humphreys]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-14 | | ''[[:d:Q31173147|An Droim]]'' |- | style='text-align:right'| 1752 | [[Íomhá:Hildegarde Naughton.jpg|center|128px]] | [[Hildegarde Naughton]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-01 | | [[Órán Mór]] |- | style='text-align:right'| 1753 | | [[Ian Dempsey]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1754 | [[Íomhá:Ivana Bacik 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ivana Bacik]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1755 | | [[J. J. Ó Dúláinne]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-06 | | [[Baile Sheáin, Contae Chill Chainnigh|Baile Sheáin]] |- | style='text-align:right'| 1756 | | [[Jack O'Shea|Seán Ó Sé]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-19 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1757 | [[Íomhá:Jackie Tyrrell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Tirial]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-19 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1758 | [[Íomhá:Jacqui Hurley.png|center|128px]] | [[Jacqui Hurley]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-15 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1759 | | [[James Bannon]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-06 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 1760 | [[Íomhá:James heffernan.png|center|128px]] | [[James Heffernan]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-03 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1761 | [[Íomhá:James McCarthy during the 2013 NFL Final.jpg|center|128px]] | [[Séamus Mac Cártaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1762 | [[Íomhá:McGee WMQ14 (6) (14583901776).jpg|center|128px]] | [[James McGee]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1763 | | [[Séamas Mac Fhearaigh]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-26 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 1764 | [[Íomhá:James Skehill (2013).jpg|center|128px]] | [[Séamus Ó Sceacháil]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1765 | [[Íomhá:Jason Byrne - SYTYF.JPG|center|128px]] | [[Jason Byrne (fear grinn)|Jason Byrne]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1766 | | [[Iasan Scorlóg]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1767 | | [[Jennifer Zamparelli|Jennifer Maguire]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1768 | [[Íomhá:Jerry Buttimer 2014.jpg|center|128px]] | [[Jerry Buttimer]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-18 | | [[Baile an Easpaig]] |- | style='text-align:right'| 1769 | [[Íomhá:Jessie Buckley at the Toronto International Film Festival 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jessie Buckley]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-28 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1770 | [[Íomhá:Jillian van Turnhout.jpg|center|128px]] | [[Jillian van Turnhout]] | data-sort-value="1968" | 1968-03-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1771 | | [[Jim D'Arcy]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-20 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1772 | [[Íomhá:Jim Daly politician.jpg|center|128px]] | [[Jim Daly]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-20 | | [[Draighneach]] |- | style='text-align:right'| 1773 | | [[Jim Gavin]] | data-sort-value="1971" | 1971-07-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1774 | | [[Séamus de Barra-Ó Murchú]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-22 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1775 | | [[Séamus Ó Géibheannaigh|Jimmy Keaveney]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1776 | [[Íomhá:Joan Collins TD 2011.jpg|center|128px]] | [[Joan Collins (polaiteoir)|Joan Collins]] | data-sort-value="1961" | 1961-06-04 | | [[Droimeanach]] |- | style='text-align:right'| 1777 | | [[Joe Behan]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-30 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1778 | [[Íomhá:Joe Bergin (Gaelic footballer, 2015).jpg|center|128px]] | [[Joe Bergin]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1779 | [[Íomhá:Joe Canning (2013).jpg|center|128px]] | [[Seosamh Ó Cainín]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-11 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1780 | [[Íomhá:Joe Carey 2014.jpg|center|128px]] | [[Joe Carey]] | data-sort-value="1975" | 1975-06-24 | | [[Droichead an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1781 | | [[Seosamh Ó Déin]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-15 | | [[Cill Ia]] |- | style='text-align:right'| 1782 | [[Íomhá:Joe Duffy.jpg|center|128px]] | [[Joe Duffy]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1783 | [[Íomhá:Joe Gamble Writing.jpg|center|128px]] | [[Joe Gamble]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1784 | [[Íomhá:Joe O'Reilly Irish Cavan politician head.jpg|center|128px]] | [[Joe O'Reilly]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-01 | | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 1785 | | [[John Bowman (craoltóir)]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1786 | | [[Seán Ó Conalláin]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-23 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1787 | [[Íomhá:John Curran politician.jpg|center|128px]] | [[John Curran]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-17 | | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 1788 | | [[John Delaney]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-16 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1789 | | [[John Donnellan]] | data-sort-value="1937" | 1937-03-27 | | [[Dún Mór, Contae na Gaillimhe|Dún Mór]] |- | style='text-align:right'| 1790 | [[Íomhá:John Gilroy.png|center|128px]] | [[John Gilroy]] | data-sort-value="1967" | 1967-07-20 | | [[Baile Átha Buí]] |- | style='text-align:right'| 1791 | [[Íomhá:John Halligan 2011.jpg|center|128px]] | [[John Halligan]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-18 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1792 | [[Íomhá:John McGuinness 2006.jpg|center|128px]] | [[John J. McGuinness]] | data-sort-value="1955" | 1955-03-15 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1793 | | [[John Leonard]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-20 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1794 | | [[John Mac Menamin (breitheamh)|John Mac Menamin]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-14 | | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 1795 | | [[Seán Mac Gafraidh (iománaí)|Seán Mac Gafraidh]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1796 | | [[John McCoy]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-01 | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1797 | | [[Seán Ó Maoláin]] | data-sort-value="1981" | 1981-01-28 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1798 | [[Íomhá:John Murray broadcaster crop.jpg|center|128px]] | [[John Murray (craoltóir Éireannach)]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1799 | | [[Seán Ó Caoimh]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-15 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1800 | [[Íomhá:John Paul Phelan 2014.jpg|center|128px]] | [[John Paul Phelan]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1801 | | [[Seán Tennyson]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-06 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1802 | | [[John Whelan]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-24 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1803 | [[Íomhá:Jonathan Glynn (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Gloinn]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-07 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1804 | [[Íomhá:Jonathan O'Brien 2014.jpg|center|128px]] | [[Jonathan O'Brien]] | data-sort-value="1971" | 1971-12-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1805 | [[Íomhá:Justin Barrett, 2017 Ard Fheis (cropped).jpg|center|128px]] | [[Justin Barrett]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-13 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1806 | [[Íomhá:Kathryn Reilly (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kathryn Reilly]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-17 | | [[Baile Shéamais Dhuibh]] |- | style='text-align:right'| 1807 | [[Íomhá:Kathryn Thomas at RTÉ's winter season launch (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kathryn Thomas]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-20 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1808 | [[Íomhá:Katie Holten 2013 Sensing Change from video.png|center|128px]] | [[Katie Holten]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1809 | | [[Caoimhín Ó Cáinte]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Inis Eonáin]] |- | style='text-align:right'| 1810 | | [[Caoimhín Ó Dubháin]] | data-sort-value="1991" | 1991-10 | | ''[[:d:Q5167663|Cuanach]]'' |- | style='text-align:right'| 1811 | | [[Kevin Hartnett]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-04 | | [[An Seangharraí]] |- | style='text-align:right'| 1812 | | [[Caoimhín Mac Meanman]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1813 | | [[Caoimhín Ó Móráin]] | data-sort-value="1987" | 1987-03-03 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1814 | [[Íomhá:Kieran O'Donnell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kieran O'Donnell]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-08 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1815 | | [[Kieran O'Leary]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-28 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1816 | | [[Killian Young]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-04 | | [[An Rinn Aird]] |- | style='text-align:right'| 1817 | [[Íomhá:Jaguar XE - Arrival in London (15185880955) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Laura Whitmore]] | data-sort-value="1985" | 1985-05-04 | | [[Bré]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1818 | | [[Lee Keegan]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-25 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1819 | [[Íomhá:Leona Maguire 2011 EK Amateur Noordwijk.JPG|center|128px]] | [[Leona Maguire]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-30 | | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1820 | | [[Liam Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-01 | | [[Baile an Phoill]] |- | style='text-align:right'| 1821 | [[Íomhá:Liam Kearney.jpg|center|128px]] | [[Liam Kearney]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-10 | | [[Conaithe]] |- | style='text-align:right'| 1822 | | [[William M. McKechnie (breitheamh)|William M. McKechnie]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-16 | | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 1823 | [[Íomhá:Linda Bhreathnach.jpg|center|128px]] | [[Linda Bhreathnach]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1824 | | [[Lorcan Allen]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-27 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1825 | [[Íomhá:Louise Quinn Eskilstuna.jpg|center|128px]] | [[Louise Quinn]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-17 | | [[Baile Coimín]] |- | style='text-align:right'| 1826 | | [[Lucy Kennedy]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-21 | | [[Cuas an Ghainimh]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1827 | | [[M. J. Nolan|M.J. Ó Nualláin]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-25 | | [[Muine Bheag]] |- | style='text-align:right'| 1828 | | [[Macdara Ó Fátharta]] | | | [[Inis Meáin]] |- | style='text-align:right'| 1829 | [[Íomhá:Maeve Higgins.jpeg|center|128px]] | [[Maeve Higgins]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-24 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1830 | | [[Majella O'Donnell]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-14 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1831 | [[Íomhá:Marie-Louise O'Donnell.jpg|center|128px]] | [[Marie-Louise O'Donnell]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-05 | | [[Béal Easa]] |- | style='text-align:right'| 1832 | | [[Marie Moloney]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-26 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1833 | | [[Marie Mullen]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1834 | | [[Marita Conlon-McKenna]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1835 | | [[Mark Vaughan]] | data-sort-value="1985" | 1985-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1836 | [[Íomhá:Martin Conway 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Martin Conway]] | data-sort-value="1974" | 1974-04-08 | | [[Inis Díomáin]] |- | style='text-align:right'| 1837 | [[Íomhá:Martin Ferris TD (6133609624).jpg|center|128px]] | [[Martin Ferris]] | data-sort-value="1952" | 1952-02-10 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1838 | | [[Martin Gibbons]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-01 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1839 | [[Íomhá:Martin Heydon 2017.jpg|center|128px]] | [[Martin Heydon]] | data-sort-value="1978" | 1978-08-09 | | [[Cill Chuillinn]] |- | style='text-align:right'| 1840 | | [[Máirtín Ó Stoirín]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-28 | | [[An Bealach, Contae Loch Garman|An Bealach]] |- | style='text-align:right'| 1841 | [[Íomhá:Marty Morrissey perched upon a stool.jpg|center|128px]] | [[Marty Morrissey]] | data-sort-value="1958" | 1958-10-28 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1842 | [[Íomhá:Mary Ann O'Brien, 2011.jpg|center|128px]] | [[Mary Ann O'Brien]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-08 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1843 | | [[Mary Laffoy (breitheamh)|Mary Laffoy]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-17 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1844 | [[Íomhá:Mary Mitchell O'Connor 2011.jpg|center|128px]] | [[Mary Mitchell O'Connor|Máire Mistéil Ní Chonchubhair]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-10 | | [[Baile an Mhuilinn, Contae na Gaillimhe|Baile an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1845 | | [[Mary Moran]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-28 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1846 | | [[Mary Wilson (craoltóir)]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1847 | [[Íomhá:Matt Connor of Offaly — one of the greatest footballers of all time.jpg|center|128px]] | [[Maitiú Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Inis na mBreatnach]] |- | style='text-align:right'| 1848 | [[Íomhá:Mattie McGrath.jpg|center|128px]] | [[Mattie McGrath]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-01 | | ''[[:d:Q7017303|An Caisleán Nua]]'' |- | style='text-align:right'| 1849 | | [[Maura Derrane]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-08 | | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 1850 | [[Íomhá:Maurice Fitzgerald, Semple Stadium Wall of Fame.jpg|center|128px]] | [[Muiris Mac Gearailt]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1851 | [[Íomhá:Maurice Quinlivan 2015.jpg|center|128px]] | [[Maurice Quinlivan]] | data-sort-value="1967" | 1967-11-23 | | [[Baile Uí Neachtain Beag]] |- | style='text-align:right'| 1852 | | [[Muiris Ó Seanacháin]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1853 | [[Íomhá:Fight Like Apes - MayKay.jpg|center|128px]] | [[MayKay]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1854 | [[Íomhá:Megan Campbell (21384714842).jpg|center|128px]] | [[Megan Campbell]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-28 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1855 | | [[Michael Comiskey]] | data-sort-value="1953" | 1953-10-01 | | [[Cluainín]] |- | style='text-align:right'| 1856 | [[Íomhá:Michael Creed in 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Creed]] | data-sort-value="1963" | 1963-06-29 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1857 | [[Íomhá:Michael Darragh MacAuley.jpg|center|128px]] | [[Michael Darragh MacAuley]] | data-sort-value="1986" | 1986-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1858 | [[Íomhá:Mick Devine.jpg|center|128px]] | [[Michael Devine]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-19 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1859 | | [[Micheál Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-28 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1860 | | [[Micheál Mac Síomóin]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1861 | [[Íomhá:Michael Healy-Rae 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Healy-Rae]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-11 | | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 1862 | | [[Michael Hennessy]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1863 | | [[Mícheál Caomhánach]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-06 | | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 1864 | | [[Michael McCarthy]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-15 | | [[Dún Mánmhaí]] |- | style='text-align:right'| 1865 | | [[Michael McGlynn]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1866 | [[Íomhá:Michael McGrath 2014 (headshot).jpg|center|128px]] | [[Michael McGrath (Corcaigh Theas-Láir)|Michael McGrath]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-23 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1867 | [[Íomhá:1718895518772 20240620 MCNAMARA Michael IE 004.jpg|center|128px]] | [[Michael McNamara]] | data-sort-value="1974" | 1974-03-01 | | [[An Scairbh]] |- | style='text-align:right'| 1868 | | [[Michael Meehan]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1869 | | [[Michael Mullins]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1870 | [[Íomhá:Michael D'Arcy 2014.jpg|center|128px]] | [[Michael W. D'Arcy]] | data-sort-value="1970" | 1970-02-26 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 1871 | | [[Mícheál Breathnach (Port Láirge)|Mícheál Breathnach]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-23 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1872 | | [[Michelle Mulherin]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-20 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1873 | [[Íomhá:Michelle O'Neill, Feb 2024 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michelle O'Neill]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-10 | | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 1874 | [[Íomhá:Member of the European Parliament Michael Wallace.jpg|center|128px]] | [[Mick Wallace]] | data-sort-value="1955" | 1955-11-09 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1875 | | [[Mickey Kearns]] | data-sort-value="1943" | 1943-04-18 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1876 | | [[Mike Denver]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-15 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1877 | | [[Mike Frank Russell]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 1878 | [[Íomhá:Miriam O'Callaghan in chat with Ryan Tubridy.jpg|center|128px]] | [[Miriam O'Callaghan]] | data-sort-value="1960" | 1960-01-06 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1879 | [[Íomhá:Niall Burke cropped.jpg|center|128px]] | [[Níall de Búrca]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1880 | [[Íomhá:Niall Collins.jpg|center|128px]] | [[Niall Collins]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-30 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 1881 | | [[Nioclás Inglis]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-20 | | [[Cuilleann, Contae Thiobraid Árann|Cuilleann]] |- | style='text-align:right'| 1882 | | [[Nollaig Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-12 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1883 | | [[Nollaig Mac Craith]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-17 | | [[Luachma]] |- | style='text-align:right'| 1884 | | [[Nollaig Ó Muraíle]] | | | [[Cnoc Mhuire, Contae Mhaigh Eo|Cnoc Mhuire]] |- | style='text-align:right'| 1885 | [[Íomhá:Oliver Callan in chat with Ryan Tubridy.jpg|center|128px]] | [[Oliver Callan]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-27 | | [[Inis Caoin]] |- | style='text-align:right'| 1886 | | [[Ollie Cahill]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-29 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1887 | | [[Orla Guerin]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1888 | | [[P.S. Ó Riain]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-15 | | [[Baile Sheáin, Contae Chill Chainnigh|Baile Sheáin]] |- | style='text-align:right'| 1889 | | [[Pádraig Mac Aindriú]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1890 | | [[Pádraig de Priondragás]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | ''[[:d:Q4222952|Clárach]]'' |- | style='text-align:right'| 1891 | [[Íomhá:Panti Bliss (20922291612).jpg|center|128px]] | [[Rory O'Neill]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-16 | | [[Baile an Róba]] |- | style='text-align:right'| 1892 | | [[Paschal Mooney]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1893 | [[Íomhá:Pat Deering 2016.png|center|128px]] | [[Pat Deering]] | data-sort-value="1967" | 1967-02-02 | | [[Ráth Bhile]] |- | style='text-align:right'| 1894 | | [[Pádraig Ó Dónalláin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-19 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1895 | | [[Pat Gilroy]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-03 | | [[Marino]] |- | style='text-align:right'| 1896 | | [[Pat O'Neill]] | data-sort-value="1958" | 1958-11-14 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1897 | [[Íomhá:Patrick Horgan.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó hOrgáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-05 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1898 | | [[Patrick Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-12 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1899 | | [[Patrick Norton]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1900 | | [[Patrick Nulty]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1901 | | [[Pádraig Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-06 | | ''[[:d:Q7850732|An Tobar]]'' |- | style='text-align:right'| 1902 | [[Íomhá:Patrick O'Donovan - 2018.jpg|center|128px]] | [[Patrick O'Donovan]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-21 | | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 1903 | [[Íomhá:Paudie Coffey.jpg|center|128px]] | [[Paudie Coffey]] | data-sort-value="1969" | 1969-05-15 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1904 | | [[Paudie O'Sullivan]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1905 | | [[Paul Casey]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1906 | | [[Paul (Óg) Connaughton]] | data-sort-value="1982" | 1982-01 | | [[An Creagán, Contae na Gaillimhe|An Creagán]] |- | style='text-align:right'| 1907 | | [[Paul Griffin]] | | | [[Stigh Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 1908 | | [[Paul O'Connor]] | | | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 1909 | [[Íomhá:Paul Ryan (hurler).jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Riain]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1910 | | [[Pádraic Ó Mathúna|Pauric Mahony]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-11 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1911 | [[Íomhá:Peadar Tóibín 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Peadar Tóibín]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-19 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1912 | [[Íomhá:Peter Fitzpatrick.jpg|center|128px]] | [[Peter Fitzpatrick]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-11 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1913 | | [[Pilib Ó Mathúna]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-09 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1914 | | [[Pilib Mac Mathúna]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1915 | | [[Pádhraic Ó Comáin]] | | | ''[[:d:Q4253241|Leacach]]'' |- | style='text-align:right'| 1916 | [[Íomhá:Pádraic Maher(cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraic Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1917 | | [[Pádraig Ó Baoill]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris)|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1918 | | [[Pádraig Reidy]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1919 | | [[Páidí Ó Lionáird]] | data-sort-value="1968" | 1968-08-17 | | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 1920 | [[Íomhá:Rachel Allen at MAD Symposium.jpg|center|128px]] | [[Rachel Allen]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1921 | [[Íomhá:Ray Butler.jpg|center|128px]] | [[Ray Butler (polaiteoir)|Ray Butler]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-30 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1922 | [[Íomhá:RTE's WINTER SEASON LAUNCH (SMOCK ALLEY THEATRE) REF-107022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ray D'Arcy]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-01 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1923 | | [[Ray Kennedy (iriseoir)|Ray Kennedy]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1924 | [[Íomhá:Becky Lynch July 2019.jpg|center|128px]] | [[Becky Lynch]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-30 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1925 | [[Íomhá:Regina Doherty, 2017.jpg|center|128px]] | [[Regina Doherty|Ríona Uí Dhochartaigh]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1926 | [[Íomhá:Richie Hogan from TJ Reid, Seán Kelly, Richie Hogan, Walter Walsh.jpg|center|128px]] | [[Risteard Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-08 | | [[Dún Feart]] |- | style='text-align:right'| 1927 | | [[Risteárd Cooper]] | data-sort-value="1969" | 1969-02 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1928 | | [[Rita Ann Higgins]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1929 | [[Íomhá:Robert Ballagh 2014.jpg|center|128px]] | [[Robert Ballagh]] | data-sort-value="1943" | 1943-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1930 | | [[Robert Dowds]] | data-sort-value="1953" | 1953-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1931 | | [[Roger Garland]] | data-sort-value="1933" | 1933-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1932 | | [[Roibeard Ó Maolalaigh]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1933 | | [[Ronan Collins]] | data-sort-value="1952" | 1952-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1934 | | [[Rónán Ó Corráin]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-26 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1935 | | [[Ross McConnell]] | | | [[Glas Naíon]] |- | style='text-align:right'| 1936 | | [[Ross O'Carroll]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1937 | | [[Ryan Ó Dubhuir]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-23 | | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 1938 | [[Íomhá:Ryan O'Shaughnessy (2) 20180508 EuroVisionary (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ryan O'Shaughnessy]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-27 | | [[Na Sceirí]] |- | style='text-align:right'| 1939 | [[Íomhá:Ryan Tubridy, 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ryan Tubridy]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1940 | [[Íomhá:Róisín O On Stage With Mary Black Her Mother At The Stand For The Truth Event --stand4truth--143406 (29372207157).jpg|center|128px]] | [[Róisín O]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1941 | | [[Rónán Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-02 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1942 | [[Íomhá:Rónán Mullen - 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rónán Mullen]] | data-sort-value="1970" | 1970-10-13 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1943 | | [[Rónán Ó Flatharta]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1944 | [[Íomhá:Sandra McLellan TD, Cork East (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sandra McLellan]] | data-sort-value="1961" | 1961-05 | | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 1945 | | [[Seamus Moore]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-18 | | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 1946 | | [[Séamas Ó Muíneacháin]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-22 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1947 | [[Íomhá:Sean Barrett 2014.png|center|128px]] | [[Sean Barrett (eacnamaí)|Sean Barrett]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1948 | [[Íomhá:Sean O'Rourke crop.jpg|center|128px]] | [[Sean O'Rourke]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1949 | | [[Seán Bán Breathnach]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1950 | [[Íomhá:Seán Crowe 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Crowe]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1951 | | [[Seán Ó Curraoin (iománaí)|Seán Ó Curraoin]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-11 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1952 | [[Íomhá:Seán Kyne 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Cadhain (polaiteoir)|Seán Ó Cadhain]] | data-sort-value="1975" | 1975-05-07 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1953 | [[Íomhá:Sean-osullivan.png|center|128px]] | [[Seán O'Sullivan]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1954 | [[Íomhá:Sean Sherlock Portrait 2020.jpeg|center|128px]] | [[Seán Sherlock]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-06 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1955 | [[Íomhá:Seán Ó Fearghaíl 2016.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Fearghaíl]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-17 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1956 | | [[Mike Murphy]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1957 | | [[Seán Ó Dulaoích]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-26 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1958 | | [[Shane Mac Dhuarcáin]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1959 | | [[Shane Murphy]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-19 | | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 1960 | | [[Shane O'Neill]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-01 | | [[Baile an Easpaig]] |- | style='text-align:right'| 1961 | | [[Shane Ryan]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1962 | | [[Sharon Ní Bheoláin]] | data-sort-value="1966" | 1966-02-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1963 | [[Íomhá:Simon Harris at the Special European Council - 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Simon Harris|Síomón Ó hEarchaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-10-17 | | [[Na Clocha Liatha]] |- | style='text-align:right'| 1964 | | [[Siún Nic Gearailt]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-14 | | [[An Fheothanach]] |- | style='text-align:right'| 1965 | [[Íomhá:Stephanie Roche.jpg|center|128px]] | [[Stephanie Zambra|Stephanie Roche]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1966 | [[Íomhá:Stephen Cluxton kick out 2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[Stiofán Cluxton]] | data-sort-value="1981" | 1981-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1967 | [[Íomhá:Stephen McDonnell.jpg|center|128px]] | [[Stephen McDonnell (iománaí)|Stephen McDonnell]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1968 | | [[Stiofán Ó Cuív]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-29 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1969 | [[Íomhá:Stephen Rice (footballer).jpg|center|128px]] | [[Stephen Rice]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1970 | [[Íomhá:Susan Denham 2014.jpg|center|128px]] | [[Susan Denham]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1971 | [[Íomhá:Susan O'Keeffe 2014.png|center|128px]] | [[Susan O'Keeffe]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1972 | | [[Séadna Ó Móra]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-09 | | [[Droichead Abhann Ó gCearnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1973 | [[Íomhá:Séamus Callanan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamas Ó Callanáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-15 | | [[An Drom]] |- | style='text-align:right'| 1974 | [[Íomhá:Seamus Healy, Dec 2024 - (54192713966) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamus Healy]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-09 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1975 | | [[Seán Ó Loirgneáin]] | | | ''[[:d:Q104328324|An Pháirc Gharbh]]'' |- | style='text-align:right'| 1976 | | [[Síle Ní Bhraonáin]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1977 | | [[Síle Seoige]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-13 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1978 | [[Íomhá:TJ Reid from TJ Reid, Seán Kelly, Richie Hogan, Walter Walsh.jpg|center|128px]] | [[T. S. Ó Maoildeirg]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-16 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1979 | | [[Tommy Tiernan]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-16 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1980 | [[Íomhá:Thomas Byrne.jpg|center|128px]] | [[Thomas Byrne (An Mhí Thoir)|Thomas Byrne]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-01 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1981 | | [[Thomas J. Fitzpatrick (Baile Átha Cliath)|Thomas J. Fitzpatrick]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1982 | [[Íomhá:Thomas Pringle politician.jpg|center|128px]] | [[Thomas Pringle]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1983 | [[Íomhá:Thomas Ryan.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ó Riain]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-19 | | [[Tulach an Iarainn]] |- | style='text-align:right'| 1984 | | [[Timmy McCarthy]] | data-sort-value="1977" | 1977-09-07 | | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 1985 | [[Íomhá:Toiréasa Ferris 2013 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Toiréasa Ferris]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-24 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1986 | | [[Tom Barry (T.D., Fine Gael)|Tom Barry]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1987 | | [[Tom Condon]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-09 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1988 | | [[Tom Fleming]] | data-sort-value="1951" | 1951-02 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1989 | | [[Tomás Ó Doinn]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-21 | | [[Tuaim Uí Mheára]] |- | style='text-align:right'| 1990 | | [[Tommy Griffin]] | data-sort-value="1978" | 1978-04-12 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1991 | [[Íomhá:Tommy Walsh.jpg|center|128px]] | [[Tomás Breathnach (peileadóir)|Tomás Breathnach]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-26 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1992 | | [[Tomás Mac Eoin]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 1993 | | [[Tomás Ó Flatharta]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1994 | | [[Antóin de Brún]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1995 | | [[Antoine Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-15 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1996 | | [[Tónaí Mac Taidhg]] | data-sort-value="1946" | 1946-01 | | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 1997 | | [[Tony Mulcahy]] | data-sort-value="1959" | 1959-04-12 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1998 | | [[Treasa Ní Cheannabháin]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Cill Chiaráin]] |- | style='text-align:right'| 1999 | | [[Trevor Mac Goill]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[An Scrín, Contae na Mí|An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 2000 | [[Íomhá:Bishop Trevor Williams.jpg|center|128px]] | [[Trevor Williams (easpag)|Trevor Williams]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2001 | | [[Vincent Woods]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 2002 | [[Íomhá:Walter Walsh (hurler) cropped.jpg|center|128px]] | [[Ualtar Breathnach]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-25 | | [[Ros Bearrcon]] |- | style='text-align:right'| 2003 | | [[Willie O'Dwyer]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-04 | | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 2004 | | [[Áine Collins]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-01 | | [[Bántír]] |- | style='text-align:right'| 2005 | | [[Éanna Ní Lamhna]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Baile an Ghearlánaigh]] |- | style='text-align:right'| 2006 | | [[Éilís Ní Dhuibhne]] | data-sort-value="1954" | 1954-02-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2007 | [[Íomhá:UnaOHagan-1Web.jpg|center|128px]] | [[Úna O'Hagan]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2008 | [[Íomhá:Helen McEntee in 2026.jpg|center|128px]] | [[Helen McEntee|Eiléana Nic an tSaoi]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-08 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2009 | | [[Paul Doolin]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2010 | | [[Kieran Cremin]] | | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 2011 | | [[Hector Ó hEochagáin]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-17 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2012 | | [[Nollaig Ó hÍcí]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-12 | | ''[[:d:Q5315564|Dún Iomagáin]]'' |- | style='text-align:right'| 2013 | | [[Noel Harrington]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-24 | | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 2014 | | [[Gearóid Mac Cuinneagáin]] | data-sort-value="1961" | 1961-08-30 | | ''[[:d:Q17104710|An Tóchar]]'' |- | style='text-align:right'| 2015 | | [[Ronan Hussey]] | | | [[An tSnaidhm]] |- | style='text-align:right'| 2016 | [[Íomhá:Terry Cavanagh (developer) picture.jpg|center|128px]] | [[Terry Cavanagh]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Tigh Damhnata]] |- | style='text-align:right'| 2017 | | [[Beairtle Ó Conaire]] | | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 2018 | [[Íomhá:BiddyJenkinson.jpg|center|128px]] | [[Biddy Jenkinson]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2019 | | [[Brian Walsh]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-28 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2020 | [[Íomhá:Brendan Griffin, T.D. Fine Gael (cropped).JPG|center|128px]] | [[Brendan Griffin]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2021 | | [[Colm Mac Séalaigh]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2022 | [[Íomhá:Davy-fitzgerald-sf.jpg|center|128px]] | [[Daithí Mac Gearailt]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-02 | | [[Droichead Abhann Ó gCearnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2023 | | [[Dymphna Lonergan]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2024 | | [[Dáithí Mac Cárthaigh]] | | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 2025 | | [[Déaglán Collinge]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2026 | | [[Eilís Ní Dheá]] | | | [[An Tulach (An Clár)|An Tulach]] |- | style='text-align:right'| 2027 | | [[Jackie Mac Donncha]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Cill Chiaráin]] |- | style='text-align:right'| 2028 | | [[Jimmy O'Brien Moran]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2029 | | [[Liam Mac Amhlaigh]] | | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2030 | | [[Mairéad Mhic Dhonncha]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | ''[[:d:Q104310021|Baile Reo]]'' |- | style='text-align:right'| 2031 | | [[Mark Geary]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2032 | [[Íomhá:Maureen O'Sullivan (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Sullivan (polaiteoir)|Maureen O'Sullivan]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-10 | | [[An Port Thoir]] |- | style='text-align:right'| 2033 | | [[Micheál Ó Cuaig]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2034 | | [[Máirtín Óg Mac Donncha]] | | | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 2035 | | [[Mícheál de Barra]] | | | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 2036 | | [[Mícheál W. Ó Murchú]] | | | [[Ráth Chormaic]] |- | style='text-align:right'| 2037 | | [[Niall Ó Ciosáin]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2038 | [[Íomhá:Nell Ní Chróinín 2014.jpg|center|128px]] | [[Nell Ní Chróinín]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2039 | | [[Niall Ó Cárthaigh]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-01 | | [[Carraig Thuathail]] |- | style='text-align:right'| 2040 | | [[Paddy Bushe]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2041 | | [[Peadar Ó hUallaigh]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2042 | | [[Paul Seevers]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2043 | | [[Páraic Breathnach]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | ''[[:d:Q65391591|Carna]]'' |- | style='text-align:right'| 2044 | | [[Pádraig Standún]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | ''[[:d:Q62035956|Baile Dhabhac]]'' |- | style='text-align:right'| 2045 | | [[Pádraig Ó Cíobháin]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-12 | | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 2046 | | [[Seosamh Ó Cuaig]] | | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2047 | | [[Seán Ó Curraoin]] | | | [[Bearna]] |- | style='text-align:right'| 2048 | [[Íomhá:Stephen Donnelly 2016.jpg|center|128px]] | [[Stephen Donnelly]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-14 | | [[Deilgne]] |- | style='text-align:right'| 2049 | | [[Séamas Mac Annaidh]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2050 | [[Íomhá:Tony McLoughlin.jpg|center|128px]] | [[Tony McLoughlin]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-19 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2051 | | [[Tomás Ó Neachtain]] | | | ''[[:d:Q104321837|Baile an tSléibhe]]'' |- | style='text-align:right'| 2052 | | [[Torlach Mac Con Midhe]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2053 | | [[Neasa Ní Chinnéide]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach|Baile an Mhúraigh]] |- | style='text-align:right'| 2054 | | [[Seán Ó Conghaile]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-14 | | [[Leitir Móir]] |- | style='text-align:right'| 2055 | [[Íomhá:Michael Colreavy 2011.jpg|center|128px]] | [[Michael Colreavy]] | data-sort-value="1948" | 1948-09 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2056 | | [[Neil Ronan]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-01 | | [[Bealach Átha]] |- | style='text-align:right'| 2057 | [[Íomhá:Paul Flynn cropped.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Floinn]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2058 | [[Íomhá:Doireann Ní Ghríofa, 2023.jpg|center|128px]] | [[Doireann Ní Ghríofa]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-29 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2059 | [[Íomhá:Tom O'Sullivan (2009).jpg|center|128px]] | [[Tom O'Sullivan]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-15 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 2060 | | [[Keith Hanley]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-15 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2061 | | [[Jim Corr (polaiteoir)|Jim Corr]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-25 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2062 | | [[Patrick Gallagher]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2063 | | [[Henry Abbott]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-18 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2064 | [[Íomhá:Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|center|128px]] | [[Yvonne Farrell]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2065 | [[Íomhá:Lorraine Higgins, Feb 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lorraine Higgins]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-03 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2066 | | [[John Kelly]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-02 | | [[Baile an Tobair, Contae Ros Comáin|Baile an Tobair]] |- | style='text-align:right'| 2067 | | [[Mary Mooney]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2068 | | [[Thomas Nagle]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2069 | | [[Seosamh Ó Cuana]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-17 | | [[An Ballán]] |- | style='text-align:right'| 2070 | | [[John Fitzgibbon]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-06 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2071 | | [[Imelda Henry]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-05 | | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 2072 | | [[Paul Brogan]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2073 | | [[Cathal Barrett]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-21 | | ''[[:d:Q4499047|Mainistir na Croiche]]'' |- | style='text-align:right'| 2074 | | [[Michael Cahill (iománaí)|Mícheál Ó Cathail]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-03 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2075 | [[Íomhá:Johnny Coen (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Comdhain]] | data-sort-value="1991" | 1991-03-19 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2076 | | [[Jake Ó Diolúin]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2077 | | [[Shay Byrne]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2078 | | [[Marc Eilís]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-26 | | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 2079 | | [[Iásón Mac Giollarnáth]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-22 | | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 2080 | | [[Séamus Ó hAirtnéada]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-17 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2081 | | [[Peter Duggan]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | ''[[:d:Q15964429|Cluaine]]'' |- | style='text-align:right'| 2082 | | [[Daithí Mac an Oirchinnigh]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-07 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2083 | | [[Lorcán Mac Lochlainn]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-14 | | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 2084 | [[Íomhá:Paul Murphy (hurler) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Murchú]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-01 | | [[Dún Feart]] |- | style='text-align:right'| 2085 | | [[Seán Ó Dónaill]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-15 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2086 | [[Íomhá:John O'Dwyer (2014).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Duibhir]] | data-sort-value="1991" | 1991-09-17 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2087 | [[Íomhá:Luke O'Farrell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lúcás Ó Fearghaill]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-25 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2088 | | [[Roibeard Ó Sé]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-20 | | [[Carraig Uí Leighin]] |- | style='text-align:right'| 2089 | | [[Nioclás Mac Uaid]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-12 | | [[Eifinn]] |- | style='text-align:right'| 2090 | | [[Shane Ó Carthaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2091 | [[Íomhá:Hozier Troubadour West Hollywood.jpg|center|128px]] | [[Hozier]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-17 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2092 | | [[James O'Donoghue]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-19 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2093 | | [[Pádraig Breathnach]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-12 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2094 | | [[Pól Ó Mainnín]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2095 | | [[Róisín Elsafty]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2096 | | [[Eímear Noone]] | data-sort-value="1978" | 1970s | | [[Cill Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 2097 | [[Íomhá:Sean-canney-3.jpg|center|128px]] | [[Seán Canney]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-06 | | ''[[:d:Q4882077|Béal Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2098 | [[Íomhá:Dublin footballer Jonny Cooper at the RDS Arena cropped.jpg|center|128px]] | [[Seán Cúipéir]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2099 | | [[John Kennedy (peileadóir)]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | ''[[:d:Q55437286|Eas Daoi]]'' |- | style='text-align:right'| 2100 | [[Íomhá:Jack McCaffrey (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Gafraidh (peileadóir)|Seán Mac Gafraidh]] | data-sort-value="1993" | 1993-10-19 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2101 | | [[Conor McManus]] | | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 2102 | [[Íomhá:Brendan McCahey live performance 2014-07-14 20-23.jpg|center|128px]] | [[Brendan McCahey]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | ''[[:d:Q4319146|Machaire Cluana]]'' |- | style='text-align:right'| 2103 | | [[Séamus de Barra]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-29 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2104 | [[Íomhá:Grace O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Grace O'Sullivan|Grace O’Sullivan]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-08 | | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2105 | | [[Déin Mac Concharraige]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2106 | | [[Stephen Walsh]] | data-sort-value="1985" | 1985-12-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2107 | | [[Ailéin Ó Ceadagáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-17 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 2108 | [[Íomhá:Lynn Boylan (Lynn Ní Bhaoigheallain).jpg|center|128px]] | [[Lynn Boylan]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2109 | [[Íomhá:Damien Cahalane cropped.jpg|center|128px]] | [[Damien Cahalane]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2110 | [[Íomhá:Ruth Coppinger.jpg|center|128px]] | [[Ruth Coppinger]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2111 | | [[Áistín Ó Gliasáin]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2112 | [[Íomhá:Gabrielle McFadden.jpg|center|128px]] | [[Gabrielle McFadden]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-09 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 2113 | [[Íomhá:Liadh Ní Riada MLA Oct 2018 (close cropped).jpg|center|128px]] | [[Liadh Ní Riada]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2114 | [[Íomhá:Roderic O'Gorman.jpg|center|128px]] | [[Roderic O’Gorman]] | data-sort-value="1982" | 1982-12-12 | | [[Mullach Eadrad]] |- | style='text-align:right'| 2115 | | [[Seán Mac Mathúna]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2116 | [[Íomhá:Donall o healai 2020 1.jpg|center|128px]] | [[Dónall Ó Héalaí]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2117 | | [[Killian Burke]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-09 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2118 | | [[Lee Chin]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-08 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2119 | [[Íomhá:Brian Lawton (hurler).jpg|center|128px]] | [[Brian Ó Lachtnáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-09 | | [[Baile na Martra]] |- | style='text-align:right'| 2120 | | [[Rónán Ó Meachair]] | data-sort-value="1995" | 1995-11-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2121 | [[Íomhá:Sarah Greene at Abbey Theatre Noble Call.jpg|center|128px]] | [[Sarah Greene]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-21 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2122 | | [[Peter Charleton]] | data-sort-value="1956" | 1956-03-27 | | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 2123 | | [[Seosamh Ó hOldáin]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-02 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 2124 | [[Íomhá:2022-08-18 European Championships 2022 – Men's 400 Metres Hurdles by Sandro Halank–014.jpg|center|128px]] | [[Thomas Barr]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2125 | | [[Christina Noble]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2126 | | [[Seán Breathnach]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2127 | [[Íomhá:Paul O'Donovan 2016.jpg|center|128px]] | [[Paul O'Donovan]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-19 | | ''[[:d:Q104297150|An Lisín]]'' |- | style='text-align:right'| 2128 | [[Íomhá:Bregenz- Subsidiarityconference-Gerard P Craughwell-01a.jpg|center|128px]] | [[Gerard Craughwell]] | data-sort-value="1953" | 1953-11-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2129 | [[Íomhá:Michael Fitzmaurice.jpg|center|128px]] | [[Michael Fitzmaurice]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-18 | | [[Glinsce, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó)|Glinsce]] |- | style='text-align:right'| 2130 | | [[Sara Berkeley]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2131 | [[Íomhá:Nóirín O'Sullivan, Dublin, 2023.jpg|center|128px]] | [[Nóirín O'Sullivan]] | data-sort-value="1960" | 1960-11-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2132 | [[Íomhá:20150513 ESC 2015 Molly Sterling 5070.jpg|center|128px]] | [[Molly Sterling]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-08 | | [[Pocán]] |- | style='text-align:right'| 2133 | [[Íomhá:Gavin Duffy.jpg|center|128px]] | [[Gavin Duffy]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-29 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 2134 | | [[Seán Mac Craith]] | data-sort-value="1994" | 1994-07-28 | | [[Luachma]] |- | style='text-align:right'| 2135 | [[Íomhá:Gavin James Piknik i Parken 2017 (164342).jpg|center|128px]] | [[Gavin James]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2136 | [[Íomhá:Bríd Smith.jpg|center|128px]] | [[Bríd Smith]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-18 | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2137 | | [[Áine Ní Ghlinn]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2138 | | [[Lucy O'Byrne]] | data-sort-value="1991" | 1991<br/>1992 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2139 | [[Íomhá:Gerard Barrett at DIFF 2015.jpg|center|128px]] | [[Gerard Barrett]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-05 | | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 2140 | | [[Barra Ó hAonghusa|Barry Hennessy]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-14 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2141 | | [[Tadhg de Búrca]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-19 | | [[Clais Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2142 | | [[Ré Ó Laighléis]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2143 | [[Íomhá:Gearóid McInerney (2014).jpg|center|128px]] | [[Gearóid Mac an Airchinnigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-24 | | [[Órán Mór]] |- | style='text-align:right'| 2144 | [[Íomhá:2019 London Marathon IMG 9029 (32788526567).jpg|center|128px]] | [[Sinéad Diver]] | data-sort-value="1977" | 1977-02-17 | | [[Béal an Mhuirthead]] |- | style='text-align:right'| 2145 | [[Íomhá:Daithí Burke cropped.jpg|center|128px]] | [[Daithí de Búrca]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2146 | | [[Brían Ó Fiannachta]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2147 | | [[Seán Ó Caoilte]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2148 | [[Íomhá:Conor Whelan cropped.jpg|center|128px]] | [[Conchúir Ó Faoláin]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-31 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2149 | | [[Roibeard Ó Leannáin]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2150 | [[Íomhá:John Hanbury and Jonjo Farrell.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hAnmhuire]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-13 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2151 | [[Íomhá:Jason Flynn (2015).jpg|center|128px]] | [[Iasón Ó Floinn]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2152 | [[Íomhá:Pádraic Mannion(cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraic Ó Mainnín]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2153 | | [[Louise O'Neill]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-24 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2154 | [[Íomhá:Shelly mcnamara 2013.jpg|center|128px]] | [[Shelley McNamara]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Lios Dúin Bhearna]] |- | style='text-align:right'| 2155 | | [[Pádraic Breathnach]] | data-sort-value="1942" | 1942-07-12 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 2156 | [[Íomhá:Jacksepticeye by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[Jacksepticeye]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-07 | | [[An Clochán (Contae Uíbh Fhailí)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 2157 | | [[Cian Ó Loingsigh|Cian Lynch]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-03 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2158 | | [[Daithí Mac Braoin]] | data-sort-value="1985" | 1985-09-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2159 | | [[Daithí Ó Riada (Luimneach)|David Reidy]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[An tÁth Leacach]] |- | style='text-align:right'| 2160 | | [[Déaglán hAnnáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2161 | | [[Gréacháin Ó Maolchathaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-02 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2162 | | [[Kim Hayden]] | | | [[An Caisleán Nua, Contae Chill Mhantáin|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 2163 | | [[Nollaig Ní Laoire]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Ráth Chairn]] |- | style='text-align:right'| 2164 | | [[Páidí Ó Briain]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-05 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2165 | | [[Pól de Brún]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-21 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2166 | | [[Risteard Mac Cárthaigh]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2167 | | [[Séamus Ó hÍcí]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2168 | | [[Séamus Ó Riain]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-07 | | [[Garraí Uí Spealáin]] |- | style='text-align:right'| 2169 | | [[Uáin Mac Conmara]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2170 | | [[Patrick Donoghue]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2171 | [[Íomhá:Claire Hanna.JPG|center|128px]] | [[Claire Hanna]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-19 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2172 | [[Íomhá:Susan McKenna-Lawlor Suggested That We In Ireland Should Build Our Own Rocket (Inspirefest 2015)---105769 (18976188652) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Susan McKenna-Lawlor]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2173 | | [[Conchúir Mac Domhnall]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-22 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 2174 | | [[Cormac Ó Murchú]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-21 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 2175 | | [[Seán Mac Beinéid]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-05 | | [[Baile na Sagart]] |- | style='text-align:right'| 2176 | | [[Stiofán Mac Beinéid]] | data-sort-value="1995" | 1995-10-08 | | [[Baile na Sagart]] |- | style='text-align:right'| 2177 | | [[Pádraig Ó Corráin|Padraig Ó Corráin]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-02 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 2178 | [[Íomhá:Noel Rock.jpg|center|128px]] | [[Noel Rock]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-11 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 2179 | | [[Séamus Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-26 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2180 | | [[Rónán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2181 | [[Íomhá:Cathal Mannion (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó Mainnín]] | data-sort-value="1994" | 1994-10-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2182 | | [[Tomás Ó Muireasa|Tom Morrissey]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-29 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2183 | [[Íomhá:Cllr Cormac Devlin Hi Res.jpg|center|128px]] | [[Cormac Devlin]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2184 | [[Íomhá:Sportsfile (Web Summit) (22554473410) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paddy Cosgrave]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-19 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2185 | [[Íomhá:Katie McCabe Republic of Ireland mix zone 2020-03-05 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Katie McCabe]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2186 | | [[Gerard Hogan]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2187 | [[Íomhá:Paul-Photograph-jpg2.jpg|center|128px]] | [[Paul Mercier]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2188 | [[Íomhá:Catherine Martin TD.jpg|center|128px]] | [[Catherine Martin]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-30 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 2189 | [[Íomhá:Gino Kenny.jpg|center|128px]] | [[Gino Kenny]] | data-sort-value="1972" | 1972-06-25 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 2190 | [[Íomhá:Imelda Munster 2015.jpg|center|128px]] | [[Imelda Munster]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-24 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2191 | [[Íomhá:Michael Harty.jpg|center|128px]] | [[Michael Harty]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-07 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2192 | [[Íomhá:Shane Cassells (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Shane Cassells]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-26 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2193 | [[Íomhá:Kathleen Funchion 2015.jpg|center|128px]] | [[Kathleen Funchion]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-22 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2194 | [[Íomhá:Frank O'Rourke.jpg|center|128px]] | [[Frank O'Rourke]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-11 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2195 | [[Íomhá:John Brady 2015.jpg|center|128px]] | [[John Brady]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-28 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2196 | [[Íomhá:John Brassil.jpg|center|128px]] | [[John Brassil]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-16 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2197 | [[Íomhá:Maria Bailey TD.jpg|center|128px]] | [[Maria Bailey]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-10 | | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 2198 | [[Íomhá:Colm Brophy 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colm Brophy]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2199 | [[Íomhá:James Browne politician.jpg|center|128px]] | [[James Browne]] | data-sort-value="1975" | 1975-10-15 | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 2200 | [[Íomhá:Declan Breathnach 2016 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Declan Breathnach]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Droichead an Chnoic]] |- | style='text-align:right'| 2201 | [[Íomhá:Mary Butler.jpg|center|128px]] | [[Mary Butler]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2202 | [[Íomhá:Jackie Cahill.jpg|center|128px]] | [[Jackie Cahill]] | data-sort-value="1957" | 1957-08-05 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2203 | [[Íomhá:Pat Buckley 2016.jpg|center|128px]] | [[Pat Buckley]] | data-sort-value="1968" | 1968-07-13 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2204 | [[Íomhá:Peter Burke 2025 South Boston St. Patrick's Day Breakfast 54397908242 1.jpg|center|128px]] | [[Peter Burke]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-22 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2205 | [[Íomhá:Jack Chambers (polaiteoir).jpg|center|128px]] | [[Jack Chambers]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2206 | [[Íomhá:Michael Collins politician.jpg|center|128px]] | [[Michael Collins (polaiteoir)|Michael Collins]] | data-sort-value="1958" | 1958-07-15 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2207 | [[Íomhá:Pat Casey.jpg|center|128px]] | [[Pat Casey]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-11 | | [[An Láithreach]] |- | style='text-align:right'| 2208 | [[Íomhá:Lisa Chambers (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Lisa Chambers]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-24 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 2209 | [[Íomhá:John Lahart.jpg|center|128px]] | [[John Lahart]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-08 | | [[Baile Uí Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2210 | [[Íomhá:James Lawless TD.jpg|center|128px]] | [[James Lawless]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-19 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 2211 | [[Íomhá:Danny Healy-Rae.jpg|center|128px]] | [[Danny Healy-Rae]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-16 | | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 2212 | [[Íomhá:Martin Kenny 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Martin Kenny]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-01 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2213 | [[Íomhá:Kevin Boxer Moran.jpg|center|128px]] | [[Kevin Moran (polaiteoir)|Kevin Moran]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-12 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 2214 | [[Íomhá:Aindrias Moynihan.jpg|center|128px]] | [[Aindrias Moynihan]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-17 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2215 | [[Íomhá:Josepha Madigan.jpg|center|128px]] | [[Josepha Madigan]] | data-sort-value="1970" | 1970-05-21 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2216 | [[Íomhá:Denise Mitchell 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denise Mitchell]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-22 | | [[An Chúlóg]] |- | style='text-align:right'| 2217 | [[Íomhá:Tom Neville 2016.png|center|128px]] | [[Tom Neville (polaiteoir)|Tom Neville]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-25 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2218 | [[Íomhá:Margaret Murphy O'Mahony 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Margaret Murphy O'Mahony]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-07 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2219 | [[Íomhá:Eugene Murphy.jpg|center|128px]] | [[Eugene Murphy]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-26 | | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 2220 | [[Íomhá:Kate O'Connell in 2014.jpg|center|128px]] | [[Kate O'Connell]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-03 | | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 2221 | [[Íomhá:Kevin O'Keeffe.jpg|center|128px]] | [[Kevin O'Keeffe]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-09 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 2222 | [[Íomhá:Carol Nolan 2015.jpg|center|128px]] | [[Carol Nolan]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-23 | | [[Baile Mhic Ádaim]] |- | style='text-align:right'| 2223 | [[Íomhá:Jim O'Callaghan.jpg|center|128px]] | [[Jim O'Callaghan]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-05 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2224 | [[Íomhá:Louise O'Reilly TD (32890052618) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Louise O'Reilly]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-27 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2225 | [[Íomhá:Anne Rabbitte.jpg|center|128px]] | [[Anne Rabbitte]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-11 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 2226 | [[Íomhá:Donnchadh Ó Laoghaire 2014.jpg|center|128px]] | [[Donnchadh Ó Laoghaire (polaiteoir)|Donnchadh Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-14 | | ''[[:d:Q17104710|An Tóchar]]'' |- | style='text-align:right'| 2227 | [[Íomhá:Fiona O Loughlin 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fiona O'Loughlin]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-08 | | [[Ráth Iomgháin]] |- | style='text-align:right'| 2228 | [[Íomhá:Niamh Smyth (portrait).jpg|center|128px]] | [[Niamh Smyth]] | data-sort-value="1972" | 1972-04-19 | | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 2229 | [[Íomhá:Sabina Higgins.jpg|center|128px]] | [[Sabina Higgins]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-07 | | [[Baile an Daighin, Contae Mhaigh Eo|Baile an Daighin]] |- | style='text-align:right'| 2230 | [[Íomhá:Cian O'Callaghan 2020.jpg|center|128px]] | [[Cian O’Callaghan]] | data-sort-value="1979" | 1979-05-10<br/>1979-05-07 | | [[Cill Fhionntain]] |- | style='text-align:right'| 2231 | | [[Seán Mac Giobúin]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-21 | | [[Áth Dara]] |- | style='text-align:right'| 2232 | [[Íomhá:Lynn Ruane TD.jpg|center|128px]] | [[Lynn Ruane]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-20 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2233 | [[Íomhá:Dee Forbes 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dee Forbes]] | data-sort-value="1967" | 1967-02 | | [[Drom Dhá Liag]] |- | style='text-align:right'| 2234 | [[Íomhá:Alice-Mary Higgins.jpg|center|128px]] | [[Alice Mary Higgins]] | data-sort-value="1975" | 1975-06-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2235 | | [[Michael Lawson]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Cúil Darach]] |- | style='text-align:right'| 2236 | [[Íomhá:Fintan Warfield 2015.jpg|center|128px]] | [[Fintan Warfield]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-16 | | [[Crois Araild]] |- | style='text-align:right'| 2237 | [[Íomhá:Tim Lombard.jpg|center|128px]] | [[Tim Lombard]] | data-sort-value="1976" | 1976-02-17 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2238 | [[Íomhá:Jennifer Murnane O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Murnane-O'Connor]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-24 | | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2239 | [[Íomhá:Aidan Davitt.jpg|center|128px]] | [[Aidan Davitt]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-13 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2240 | [[Íomhá:Gerry Horkan.jpg|center|128px]] | [[Gerry Horkan]] | data-sort-value="1961" | 1961-07-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2241 | [[Íomhá:Maura Hopkins.jpg|center|128px]] | [[Maura Hopkins]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-25 | | [[Bealach an Doirín]] |- | style='text-align:right'| 2242 | [[Íomhá:Conor cleary.jpg|center|128px]] | [[Conor Cleary]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 2243 | [[Íomhá:Gary O'Donovan 2016.jpg|center|128px]] | [[Gary O'Donovan]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-30 | | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 2244 | | [[Aron Ó Seanachair]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Sionainn (baile)|Sionainn]] |- | style='text-align:right'| 2245 | [[Íomhá:Rose Conway-Walsh (2024) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rose Conway-Walsh]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-13 | | [[Béal an Mhuirthead]] |- | style='text-align:right'| 2246 | [[Íomhá:Victor Boyhan 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Victor Boyhan]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-30 | | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 2247 | [[Íomhá:Máire Devine 2015.jpg|center|128px]] | [[Máire Devine]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-07 | | [[Na Saoirsí]] |- | style='text-align:right'| 2248 | [[Íomhá:Paul Gavan 2016.jpg|center|128px]] | [[Paul Gavan]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-29 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2249 | [[Íomhá:Maria Byrne 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Maria Byrne]] | data-sort-value="1967" | 1967-11-27 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2250 | [[Íomhá:Lorraine Clifford-Lee.jpg|center|128px]] | [[Lorraine Clifford-Lee]] | data-sort-value="1972" | 1972-07-24 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2251 | [[Íomhá:Catherine Ardagh.jpg|center|128px]] | [[Catherine Ardagh]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-20 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2252 | [[Íomhá:Keith Swanick.jpg|center|128px]] | [[Keith Swanick]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-12 | | [[An Caisleán Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 2253 | [[Íomhá:Neale Richmond 2016.jpg|center|128px]] | [[Neale Richmond]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-15 | | [[Baile an tSaoir]] |- | style='text-align:right'| 2254 | [[Íomhá:Colette Kelleher.jpg|center|128px]] | [[Colette Kelleher]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-09 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2255 | [[Íomhá:Pádraig Ó Céidigh.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó Céidigh]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-02 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2256 | | [[Seán de Brún]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | ''[[:d:Q28232598|Baile Uí Aodha, Contae an Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2257 | [[Íomhá:Anne Maria Waters.jpg|center|128px]] | [[Anne Marie Waters]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2258 | | [[Daithí Ó Riada (An Clár)]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2259 | | [[Diarmaid Ó Broin]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 2260 | | [[James Toher]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 2261 | [[Íomhá:Paul Daly.jpg|center|128px]] | [[Paul Daly]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-19 | | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 2262 | [[Íomhá:John Dolan politician.jpg|center|128px]] | [[John Dolan]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-13 | | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2263 | [[Íomhá:JoanFreemanPetaHousePressPack.jpg|center|128px]] | [[Joan Freeman]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2264 | | [[Dónall Mac Cormaic]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-28 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2265 | | [[Barra de Nais|Barry Nash]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-31 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2266 | | [[Seán Mac Clochaire]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-25 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 2267 | | [[Liam de Bluinsín]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2268 | | [[Damien Ó Ciaragáin]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-11 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2269 | [[Íomhá:Adrian Tuohy (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adrian Ó Tuathaigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-14 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2270 | | [[Siobhán McSweeney]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-27 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2271 | | [[Jamie Barron]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2272 | [[Íomhá:Enda O'Coineen (5).jpg|center|128px]] | [[Enda Ó Coinnín]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-01 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2273 | [[Íomhá:Brendan Murray Kyiv 2017.jpg|center|128px]] | [[Brendan Murray]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2274 | | [[David Byrne]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2275 | | [[Gearóid Ó hÉigeartaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2276 | [[Íomhá:Máirín Ní Dhonnchadha (NUI Galway) XIV International Congress of Celtic Studies Maynooth 2011.jpg|center|128px]] | [[Máirín Ní Dhonnchadha]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2277 | | [[Lúcás Miach]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-29 | | [[Baile Níos]] |- | style='text-align:right'| 2278 | | [[Aisling Ní Dhonnchadha]] | | | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 2279 | | [[Rory Keenan]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2280 | [[Íomhá:Hayley Nolan Lewes FC Women 2 London City 3 14 02 2021-235 (50944207431) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Hayley Nolan]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2281 | | [[Barra Ó Cochláin]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Baile Gunnair]] |- | style='text-align:right'| 2282 | | [[Darragh Ó Liatháin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 2283 | [[Íomhá:Caitriona Perry.jpg|center|128px]] | [[Caitríona Perry]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-15 | | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 2284 | | [[Mac Shile Ó hAodha]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | [[Cill Díoma]] |- | style='text-align:right'| 2285 | | [[Seán Ó Finn]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-24 | | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 2286 | | [[Aron Ó Giolláin]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 2287 | [[Íomhá:Nicola Coughlan in 2024.png|center|128px]] | [[Nicola Coughlan]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-09 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2288 | | [[Conn Ó Ceallacháin]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2289 | | [[Eiric na Leamhna]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2290 | [[Íomhá:Mícheál Mac Donncha 2015.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Mac Donncha]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2291 | [[Íomhá:Aaron Connolly 26072025 (1).jpg|center|128px]] | [[Aaron Connolly]] | data-sort-value="2000" | 2000-01-28 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2292 | | [[Teresa Mannion]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | ''[[:d:Q20855530|Baile Gall]]'' |- | style='text-align:right'| 2293 | | [[Matthew Hussey]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[An Chathair, Contae Thiobraid Árann|An Chathair]] |- | style='text-align:right'| 2294 | | [[Michael English]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-23 | | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 2295 | | [[Colm Ó Spealáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-01 | | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 2296 | | [[Darragh Mac Giobúin]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-01 | | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 2297 | | [[Mícheál Ó Cathaláin]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-17 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2298 | | [[Seán Mac Erlaine]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2299 | | [[Marc Ó Colmáin]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-23 | | [[An Bhlarna]] |- | style='text-align:right'| 2300 | | [[Déin Ó Brosnacháin]] | data-sort-value="1991" | 1991-06-24 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2301 | | [[Roibeard Ó Floinn]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-07 | | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 2302 | | [[Seána Kerslake]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-21 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2303 | [[Íomhá:Evanne Ní Chuilinn, Feb 2025 - 54319343593 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Evanne Ní Chuilinn]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2304 | | [[Seán Ó Donnchú]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-25 | | [[Inis Cara]] |- | style='text-align:right'| 2305 | | [[Tadhg Ó Mathúna]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-13 | | ''[[:d:Q7020800|Baile Nua Sheandroma]]'' |- | style='text-align:right'| 2306 | | [[Denise McCormack]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2307 | [[Íomhá:David Clifford in action.jpg|center|128px]] | [[David Clifford]] | data-sort-value="1999" | 1999-01-22 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2308 | | [[Níall Ó Scolaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-19 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2309 | | [[Colm Basquel]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2310 | | [[Evan Mac Cumascaigh]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2311 | [[Íomhá:Tara Flynn.jpg|center|128px]] | [[Tara Flynn]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2312 | | [[Lúc Ó Scannláin]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-02 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2313 | | [[Risteard Ó Laocha]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-13 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 2314 | | [[Máirtín Ó Ceocháin]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-09 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2315 | | [[Darren Ó Braonáin]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-13 | | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 2316 | | [[Pádraig Ó Loinn]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-02 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 2317 | | [[Pádraig Ó Duíginn]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-23 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2318 | | [[Catherine Corless]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 2319 | | [[Darach Ó Séaghdha]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2320 | | [[Osgur Ó Ciardha]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2321 | [[Íomhá:Harriet Scott (footballer) Lewes FC Women 0 Birmingham City 0 21 08 2022-595 (52303311389).jpg|center|128px]] | [[Harriet Scott]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-10 | | [[Baile Coimín]]<br/>[[Reading, Berkshire|Reading]] |- | style='text-align:right'| 2322 | | [[Georgia Drummy]] | data-sort-value="2000" | 2000-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2323 | [[Íomhá:Sally Rooney.png|center|128px]] | [[Sally Rooney]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-20 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 2324 | [[Íomhá:Rhasidat Adeleke at 400m women Final Budapest 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rhasidat Adeleke]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2325 | | [[Adrian Breen]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-28 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2326 | | [[Brian Ó hÓgáin (Tiobraid Árann)|Brian Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1996" | 1996-07-09 | | [[Lothra]] |- | style='text-align:right'| 2327 | | [[Seán Ó Conchúir]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-01 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 2328 | [[Íomhá:Leanne Kiernan Lewes FC Women 0 West Ham Utd Women 5 pre season 12 08 2018-758 (43300204544) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Leanne Kiernan]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-27 | | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 2329 | | [[Risteard Inglis]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Dún Bleisce]] |- | style='text-align:right'| 2330 | | [[Séamus Ó Flanagáin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | ''[[:d:Q4494222|An Fheothanach]]'' |- | style='text-align:right'| 2331 | | [[Darragh Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | ''[[:d:Q59726393|Úlla]]'' |- | style='text-align:right'| 2332 | | [[Grace O'Flanagan]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2333 | | [[Yvonne O'Byrne]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2334 | | [[Nicola Evans]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-17 | | [[Cluain Sceach]] |- | style='text-align:right'| 2335 | | [[Roisin Upton|Róisín Upton]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-01 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2336 | | [[Nicola Daly]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2337 | | [[Aifric Mac Aodha]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2338 | | [[Caitríona Ní Chléirchín]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Scairbh na gCaorach]] |- | style='text-align:right'| 2339 | | [[Éanna Ó Muireasa]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2340 | | [[Dónall Ó Muireasa]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-20 | | [[Caisleán Uí Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 2341 | | [[Pádraig Ó Riain (iománaí)|Pádraig Ó Riain]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Dún Bleisce]] |- | style='text-align:right'| 2342 | | [[Clíodhna Ní Lionáin]] | | | [[Cúil Ghréine]] |- | style='text-align:right'| 2343 | | [[Bríd Ní Mhóráin]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Áth Trasna]] |- | style='text-align:right'| 2344 | | [[Claire O'Riordan]] | data-sort-value="1994" | 1994-10-12 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2345 | | [[Rory Ó Beagáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-04-11 | | [[An Bhoth|Baile an Scotaigh]] |- | style='text-align:right'| 2346 | [[Íomhá:Pódio Olímpico (boxe, feminino) (cropped - Harrington).jpg|center|128px]] | [[Kellie Harrington (dornálaí)|Kellie Harrington]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2347 | [[Íomhá:Jane Ni Dhulchaointigh.jpeg|center|128px]] | [[Jane Ní Dhulchaointigh]] | | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2348 | | [[Brian Ó hEadhra]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2349 | | [[Niall Déiseach]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | ''[[:d:Q28232598|Baile Uí Aodha, Contae an Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2350 | | [[Karen Byrne]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-30 | | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 2351 | | [[Marc Mac Eochaidh]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-09 | | [[Cill Síoláin]] |- | style='text-align:right'| 2352 | | [[John Nolan (damhsóir)|John Nolan]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-07 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2353 | | [[Vincent Lambe]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2354 | | [[Máire Treasa Ní Dhubhghaill]] | | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2355 | | [[Alan Dempsey]] | | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 2356 | | [[Ben Troy]] | | | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 2357 | [[Íomhá:Bryan Dobson (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bryan Dobson]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-10 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 2358 | | [[Seán Tadhg Ó Gairbhí]] | | | [[Ráth Caola]] |- | style='text-align:right'| 2359 | [[Íomhá:Ógie Ó Céilleachair.jpg|center|128px]] | [[Ógie Ó Céilleachair]] | | | [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]] |- | style='text-align:right'| 2360 | | [[Heather Payne]] | data-sort-value="2000" | 2000-01-26 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2361 | | [[Fintan McCarthy (rámhaí)|Fintan McCarthy]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-23 | | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 2362 | [[Íomhá:Dermot Kennedy 7.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Cinnéide|Dermot Kennedy]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-13 | | [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Ráth Cúil]] |- | style='text-align:right'| 2363 | | [[Naoise Dolan]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2364 | | [[John Farrelly]] | data-sort-value="2000" | 2000-05-16 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2365 | | [[Seán Mac An Ultaigh|Seán Mac an Ultaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-28 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2366 | [[Íomhá:Emma Dabiri, November 2021.png|center|128px]] | [[Emma Dabiri]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2367 | | [[Alice Little]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-03 | | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 2368 | [[Íomhá:Styopa Mkrtchyan, Adam Idah, Benoit Bastien YantsImages - Asatur Yesayants 688 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adam Idah]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-11 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2369 | | [[Ciara Ní É]] | | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2370 | [[Íomhá:2019-06-29 1st FIG Artistic Gymnastics JWCH Women's Apparatus finals Vault Victory ceremony (Martin Rulsch) 23.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Gadirova]] | data-sort-value="2004" | 2004-10-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2371 | [[Íomhá:Caoilinn hughes 8315752.jpg|center|128px]] | [[Caoilinn Hughes]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2372 | [[Íomhá:Izzy Atkinson.jpg|center|128px]] | [[Isibeal Atkinson]] | data-sort-value="2001" | 2001-07-17 | | [[An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath|An Ros]] |- | style='text-align:right'| 2373 | | [[Jessica Ziu]] | data-sort-value="2002" | 2002-06-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2374 | | [[Sinéad Ní Uallacháin]] | | | ''[[:d:Q67050365|Baile an Éanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 2375 | [[Íomhá:Troy Parrott 2025.png|center|128px]] | [[Troy Parrott]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2376 | | [[Emilie Pine]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2377 | | [[Dáirine Ní Mheadhra]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2378 | [[Íomhá:Cathal Berry 2020.jpg|center|128px]] | [[Cathal Berry]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2379 | [[Íomhá:Gavin Bazunu 22112025 (9).jpg|center|128px]] | [[Gavin Bazunu]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2380 | [[Íomhá:EugeneMurtagh1234.jpg|center|128px]] | [[Eugene Murtagh]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Dún an Rí]] |- | style='text-align:right'| 2381 | [[Íomhá:Paul Mescal at the Toronto International Film Festival in 2025 2 (cropped 2).jpg|center|128px]] | [[Paul Mescal]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-02 | | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 2382 | [[Íomhá:Mark Ward Sinn Féin.jpg|center|128px]] | [[Mark Ward (polaiteoir)]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2383 | [[Íomhá:Louisa harland diff 2021 1.jpg|center|128px]] | [[Louisa Harland]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-31<br/>1994-01-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2384 | | [[Caitlín Ní Chualáin]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2385 | | [[Peadar Ó Riada]] | data-sort-value="1954" | 1954-12 | | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 2386 | | [[Séamus Ó Coileáin (aistritheoir)|Séamus Ó Coileáin]] | | | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 2387 | [[Íomhá:Hazel Chu 2021 - 1 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Hazel Chu]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2388 | | [[Maura Higgins]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-25<br/>1990-10-25 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 2389 | | [[Áine Hensey]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2390 | | [[John Beag Ó Flatharta]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Leitir Mealláin]] |- | style='text-align:right'| 2391 | | [[Mícheál de Mórdha]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2392 | [[Íomhá:Holly Cairns, April 2023 (headshot).jpg|center|128px]] | [[Holly Cairns]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-04 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2393 | [[Íomhá:Ruairí Ó Murchú 2020.jpg|center|128px]] | [[Ruairí Ó Murchú]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-03 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 2394 | [[Íomhá:Sorca Clarke 2020.jpg|center|128px]] | [[Sorca Clarke]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2395 | [[Íomhá:Violet-Anne Wynne 2020.jpg|center|128px]] | [[Violet-Anne Wynne]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Cill Rois]] |- | style='text-align:right'| 2396 | [[Íomhá:Mairéad Farrell 2014.jpg|center|128px]] | [[Mairéad Farrell (polaiteoir)|Mairéad Farrell]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-06 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2397 | [[Íomhá:Pa Daly 2014.jpg|center|128px]] | [[Pa Daly]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2398 | [[Íomhá:Jennifer Carroll MacNeill 2020.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Carroll MacNeill]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2399 | [[Íomhá:Marc Ó Cathasaigh 2020.jpg|center|128px]] | [[Marc Ó Cathasaigh]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-03 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2400 | [[Íomhá:Christopher O'Sullivan 2020.jpg|center|128px]] | [[Christopher O’Sullivan|Christopher O'Sullivan]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2401 | [[Íomhá:Brian Leddin.jpg|center|128px]] | [[Brian Leddin]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2402 | | [[Nan Tom Teaimín]] | | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2403 | | [[Máire Ní Chéileachair]] | | | ''[[:d:Q4481305|An Fearann]]'' |- | style='text-align:right'| 2404 | [[Íomhá:Richie Conroy at DIFF 2025.jpg|center|128px]] | [[Richie Conroy]] | | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 2405 | [[Íomhá:John Cummins (Irish politician).jpg|center|128px]] | [[John Cummins]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2406 | | [[Lyra (amhránaí)|Lyra]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-19 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2407 | | [[Sibéal Davitt]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2408 | [[Íomhá:CMAT, Brooklyn, March 2022 2 (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] | [[CMAT]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2409 | [[Íomhá:Jamie Finn Lewes FC Women 0 Birmingham City 0 21 08 2022-717 (52303039536) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jamie Finn]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2410 | | [[Niamh Farrelly]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2411 | | [[Áine Ní Chíobháin]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2412 | | [[Breandán 'ac Gearailt]] | | | [[Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach|Baile an Mhúraigh]] |- | style='text-align:right'| 2413 | | [[Maud Cotter]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2414 | [[Íomhá:Rachael Blackmore on Aione 23 January 2020 at Gowran Park.jpg|center|128px]] | [[Rachael Blackmore]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-11 | | ''[[:d:Q60555085|Cill Náile]]'' |- | style='text-align:right'| 2415 | [[Íomhá:Saoirse Noonan Durham 2023 (sq cropped).jpg|center|128px]] | [[Saoirse Noonan]] | data-sort-value="1999" | 1999-07-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2416 | | [[SON]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-21 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2417 | | [[Bernadette Nic an tSaoir]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2418 | [[Íomhá:Éanna Hardwick at TIFF 2025.jpg|center|128px]] | [[Éanna Hardwicke]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-21 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2419 | [[Íomhá:Katie McGreal.jpg|center|128px]] | [[Katie McGreal]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2420 | [[Íomhá:Colm Bairéad DIFF Panel 1.png|center|128px]] | [[Colm Bairéad]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2421 | | [[Diarmuid de Faoite]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2422 | | [[Pádraig Ó Macháin]] | | | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 2423 | | [[Siún Ní Dhuinn]] | | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 2424 | | [[Abbie Larkin]] | data-sort-value="2005" | 2005-04-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2425 | | [[Carol Cronin]] | | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2426 | | [[Tadhg Ó Dúshláine]] | data-sort-value="1951" | 1951-06-06 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2427 | | [[Séamas Ó hInnéirghe]] | data-sort-value="1918" | 1918 | | ''[[:d:Q104336077|Dumha Thuama]]'' |- | style='text-align:right'| 2428 | | [[Isobel Ní Riain]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2429 | | [[Eoin Ó Catháin]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2430 | [[Íomhá:Malcolm Noonan 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Malcolm Noonan]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2431 | [[Íomhá:Claire Kerrane 2015.jpg|center|128px]] | [[Claire Kerrane]] | data-sort-value="1992" | 1992-04-24 | | [[Dún Gar]] |- | style='text-align:right'| 2432 | [[Íomhá:Pauline Tully 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pauline Tully]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Cill na Leice]] |- | style='text-align:right'| 2433 | [[Íomhá:Patrick Costello 2020.jpg|center|128px]] | [[Patrick Costello]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2434 | [[Íomhá:Norma Foley.jpeg|center|128px]] | [[Norma Foley]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2435 | [[Íomhá:Verona Murphy at the Sitting of the 34th Dáil on 18 December 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Verona Murphy]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | ''[[:d:Q104271796|An Ghráinseach]]'' |- | style='text-align:right'| 2436 | [[Íomhá:Jennifer Whitmore 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jennifer Whitmore]] | data-sort-value="1974" | 1974-06 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2437 | [[Íomhá:Emer Higgins, 2022.jpg|center|128px]] | [[Emer Higgins]] | data-sort-value="1983" | 1980s | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2438 | [[Íomhá:Joe Flaherty (politician).jpeg|center|128px]] | [[Joe Flaherty (polaiteoir)|Joe Flaherty]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2439 | [[Íomhá:Steven Matthews 2020.jpg|center|128px]] | [[Steven Matthews]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2440 | [[Íomhá:Valkyrie, January 2018 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lyra Valkyria]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2441 | [[Íomhá:Patricia Ryan 2020.jpg|center|128px]] | [[Patricia Ryan (polaiteoir)]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-03 | | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 2442 | [[Íomhá:Duncan Smith 2020.jpg|center|128px]] | [[Duncan Smith (polaiteoir)|Duncan Smith]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2443 | [[Íomhá:Paul Donnelly 2012.jpg|center|128px]] | [[Paul Donnelly]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2444 | [[Íomhá:Roberto Lopes, Jan 2026 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pico Lopes]] | data-sort-value="1992" | 1992-06-17 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2445 | | [[Tony Holohan]] | | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2446 | [[Íomhá:Michael Ryan ESCAIDE 2019 (49198471961) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mike Ryan]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2447 | | [[Sorcha Richardson]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2448 | [[Íomhá:Orla Comerford at the 2024 Summer Paralympics (cropped).jpg|center|128px]] | [[Orla Comerford]] | data-sort-value="1997" | 1997-09-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2449 | | [[Dáithí de Mórdha]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2450 | | [[Paddy Mhéime Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | ''[[:d:Q81084492|Loch Conaortha]]'' |- | style='text-align:right'| 2451 | | [[Mairéad Ní Fhlatharta]] | | | ''[[:d:Q124513045|Baile an tSléibhe]]'' |- | style='text-align:right'| 2452 | | [[Niamh Ní Chróinín]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2453 | | [[Aodán Ó Ceallaigh]] | | | [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]] |- | style='text-align:right'| 2454 | | [[Iarla Ó Muirthile]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2455 | [[Íomhá:Anne Marie McMahon.png|center|128px]] | [[Anne Marie McMahon]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2456 | | [[Síomha Ní Ruairc]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 2457 | | [[Johnny Mháirtín Learaí Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Leitreach Ard]] |- | style='text-align:right'| 2458 | | [[John Sheáin Dharach Seoige]] | | | ''[[:d:Q104321603|Ros Muc]]'' |- | style='text-align:right'| 2459 | [[Íomhá:Bambie Thug Eurovision Song Contest 2024 Dress rehearsal Final (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bambie Thug]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2460 | | [[Maidhc Cheannabháin]] | | | ''[[:d:Q104324152|An tÁth Buí]]'' |- | style='text-align:right'| 2461 | | [[Stiofán Ó Cualáin (amhránaí)|Stiofán Ó Cualáin]] | | | ''[[:d:Q124414504|Baile na Cille]]'' |- | style='text-align:right'| 2462 | | [[Conchubhar Ó Luasa]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | ''[[:d:Q104298344|Screathan na nGabhann]]'' |- | style='text-align:right'| 2463 | | [[Sonaí Choilm Learaí Ó Conghaile]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | ''[[:d:Q124447379|Cora Bhuí]]'' |- | style='text-align:right'| 2464 | | [[Róisín Chambers]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2465 | | [[Edwina Guckian]] | | | [[Droim ar Snámh]] |- | style='text-align:right'| 2466 | [[Íomhá:Róisín Seoighe -Cath na ceathrú rua.jpg|center|128px]] | [[Róisín Seoighe]] | | | [[Ros an Mhíl]] |- | style='text-align:right'| 2467 | | [[Shauna Bannon]] | data-sort-value="1993" | 1993-10-23 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2468 | | [[Seamas Ó hAoláin]] | | | [[An Baile Dubh, Contae Phort Láirge|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2469 | | [[Ciarán Ó hÓgartaigh]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2470 | | [[Tadhg Hickey]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2471 | | [[Síle Denvir]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2472 | | [[Joni Crone]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2473 | | [[Tara Howley]] | | | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 2474 | | [[Pádraig Rynne]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2475 | | [[Marina Ní Dhubháin]] | | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 2476 | [[Íomhá:Nicholas Carolan-Irish Traditional Music Archive-364-0045-hinnerk-ruemenapf.jpg|center|128px]] | [[Nicholas Carolan]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2477 | | [[Hilary Bowen-Walsh]] | | | [[Baile Easa Dara]] |- | style='text-align:right'| 2478 | | [[Séaghan Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 2479 | [[Íomhá:Albert Dolan 2024.jpg|center|128px]] | [[Albert Dolan]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-01 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2480 | [[Íomhá:Eoin Hayes, Dec 2024 (54195237786) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Hayes]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-18 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2481 | | [[Mike Mac Domhnaill]] | | | ''[[:d:Q104311662|Cluain Cath]]'' |- | style='text-align:right'| 2482 | [[Íomhá:Barry Heneghan, Dec 2024 (54179143031) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Barra Ó hÉanacháin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2483 | | [[Tomás Ó Coileáin]] | | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2484 | | [[Doireann Ní Ghlacáin]] | | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2485 | | [[Sorcha O'Raghallaigh]] | | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 2486 | | [[Simon Ó Faoláin]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2487 | [[Íomhá:Gavan Reilly, 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Gavan Reilly]] | | | ''[[:d:Q59721533|Ráth Moliain]]'' |- | style='text-align:right'| 2488 | | [[Joan Mallon]] | | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 2489 | [[Íomhá:Deirdre Brennan poet.jpg|center|128px]] | [[Deirdre Brennan]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2490 | | [[Jazzy (amhránaí)|Jazzy]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-19 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2491 | | [[Olan Monk]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2492 | | [[Louisa Ní Éideáin]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Léim an Bhradáin]] |- | style='text-align:right'| 2493 | | [[Stephen O'Hanlon]] | | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 2494 | | [[Roibeard Ó Cathasaigh]] | | | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 2495 | | [[Cormac Mac Gearailt]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2496 | | [[Muireann Ní Chíobháin]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2497 | | [[Cúán de Búrca]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2498 | | [[Marie-Louise Nicholson]] | | | [[Tearmann Feichín]] |- | style='text-align:right'| 2499 | | [[John Prendergast]] | | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2500 | | [[Seoirsín Bashford]] | | | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 2501 | | [[Seán Collins (amhránaí)|Seán Collins]] | | | [[Domhnach Bat]] |- | style='text-align:right'| 2502 | | [[Cormac Ó Beaglaoich]] | | | [[Corca Dhuibhne]] |- | style='text-align:right'| 2503 | | [[Majella Ní Dhomhnaill]] | | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2504 | | [[Siobhán Peoples]] | | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2505 | | [[Colm Broderick]] | | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2506 | | [[Izzy Kamikaze]] | | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2507 | | [[David Dunne]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2508 | | [[Áine de Baróid]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2509 | | [[Colm Ó Cuaig]] | | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2510 | | [[Rob Fell]] | | | [[Na Foidhrí]] |- | style='text-align:right'| 2511 | | [[Labhrás Ó Finneadha]] | | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 2512 | | [[Kathleen Loughnane]] | | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2513 | | [[Breda Hegarty]] | | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 2514 | | [[Máirín Uí Chonchubhair]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2515 | | [[Seán Ó Maoilchiaráin]] | | | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 2516 | [[Íomhá:Íte Ní Chionnaith.jpg|center|128px]] | [[Íte Ní Chionnaith]] | | | [[Inse Chór]] |- | style='text-align:right'| 2517 | | [[Laura J. Pakenham]] | data-sort-value="2001" | 2001 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 2518 | | [[Éadaoin Fitzmaurice]] | | | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 2519 | | [[Síomha Hennessy]] | | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2520 | | [[Róisín O'Donovan]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2521 | | [[Molly Daly]] | data-sort-value="2008" | 2008-03-26 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2522 | | [[Síofra Ní Mhóráin]] | | | [[An Chúlóg]] |- | style='text-align:right'| 2523 | [[Íomhá:Trevor Sargent.jpg|center|128px]] | [[Trevor Sargent]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-26 | | [[Cill Dhéagláin]] |- | style='text-align:right'| 2524 | [[Íomhá:GrahamNorton-byPhilipRomano.jpg|center|128px]] | [[Graham Norton]] | data-sort-value="1963" | 1963-04-04 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 2525 | [[Íomhá:2016-02-01 Rosanna Davison.jpg|center|128px]] | [[Rosanna Davison]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2526 | [[Íomhá:Primordial Party.San 2016 16.jpg|center|128px]] | [[Alan Averill]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2527 | [[Íomhá:2022 Michael D. Higgins (51988246304) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mícheál D. Ó hUigínn|Mícheál D. Ó hUiginn]] | data-sort-value="1941" | 1941-04-18 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2528 | [[Íomhá:Enda Kenny (2012) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Enda Kenny|Éanna Ó Coinnigh]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-24 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! # ! íomhá ! nome ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Godfried Maes - The beheading of Saint Dymphna.jpg|center|128px]] | [[Naomh Damhnait]] | data-sort-value="700" | 7th century | data-sort-value="700" | 7th century | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1235 | [[Íomhá:Jedward do LA Marathon in Style - Los Angeles 2012 (6851710622).jpg|center|128px]] | [[Jedward]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1431 | [[Íomhá:Dustin.jpg|center|128px]] | [[Dustin Turcaí]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |} {{Wikidata list end}} {{Cómhaoin|Category:People of Ireland|Muintir na hÉireann}} {{síol-ie}} [[Catagóir:Daoine Éireannacha| ]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha in Éirinn]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha i dTuaisceart Éireann]] h1qtwyafb1hscmc468tw09pvcxyynky 0 22014 1323990 1319034 2026-08-10T22:20:13Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1323990 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022|foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile|archivedate=10 Márta 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310014459/https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] lxhvv7quipojkk6bkjnq7mxi1n6nf2a 1323993 1323990 2026-08-10T23:01:14Z Saighneánach 72809 Fix 1323993 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (in iarthar na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois: Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin. Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022|foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile|archivedate=10 Márta 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310014459/https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] c2zh4h3fnnl316kiwt9tjkhrmwss25h 0 22280 1323867 1293378 2026-08-10T13:26:15Z Saighneánach 72809 1323867 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Pomnik Sienkiewicza w Okrzei.jpg|clé|mion|Lublin Voivodeship: ar dheis, Wola Okrzejska, áit a d'fhás sé ]]Scríbhneoir clasaiceach [[An Pholainn|Polannach]] ab ea '''Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz''', nó '''''Litwos''''', a saolaíodh i Wola Okrzejska ar an [[5 Bealtaine]] [[1846]] agus a fuair bás i Vevey, [[an Eilvéis]], ar an [[15 Samhain]] [[1916]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://culture.pl/en/artist/henryk-sienkiewicz|teideal=Henryk Sienkiewicz|language=en|work=Culture.pl|dátarochtana=2020-11-15}}</ref>[[Íomhá:PL-SK Oblęgorek, Pałacyk Henryka Sienkiewicza 2018-08-22--16-29-17-001.jpg|clé|mion|Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Muzeum_Henryka_Sienkiewicza_w_Obl%C4%99gorku&oldid=59003500|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|date=2020-03-07|language=pl}}</ref>]]Bhí an-ráchairt ar a chuid scríbhinní timpeall ar chasadh an chéid. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air sa bhliain [[1905]]. Bhí máistreacht aige ar an [[Úrscéal|urscéal]] [[Stair|stairiúil]] agus eipiciúil. Is fearr aithne ar an leabhar, ''Quo Vadis'' nó "''Cá bhfuil do thriall?''" (1896).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Quo Vadis (novel)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Quo_Vadis_(novel)&oldid=985681625|journal=Wikipedia|date=2020-10-27|language=en}}</ref> [[Galar corónach croí]] ba thrúig bháis dó ar an 15 Samhain 1916 (in aois 70 dó) i Vevey, san [[An Eilvéis|Eilvéis]]. == Saothar == === Úrscéalta === An tríológ stairiúil (''Trylogia''): * ''Ogniem i mieczem'' ("Le tine is le claíomh", 1884) * ''Potop'' ("An Tuile", 1886) * ''Pan Wołodyjowski'' ("An tUasal Wołodyjowski", 1888) Úrscéalta eile: * 1891 ''Bez dogmatu'' ("Gan dogma") * 1894 ''Rodzina Połanieckich'' ("Muintir Połaniecki") * 1896 ''Quo vadis'' ("Cá bhfuil do thriall") * 1900 ''Krzyżacy'' ("Na Crosáidirí") * 1906 ''Na polu chwały'' ("I Machaire an Áir") * 1910 ''Wiry'' * 1912 ''W pustyni i w puszczy'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sienkiewicz, Henryk}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1846]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Rúiseacha]] 2qenczbozurf0jifg9z1ynthoo1qmyo 0 22382 1323840 1310252 2026-08-10T13:05:18Z Saighneánach 72809 1323840 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'[[Impireacht Naofa Rómhánach|Impire Naofa Rómhánach]], Rí na [[An Bhoihéim|Boihéime]], Rí na h[[An Ungáir|Ungáire]], Rí na Rómhánaigh, é Seosamh I ([[26 Iúil]], [[1678]] – [[17 Aibreán]], [[1711]]). Ba é an mac is sine leis an Impire [[Leopold I, An tImpire Naofa Rómhánach|Leopold I]] agus lena thríú bean chéile, Eleonore-Magdalena as Pfalz-Neuburg. Rugadh é i [[Vín]]. Sa bhliain [[1687]], fuair sé [[coróin]] [[An Ungáir|na hUngáire]] agus bhí sé mar Rí na Rómhánach ó [[6 Eanáir]], [[1690]] ar aghaidh. Sa bhliain [[1702]], throid sé ag léigear Landau i g[[Cogadh Chomharbas na Spáinne]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/the%20War%20of%20the%20Spanish%20Succession/en/|teideal="the War of the Spanish Succession"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-04-17}}</ref>. Deirtear go raibh rosc catha aige ar láthair chatha: "siúd atá eaglach is féidir leo cúlú". Fuair sé [[bás]] den [[bolgach|bholgach]]. == Íomhánna == <gallery> Íomhá:Holy Roman Emperor Joseph I.jpg|Joseph 1 holy roman Íomhá:Joseph I Holy Roman Emperor.png| Íomhá:Coat of Arms of Joseph I, Holy Roman Emperor-Or shield variant.svg| Íomhá:Arms of Joseph I, Holy Roman Emperor (variant).svg| Íomhá:Joseph I Holy Roman Emperor 003.jpg| Íomhá:2 Thalers, Joseph I, Holy Roman Empire, Hall, date unknown - Bode-Museum - DSC02699.JPG| </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Catcómhaoin|Joseph I, Holy Roman Emperor|Seosamh I, An tImpire Naofa Rómhánach}} {{Síol-at}} {{Síol-beath-de}} {{Síol-beath-hu}} {{Síol-beath-it}} {{DEFAULTSORT:Seosamh 1}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1678]] [[Catagóir:Básanna i 1711]] [[Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach]] [[Catagóir:Monarcaí na Boihéime]] [[Catagóir:Monarcaí Iodálacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe Gearmánacha]] [[Catagóir:Ríthe na Cróite]] [[Catagóir:Ríthe na hUngáire‎]] [[Catagóir:Teaghlach Habsburgach‎]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] t5qp0euet9soviayjshkhqgj1ixa22o 0 22489 1323981 1315616 2026-08-10T20:15:13Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1323981 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} Is déantóir do bhróga reatha, [[éadaí]] agus táirgí [[Spórt|spóirt]] iad Adidas. Ag tús an bhliain 2021 bhíodh siad mar an déantóir d’éadaí spóirt is mó san [[An Eoraip|Eoraip]], agus tá siad an dara déantóir is mó ar [[Domhan|domhain]] (i ndiaidh [[Nike]]).<ref name="brit">Lewis, R. (2017) Adidas. Ar fáil ag: https://www.britannica.com/topic/Adidas-AG (faighte: 23 Márta 2021)</ref> Tagann Reebok, Taylor Made agus Rockport faoi úinéireacht Adidas chomh maith.<ref>Robinson, C. (2009) What Is Adidas? Ar fáil ag: https://www.sportsrec.com/adidas-5036214.html (faighte: 23 Márta 2021)</ref> Tá ceanncheathrú Adidas in Herzogenaurach sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Fostaítear breis agus 62,000 duine timpeall an domhain.<ref>Adidas. (gan dáta) Company Profile. Ar fáil ag: https://www.adidas-group.com/en/group/profile/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210331053235/https://www.adidas-group.com/en/group/profile/ |date=2021-03-31 }} (faighte: 23 Márta 2021)</ref> Sa bhliain 2020 bhíodh siad mar an tríú branda éadach is luachmhara ar [[Domhan|domhain]]. Bhí luach do bhreis agus $14,500 milliúin ar an bhranda.<ref>Statista. (2020) Brand value of the leading 10 apparel brands worldwide in 2020. Ar fáil ag: https://www.statista.com/statistics/267931/brand-value-of-the-leading-10-apparel-brands-worldwide/ (faighte: 23 Márta 2021)</ref> Tá Adidas déanta suas de chúpla fo-bhranda. I measc na branda sin tá Originals, Performance agus Sports Style.<ref>Get The Label. (2018) ADIDAS: ONE BRAND, FOUR VISIONS. Ar fáil ag: https://www.getthelabel.com/blog/adidas-one-brand-four-visions/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618045818/https://www.getthelabel.com/blog/adidas-one-brand-four-visions/ |date=2021-06-18 }} (faighte: 27 Márta 2021)</ref> == Stair == [[Íomhá:Adi.dassler_Skulptur.jpg|clé|233x233px|Dealbh do Adi Dassler|mion]] Bunaíodh comhlacht bróga ag beirt deartháireacha, Adolf & Rudolf Dassler, i seomra níocháin a mháthair sna 1920aí i mbaile beag sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Is é Herzogenaurach an t-ainm don bhaile beag sin. Bhíodh na beirt deartháireacha mar comhpháirtithe gnó dícheallach i dtús báire. Mar a fheictear leis an rath a bhí acu sa bhliain 1936 nuair a chaith [[Jesse Owens]] a chuid bhróga ag na [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[Beirlín|mBeirlín]]. Áfach thit na deartháireacha amach i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bunaíodh Puma ag Rudolf Dassler agus bunaíodh Adidas ag Adolf (nó Adi mar a thugtar air) Dassler.<ref>DW. (2006) The Town that Sibling Rivalry Built, and Divided. Ar fáil ag: https://www.dw.com/en/the-town-that-sibling-rivalry-built-and-divided/a-2074427 (faighte: 12 Márta 2021)</ref> Ar an t-ochtú lá dhéag do mhí Lúnasa 1949 cláraigh Adi Dassler a chomhlacht nua. Thosaigh sé amach le 47 fostaithe agus d’fhás sé an comhlacht go dtí an comhlacht ilnáisiúnta domhanda atá cáiliúil sa lá atá inniu ann.<ref>Adidas. (gan dáta) Company History. Ar fáil ag: https://www.adidas-group.com/en/group/history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817080104/https://www.adidas-group.com/en/group/history/ |date=2018-08-17 }} (faighte: 23 Márta 2021)</ref> D’fhás Adidas go leanúnach i gcaitheamh na 1950idí nuair a d’athraigh imreoirí [[Sacar|sacair]] a dhílseacht chucu mar gheall ar bhróga an comhlacht. D’ofráil siad bróga peile a bhíodh níos éadroime agus go raibh tú in ann na cléata a bhaint ag brath ar an dtimpeallacht.<ref name="brit" /> Fuair Adolf (nó Adi) Dassler bás sa bhliain 1978. Cé go raibh socrú nuálach tacaíochta déanta acu leis an grúpa rap Run-D.M.C. thosaigh an sciar den mhargaidh go raibh acu ag laghdú i gcaitheamh na 1980aí.<ref name="brit" /> Cheannaigh fear gnó ón [[An Fhrainc|Fhrainc]], darbh ainm Bernard Tapie, Adidas sa bhliain 1989. Mheastar gur d’íoc sé $290 milliúin le haghaidh 80% don chomhlacht.<ref>Los Angeles Times. (1990) P.M. BRIEFING : French Investor to Buy Adidas. Ar fáil ag: https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-07-16-fi-273-story.html (faighte: 23 Márta 2021)</ref> Níor éirigh le Tapie an comhlacht a shábháil. Dhíoladh é ansin go dtí infheisteoirí a thóg fear eile ón Fhrainc isteach in áit Tapie. Chuir na hinfheisteoirí Robert-Louis Dreyfus mar an [[Príomhoifigeach feidhmiúcháin|Príomh Oifigeach Feidhmiúcháin]] (CEO) agus Cathaoirleach do Adidas. Tháinig Salomon Group faoi úinéireacht Adidas sa bhliain 1997. Cé go raibh cáil ar Salomon le haghaidh táirgí spóirt don Gheimhridh, ba leo an soláthróir gailf TaylorMade chomh maith. Bhog Adidas isteach i miondíoltóireacht ansin agus iad ag leanúint an rath go raibh ag Nike sa bhliain 2001.<ref name="brit" /> Dhíol Adidas an comhlacht TaylorMade i mí Bealtaine 2017 le haghaidh $427 milliúin. Laghdú ollmhór don phraghas do $1.4 billiúin a d’íoc siad i 1997 le haghaidh Salomon.<ref>Hirsch, L. (2019) Adidas may have underestimated Tiger’s ability to come back. Ar fáil ag: https://www.cnbc.com/2019/04/15/adidas-may-have-underestimated-tiger-this-private-equity-firm-may-win.html (faighte: 29 Márta 2021)</ref> Lean an achrann idir an dá comhlacht, do Adidas agus [[Puma]], ar aghaidh go dtí an bhliain 2009. D’imir [[Puma]] agus Adidas cluiche siombalach sacair chun críoch a chur leis an agóid.<ref>Hall, A. (2009) Adidas and Puma Bury the Hatchet after 60 years. Ar fáil ag: https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/6216728/Adidas-and-Puma-bury-the-hatchet-after-60-years-of-brothers-feud-after-football-match.html (faighte: 12 Márta 2021)</ref> == Lógó == [[Íomhá:ADIDAS original logo.jpg|mion|150x150px|Sean Lógó Adidas]] Tá cáil ar Adidas mar an bhranda leis na trí stríoca. Níor thosaigh Adi Dassler ag baint úsáid as na trí stríoca go dtí an bhliain 1967 nuair a chuir sé iad ar bhróga reatha Adidas don chéad uair. Bhí an lógó cheana féin in úsáid ag comhlacht bróga darbh ainm Karhu Sports. Chun teacht ar réiteach d’íoc Adolf Dassler suim airgid le haghaidh an trádmharc a bheadh comhionann do €1,600 in airgid na laethanta seo, chomh maith le dhá bhuidéal d’uisce beatha.<ref>Rogoza, R. (2020) History and Meaning Behind Adidas Logo. Ar fáil ag: https://www.logaster.com/blog/adidas-logo/#company1 (faighte: 28 Márta 2021)</ref> Bunaíodh an lógó Adidas Triuf sa bhliain 1971. Áfach níor úsáideach é go dtí an bhliain ina dhiaidh, 1972. Tháinig an triuf chun cinn as breis agus 100 smaointe. is forghníomhú geoiméadrach é an lógó le trí crosbhealach air. Tá sé ceapadh éagsúlacht an bhranda do Adidas a cheiliúradh. Sa lá atá inniu ann úsáidtear an bhranda ar an réimse táirgí Adidas Originals.<ref name=logo>Think Marketing. (2012) Adidas logo and brand transformations story. Ar fáil ag: https://thinkmarketingmagazine.com/adidas-logo-transformations/ (faighte: 23 Márta 2021)</ref> [[Íomhá:Adidas logo.svg|mion|87x87px|Lógó Nua Adidas|clé]] Sa bhliain 1997 thóg Adidas dearadh comhtháite corparáideach isteach ar an sean lógó a bhíodh acu. Bhí sé deartha sa bhliain 1990 ag Peter Moore a bhí mar Stiúrthóir Cruthaitheach sa chomhlacht ag an am. Tógann sé inspioráid ó na sean trí stríoca, ach tá sé déanta suas do thrí barraí ina ionad. Is léiriú do shliabh iad na trí bharraí, rud a léiríonn na dúshláin atá romhainn agus na cuspóirí atá fós le bhaint amach.<ref name="logo" /> Aithnítear an dá lógó mar shiombail corparáideach domhanda sna saolta seo. == Lúthchleasaithe Urraithe Adidas == [[Íomhá:Lionel_Messi_in_2018.jpg|150x150px|mion|Lionel Messi]] Baineann Adidas úsáid as tairiscint urraíocht le lúthchleasaithe chun a bhranda a chur chun cinn. Déanann comhlachtaí an urraíocht seo le haghaidh réimse leathan cúiseanna. Go príomhúil tugann sé poiblíocht don chomhlacht.<ref>BBC. (2021) Commercialisation in sport. Ar fáil ag: https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zp2jxsg/revision/4 (faighte: 28 Márta 2021)</ref> Baineann Adidas úsáid as tairiscint urraíocht le lúthchleasaithe chun a bhranda a chur chun cinn. Tugann Adidas urraíocht do lúthchleasaithe proifisiúnta i [[Sacar|sacair]], [[cispheil]], [[daorchluiche]], [[rugbaí]], [[haca]], [[Galf|gailf]], [[leadóg]], [[cruicéad]] agus [[peil Mheiriceánach]]. Is i sacair go bhfaightear na tairiscint urraíochta is luachmhara do na himreoirí. Mar shampla tá conradh dá shaol ar fad ag [[Lionel Messi]] le Adidas. Mheastar go bhfaigheann sé breis agus $12 milliúin in aghaidh na bliana ó Adidas.<ref>Lawrence, B. (2020) Top 25 Most Influential Adidas Sponsored Athletes. Ar fáil ag: https://opendorse.com/blog/top-25-most-influential-adidas-sponsored-athletes-on-social/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418112254/https://opendorse.com/blog/top-25-most-influential-adidas-sponsored-athletes-on-social/ |date=2021-04-18 }} (faighte: 27 Márta 2021)</ref> == Táirgí == Soláthraíonn Adidas táirgí agus trealamh le haghaidh nach mór gach spóirt ar domhain. Ní táirgí spóirt amháin go sholáthraíonn Adidas, tá réimse leathan do bhróga reatha agus éadaí faisean acu chomh maith. Tháirg siad 379 milliúin péire do bhróga sa bhliain 2020 agus bhí sé sin mar laghdú ar an bhfigiúir ón bhliain roimhe do 448 milliúin péire do bhróga. Arís sa bhliain 2020 tháirg Adidas 465 milliúin aonad do tháirgí éadaí, laghdú do 12% a bhí ann ón bhliain roimhe.<ref>Statista. (2021) The adidas Group's footwear production worldwide from 2008 to 2020. Ar fáil ag: https://www.statista.com/statistics/227015/the-adidas-groups-footwear-production-worldwide/ (faighte: 27 Márta 2021)</ref><ref>Statista. (2021) The adidas Group's apparel production worldwide from 2008 to 2020. Ar fáil ag: https://www.statista.com/statistics/250930/the-adidas-groups-footwear-production-worldwide/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413081431/https://www.statista.com/statistics/250930/the-adidas-groups-footwear-production-worldwide/ |date=2021-04-13 }} (faighte: 27 Márta 2021)</ref> ==='''Kanye West'''=== [[Íomhá:Kanye_West_@_MoMA_(E).jpg|deas|150x150px|Amhránaí Kanye West]] Dhear [[Kanye West]] bróg le haghaidh Adidas sa bhliain 2006. Áfach níor tógadh é go dtí an mhargadh. Ansin d’oibrigh [[Kanye West]] le [[Nike]] ar feadh tréimhse ach ní rabhadar sásta dleacht a íoc chuige. Sheas Adidas suas ag rá go rabhadar sásta na dleacht a íoc chuig an amhránaí. Ansin i mí Feabhra 2015 tháinig Adidas agus [[Kanye West]] amach leis an Yeezy séasúr 1. Chonaic an séasúr 1 sin an lainseáil don Yeezy Boost 350 agus an Yeezy Boost 750. Dhíoladh an dá ceann amach láithreach.<ref>Gorsler, F. (2021) A BRIEF HISTORY OF KANYE WEST'S HISTORIC ADIDAS COLLABORATION. Ar fáil ag: https://www.highsnobiety.com/p/kanye-west-adidas-history/ (faighte: 29 Márta 2021)</ref> Ó 2015 i leith tá rath an comhoibriú idir Kanye agus Adidas le feiceáil leis an éileamh atá ar tháirgí Yeezy. ==='''Feisteas Peile'''=== [[Íomhá:Arsenal_Ladies_Vs_Bayern_Munich_(24396744684).jpg|clé|111x111px|Geansaí Peile Adidas|mion]] Díríonn Adidas go mór ar fheisteas [[Sacar|peile]] agus an trealamh a théann leis mar bhealach ioncam. Tá Adidas mar an comhlacht is lárnaí le haghaidh an soláthar do fheisteas peile i gcomhair foireann peile idirnáisiúnta chomh maith le clubanna peile. I láthair na huaire tá ceithre as cúig do na bearta is luachmhara le haghaidh an soláthar do fheisteas peile ag Adidas le clubanna peile éagsúla. I measc na clubanna sin tá ‘[[Manchester United]]’, ‘[[Fußball-Club Bayern München|Bayern Munich]]’, ‘[[Chelsea Football Club|Chelsea]]’ agus ‘[[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]’. Ar an iomlán faigheann na ceithre clubanna sin €232.5 milliúin eatarthu in aghaidh na bliana ó Adidas. Chomh maith leis sin tá an beart is luachmhara acu le aon foireann peile idirnáisiúnta. Faigheann an [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] €50 milliúin in aghaidh na bliana mar gheall ar an mbeart atá acu le Adidas.<ref>Popović, N. (2016) Nike vs. Adidas: Battle For The Biggest Kit Supplier Deals In Football History. Ar fáil ag: http://promoovertime.com/nike-vs-adidas-battle-biggest-kit-supplier-deals-football-history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306114205/http://promoovertime.com/nike-vs-adidas-battle-biggest-kit-supplier-deals-football-history/ |date=2021-03-06 }} (faighte: 20 Márta 2021)</ref> ==='''Liathróidí Peile'''=== [[Íomhá:Adidas_Jabulani_Official_World_Cup_2010_(4158450149).jpg|deas|160x160px|Liathróid Peile don Chorn Domhanda 2010]] Leathnaíodh portfóilió do Adidas sa bhliain 1966 nuair a bhunóidh Adi Dassler an chéad liathróid peile do Adidas. An ‘Santiago’ a thugtar ar an liathróid peile áirithe sin agus bhí sé mar liathróid éigeandála don [[Corn Domhanda Sacair na mBan 2019|Corn Domhanda]] i [[Sasana]] sa bhliain chéanna. Níor thóg sé i bhfad go dtí gur cruthaíodh an ‘Telstar’ a bhí mar liathróid oifigiúil don Corn Domhanda sa bhliain 1970.<ref>Adidas. (2013) 60 years of adidas – the stories that still inspire us today. Ar fáil ag: https://web.archive.org/web/20130513235723/http://www.adidas-group.com/en/ourgroup/assets/History/pdfs/60Years_HistoricalOverview_e.pdf (faighte: 20 Márta 2021)</ref> Ó shin i leith tá Adidas i ndiaidh liathróidí peile a sholáthar le haghaidh chuile Corn Domhanda atá tarlaithe.<ref>Connaughton, G. (2021) 1970-2018: Ranking Every Official FIFA World Cup Ball Of The Adidas Era. Ar fáil ag: https://www.balls.ie/football/ranking-every-official-fifa-world-cup-ball-432143 (faighte: 29 Márta 2021)</ref> Tá Adidas mar urraitheoir oifigiúil ar an gcomórtais peile an ‘[[UEFA Champions League]]’ agus mar gheall air sin bíonn siad ag soláthar na liathróidí le haghaidh na comórtais ar fad. Thosaigh an nós seo sa bhliain 2001 agus tá sé fós ar siúl acu.<ref>Football-Balls. (2021) UEFA Champions League balls. Ar fáil ag: http://football-balls.com/balls/champions-league (faighte: 20 Márta 2021)</ref> == Margaíocht == [[Íomhá:Derrick_Rose.jpg|mion|239x239px|Derrick Rose]] Baineann Adidas úsáid as réimse leathan straitéisí [[Margaíocht|margaíochta]] chun a bhranda a chur chun cinn. I mí Márta 2011 lainseáil siad an feachtas margaíochta ba mhó go raibh riamh acu. Bhí sé an chéad uair gur riamh thóg siad na fo-bhranda, (Performance, Originals, Sport Style) go léir le chéile. Léirigh an feachtas láithreacht Adidas i [[Spórt|spóirt]] éagsúla, cultúir difriúla agus stíl maireachtála tríd an domhain do [[Ceol|cheoil]], [[Spórt|spóirt]] agus [[faisean]] a mheascadh le chéile. Bhí daoine cáiliúla cosúil le [[Lionel Messi]], [[David Beckham]], [[Katy Perry]] agus [[Derrick Rose]] go léir páirteach in san feachtas.<ref>Adidas. (2011) ADIDAS IS ALL IN - LAUNCHING THE BIGGEST MARKETING CAMPAIGN IN THE BRAND’S HISTORY. Ar fáil ag: https://www.adidas-group.com/en/media/news-archive/press-releases/2011/adidas-all-launching-biggest-marketing-campaign-brands-history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411220419/https://www.adidas-group.com/en/media/news-archive/press-releases/2011/adidas-all-launching-biggest-marketing-campaign-brands-history/ |date=2021-04-11 }} (faighte: 29 Márta 2021)</ref><ref>Felippe, M. (2011) Adidas Launches biggest marketing campaign in the brand’s history. Ar fáil ag: https://ww.fashionnetwork.com/news/adidas-launches-biggest-marketing-campaign-in-the-brand-s-history,159417.html (faighte: 20 Márta 2021)</ref> Baineann Adidas úsáid as straitéisí cathracha chomh maith. Tá an cineál margaíocht seo dírithe ar [[Londain]], [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], [[Páras]], [[Tōkyō|Tóiceo]], [[Los Angeles, California|Los Angeles]] agus [[Shang-hai|Shanghai]]. An cúis le seo ná go mbíonn dearcadh an tomhaltóir, treochtaí agus cinntí ceannacháin go léir difriúil timpeall an domhain. Mar shampla in san Eoraip dírítear go príomha ar tháirgí sacair a chur chun cinn i gcomparáid le Meiriceá, áit a bheadh siad ag díriú ar tháirgí cispheile a dhíoladh.<ref>DAN. (2020) 6 Things You Should Know About Adidas’ Digital Marketing Strategy. Ar fáil ag: https://digitalagencynetwork.com/digital-marketing-strategy-of-adidas/ (faighte: 29 Márta 2021)</ref> Le linn an phaindéim córóinvíreas sa bhliain 2020 laghdaigh Adidas a chaiteachas de 25% ar na meáin. Go príomha laghdaigh siad a chaiteachas le haghaidh imeachtaí cosúil leis na [[Cluichí Oilimpeacha]] mar gheall ar an easpa cinnteacht go rachaidh siad ar aghaidh.<ref>Vizard, S. (2020) Adidas cut media spend by 25% during lockdown but now plans to ‘reaccelerate’. Ar fáil ag: https://www.marketingweek.com/adidas-cut-spend-lockdown-now-reaccelerate/ (faighte: 22 Márta 2021)</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Adidas}} [[Catagóir:Gnó]] [[Catagóir:Brandaí bróg]] [[Catagóir:Déantóirí bróg]] 2lbf7862a5ku74hzgfrr3lkpakostkk 0 22519 1323914 1222172 2026-08-10T16:27:51Z Saighneánach 72809 1323914 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Méid Fisiciúil}} [[Íomhá:Ohm's Law with Voltage source TeX.svg|mion|[[Dlí Ohm]]]] Nuair a shreabhann lucht [[Leictreachas|leictreach]] trí ábhar ar bith, bíodh an lucht deimhneach nó diúltach, is é '''sruth leictreach''' a thugtar ar an méid lucht a ritheann thar ionad ar leith in aghaidh an t[[soicind]]. Is é an [[aimpéar|t-aimpéar]] an t-aonad ina dtomhaistear sruth leictreach, agus is é ''A'' an nod ar an aimpéar. Is ionann aimpéar agus cúlóm luchta a rith thart gach uile shoicind. An sruth a shreabhadh in aon treo amháin an t-am go léir - is sruth díreach (s.d) an uair sin é. Glactar leis gurb é treo an tsrutha: treo coibhéiseach shreabhadh an luchta dheimhnigh. Is é a mhalairt sin, dá réir sin: i gcoinne shreabhadh an luchta dhiúltaigh. Is sruth díreach a fhaightear ó [[chill leictreach|cill leictreach]]. I gcás an [[dineamó]] áfach, is sruth malartach nó sruth ailtéarnach (s.a.) a shreabhann uaidh sin i dtreo amháin leath an ama, agus sa treo eile, an leath eile den am. An t-ábhar a sreabhann an sruth tríd - [[seoltóir leictreach]] a thugtar air. Scríobh Matt Hussey:<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Matt Hussey|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> ''Nuair a shreabhann lucht leictreach trí ábhar ar bith, bíodh sé dearfach nó diúltach, tugtar sruth leictreach ar an méid luchta ghlain a ritheann thar ionad ar leith in aghaidh an tsoicind.'' ''Is é an t-aimpéar an t-aonad ina dtomhaistear sruth leictreach, agus giorraítear go dtí A é. Is ionann aimpéar is cúlóm luchta ag rith thart gach soicind. Sa chás go sreabhann an sruth in aon treo amháin an t-am go léir, tugtar sruth díreach (SD) air. I'' ''s é an gnás go nglactar le treo an tsrutha mar threo coibhéiseach sreabhadh luchta dhearfaigh, agus mar sin i gcoinne sreabhadh luchta dhiúltaigh. Sruth díreach a thaightear ó chill leictreach.'' ''I gcás dineamó, áfach, sreabhann sruth ailtéarnach (SA) uaidh, i dtreo amháin leath den am, sa treo eile an leath eile. Sruth ailtéarnach a thaightear ó sholáthróirí leictreachais.'' ''Tugtar seoltóir ar an ábhar trína sreabhann an sruth, agus chun an sruth a chur ar siúl, ní mór fórsa leictreaghluaisneach nó voltas chun an sruth a bhrú trí fhriotaíocht an tseoltóra, de réir [[dlí Ohm]].'' == Féach freisin == * [[aimpéar]] * [[Dlí Ohm]] * [[seoltóir leictreach]] * [[ainéimiméadar]] * [[Airgead (dúil)|airgead (Ag)]] * [[aonaid]] * [[astaíocht leictreamaighnéadach]] * [[bithleictreachas]] * [[caidéal leictreamaighnéadach]] * [[ciorcad leictreach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-fisic}} [[Catagóir:Leictreamaighnéadas]] [[Catagóir:Leictreachas]] r0fk8u7w1t488gvbxg7orlsotzjrugp 0 22568 1323991 1316364 2026-08-10T22:24:49Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1323991 wikitext text/x-wiki Tá stair sách fada ag an n'''Gaeilge i gCeanada'''. Ba é [[Talamh an Éisc]] an t-aon áit amháin lasmuigh d’Éirinn ar mhair sí chomh fada sin, ó lár an [[18ú haois]] go dtí lár an [[20ú haois]], agus canúint ar leith ann a d’eascair, is dócha, ó Ghaolainn na nDéise. Tá an chanúint sin marbh anois, cé go bhfuil [[Gaeilge]] á múineadh ina lán ollscoileanna i g[[Ceanada]] le tamall anuas agus go bhfuil scata díograiseoirí ag iarraidh í a chur á labhairt arís. [[Íomhá:Cooks Karte von Neufundland.jpg|thumb|250px|Cairt de Thalamh an Éisc a rinne [[James Cook]] sa bhliain 1775, nuair a bhí Gaeilge á labhairt go coitianta in oirthear an oileáin.]] == Réigiúin == ==== Talamh an Éisc ==== Breis is 9,000 bliain d’aois atá na hiarsmaí daonna is sine i dTalamh an Éisc agus i [[Labradar]]; tháinig pobal i ndiaidh pobal, agus lucht labhartha [[Beothuk]] a bhí ann nuair a tháinig na chéad Eorpach – [[lochlannaigh|na Lochlannaigh]] ar dtús os cionn 1,000 bliain ó shin (i [[L’Anse aux Meadows]]), ansin iascairí ó Shasana, ón [[An Phortaingéil|bPortaingéil]], ón [[An Spáinn|Spáinn]] agus ón [[An Fhrainc|bhFrainc]], agus sealgairí míolta móra ó [[Tír na mBascach|thír na mBascach]]. Níl cuntas ar [[Éire]]annaigh sa réigiún a dtugtar Ceanada anois air roimh an mbliain 1536, nuair a tháinig iascairí ó [[Corcaigh|Chorcaigh]] chomh fada le Talamh an Éisc. Is cosúil gurb iad sin na chéad chainteoirí Gaeilge a bhí riamh sna bólaí sin, ó ba dheacair do long as Corcaigh (an ''Mighel'', sa chás seo) gan an teanga a thabhairt ar bord léi. Bunaíodh seacht gcoilíneacht [[Sasana|Shasanacha]] le cairt ríoga i dTalamh an Éisc idir na blianta 1610 agus 1628, agus dealraíonn sé go raibh Éireannaigh le fáil iontu. De réir an tséasúir a thagadh na hÉireannaigh ar dtús. Nuair a théadh báid iascaireachta ó Shasana chun na ''Grand Banks'' sheasaidís ag [[Port Láirge]], ag [[Loch Garman]] agus ag [[Ros Mhic Treoin]] chun lón a cheannach agus oibrithe a fhostú le haghaidh dhá shamhradh agus geimhreadh amháin – “séasúr Thalamh an Éisc”. Fir gan phósadh ba ea a bhformhór, cé go mbíodh mná ar fóstú freisin. Sa bhliain [[1776]] dúradh go n-imíodh idir 3,000 agus 5,000 Éireannach gach bliain agus idir seasca agus ochtó bád á n-iompar. Bhí naonúr as gach deichniúr ina gcónaí laistigh de sheasca míle slí ó Phort Láirge; tháinig mórán eile ó [[Contae Chill Chainnigh|dheisceart Chill Chainnigh]], ó iardheisceart [[Contae Loch Garman|Loch Garman]], ó oirdheisceart [[Contae Thiobraid Árann|Thiobraid Árann]] agus ó oirthear [[Contae Chorcaí|Chorcaí]]. I gCo Loch Garman amháin a bhí Béarla in uachtar. Is beag duine acu a bhí i dtaithí na hiascaireachta. Bhíodh mórán ag obair cois cladaigh, ag glanadh, ag salannú agus ag triomú na dtrosc, agus a lán ban agus páistí i measc na n-oibrithe. Roghnaigh roinnt de na hÉireannaigh fanacht ann dá ndeoin féin, agus d’fhan cuid eile de dhíobháil airgid; ach ní raibh 10,000 Éireannach féin ina gcónaí ann faoin mbliain 1800. Mhéadaigh ar a líon: bhí 38,000 acu ann faoin mbliain 1836, leath phobal an oileáin agus Gaeilge ag a bhformhór. I gcalaí St John's agus Harbour Grace a bhí an mhórchuid díobh le fáil, agus scaip siad as sin trí chalaí beaga leithinis Avalon. Iascairí ba ea a bhformhór, cé go raibh ceardaithe, siopadóirí agus ceannaithe ina measc, agus scata maith seirbhíseach a tháinig anall leo féin. Is beag áit eile taobh amuigh d’Éirinn a bhí an Ghaeilge á labhairt ag an mórchuid de na daoine, agus ba dhóigh leat ar an bhfianaise gur Gaeilge amháin a bhí ag beagnach 90% de na hinimircigh a tháinig ó Éirinn sa [[17ú haois]] agus san 18ú haois. Thug siad leo na sean-nósanna agus an béaloideas a bhain leis an teanga ag an am, in éineacht le dóigheanna áirithe chun éadaí, troscán agus tithe a dhéanamh. Thug siad an fhaicseanaíocht féin anall leo agus is iomaí bruíon a bhí ann dá bharr. Is léir ó cháipéisí cúirte gur minic a bhí gá ag cosantóirí le hateangaire, rud a chuirfeadh in iúl gur beag Béarla a bhí á labhairt i leithinis Avalon. Tá fianaise eile le fáil i gcáipéisí eaglasta. Nuair a rinne an tOirmhinneach Laurence Coughlan Meitidistigh d’fhormhór mór phobal an Chladaigh Thuaidh, limistéar Gaelach, sna 1760í, dúradh gurbh í a chuid Gaeilge ba mhó a chuidigh leis; agus nuair a scríobh an tEaspag Caitliceach [[James Louis O'Donel]] chun [[Baile Átha Cliath]] ag iarraidh misinéir Proinsiasach le haghaidh [[Talamh an Éisc agus Labradar|Thalamh an Éisc agus Labradar]], dúirt sé go gcaithfeadh an misinéir sin Gaeilge a bheith aige. Deirtear go bhfuair an teanga bás i dTalamh an Éisc roimh dhaichidí an 20ú haois, rud nach féidir a dheimhniú ar fad; b'fhéidir go raibh corrchainteoir le fáil beagán níos déanaí. Is cinnte, áfach, go bhfuil sainchanúint an oileáin marbh anois. ==== Montréal ==== [[Íomhá:Bird's eye view of Montreal 1889.jpg|thumb|240px|Cuan Montréal sa bhliain 1889.]] B'Éireannaigh iad 60% dár tháinig ar imirce chun Ceanada idir na blianta 1825 agus 1845, agus a lán acu ina gcainteoirí dúchais. Tháinig siad ina rabharta i rith an Drochshaoil, a bhformhór mór ag teacht i dtír ar oileán Grosse-Île in [[Québec]], áit ar mharaigh an fiabhras na mílte. Is minic a chuaigh siad a chónaí i [[Montréal]], murar rogha leo [[Ontario]] nó na Stáit. Ba bhreá leis na hÉireannaigh Montréal, cathair [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceach]]: sa bhliain 1831 féin tháinig timpeall 34,000 acu ann, agus sna 1840í bhí siad á bhfódú féin i mbruachbhailte lucht oibre dála Pointe-Saint-Charles. Is éard is dóichí gur thug siad neart Gaeilge isteach leo, ach ba theanga gan fónamh i Montréal í: mheath sí agus tháinig Béarla nó [[An Fhraincis|Fraincis]] ina háit. ==== Ontario ==== D'fhéadfadh cúrsaí na linne cuidiú le húsáid na Gaeilge i gcúige Ontario sa 19ú haois. Tar éis Chogadh na Bliana 1812 tháinig mórán Éireannach isteach chun dul ag obair ar chanálacha, ar bhóithre, ar iarnróid agus sna coillte. Chuaigh mórán le feirmeoireacht ar thalamh a fuair siad go saor nó saor in aisce. Is minic arbh as [[Cúige Mumhan]] dóibh, agus as Co Chorcaí nó as Co Thiobraid Árann (a raibh an chuid theas de ina [[An Ghaeltacht|Gaeltacht]] fós) go háirithe. D'fhág an Drochshaol a rian ar Ontario: nuair ba mheasa an scéal, sa bhliain 1847, bhí na mílte inimirceach ag fáil bháis i gcuaraintín, go mór mór le tífeas. An fuíoll a tháinig slán b’as [[Contae Shligigh|Co Shligigh]], as [[Contae an Chláir|Co an Chláir]] nó as [[Contae Chorcaí|Co Chorcaí]] do mhórán acu agus Gaeilge acu dá bharr. Chuaigh a lán le feirmeoireacht, agus ba mhinic na cailíní ar aimsir; bhíodh daoine eile ag obair ar na [[iarnród|hiarnróid]] nó sa tionscal tógála sna cathracha. Ba mhór a líon i measc mhuintir na tuaithe i gcomórtas leis na Stáit, agus d'fhág siad logainmneacha Éireannacha ar fud na háite. Is gá breis taighde a dhéanamh ar staid na teanga ann sa dara cuid den 19ú haois. ==== Cúigí Eile ==== Bhí Éireannaigh ag baint amach [[New Brunswick]] roimh [[an Gorta Mór|an Drochshaol]], agus sna 1840í tháinig na mílte acu sna longa iompartha adhmaid a bhí ag filleadh folamh. Tá a lorg sin ar Chatham, áit atá an-Ghaelach fós. I [[Albain Nua|Nova Scotia]], áit a raibh pobal teann [[Albain|Albanach]] (agus [[Gaeilge na hAlban|Gàidhlig]] acu), bhí claonadh ag na hÉireannaigh chun dul a chónaí in [[Halifax]], ach mar sin féin d'fhág siad a lorg ar roinnt ceantair thuaithe, go mór mór [[oileán Cheap Bhreatainn|an Rinn Bhriotánach]]. Ní fios go díreach cé chomh fada is a mhair an Ghaeilge ann. Ar mhachairí féir an iarthair níorbh ionann na hÉireannaigh a tháinig díreach ó Éirinn, agus Gaeilge ag roinnt acu ar a laghad, agus na hÉireannaigh a tháinig anoir as Ceanada féin nó as na Stáit - dream nach raibh aon easpa Béarla orthu agus a chuidigh lena chur i bhfeidhm ar fud an réigiúin. == Usáid na Gaeilge Inniu == Is é an tionscadal Gaeilge is fuinneamhaí i Ceanada [[Gaeltacht Bhuan Mheiriceá Thuaidh|Gaeltacht Thuaisceart an Oileáin Úir]]. Tá píosa talaimh dá gcuid féin acu in Ontario, agus ranganna agus deirí seachtaine Gaeilge ar siúl acu. Sa bhliain 2005 measadh go raibh 500 Gaeilgeoir líofa ar a laghad ann a rugadh i gCeanada, gan trácht ar roinnt Éireannach a bhí ina gcónaí i gCeanada agus a bhaineadh feidhm as an teanga. Bhí teaghlaigh ann freisin a labhraíodh Gaeilge sa bhaile. Measadh go n-úsáidfeadh 80% de na Gaeilgeoirí an teanga gach lá. Ní mór a chuimhneamh nach mbaineann aon duine de lucht úd na Gaeilge le pobal seanbhunaithe anois agus nach mór dóibh tosú as an nua; ach tá gríosú le fáil i gcuimhne na staire. I bhfianaise a bhfuil á dhéanamh chun an teanga a mhúineadh agus a chothú, is dócha go dtiocfaidh méadú mall ar líon na gcainteoirí líofa feasta; ach tá sé le feiceáil an féidir pobal ceart Gaeilge a bhunú. Tá cúrsaí Gaeilge tríú leibhéal le fáil sna hollscoileanna a leanas: * Memorial University, St. John’s, Newfoundland * St. Mary’s University, Halifax, Nova Scotia * St. Francis Xavier, Nova Scotia * Concordia University, Montréal, Québec * St. Michael’s College, University of Toronto, Ontario * Ottawa University, Ontario == Tagairtí == *{{Luaigh foilseachán|author=|last=Mac Giolla Chainnigh|authorlink=Aralt Mac Giolla Chainnigh|first=Aralt|date=1 Lúnasa 2005|url=https://gaeilge.org.au/docs/anl037.pdf|title=Cé mhéad Gaeilgeoirí atá ina gcónaí i gCeanada?|journal=An Lúibín|volume=|issue=37}}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Féach freisin == * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge in Albain]] * [[An Ghaeilge i Sasana]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.anghaeltacht.ca/ Gaeltacht Thuaisceart an Oileáin Úir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928101632/http://www.anghaeltacht.ca/ |date=2009-09-28 }} * [http://www.heritage.nf.ca/ Heritage Newfoundland and Labrador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050711080747/http://www.heritage.nf.ca/ |date=2005-07-11 }} * [http://www.mun.ca/ Memorial University, St. John’s, Newfoundland] * [http://www.smu.ca/ St Mary’s University, Halifax, Nova Scotia] * [http://www.stfx.ca/ St Francis Xavier, Nova Scotia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040621132232/http://www.stfx.ca/people/lstanley/history/welcome2.htm |date=2004-06-21 }} * [http://www.concordia.ca/ Concordia University, Montréal, Québec] * [http://www.utoronto.ca/ St Michael’s College, University of Toronto, Ontario] * [http://www.uottawa.ca/ Ottawa University, Ontario] * [http://www.icuf.ie/ Ireland Canada University Foundation] {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{DEFAULTSORT:Gaeilge i gCeanada, An}} [[Catagóir:Canúintí na Gaeilge|Ceanada]] [[Catagóir:Ceanada|Gaeilge]] [[Catagóir:An Ghaeilge de réir áiteanna]] nrv8a1ww34s3m4v1l10t9fg5yaosd2t 0 23246 1323894 1254973 2026-08-10T14:27:56Z Saighneánach 72809 1323894 wikitext text/x-wiki {{Úsáidíeile|an feiniméan réalteolaíochta |An Chaor Aduaidh (idirdhealán)}} [[Íomhá:ISS-30 Night lights of the cities of Ireland and the United Kingdom.jpg|mion|[[Éire]] agus [[an Bhreatain]] san [[oíche]] agus na Saighneáin sa chúlra]] Is torthaí ar imbhuailtí idir [[Cáithnín fo-adamhach|cáithníní]] gáis inár n-[[atmaisféar]] agus cáithníní luchtaithe atá eisteilgthe ó atmaisféar na [[An Ghrian|gréine]] iad '''na''' '''Saighneáin''', nó sa [[An leathsféar thuaidh|leathsféar thuaidh]], '''na Gealáin Thuaidh''', '''an''' '''Chaor Aduaidh''' nó ‘'''Aurora borealis'''’ <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.met.ie/ga/education/the-northern-lights|teideal=Na Gealáin Thuaidh - Met Éireann - Seirbhís Náisiúnta Meitéareolaíochta na hÉireann|language=en|work=www.met.ie|dátarochtana=2020-09-20}}</ref> Is iad ná [[Solas|solais]] a fheictear thuas sa spéir faoi thionchar na g[[Cáithnín fo-adamhach|cáithnín]]í faoi [[lucht leictreach]] a bhuaileann réimse [[Maighnéadaihidridinimic|maighnéadach]] an [[An Domhan|domhain]]. Cuid den [[Grianghaoth|ghrianghaoth]] iad na cáithníní seo. [[Íomhá:Northern Lights over Portnaguran - geograph.org.uk - 359552.jpg|mion|na Gealáin Thuaidh sa [[spéir]] os cionn [[Inse Ghall Amuigh]] (na hOileáin Thiar)]] Tá réimse maighnéadach níos laige ag na [[An Pol Thuaidh|poil]], agus mar gheall ar sin tagann cuid de na cáithníní sin isteach in [[Atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]] agus imbhuaileann siad le cáithníní gáis. Bíonn [[solas]] mar thoradh ar na himbhuailtí agus is ar sin a thugaimid na Gealáin Thuaidh.[[Íomhá:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg|thumb|''Aurora Borealis'', [[Alasca|Alaska]].]] == Réalteolaíocht == Tá an [[teocht]] ar an dromchla na [[An Ghrian|gréine]] os cionn 5000°C agus tá atmaisféar seachtrach na gréine, nó an choróin, níos teo ná an dromchla. Ó theo atá sé is ea is mó [[Fuinneamh|fuinnimh]] atá ar fáil; bíonn imbhuailte idir [[Móilín|móilíní]] [[Gás|gáis]] mar thoradh ar seo. Ag teochtaí chomh hard sin is féidir le himbhuailte a bheith pléascach. De réir mar a chasann an Ghrian, eisteilgtear cáithníní trí phoill ina réimse maighnéadach. Is iad na cáithníní luchtaithe sin a dhéanann suas an [[Gaoth|ghaoth]] gréine agus iompraíonn an ghaoth seo na cáithníní saora i dtreo [[Atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]]. [[Íomhá:Plasma fountain.gif|mion|glas: an Chaor Aduaidh]] == Fisic == Tá an domhan mar a bheadh [[Maighnéad|barramhaighnéad]], pol amháin gar don [[An Pol Thuaidh|Mhol Thuaidh]] is an pol eile gar don [[An Pol Theas|Mhol Theas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=Coiscéim|issue=}}</ref> Tá réimse [[Maighnéadaihidridinimic|maighnéadach]] mórthimpeall an domhain, mar sin, a oibríonn ar mhaighnéid eile (rud is bun le héifeacht an [[Compás|chompáis]] mhaighnéadaigh) agus [[Cáithnín fo-adamhach|cáithníní]] a bhfuil [[lucht leictreach]] orthu, a ghluaiseann sa réimse sin. Astaíonn an ghrian sruth cáithníní luchtaithe i ngach treo an t-am ar fad, a dtugtar an [[Grianghaoth|ghrianghaoth]] air. Gabhann réimse maighnéadach an domhain cuid de na cáithníní seo a thagann an treo, agus sraonann iad isteach i [[scamall]] ollmhór ar thaobh dorcha an domhain os cionn an [[Ianaisféar|ianaisféir]]. Is é an míniú [[Eolaíocht|eolaíoch]] ar na Saighneáin ná go bhfágann cáithníní na grianghaoithe [[Adamh|adaimh]] [[Ocsaigin|ocsaigine]] agus [[Nítrigin|nítrigine]] flosctha, is é sin, luchtaithe le [[fuinneamh]] a fhágann [[leictreon|leictreoin]] ar leibhéil níos airde ná áit a mbíonn siad agus an t-adamh sa bhunstaid. Nuair a thuirlingeoidh na leictreoin ar ais ón bhfloscadh, scaoilfidh siad an [[fuinneamh]] flosctha mar chandam [[solas|solais]] ([[fótón]]). [[Íomhá:North and South Auroras NASA Polar VIS.gif|mion|''an Chaor Aduaidh'' agus ''an Chaor Aneas'' ar feadh stoirmeacha, mar is léir ón ghrianghraf a thóg [[Satailít (spásárthach)|satailít]] [[NASA]]]] Tagann an [[scamall]] seo le bheith éagobhsaí agus tarlaíonn [[Spéirling|cuaranfaí]] fíochmhara ann. Scaoileann na [[Spéirling|cuaranfaí]] seo na cáithníní luchtaithe faoi ard[[Luas (fisic)|luas]] i dtreo an domhain agus ianaíonn siad [[Adamh|adaimh]] gáis san ianaisféar, rud a chruthaíonn na Saighneáin (Aurora Borealis) is na Gealáin Theas (Aurora Australis) a fheictear ag na domhanleithid arda ó thuaidh is ó dheas faoi seach. == An seó soilse == Athróidh dath na nGealán Thuaidh mar gheall ar na cineálacha cáithníní gáis atá ag imbhualadh. * Bíonn [[Glas|dath glas]]-[[Buí|bhuí]] ar mhóilíní [[ocsaigin]] ag thart ar 100 [[ciliméadar]] os cionn an [[Domhan|domhain]]. * Feictear aurora [[dearg]] nuair atá móilíní ocsaigin ag leibhéal ard i gceist. * Cuireann [[Gorm|dath gorm]] agus [[corcra]] in iúl go bhfuil móilíní nítrigin i láthair. == Áiteanna == Uaireanta, éiríonn an ghrian níos gníomhaí agus caitheann sí amach cáithníní gréine atá an-fhuinniúil go deo. Mar thoradh, is minic a tharlaíonn grianbhladhmanna agus stoirmeacha gréine. Nuair a bhíonn an ghrian an-ghníomhach, beidh níos mó seans ann go mbeidh na gealáin le feiceáil. === Réamhaisnéisí === Tá roinnt seirbhísí réamhaisnéise ann do na Gealáin Thuaidh: * Sna Stáit Aontaithe, ta seirbhís ann ón Roinn Náisiúnta Riaracháin na nAigéan agus an Atmaisféir (NOAA). Cuireann sé seo réamhaisnéisí tríocha nóiméad amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.swpc.noaa.gov/products/aurora-30-minute-forecast|teideal=Aurora - 30 minute forecast {{!}} NOAA / NWS Space Weather Prediction Center|language=en|work=www.swpc.noaa.gov|dátarochtana=2020-09-20}}</ref> * San [[An Fhionlainn|Fhionlainn]], tugann an Lárionad Meitéareolaíochta agus Aeráide réamhaisnéisí amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.ilmatieteenlaitos.fi/northern-lights|teideal=Northern lights - Finnish Meteorological Institute|work=en.ilmatieteenlaitos.fi|dátarochtana=2020-09-20}}</ref> === Na réigiúin pholacha === Sna réigiúin pholacha is mó a fheictear iad. Díreach mar atá ag gach maighnéad, tá pol maighnéadach ag barr an domhain agus ag a bhun agus tá réimse maighnéadach thart air.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish_12.10.pdf|teideal=Dragain sa Spéir|údar=cogg.ie|dáta=2015|dátarochtana=2020|archivedate=2020-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022073613/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish_12.10.pdf}}</ref> Cuireann an ghrianghaoth isteach ar réimse maighnéadach an domhain agus brúitear cáithníní gréine chuig na poil thuaidh agus theas. Mar sin, is iad na Ciorcail Artacha agus Antartacha na háiteanna is fearr, de ghnáth, chun na gealáin a fheiceáil. Le fírinne, ní thagraíonn na téarmaí ''aurora borealis'' agus ''an Chaor Aduaidh'' ach do na saighneáin a fheictear timpeall ar an b[[An Pol Thuaidh|Pol Thuaidh]]. Na cinn a fheictear i réigiún polach na h[[Antartaice]], tugtar ''aurora australis'' nó ''an Chaor Aneas'' orthu. [[Íomhá:Aurora Australis from ISS 2011 - 1.ogv|mion|fís: Aurora Australis ón [[Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta]] i 2011]] === In Éirinn === Uaireanta is féidir na Gealáin Thuaidh a fheiceáil in [[Éire|Éirinn]] féin. Eachtra annamh é iad a fheiceáil in Éirinn ach bhí desi iontach ann i mí na Samhna 2023 ar fud na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/gb/podcast/11-samhain-2023-tiobraid-%C3%A1rann/id1525428808?i=1000634459606|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tiobraid Árann)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> Is i gcodanna de [[Cósta|chósta]] an [[Iarthar|iarthair]] agus an [[Tuaisceart|tuaiscirt]] is fearr a bheadh seans leis an taispeántas a fheiceáil, i g[[contae Dhún na nGall]] go hairithe. Cinnte is i láithreacha nach bhfuil ach fíorbheagán [[truailliú]] aeir is fearr le breathnú ar na Gealáin Thuaidh. == Béaloideas == Cheap [[Cine|ciníocha]] áirithe gurbh iad a sinsir iad, agus iad ag damhsa thart ar thine shearmanais.<ref name=":0" /> Cheap daoine eile gur dhragain iad agus go raibh na dragúin ag caitheamh seilí solais. I [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]], tugtar "Tahunui-a-rangi" ("tine móra san spéir") ar an Aurora Australis ag roinnt [[Māori]]. Deirtear gur dóitear iad ag na sinsear a seoladh ó dheas go "tír oighir". Dúradh gurbh éard atá i gceist leis seo páirtí expaidisiúin Ui-te-Rangiora a shroich [[An tAigéan Antartach]] timpeall ar an 7ú haois. <ref>{{Cite book|last=Best|first=Elsdon|url=http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-BesAstro-t1-body-d1-d9.html|title=The Astronomical Knowledge of the Maori, Genuine and Empirical|publisher=Dominion Museum|year=1922|location=Wellington|page=58|via=Victoria University of Wellington|access-date=13 September 2021|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913001358/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-BesAstro-t1-body-d1-d9.html|url-status=live}}</ref> == Eachtraí == Bíonn gnéithe raidió ag baint leis na gealáin. Sa bhliain 1989 bhí an [[An Ghrian|ghrian]] an-ghníomhach, ag astú i bhfad níos mó cáithníní fuinniúla luchtaithe: tharla [[stoirm]] anchumasach gheomaighnéadach os cionn [[Cathair Québec|Chathair Québec]] i g[[Ceanada]] a rinne scrios ar chórais [[Teileachumarsáid|teileachumarsáide]] is [[Trasfhoirmeoir|trasfhoirmeoirí]] cumhachta an réigiúin. == Stair == Is cosúil gur thug [[Petrus Gassendus]] an t-ainm "na Gealáin Thuaidh" orthu tar éis dó iad a fheiceáil ó thuaisceart na Fraince sa bhliain 1621.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ollscoil Mhá Nuad|date=Dé Luain, an 5 Deireadh Fómhair 2020|url=|title=|journal=Eleathanach 361|volume=|issue=}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Gealáin Thuaidh, Na}} [[Catagóir:An tArtach]] [[Catagóir:Réaltfhisic]] [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Antartaice]] cbrmpbyruh59wo1wznrsf40plkqzw2z 0 24076 1323879 1280719 2026-08-10T13:46:25Z Saighneánach 72809 1323879 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Arda wuthering.jpg|thumb|''Árda Wuthering'', ceann de na haistriúcháin a rinneadh faoin scéim.]] Scéim [[Aistriúcháin an Ghúim|aistriúcháin]] ab ea '''scéim aistriúcháin an Ghúim''' arbh aidhm di lear mór [[leabhar]] [[Gaeilge]] a chur ar fáil don phobal. Cuireadh tús leis an scéim ag deireadh na [[1920idí]] agus tháinig deireadh léi sna [[1940idí]]. Is é an beartas aistriúcháin leabhar is tábhachtaí é ar tugadh riamh faoi sa Ghaeilge. * Liosta: [[Aistriúcháin an Ghúim]] ==An Scéim== Nuair a bunaíodh [[Saorstát Éireann]], bhí roinnt mhaith daoine ann a d’fhoghlaim léamh agus scríobh na Gaeilge ó [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]]. San am sin, áfach, ní raibh mórán leabhar Gaeilge i gcló, rud a bhí ag déanamh an-mhoille leis an athbheochan. Chuaigh [[rialtas]] an tSaorstáit i ngleic leis an bhfadhb sin sna fichidí nuair a chinn [[an Gúm]], rannóg foilseacháin na Roinne [[Oideachas|Oideachais]] ar leabhair a aistriú go Gaeilge. Trí chuspóir a bhí ag an scéim aistriúcháin: líon mór leabhar Gaeilge a chur ar fáil laistigh d’achar gearr; an Ghaeilge a chur in oiriúint do sheánraí nua trí chineálacha éagsúla leabhar a aistriú; an bealach a réiteach roimh ghlúin nua scríbhneoirí cruthaitheacha (na haistritheoirí féin san áireamh). Iarradh airgead ar an [[An Roinn Airgeadais|Roinn Airgeadais]] sa bhliain 1926 chun tús a chur leis an obair agus reáchtáladh comórtas aistriúcháin dhá bhliain ina dhiaidh sin. Bhí an obair faoi lánseol go luath ina dhiaidh sin. Faoi cheann na bliana 1937, bhí 169 aistriúchán foilsithe (as measc 362 téacs san iomlán a tháinig i gcló ón nGúm). Is ón m[[An Béarla|Béarla]] a aistríodh a fhormhór sin, ach cuireadh Gaeilge ar bhuntéacsanna [[Fraincis]]e, [[Gearmáinis]]e, [[Spáinnis]]e, [[Iodáilis]]e agus [[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]<nowiki/>e, chomh maith le dornán teangacha eile. Roinnt mhaith scríbhneoirí a thuill clú dóibh féin i réimse na Gaeilge ina dhiaidh sin, rinne siad aistriúcháin faoin scéim, leithéidí [[Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain]], [[Seosamh Mac Grianna|Sheosaimh Mhic Ghrianna]], [[Niall Ó Dónaill|Néill Uí Dhomhnaill]] agus [[Seán Ó Ruadháin|Sheáin Uí Ruadháin]]. Sa bhliain 1939, rinneadh cinneadh gan tuilleadh aistriúchán a choimisiúnú. Chinn an Gúm tosaíocht a thabhairt do bhunsaothair as sin amach (ach bhí aistriúcháin fós á gcur i gcló go dtí deireadh na ndaichidí). Tuairim is 250 saothar san iomlán a aistríodh faoin scéim<ref>Comhfhreagras leis an nGúm.</ref>. == Fiúntas na Scéime == Nuair a cuireadh tús leis an scéim bhíothas den tuairim gur sheift áisiúil a bheadh san aistriúchán chun fadhb na heaspa leabhar Gaeilge a shárú. Bhí scéimeanna aistriúcháin den chineál chéanna curtha i gcrích i bhFlóndras agus sa Bhreatain Bheag ag deireadh na naoú haoise déag le leabhair a sholáthar as Pléimeannais agus as Breatnais, agus an chuma ar an scéal go bhféadfaí torthaí maithe a bhaint amach ar an dóigh seo. De réir mar a cuireadh dlús faoin scéim, áfach, thosaigh a lán daoine á cáineadh. Ba é an locht ba mhó a fuarthas uirthi ná go rabhthas ag aistriú an iomarca leabhar Béarla in áit a bheith ag díriú ar theangacha eile. Na daoine a bhí in ann Gaeilge a léamh san am sin, ní raibh aon duine acu dall ar an mBéarla, agus mar sin, bheidís in ann na bunsaothair a léamh pé scéal é - ní raibh aon ghéar-riachtanas acu leis na haistriúcháin. Anuas air sin, níor roghnaíodh ar bhonn córasach na leabhair a bhí le tiontú – rogha phearsanta an eagarthóra nó an aistritheora féin seachas mian an ghnáthléitheora ba bhunús le cuid de na leabhar a roghnaíodh. D’fhág an dá ní sin gur tháinig laghdú ar mhargadh a bhí beag an chéad lá riamh. Maítear freisin go raibh roinnt mhaith de na daoine a rinne aistriúcháin thar ceann an Ghúim ábalta bunsaothair a scríobh agus sásta é sin a dhéanamh agus gurbh fhearr an mhaise don Ghaeilge é dá nglacfadh an Gúm leis na saothair sin seachas a bheith meáite ar aistriúcháin a fhoilsiú. Maíonn roinnt criticeoirí gur mhúch an obair thuirsiúil aistriúcháin a rinne roinnt de na haistritheoirí aon [[Fuinneamh|fhuinneamh]] cruthaitheach a bhí iontu, agus i gcás Sheosaimh Mhic Ghrianna maítear go raibh an tsíoraistritheoireacht a rinne sé sna triochaidí ar ceann de na cúiseanna leis an drochshláinte intinne a tháinig air<ref>Féach, mar shampla Grenne 1969, lch 33.</ref>. Ar an taobh eile de, meastar go bhfuil fiúntas mór sna haistriúcháin i ngeall ar an gcaighdeán ard Gaeilge iontu, gur eiseamláir den dea-aistriúchán iad, agus gur stóras canúintí iad (rud a chuaigh chun sochar na teanga nuair a bhí Foclóir [[Tomás de Bhaldraithe|de Bhaldraithe]] á thiomsú<ref>Féach Ní Bhrádaigh 1997, lch 66.</ref>). Meastar, leis, gur léirigh éagsúlacht na leabhair a aistríodh go raibh an Ghaeilge in ann ag an uile chineál seánra nua-aimseartha ([[Beathaisnéis|beathaisnéis]], [[stair]], [[litríocht]], dráma, [[réalteolaíocht]], scéalta [[Bleachtaire|bleachtaireachta]], [[Creideamh|reiligiún]] srl.) fiú sular tháinig an caighdeán oifigiúil ar an bhfód. == Measúnú == Bhí scríbhneoirí Gaeltachta míshásta le gnéithe áirithe d'obair an Ghúim agus den scéim aistriúcháin. Thug [[Máirtín Ó Cadhain]] "[[Róbat|róbó]] aistriúcháin an Stáit" ar an nGúm agus mhaígh sé nach raibh i gcuid mhaith de na leabhair a aistríodh ach saothair den tríú nó den cheathrú grád <ref>Luaite ar Ó Cathasaigh 2002, lch 23.</ref>. Sa bhliain 1949, thug an Cadhnach léacht uaidh faoi chúrsaí litríocht na Gaeilge a foilsíodh ina dhiaidh sin ar ''Feasta'', míosachán Chonradh na Gaeilge, faoin teideal ''Tuige nach bhfuil litríocht na Gaeilge ag fás?'' Is é an breithiúnas a thug sé ar obair an Ghúim ná: ''Ní gnách labhairt ar litríocht na Gaeilge gan an Gúm a ionsaí. Is beag milleán a cuireadh ariamh air nár thuill sé. Ar láthair na huaire is mó a dhochar ná a shochar.'' <ref>Ó Cadhain 1990, lch 86</ref> Go bunúsach, bhí [[Máirtín Ó Cadhain|an Cadhnach]] barúlach go raibh córas neamhoifigiúil cinsireachta i bhfeidhm ag an nGúm agus é níos déine ná an chinsireacht oscailte a bhí á déanamh ar na leabhair Bhéarla in Éirinn san am chéanna. Cháin sé an rud ar thug sé tíorántacht na bpáistí scoile agus na mban rialta air, is é sin, go raibh an Gúm drogallach aon leabhar Gaeilge a fhoilsiú a bhainfeadh geit as an dá dhream seo, ó bhí an priacal ann i dtólamh go mbainfí úsáid as an leabhar mar lón léitheoireachta is mar áis teagaisc ar scoil (agus ba iad na hoird reiligiúnacha a bhí i gceann fhormhór mór na scoileanna in Éirinn sa linn sin). == Roinnt Mórshaothar Litríochta a Aistríodh faoin Scéim == {| class="wikitable" |- ! Teideal an bhunsaothair ! Údar an bhunsaothair ! Teideal an aistriúcháin ! Aistritheoir ! Bliain |- | Colomba | [[Prosper Mérimée]] | Colomba | Cormac Ó Cadhlaigh | 1929 (athfhoilsiú 2007) |- | Dr Jekyll and Mr Hyde | [[Robert Louis Stevenson]] | An Dr Jekyll agus Mr Hyde | Conall Cearnach | 1930 |- | Call of the Wild | [[Jack London]] | Sgairt an Dúthchais | [[Niall Ó Domhnaill]] | 1932 |- | Sally Kavanagh | [[Charles J. Kickham]] | Saile Chaomhánach, nó: Na hUaigheanna Folmha | [[Máirtín Ó Cadhain]] | 1932 (athfhoilsiú 1986) |- | Three Men in a Boat | [[Jerome K. Jerome]] | Triúr fear i mBád | [[Leon Ó Broin]] | 1932 |- | [[Dracula]] | [[Bram Stoker]] | Dracula | [[Seán Ó Cuirrín]] | 1933 (athfhoilsiú 1997) |- | The Nigger of ‘Narcissus’ | [[Joseph Conrad]] | An Mairnéalach Dubh | [[Seosamh Mac Grianna]] | 1933 |- | A Tale of Two Cities | [[Charles Dickens]] | Scéal Fá Dhá Chathair | Seán Mac Maoláin | 1934 |- | Almayer's Folly | [[Joseph Conrad]] | Díth Chéille Almayer | Seosamh Mac Grianna | 1934 |- | Lost on Du-Corrig, or: 'Twixt Earth and Ocean | [[Standish O'Grady]] | Eadar Muir is Tír | Niall Ó Dónaill ("Niall Johnny Shéamaisín Ó Domhnaill") | 1935 (athfhoilsiú 1997) |- | The Hound of the Baskervilles | [[Arthur Conan Doyle]] | Cú na mBaskerville | [[Nioclás Tóibín (scríbhneoir)|Nioclás Tóibín]] | 1935 (athfhoilsiú ar na bacáin) |- | The War of the Worlds | [[H. G. Wells]] | Cogadh na Reann | Leon Ó Broin | 1935 |- | Ivanhoe | Sir [[Walter Scott]] | Ivanhoe | Seosamh Mac Grianna | 1937 |- | Adrigoole | [[Peadar O'Donnell]] | Eadarbhaile | Seosamh Mac Grianna | 1938 (athfhoilsiú 1998) |- | Islanders | [[Peadar O'Donnell]] | Muinntir an Oileáin | [[Seosamh Mac Grianna]] | 1938 (athfhoilsiú 1989) |- | Le Tour du Monde en Quatre-Vingts Jours | [[Jules Verne]] | Cuaird an Domhain i gCeithre Fichid Lá | “Torna” ([[Tadhg Ó Donnchadha]]) | 1938 (athfhoilsiú 2008) |- | Silas Marner | [[George Eliot]] | Silas Marner | [[Aindrias Ó Baoighill]] | 1938 |- | The Innocence of Fr Brown | [[G. K. Chesterton]] | Saontacht an Athar de Brún | Seán Ó Liatháin | 1938 |} == Féach freisin == * [[Aistriúcháin an Ghúim]] * [[Cinsireacht leabhar in Éirinn]] == Foinsí == * Cronin, Michael, ''Translating Ireland: Translation, Languages and Culture'' (Cork University Press, 1996). * Greene, David, ''Writing in Irish Today'' (Mercier Press, 1972). * Mac Congáil, Nollaig, 'Scríbhneoireacht Ghaeilge Dhún na nGall agus Scéim Aistriúcháin an Ghúim', Móreagrán ''Feasta'' , Iml. 55, Uimh. 5. * Mac Corraidh, Seán, ''Seosamh Mac Grianna, Aistritheoir'' (An Clóchomhar, 2004). * Mac Niocláis, Máirtín, ''Seán Ó Ruadháin: Saol agus Saothar'' (An Clóchomhar, 1991). * Ní Bhrádaigh, Eilís, 'An tOllamh s'Againne', ''Tomás de Bhaldraithe: Cuimhní Cairde'', Proinsias Mac Aonghusa a chuir in eagar (An Clóchomhar, 1997). * Ó Cadhain, Máirtín, ''Ó Cadhain i bhFeasta''. Eag. Seán Ó Laighin. (Clódhanna Teoranta, 1990). * Ó Cathasaigh, Aindrias, ''Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905-1970'' (Coiscéim, 2002). * O' Leary, Philip, ''Prose Literature of the Gaelic Revival: Ideology and Innovation 1881-1921'' (Pennsylvania State University Press,1994) * Ó Ruairc, Maolmhaodhóg 'Seosamh Mac Grianna: Aistritheoir', ''Comhar'', Eanáir 1988. * Ó Ruairc, Maolmhaodhóg ''Aistrigh Leat'', (Cois Life, 2007). * Titley, Alan, ''An tÚrscéal Gaeilge'' (An Clóchomhar, 1991). * Titley, Alan, 'Turning Inside and Out: Translating and Irish 1950–2000', ''The Yearbook of English Studies'', Volume 35, Number 1, 2005. * Uí Laighléis, Gearóidín, ''Seán Mac Maoláin agus Ceart na Gaeilge'' (Cois Life, 2003) * Uí Laighléis, Gearóidín, 'An Gúm: The Early Years', ''Celtic Literatures in the Twentieth Century'', Séamus Mac Mathúna agus Ailbhe Ó Corráin a chuir in eagar (Languages of Slavonic Culture, 2007). == Aistriúcháin Athfhoilsithe == * ''Colomba'', Nicholas Williams a chóirigh an t-eagrán nua (Coiscéim, 2007). * ''Cuairt na Cruinne in Ochtó Lá'', Nicholas Williams a chóirigh (Evertype, 2008) ISBN 978-1-904808-15-2. * ''Dracula'', Maolmhaodhóg Ó Ruairc a chóirigh an t-eagrán nua (An Gúm, 1997) ISBN 1-85791-259-4. * ''Eadarbhaile (Adrigoole)'', Anraí Mac Giolla Chomhaill a chóirigh an t-eagrán nua (An Gúm, 1998) ISBN 1-85791-268-3. * ''Eadar Muir is Tír'', Micheál Grae a chóirigh an t-eagrán nua (An Gúm, 1997) ISBN 1-85791-235-7. * ''Muintir an Oileáin'', Liam Ó Laoire a chóirigh an t-eagrán nua (An Gúm, 1989). * ''Saile Chaomhánach, nó: Na hUaigheanna Folmha'', an Dr Tomás de Bhaldraithe a chóirigh an t-eagrán nua (An Gúm, 1986) (Gan ISBN). == Naisc Sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20100331153112/http://www.celtologica.com/PDF/CelticLiterature10.pdf An Gúm: The Early Years] * [http://www.celtic-cultural-studies.com/papers/04/oleary-01.html Science Fiction and Fantasy in the Irish Language, Celtic Cultural Studies] * [http://www.bc.edu/libraries/about/exhibits/burnsvirtual/bkcovers/1.html Free State Art: Judging Ireland by its Books Covers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624082730/http://www.bc.edu/libraries/about/exhibits/burnsvirtual/bkcovers/1.html |date=2009-06-24 }} * [http://www.rafaelsabatini.com/MC_RSirish.html Sabatini and the Irish Language] * [http://www.thefreelibrary.com/Turning+inside+and+out%3a+translating+and+Irish+1950-2000.-a0133405987 Turning Inside and Out: Translating and Irish 1950–2000] * [http://historical-debates.oireachtas.ie/S/0019/S.0019.193504100008.html Seanad Éireann - Volume 19 - 10 April, 1935, Irish Language and Public Services–Motion]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://historical-debates.oireachtas.ie/S/0019/S.0019.193504100008.html Seanad Éireann - Volume 19 - 10 April, 1935, Irish Language and Public Services–Motion (Resumed)]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Gúm]] [[Catagóir:1930idí in Éirinn]] [[Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge]] [[Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge]] a5vk5qo83u6rdwc03wqaeca1phqkxsk 0 24279 1323819 1315686 2026-08-10T12:42:27Z Saighneánach 72809 1323819 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Bean rialta]] [[Caitliceach|Chaitliceach]] ba ea '''Máthair Treasa''' nó ''Agnesë Gonxhe Bojaxhiu'' ([[26 Lúnasa]] [[1910]] – [[5 Meán Fómhair]] [[1997]]). Chaith an Mháthair Treasa a saol ag cabhrú leis na bochtáin, i g[[Calcúta]] ar dtús, agus ansin in áiteanna eile ar fud an domhain. Bhunaigh sí [[Misinéirí na Carthanachta]] i g[[Calcúta]] na h[[India]] sa bhliain [[1950]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radioplayer/html5/#/rnag/21049888|teideal=Naomh Teresa: Cur síos ar Mháthair Treasa Kolkata (RTÉ Radio Player - Raidió na Gaeltachta)|údar=Máire Ni Sheanacháin|dáta=2016|work=www.rte.ie|dátarochtana=2020-12-10}}</ref> Faoi am na [[1970í|1970idí]] bhí clú agus cáil uirthi, ach go háirithe nuair a craoladh [[clár faisnéise]] agus a foilsíodh [[leabhar]], ''Something Beautiful for God'' le Malcolm Muggeridge. Is é “[[Naomh]] na mBocht” an leasainm atá uirthi.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/an%20Mh%C3%A1thair%20Treasa.pdf|teideal=Beatha le Bua|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160155/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/an%20Mh%C3%A1thair%20Treasa.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Leabhar%20Saothair%20-An%20Mh%C3%A1thair%20Treasa.pdf|teideal=Leabhar saothair|údar=ccea.org.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501163459/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Leabhar%20Saothair%20-An%20Mh%C3%A1thair%20Treasa.pdf}}</ref> Tá a cuid oibre á leanúint ar aghaidh i 87 tír ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/|teideal=SCRÚDÚ AN TEASTAIS SHÓISEARAIGH - OIDEACHAS REILIGIÚNACH – GNÁTHLEIBHÉAL|údar=examinations.ie|dáta=2010|dátarochtana=2020|archivedate=2001-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010521135007/http://www.examinations.ie/}}</ref> == Saol == === Tús a saoil === Rugadh an Mháthair Treasa i mbaile [[Skopelos|Skopje]] sa [[An Mhacadóin Thuaidh|Mhacadóin]] 27ú Lúnasa 1910. Is é Agnes Gonxha Bojaxhiu an t-ainm a bhí uirthi ar dtús. Ba as an [[An Albáin|Albáin]] an [[teaghlach]] s’aici. Bhí siopa ag a hathair agus bhí a beirt tuismitheoirí iontach dílis don [[Creideamh|chreideamh]] [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceach]]. Nuair a bhí sí dhá bhliain déag thuig sí go raibh gairm ó Dhia aici. Bhí sí ag iarraidh a bheith ag ina misinéir san India. === Tréimhse in Éirinn === i 1928, nuair a bhí sí 18 mbliana d’aois, chuaigh Agnesë Bojaxhiu isteach in [[ord rialta]]. D’fhág sí [[Scóipé]] (Skopje) agus chuaigh sí ag obair le hord cráifeach darb ainm Siúracha Loreto. Ord [[Éireannach]] a bhí ann, agus bhí na mná rialta ag déanamh cuid mhór oibre san India. Tháinig ansin an bhean óg ón [[An Mhacadóin Thuaidh|Macadóin]] go [[Éire|hÉirinn]] chun dhá mhí a chaitheamh leis na siúracha Loreto i [[Ráth Fearnáin]], [[Baile Átha Cliath|Baile Athá Cliath]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pressreader.com/ireland/irish-independent-seachtain/20160921/281938837387806|teideal=Naomh a chaith seal in Éirinn|údar=Irish Independent|dáta=̄22 MF 2016|work=www.pressreader.com|dátarochtana=2020-12-10}}</ref> Tháinig sí go hÉirinn chun Béarla a fhoghlaim. Chaith sí tamall de mhíonna ag traenáil agus ag foghlaim Béarla, agus d'éirigh sí go maith as. Ansin cuireadh í anonn chun na hIndia. Ghlac sí a céad mhóideanna mar bhean rialta sa bhliain 1931. [[Íomhá:Sandro Pertini e Madre Teresa di Calcutta.jpg|clé|mion|Sandro Pertini agus Teresa in 1976]] === Loreto in India === Idir 1931 agus 1948, bhí sí ag teagasc in Ardscoil Naomh Muire i gCalcúta. Is ag an am seo a ghlac sí an t-ainm Treasa uirthi féin. Roghnaigh sí an t-ainm sin in onóir do naomh Francach Naomh [[Naomh Thérèse de Lisieux|Therèse]] Lisieux. Ba le linn di a bheith ag obair i gCalcúta a thuig sí méid an léin agus na [[Bochtanas|bochtaineachta]] a bhí sa [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]]. Níor cuireadh [[oideachas]] ar bith ar a lán de na leanaí i slumaí Chalcúta. I 1946 d’éirigh sí tinn, agus bhí cuma air go raibh [[eitinn]] uirthi.<ref name=":1" /> Cuireadh í chuig baile darb ainm [[Darjeeling]] le biseach a fháil. Ach ar a bealach ann ar an traein tharla rud iontach. Chuala sí guth Dé ag rá léi gach rud a fhágáil ina diaidh agus dul a chuidiú le daoine bochta an tsaoil. [[Íomhá:Mother Theresa Lives (14854410722).jpg|clé|mion]] I 1948 fuair sí cead an scoil a fhágáil agus obair a dhéanamh i measc na ndaoine bochta ar na sráideanna. Tar éis cead a fháil an post a bhí aici ina hord rialta a fhágáil, chuaigh sí faoi oiliúint san [[ospidéal]] "Holy Family: i bPatna ionas go bhféadfadh sí cabhrú leis na bochtáin ar bhealach praiticiúil. [[Íomhá:President Reagan Presents Mother Teresa with the Medal of Freedom at a White House Ceremony in the Rose Garden - DPLA - 1321c7b194e7e893127ef14b2f7c565c.jpg|mion|An Máthair Treasa agus [[Ronald Reagan]] sa bliain [[1985]].|clé]] === Misinéirí na Carthanachta === [[Íomhá:Mutter Teresa von Kalkutta.jpg|clé|mion|An Mháthair Treasa sa bhliain 1986]] Sa bhliain 1950 fuair Máthair Treasa cead ón [[Cathair na Vatacáine|Vatacáin]] ord rialta dá cuid féin a chur ar bun, chun obair a dhéanamh i measc an léin agus chun freastal ar na bochtáin ba bhoichte. . Ansin d’fhág sí [[Ord Loreto]] agus bhunaigh sí ord rialta nua ,"[[Misinéirí na Carthanachta]]".<ref name=":1" /> Chuir an Mháthair Treasa áras ar bun do na daoine a bhí ag fáil [[Bás|bháis]] agus gan aon duine ann le cúram a thabhairt dóibh. Tugadh daoine go dtí an t-áras seo ionas go bhféadfaí cúram a dhéanamh díobh agus go bhfaighidís bás le [[dínit]]. D’oscail an Mháthair Treasa áras chomh maith do [[Leanbh|leanaí]] tréigthe a aimsíodh sna [[sráid]]<nowiki/>eanna. Roimh i bhfad thug na páistí an t-ainm an Mháthair Treasa uirthi. Bhí sé deacair aici ar dtús mar ní raibh airgead ar bith aici. Ach de réir a chéile tháinig daoine eile a chuidiú léi agus thosaigh daoine a thabhairt airgid di. Chiallaigh seo go dtiocfadh léi a cuid oibre a leathnú amach. D’oscail sí [[Teach altranas|teach altranais]] ar áit a raibh teampall [[An Hiondúchas|Hiondúch]]. agus shocraigh sí go rachadh clinicí taistil go dtí áiteanna áirithe i g[[Calcúta]] ionas go bhfaigheadh [[Lobhra|lobhair]] cóir [[Míochaine|leighis]]. Ansin d’oscail sí áit chónaí ar son páistí gan tuismitheoirí agus áit chónaí ar son daoine a raibh [[lobhra]] orthu. Chaith Máthair Treasa cúig bliana is daichead ag obair ann agus ag cur le fás Mhisinéirí na Catharnachta ar fud na tíre agus an domhain. === Cáil === I 1970 rinne an t-iriseoir clúiteach [[Malcolm Muggeridge]] [[scannán]] fúithi. Is é seo an chéad uair a chuala tíortha [[An Iarthar|an Iarthair]] faoina cuid oibre. Níor chreid Muggeridge i n[[Dia]] ar chor ar bith ag an am. Ach sula raibh an scannán réidh thiontaigh sé ina [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceach]].<ref name=":1" /> === Bás === Sna blianta deireanacha dá saol, d’fhulaing sí an-drochshláinte. Sa bhliain 1990 dúirt Máthair Treasa go raibh sí ag dul a éirí as a bheith i gceann an oird. Bhí [[toghchán]] ann, ach vótáil gach duine gurb ise ba cheart a bheith ina a ceannaire. Níor vótáil ach duine amháin ina héadán – í féin. Bhí sí ina ceannaire go tús 1997, ach fuair sí bás níos déanaí an bhliain sin, ar 5 Meán Fómhair 1997. De réir cosúlachta, níor fhág sí rud ar bith ina diaidh ach mála agus sáraí, comhartha is dócha, ar an saol simplí a bhí aici.<ref name=":1" /> Leath Misinéirí na Carthanachta ar fud na cruinne agus bhí thart ar 5000 ag obair iontu sa bhliain 2014. == Duaiseanna == Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar Mháthair Treasa ar [[10 Nollaig]] [[1979]]. Tugadh an duais di in ainm na ndaoine bochta “nach raibh daoine á n-iarraidh agus a bhí gan ghrá agus gan chúram”. Bhuaigh sí an gradam is cáiliúla san India, an Bharat Ratna, sa bhliain [[1980]]. Bhain sí duaiseanna eile mar Dhuais Síochána an Phápa Eoin Pól XXIII agus Duais Nehru as a bheith ag cur chun cinn na síochána agus na comhthuisceana ar fud an domhain. Ar an Domhnach, 4 Meán Fómhair 2016, naoi mbliana déag i ndiaidh a báis, d’fhógair an pápa gur naomh í.<ref name=":0" /> == Cáineadh == Bhí an Mháthair Treasa go dubh in éadan rudaí mar ghinmhilleadh agus breithrialú. Chuir sin olc ar chuid mhór daoine. Chomh maith leis na moltaí agus gradaim idirnáisiúnta ó [[Rialtas|rialtais]], eagraíochtaí agus daoine éagsúla, bhí daoine áirithe á cáineadh ag an am céanna. Níor aontaigh siad lena tuairim ar an n[[ginmhilleadh]], ar an spioradáltacht ar mhaitheas an bochtanais 'srl., an scríbhneoir clúiteach [[Germaine Greer]] ina measc. Bhí Greer go láidir ar son [[Cearta na mban|chearta na mban]] agus dúirt sí go raibh an Mháthair Treasa ag déanamh leatroim ar dhaoine lena [[creideamh]]. Cháin daoine eile í as baint a bheith aici le [[Deachtóireacht|deachtóirí]] mar [[Teaghlach|theaghlach]] Duvalier in [[Háítí|Haiti]], agus [[Enver Hoxha]] san [[An Albáin|Albáin]]. Ach dar leis an Mháthair Treasa, is é an rud is tábhachtaí ná tacaíocht a thabhairt do na bochta agus is cuma cá as a dtagann an tacaíocht sin. == Féach freisin == * [[Misinéirí na Catharnachta]] * [[Aerfort Idirnáisiúnta Máthair Treasa Tiorána]] [[Íomhá:Mother Teresa's tomb.jpg|clé|mion|[[tuama]] inniu]] == Naisc sheachtracha == {{Catcómhaoin|Mother Teresa|An Mháthair Treasa}} * [http://www.motherteresa.org/ Suíomh oifigiúil] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Treasa, Mathair}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1910]] [[Catagóir:Básanna i 1997]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána]] [[Catagóir:Daoine Indiacha]] [[Catagóir:Daonchairde]] [[Catagóir:Mná rialta]] [[Catagóir:Naoimh]] [[Catagóir:Síochánaithe]] 9lpvd6cxiwyrnm56uocjkklmr5mh695 0 26785 1323925 1275281 2026-08-10T16:34:05Z Saighneánach 72809 1323925 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:21stCenturyInsurance2019.png|mion]] Is cosaint airgeadais ar rud éigin a d'fhéadfadh tarlú é an t-'''árachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/filltean-gno.pdf|teideal=Staidéar Gnó an Teastais Shóisearaigh|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2024-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240311195822/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/filltean-gno.pdf}}</ref> Tá conradh dlíthiúil ann de ghnáth, ina ngeallann árachóir méid sonraithe a íoc le páirtí eile, an t-árachaí, má tharlaíonn teagmhas ar leith (ar a dtugtar an priacal) a bhfulaingíonn an t-árachaí caillteanas airgid dá bharr.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/%C3%A1rachas/ga/|teideal="árachas"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-05-15}}</ref> Is iad [[Achtúire|achtúirí]] na daoine a dhéanann an measúnú ar chostas an árachais. == Cineál Árachais == * Árachas sláinte * Árachas gluaisteáin * Árachas tí * Árachas tionóisce == Árachas Sóisialach Pá-choibhneasta == [[Íomhá:1905 NZ Government Life Insurance 3 pence brown.JPG|clé|mion|1905: an [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]]]] Is é seo árachas atá riachtanach in Éirinn. Tá ar gach duine atá ag tuill airgead íoc as, agus téann an airgead isteach chuig an Ciste Árachais Shóisialaigh <ref>http://www.welfare.ie/GA/Topics/PRSI/Pages/prsiexp.aspx</ref>. Tugann an costas seo cosaint duit i gcás gortú nó cailliúint do phoist. Tá liosta fhada do no sochar atá le fáil, tá Sochar Cuardaitheora Poist, Sochar Breoiteachta, Sochar Sláinte agus Sábháilteachta, Sochar Máithreachais, Sochar Uchtála, Sochar Easláine, Pinsean Baintrí nó Baintrí Fir (Ranníocaíoch), Íocaíocht Chaomhnóra (Ranníocaíoch), Pinsean Stáit (Idirlinne), Pinsean Stáit (Ranníocaíoch), Deontas Méala, Sochar Cóireála, Sochair Dhíobhálacha Ceirde, Sochar Cúramóra san áireamh <ref>http://www.welfare.ie/GA/Topics/PRSI/Pages/prsiclasses.aspx</ref>. == Cuideachtaí Árachais == Is é an "Irish Insurers Federation" (IFF) an ball ionadaíoch d'árachóirí in Éirinn <ref>{{Lua idirlín |url=http://www.iif.ie/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2009-12-23 |archivedate=2009-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212070557/http://www.iif.ie/ }}</ref>. Tá 63 cuideachta mar bhaill don ghrúpa seo. Tá thart ar 15,000 duine fostaithe go díreach sa tionsclaíocht. Is iad "Irish Life" agus "Hibernian Aviva" na cuideachtaí is cáiliúla in Éirinn. [[Íomhá:Algemeene Verzeekering-Maatschappij Providentia.jpg|mion|Algemeene Verzeekering-Maatschappij Providentia, circa [[1910idí|1900idí]]]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Arachas}} [[Catagóir:Árachas]] cklb6igu862gyloshjet2j5o0f8ez50 0 27697 1323978 1248339 2026-08-10T19:32:13Z Saighneánach 72809 1323978 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Úsáideann '''muileann gaoithe''' cumhacht na [[Gaoth|gaoithe]] le harbhar a mheilt nó le h[[uisce]] a chaidéalú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Gaoth.pdf|teideal=Gaoth: Aonad Téamach Eochairchéim 2|údar=ccea.org.uk|dátarochtana=2022}}</ref> Úsáideann [[tuirbín gaoithe]] cumhacht na gaoithe le [[leictreachas]] a ghiniúint (agus bíonn roinnt tuirbíní gaoithe ar [[Feirm ghaoithe|fheirm ghaoithe]]). == Féach freisin == * [[Tuirbín gaoithe]] * [[Feirm ghaoithe]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir]] [[Catagóir:Gaoth]] kgqb9qy7qd25prfsw1uazn3paahltm8 0 27698 1324111 1216533 2026-08-11T10:42:21Z An Sionnach Rua 29036 1324111 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg|thumb| ''Ardea cinerea'']] Is éin fhadchosacha, fhadmhuineálacha, [[Fionnuisce|fhionnuisce]] agus chósta den fhine Ardeidae iad na '''corra''', le 72 [[Speiceas|speiceas]] aitheanta, agus tagraítear do chuid acu mar [[Éigrit|éigrití]] nó [[Bonnán|bonnáin]] seachas corra. Tugtar bonnáin ar bhaill na ngéineas ''Botaurus'' agus ''Ixobrychus'', agus, in éineacht leis an Zebrilus undulatus, sa ghéineas aontíopach ''Zebrilus'', cruthaíonn siad grúpa monaifíléiteach laistigh de na hArdeidae. Ní chruthaíonn [[Éigrit|éigrití]] grúpa ar leith ó na corra, agus is gnách iad a ainmniú go difriúil toisc go bhfuil siad bán den chuid is mó nó go bhfuil cleití maisiúla ina gcluimhreach pórúcháin. Bíonn [[Gob|goba]] fada ag baint le corra, trí oiriúnú éabhlóideach. Tá deacracht ag baint le haicmiú na speiceas ar leith de chorra/éigrit, agus níl aon chomhdhearcadh soiléir ann maidir le go leor speiceas a shuíomh i gceachtar den dá ghéineas móra, Ardea agus Egretta. Ar an gcaoi chéanna, níl caidrimh na ginealais san fhine réitithe go hiomlán. Meastar, áfach, gur fine monaitíopach ar leith iad speiceas amháin, an Cochlearidae nó an ''Cochlearius cochlearius'', agus meastar anois é mar bhall den Ardeidae. Cé go bhfuil cosúlachtaí idir na corra le héin i roinnt finte eile, mar shampla na stoirc, [[Íbis|íbisí]], [[corra leitheadacha]], agus [[Grús|grúis]], tá siad difriúil ó na héin eile mar eitlíonn siad lena gcuid píob tarraingthe siar, gan a bheith sínte amach. Tá siad ar cheann de na grúpaí éan a bhfuil ''powder down'' acu. Neadaíonn roinnt ball den ghrúpa seo go coilíneach i gcrainn, agus úsáideann baill eile, go háirithe na bonnáin, giolcarnaí. Tugtar "léigear" ar ghrúpa acu. ==Cuntas== [[File:Yellow Bittern hunting.jpg|thumb|left|Tá píb an ''Ixobrychus sinensis'' seo tarraingthe siar go hiomlán.|alt=Corrón beige le cosa buí agus gile ina sheasamh, tá a mhuineál i bhfolach i gcleití an choirp, ar mhogalra sreinge os cionn uisce.]] Is éin mheánmhéide go mhórmhéide iad na corra, le cosa agus píoba fada. Is beag an démhorfacht ghnéasach a léiríonn siad. De ghnáth, meastar gurb é an ''Ixobrychus sturmii'' an speiceas is lú, a thomhaiseann 25-30 cm ar fad, cé go bhfuil na speicis go léir sa ghéineas ''Ixobrychus'' beag agus forluíonn go leor acu a bheag nó a mhór i méid. Is í an chorr Ghóiliat an speiceas is mó, a sheasann suas le 152 cm ar airde. Tá na píoba in ann lúb-S a chur i gcruth, mar gheall ar chruth modhnaithe na veirteabraí ceirbheacsacha, a bhfuil 20–21 acu. Is féidir leis an phíb síneadh agus aistarraing siar, bíonn sí aistarraingthe le linn eitilte, murab ionann agus an chuid is mó d’éin eile a bhfuil píboba fada orthu. Is faide iad na píoba sna corr lae ná sna corra oíche agus sna bonnáin. Bíonn na cosa fada agus láidir, agus i mbeagnach gach speiceas, níl bhíonn cleití orthu ó thaobh íochtair na tibia (is eisceacht í an chorr ''Zebrilus undulatusan''). Le linn eitilte, coinnítear na cosa agus na crúba ar gcúl. Tá ladhracha fada caola ar chrúba na gcorr, le trí cinn ag díriú ar aghaidh agus ceann eile ag díriú ar gcúl.<ref name = "HBW">{{Cite book | first1 = Albert | last1 = Martínez-Vilalta | first2 = Anna | last2 = Motis | editor-first = Josep | editor-last = del Hoyo | editor2-first = Andrew | editor2-last = Elliott | editor3-last = Sargatal | editor3-first = Jordi | contribution = Family Ardeidae (herons) | title = [[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 1: Ostriches to Ducks | year = 1992 | pages = [https://archive.org/details/handbookofbirdso0001unse/page/376 376–403] | place = Barcelona | publisher = Lynx Edicions | ISBN = 978-84-87334-10-8 }}</ref> [[File:Eastern reef egrets in Ko Tao.jpg|thumb|Tá dhá dhathmhorfacht ag ''Egretta sacra'', dathéadrom agus dath dorcha.]] Go ginearálta bíonn an gob fada agus cosúil le harpún. Féadfaidh sé a bheith éagsúil ó thar a bheith tanaí mar atá sa Agamia agami, go tiubh mar atá sa chorr réisc Ardea cinerea. Tá an gob is is neamhghnáiche ag an chorr ''Cochlearius cochlearius'', a bhfuil gob leathan tiubh aici. Is iondúil go mbíonn dath buí, dubh nó donn ar an ngob agus ar chodanna lom eile den chorp, cé go bhféadfadh sé seo athrú le linn an tséasúir goir. Tá na sciatháin leathan agus fada, agus taispeánann siad 10 nó 11 cleite príomhiúil (níl ach naonúr ag ''Cochlearius cochlearius''), 15-20 tánaisteach, agus 12 cleite eireabaill (10 gcinn sna bonnáin). Bíonn cleití na gcrorr bog agus bíonn an chluimhreach gorm, dubh, donn, liath nó bán de ghnáth, agus is minic a bhíonn sé thar a bheith casta. I measc na gcorr lae, ní fheictear mórán démhorfachta gnéasaí sa chluimhreach (ach amháin sna hArdeola); Is iad na difríochtaí idir na gnéasanna an riail maidir leis na gcorra oíche agus na mbonnáin níos lú. Tá dathmhorfachtí éagsúla ag go leor speiceas freisin.<ref name="HBW2" /> Sa chorr sceire Ciúin-Aigéanach, tá dathmhorfachtí dorcha agus éadroma ann, agus athraíonn céatadán gach morfacht go geografach. Ní bhíonn dathmhorfachtí bána ach i gceantair le tránna coiréalacha.<ref>{{cite journal|last=Itoh|first=Singi|year=1991|title=Geographical Variation of the Plumage Polymorphism in the eastern reef heron (''Egretta sacra'')|journal=The Condor|volume=93|issue=2|pages=383–389|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v093n02/p0383-p0389.pdf|doi=10.2307/1368954|jstor=1368954}}</ref> ==Dáileadh agus gnáthóg== [[Íomhá:Lava_Heron_(Butorides_sundevalli)_Galapagos2.jpg|alt=Lava heron, grey with a long bill and red feet and with small fish in bill amongst grey rocks|mion|Tá ''Butorides sundevalli'' dúchasach do [[Na hOileáin Ghalápagos|na hOileáin Galápagos]], áit a n-itheann siad iasc agus portáin sna limistéir idirthaoideach agus mhangróbhach.]] Fine fhorleathan is ea na corra le [[Dáileadh cosmapolaiteach|dáileadh iltíreach]]. Tá siad ar gach mór - roinn ach amháin [[Antartaice]] agus tá siad i láthair i bhformhór na ngnáthóg ach amháin na foircinn is fuaire den Artach, na sléibhte an-ard, agus na fásaigh is tirime. Baineann beagnach gach speiceas le huisce; go bunúsach is éin neamhsnámha iad a chothaíonn ar imeall lochanna, aibhneacha, seascann, linnte, agus na farraige. Tá siad le fáil den chuid is mó i gceantair ísealchríche, cé go bhfuil roinnt speiceas ina gcónaí i gceantair alpacha, agus bíonn formhór na speiceas sna trópaicí.<ref name ="HBW"/> Is fine an-soghluaiste iad na corra, agus tá formhór na speiceas éan páirtimirceachar a laghad; mar shampla, tá an chorr ghlas neamhimirceach den chuid is mó sa Bhreatain agus in Éirinn, ach imirceach den chuid is mó i gCríoch Lochlann. Tá claonadh ag na héin scaipeadh go forleathan tar éis pórú, go háirithe, ach roimh an imirce bhliantúil, áit a bhfuil an speiceas coilíneach, ag lorg láithreacha beathaithe nua agus ag laghdú an bhrú ar thailte cothaithe in aice leis an gcoilíneacht. Tarlaíonn an imirce go hiondúil san oíche, ar bhonn aonair de ghnáth nó i ngrúpaí beaga.<ref name="HBW3" /> ==Iompar agus éiceolaíocht== ===Aiste bia=== [[File:Egretand lizard.jpg|thumb|Éigrit mhó ag láimhseáil a chreiche, laghairt, roimh shlogadh]] Is feoiliteoirí iad na corra agus agus na bonnáin. Baineann baill na fine seo den chuid is mó le bogaigh agus uisce agus itheann siad creacha uisceacha beo éagsúla. Áirítear ar a n-aiste bia raon leathan ainmhithe uisceacha, lena n-áirítear éisc, reiptílí, amfaibiaigh, crústaigh, moilisc, agus feithidí uisceacha. D'fhéadfadh speicis aonair a bheith ina nginearálaithe nó dulta in oiriúint le cineálacha creiche áirithe, mar an chorr oíche buíchorónach, a dhíríonn go speisialta ar chrústaigh, go háirithe portáin.<ref>{{cite journal|last=Watts|first=Bryan|year=1988|title=Foraging Implications of Food Usage Patterns in yellow-browned night-herons|journal=The Condor|volume=90|issue=4|pages=860–865 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v090n04/p0860-p0865.pdf|doi=10.2307/1368843|jstor=1368843}}</ref> Glacann go leor speiceas creiche níos mó go tráthúil freisin, lena n-áirítear éin agus uibheacha éan, creimirí, agus fiú muirní. Ní b'annaimhe fós, tuairiscítear corra ag ithe dearcán, piseanna agus grán, ach is de thaisme an chuid is mó den ábhar glasraí a itear.<ref name="HBW4" /> [[File:Balck Heron canopy crop.jpg|thumb|Egretta ardesiaca i suíomh seilge sainiúil, soir ó Antananarivo, Madagascar]] Is é an modh seilge is coitianta le haghaidh an éin, ná go suífeadh sé gan gluaiseacht ar imeall uisce éadomhain, nó go seasfadh sé ag fanacht go dtí go dtagann an chreach laistigh dá raon. Féadfaidh éin é seo a dhéanamh ó staidiúir ingearach, rud a thugann radharc níos leithne dóibh chun creiche a fheiceáil nó ar a ghogaide, atá níos criptí agus a chiallaíonn go bhfuil an gob níos gaire don chreach nuair a aimsítear í. Tar éis dó creiche a fheiceáil, bogtar an ceann ó thaobh go taobh, ionas gur féidir leis suíomh na creiche a ríomh agus [[Athraonadh|athraonadh]] a chíosú, agus ansin úsáidtear an gob chun an chreiche a shá.<ref name ="HBW"/> [[File:Heron tricol 01.JPG|thumb|''Egretta tricolor'' ag iascaireachta, ag baint úsáide as na cliatháin chun an fhrithchaithimh a dhíothú as an uisce, rud a fheabhsaíonn a chumas chun na gcreach a nochtadh]] Chomh maith le suí agus fanacht, féadfaidh corra seilg níos gníomhaí le haghaidh bia. Féadfaidh siad siúl go mall, thart nó níos lú ná 60 coiscéim in aghaidh an nóiméid, sciobadh chreiche nuair a bhreathnaítear air. I measc na n-iompraíochtaí gníomhacha beathaithe eile tá corraí coise agus tochailt, áit a n-úsáidtear na cosa chun creiche ceilte a ghlanadh amach.<ref>{{cite journal|last=Meyerriecks|first=Andrew|year=1966|title=Additional Observations on "Foot-Stirring" Feeding Behavior in herons|journal=The Auk|volume=83|issue=3|pages=471–472|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v083n03/p0471-p0472.pdf|doi=10.2307/4083060|jstor=4083060}}</ref> Is féidir na sciatháin a úsáid chun eagla a chur ar chreiche (nó b'fhéidir é a mhealladh chun scátha) nó chun dalladh a laghdú; taispeánann an chorr ''Egretta ardesiaca'' an sampla is déine de seo, rud a chruthaíonn ceannbhrat iomlán lena sciatháin thar a chorp.<ref>{{cite journal|last=Delacour|first=J|year=1946|title=Under-Wing Fishing of the black heron, ''Melanophoyx ardesiaca''|journal=The Auk|volume=63|issue=3|pages=441–442|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v063n03/p0441-p0442.pdf|doi=10.2307/4080141|jstor=4080141}}</ref> Rinneadh roinnt speiceas den chorr, mar shampla an t-éigrit bheag agus an chorr ghlas (''Ardea cinerea''), a dhoiciméadú ag baint úsáide as baoite chun na gcreach a mhealladh faoi fhad buille. Féadfaidh corra míreanna atá i bhfeidhm cheana féin a úsáid, nó míreanna a chur go gníomhach leis an uisce chun iasc a mhealladh, amhail an t-iasc ''Fundulus diaphanus''. D'fhéadfadh go mbeadh míreanna a úsáidtear de dhéantús an duine, mar shampla arán; <ref>{{cite journal|last=Post|first=R.|author2=Post, C.|author3=F. Walsh|title=Little egret (''Egretta garzetta'') and grey heron (''Ardea cinerea'') Using Bait for Fishing in Kenya|journal=Waterbirds|year=2009|volume=32|issue=3|pages=450–452|doi=10.1675/063.032.0311|s2cid=85622885}}</ref> de rogha air sin, breathnaíodh arís agus arís eile ar na héin ''Butorides striata'' san Amasóin ag caitheamh síolta, feithidí, bláthanna, agus duilleoga isteach san uisce chun iasc a ghabháil.<ref>{{cite journal|last=Robinson|first=S.|title=Use of bait and lures by green-backed herons in Amazonian Peru|journal=Wilson Bulletin|year=1994|volume=106|issue=3|pages=569–571|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v106n03/p0567-p0569.pdf|jstor=4163462}}</ref> Tá trí speiceas Ardea melanocephala, Syrigma sibilatrix agus an égrit eallaigh (''Bubulcus ibis'') níos lú ceangailte le timpeallachtaí uisceacha agus d'fhéadfadh siad maireachtáil i bhfad ar shiúl ón uisce. Feabhsaíonn na héigrití eallaigh a rathaí sealgaireachta ag leanúint ainmhithe féaraigh móar, feithidí sruthlaithe ag a n-ghluaiseacht. Fuair staidéar amháin amach gur mhéadaigh ráta ratha na gabhála creice 3.6 oiread níos mó ná sealgaireacht aonarach.<ref>{{cite journal|last=Dinsmore|first=James J.|year=1973|title=Foraging Success of Cattle Egrets, ''Bubulcus ibis''|url=https://archive.org/details/sim_american-midland-naturalist_1973-01_89_1/page/242|journal=American Midland Naturalist|volume=89|issue=1|pages=242–246|doi=10.2307/2424157|jstor=2424157}}</ref> ===Pórú=== [[Íomhá:American-Bittern-01-web.jpg|alt=A brown heron with brown, back and beige coloured streaks stands in similarly coloured dead grasses, its head pointed upwards|mion|Is póraitheoirí aonair iad na bonnáin níos mó, mar an bhonnán breicneach (''Botaurus lentiginosus'') seo. Chun fógraíocht a dhéanamh do chéilí, baineann na coiligh úsáid as sainghlaonna, dá ngairtear tormáin.]] Cé go léiríonn an fhine raon de straitéisí pórúcháin, ar an iomlán, tá na corra monagamach agus den chuid is mó coilíneach. Tá an chuid is mó de na corra lae agus oiche coilíneach, nó go páirteach coilíneach ag brath ar imthosca, ach is iad na bonnáin agus na ''Tigrisoma'' den chuid a neadaíonn go haonarach. Is coilíneacha, nó cuid de choilíneacha iad formhór na gcréar lae agus na gcréar oíche ag brath ar chúinsí, ach is neadacha aonair den chuid is mó iad na gaibhneacha agus na corraíl thíogair. Féadfaidh roinnt speiceas, chomh maith le speicis eile d'éin uisce, a bheith i gcoilíneachtaí le chéile. I staidéar a rinneadh ar éigrití beaga agus ar éigrití eallaigh san India, bhí an dá speiceas ins an chuid is mó de na coilíneachtaí a ndearnadh suirbhé orthu.<ref name="EgretcolonyIndia2">{{cite journal|last1=Hilaluddin|first1=Aisha S.|last2=Khan|first2=A.|last3=Yahya|first3=H.|first4=R.|last4=Kaul|title=Nesting ecology of Cattle Egrets and Little Egrets in Amroha, Uttar Pradesh, India|journal=Forktail|year=2006|volume=22|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/22pdfs/Hilaludin-CattleEgrets.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155611/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/22pdfs/Hilaludin-CattleEgrets.pdf|archive-date=2011-06-10}}</ref> Bíonn neadú séasúrach i speicis ó aeráid mheasartha; i speicis trópaiceacha, féadfaidh sé a bheith séasúrach (go minic ag an am céanna le séasúr na báistí) nó ar feadh na bliana. Fiú i póraitheoirí ar feadh na bliana, athraíonn déine neadaithe i rith na bliana. De ghnáth, ní bhíonn ach séasúr pórúcháin amháin in aghaidh na bliana ag corra trópaiceacha, murab ionann agus roinnt éan trópaiceach eile a d’fhéadfadh suas le trí ál a thógáil in aghaidh na bliana.<ref name="HBW9" /> Is gnách go nglacann cúirtéireacht páirt ar an nead. Tagann fireannaigh ar dtús agus tosaíonn siad ag tógáil na neadacha, áit a mbmonn na coiligh á gcluimhriú féind chun na gcearc a mhealladh. Tá baol ann go dtarlóidh ionsaí ionsaitheach ar an gcearc má thagann sí ró-luath agus seans go mbeidh uirthi fanacht suas le ceithre lá.<ref>Kushlan, J. A. (2011). [https://www.heronconservation.org/wp-content/uploads/resources/Heron-Behavior-Terminology.pdf The terminology of courtship, nesting, feeding and maintenance in herons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024210538/https://www.heronconservation.org/wp-content/uploads/resources/Heron-Behavior-Terminology.pdf |date=2019-10-24 }}. heronconservation.org</ref> I speicis choilíneacha, bíonn leideanna amhairc i gceist i dtaispeántais, agus is féidir go n-áireofaí leo; ag cur gothaí orthu féin nó taispeántais dheasghnácha a ghlacadh, ach i speicis aonaracha, tá leideanna cloisteála, cosúil le búireach dhomhain na mbonnán, tábhachtach. Mar sin féin, is eisceacht í an chorr ''Cochlearius cochlearius'' , agus iad ag dul i mbeirteanna ar shiúl ón suíomh neadaithe. Pireáilte, lanann beagnach gach speiceas orthu ag tógáil na neide, cé go noibríonn na coiligh amhain i measc na mbonnán beag agus na mbonnán caol ar an nead. Thuairiscigh roinnt éaneolaithe go raibh siad ag breathnú ar chorra baineanna ag leanúin céile faoi leith, agus ansin ag lorg sásamh gnéis in áit eile. Is iondúil go bhfaightear neadacha na gcorr in aice nó os cionn uisce. Cé go bhfuarthas neadacha roinnt speiceas ar an talamh áit nach bhfuil crainn nó toir oiriúnacha ar fáil, is gnách go gcuirtear i bhfásra iad. Úsáideann go leor speiceas crainn, agus anseo is féidir iad a chur suas go hard ón talamh, ach d'fhéadfadh speicis atá ina gcónaí in ngiolcarnaí neadú an-ghar don talamh. De ghnáth, beireann corra idir trí agus seacht n-ubh. Tuairiscítear álta níos mó sna bonnáin níos lú agus ní b'annaimhe a thuairiscítear i gcuid de na na gcorr níos mó, agus álta le hubh aonair do roinnt de na ''tigrisoma''. Athraíonn méid na n-álta de réir domhanleithid laistigh den speiceas, agus aonáin i dtimpealtaí measartha ag breith uibheacha níos mó ná na cinn trópaiceacha. Ar an iomlán, bíonn na huibheacha snasta gorm nó bán, cé is moite de na bonnáin mhóra (''Botaurus''), a bheireann uibheacha donn-olóige. ==Tacsanomaíocht agus córasaíocht== Mhol anailísí ar an gcnámharlach, an [[blaosc]] den chuid is mó, go bhféadfaí na hArdeidae a roinnt ina ina ngrúpaí agus ina ghrúpa clapsholais/oíche lena n-áirítear na bonnáin. Ó staidéir [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] agus anailísí cnámharlaigh a dhíríonn níos mó ar chnámha na colainne agus na ngéag, tugadh le fios go bhfuil an ghrúpáil seo mícheart. Ina ionad sin, léiríonn na cosúlachtaí i [[Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)|blaosc-mhoirfeolaíocht]] [[éabhlóid inréimneach]] chun dul i ngleic leis na dúshláin éagsúla a bhaineann le beathú sa lá agus san oíche. Ar na saolta seo, creidtear gur féidir trí mhórghrúpa a idirdhealú, mar atá: *''Tigrisoma'' agus an ''Cochlearius'' *bonnáin *corra lae agus éigrití agus corra oíche D’fhéadfadh go mbeadh údar le na corra oiche a scarúint mar fhofhine Nycticoracinae, mar a rinneadh go traidisiúnta. Mar sin féin, i láthair na huaire níl suíomh roinnt géineas (e.g. ''Butorides'' nó ''Syrigma'') soiléir agus d'fhulaing staidéir mhóilíneacha go dtí seo toisc nach raibh ach líon beag tacsón faoi imscrúdú. Go háirithe, Níl na caidrimh i measc na fine Ardeinae réitithe. Ba cheart an socrú a chuirtear i láthair anseo a mheas mar shocrú sealadach. Tugann staidéar in 2008 le fios gur leis na Pelecaniformes an fhine seo. Mar fhreagra ar na torthaí seo, rinne an Chomhdháil Éaneolaíoch Idirnáisiúnta athrangú le déanaí ar Ardeidae agus a chomhchthacsón Threskiornithidae faoin ord Pelecaniformes in ionad an oird Ciconiiformes a bhí ann roimhe seo. * Fofhine [[Tigriornithinae]] ** Géineas'' [[Cochlearius]]'' ** Géineas'' [[Taphophoyx]]'' ([[iontaise]], Méicéineach Déanach de Levy County, Florida) ** Géineas'' [[Tigrisoma]]'' ** Géineas'' [[Tigriornis]]'' ** Géineas'' [[Zonerodius]]'' * Fofhine [[Botaurinae]] ** Géineas ''[[Zebrilus]]'' ** Géineas ''[[Ixobrychus]]'' – bonnáin bheaga (ocht speiceas beo, ceann amháin díofa le déanaí ** Géineas ''[[Botaurus]]'' – bonnáin mhóra (ceithre speiceas) ** Géineas ''[[Pikaihao]]'' - ([[iontaise]], Luath-Mhéicéineach Otago, an Nua-Shéalainn) * Fofhine [[Ardeinae]] ** Géineas ''[[Zeltornis]]'' ([[iontaise]], Luath-Mhéicéineach de Djebel Zelten, an Libia) ** Géineas ''[[Nycticorax]]'' – gnáthchorra oíche (dhá speiceas bheo, ceithre cinn díofa le déanaí; uaireanta áirítear''Nyctanassa'') ** Géineas ''[[Nyctanassa]]'' – corra oíche Mheiriceá (speiceas beo amháin, ceann a cdíofa le déanaí) ** Géineas ''[[Gorsachius]]'' – corra oíche na hÁise agus na hAfraice (ceithre speiceas) ** Géineas ''[[Butorides]]'' – corra droimghlasa (trí speiceas; uaireanta san áireamh in ''Ardea'') ** Géineas ''[[Agamia]]'' – corr Agami ** Géineas ''[[Pilherodius]]'' – corr caipíneach ** Géineas ''[[Ardeola]]'' – corra locháin (sé speiceas) ** Géineas ''[[Bubulcus]]'' – éigrití eallaigh (speiceas amháin nó dhó, uaireanta san áireamh in ''Ardea'') ** Géineas ''[[Proardea]]'' ([[iontaise]]) ** Géineas ''[[Ardea (genus)|Ardea]]'' – gnáthchorra (11-17 speiceas) ** Géineas ''[[Syrigma]]'' – corr fheadlach ** Géineas ''[[Egretta]]'' – gnáth éigrití (7–13 speiceas) ** Géineasundetermined *** Corr Oileán na Cásca, Ardeidae ''gen. et sp. indet. (Speiceas éan ón Tréimhse Cheathartha) ; Corra iontaiseacha de chleamhnaithe gan réiteach: * ''"Anas" basaltica'' (Olagaicéineach Déanach ó Varnsdorf, An tSeic)<!-- JSystPaleontol5:1. --> * ''[[Ardeagradis]]'' * ''[[Proardeola]]'' – b'fhéidir mar an gcéanna le ''Proardea'' * [[Matuku (bird)|''Matuku'']] (Méicéineach Luath ó Otago, An Nua-Shéalainn) {{DEFAULTSORT:Corr reisc}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ardeidae]] qzdkoy436324f3s9q10a0jnf5ye5fxt 0 28042 1324117 1200119 2026-08-11T11:32:36Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324117 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba scoláire [[An Bhreatain Bheag|Breatnach]] é '''J. E. Caerwyn Williams''' (John Ellis Caerwyn Williams; 1912–1999), Comhalta in Acadamh na Breataine (FBA).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1617|title=WILLIAMS, John Ellis Caerwyn (1912–1999) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> Ba iad litríochtaí na d[[teangacha Ceilteacha]], [[An Bhreatnais|Breatnaise]] agus [[litríocht na Gaeilge|na Gaeilge]] go háirithe, an réimse acadúil lena raibh sé ag plé go príomha. D’fhoilsigh sé leabhair as Breatnaise agus as [[an Béarla|Béarla]]. Rugadh Caerwym Williams i [[Gwauncaegurwen|nGwan-Cae-Curwen]], Morgannwg sa bhliain 1912. Bhí baint ag a mhuintir le mianadóireacht [[gual|guail]]. Rinne sé a chuid staidéir i gColáiste Ollscoile Thuaisceart na Breataine Bige, [[Bangor]] agus bronnadh céim air sa [[An Laidin|Laidin]] i 1933 agus sa Bhreatnais i 1934. D’fhreastail sé ar an [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] agus [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] chun tuilleadh staidéir a dhéanamh. Bhí sé ar intinn aige a bheith ina mhinistir in [[Preispitéireachas|Eaglais Phreispitéireach]] na Breataine Bige agus is dá bharr sin a d’fhreastail sé ar Choláiste Diagachta Aontaithe, [[Aberystwyth]] agus bronnadh céim Bhaitisléir Diagachta (BD) air i 1944. Sa bhliain 1945 ceapadh é ar fhoireann Roinn na Breatnaise ag Coláiste Ollscoile Thuaisceart na Breataine Bige, Bangor agus rinneadh ollamh le Breatnais de sa bhliain 1953. D’fhan sé sa phost sin go dtí gur ceapadh in a ollamh le Gaeilge é ag Coláiste Ollscoile na Breataine Bige, Aberystwyth in 1965, áit ar fhan sé go dtí gur éirigh sé as a phost an múinteoireacht i 1979. Toghadh ina Chomhalta d'Acadamh na Breataine é sa bhliain 1978. == Foinsí == * {{cite news |first=Geraint H. |last=Jenkins |teideal=Professor JE Caerwyn Williams |url=http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,,258414,00.html |work=Guardian Unlimited |date=1999-08-27 |accessdate=2007-08-18 |language=Béarla}} * {{cite news |first=Meic |last=Stephens |teideal=Obituary: J. E. Caerwyn Williams |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_19990614/ai_n14227860/pg_1 |work=The Independent (London) |date=1999-06-14 |accessdate=2007-08-18 |dátarochtana=2010-03-22 |archivedate=2007-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071005045441/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_19990614/ai_n14227860/pg_1 }} == Leabharliosta Roghanach == * ''Traddodiad llenyddol Iwerddon'' (=Traidisiún liteartha na hÉireann) (1958), aistrithe níos deireanaí go Gaeilge mar ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) agus go Béarla mar ''The Irish literary tradition'' (1992) * ''The Poems of [[Taliesin]] (Mediaeval & Modern Welsh)'' (eagarthóir, le hIfor Williams, 1968) * ''Literature in Celtic Countries'' (1971) * ''Y storïwr Gwyddelig a'i chwedlau'' (=An Seanchaí Gaelach agus a scéalta) (1972) * ''Poets of the Welsh Princes (Writers of Wales S.)'' (1978) * ''Ysgrifau Beirniadol'' (=Scríbhinní léirmheastacha) (1965- ) Eagarthóir bunaidh de shraith imleabhar d'aistí léirmheastacha ar litríocht na Breatnaise den chuid is mó. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Williams, J. E. Caerwyn}} [[Catagóir:An Bhreatnais]] [[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1912]] [[Catagóir:Básanna i 1999]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] h9vzumdhea9qxyyrfg00mhkirxxfszm 0 28682 1323875 1280169 2026-08-10T13:44:28Z Saighneánach 72809 1323875 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Transfigurazione (Raffaello) September 2015-1a.jpg|clé|mion|Claochlú an Tiarna le [[Raffaello Sanzio|Raphael]], timpeall 1520 (inniu sa Phinacoteca, an[[An Vatacáin|Vatacáin]])]] Ceiliúrtar '''Claochlú an Tiarna'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Claochl%C3%BA%20an%20Tiarna/ga/|teideal="Claochlú an Tiarna"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-06}}</ref> (nó '''Athrú Cló ár dTiarna) ar an [[6 Lúnasa]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://sundayscriptureonline.com/?p=539|teideal=6 Lúnasa 2017 (A) Féile Chlaochlú an Tiarna – Sunday Scripture Online|údar=Martin McNamara (Scoil Mhuire, Ennistymon)|language=ga|dátarochtana=2021-08-06}}</ref> Luadh é i [[Naomh Matha Soiscéalaí|Matha]] 17:1–8, [[Naomh Marcas Soiscéalaí|Marcas]] 9:2–8, agus [[Naomh Lúcás Soiscéalaí|Lúcás]] 9:28–36.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=CM Rúndiamhra Lonrach 4: Claochlú an Tiarna|url=https://www.youtube.com/watch?v=_cE4T7xQawM|language=ga|author=An scéal, as Gaeilge|date=2021}}</ref> [[Íomhá:Transfiguration. Mokvi Gospels Q-902, 59v, 1300.jpg|mion|Matha 17:1 timpeall 1300 (Mokvi Q-902, 59v)]] Tharla an t-Athrú Cló ar Shliabh Tabor, b'fhéidir.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Church of the Transfiguration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Church_of_the_Transfiguration&oldid=1034265097|journal=Wikipedia|date=2021-07-18|language=en}}</ref> [[Íomhá:Mount Tabor, Israel.jpg|mion|Sliabh Tabor inniu]] ==== Lúcás 9:28-36 ==== <blockquote>'San am sin, thug Íosa leis Peadar, Eoin agus Séamas agus chuaigh suas an sliabh le guibhe. Agus ag guibhe dhó, tháinig athrú cló ar a aghaidh agus d’éirigh a chuid éadaigh gléigeal lonrach. Agus bhí beirt fhear ag agallamh leis -- ba iad Maois agus Éilias iad -- agus bhí siad le feiceáil faoi ghlóir agus iad ag caint faoina imeacht as an saol, rud a tharlódh i Iarúsailéim. Bhí codladh trom ar Pheadar agus ar a chompánaigh, ach d’fhan siad ina ndúiseacht, agus chonaic siad a ghlóir agus an bheirt a bhí ansiúd in éineacht leis. Agus le linn dóibh seo a bheith ag imeacht uaidh dúirt Peadar le hÍosa: “A Mháistir, nach tráthúil mar a tharla sé muid a bheith anseo; déanadh muid trí champa, ceann duit féin, ceann do Mhaois agus ceann d’Éilias,” -- ach ní raibh a fhios aige céard a bhí sé ag rá. Le linn dó a bheith ag rá na cainte sin, tháinig scamall, agus bhí sé ina scáil anuas orthu, agus bhí uamhan orthu nuair a d’imigh siad siúd isteach sa scamall, agus chuala siad glór as an scamall ag rá: “Seo é mo Mhac, an té is rogha liom, éistigí leis!” Agus le macalla an ghlóir, fritheadh Íosa ina aonar. Ach d’fhan na deisceabail ina dtost agus níor inis siad d’aon duine sna laethanta sin aon ní dá raibh feicthe acu".<ref>{{Lua idirlín|url=https://static1.squarespace.com/static/55e5ecbfe4b0cb71ded03f17/t/598456d37131a57592d728c3/1501845207033/6+L%C3%BAnasa++++Tir+an+Fhia.pdf|teideal=CLAOCHLÚ CHLÓ AN TIARNA|údar=Paróiste an Chillín, Gharumna & Leitir Mealláin|dáta=6ú Lúnasa|dátarochtana=2021|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184354/https://static1.squarespace.com/static/55e5ecbfe4b0cb71ded03f17/t/598456d37131a57592d728c3/1501845207033/6+L%C3%BAnasa++++Tir+an+Fhia.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/186880|teideal=L&#250;c&#225;s 9, 28-36 {{!}} Tearmann|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2021-08-06|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184404/https://www.tearmann.com/node/186880}}</ref></blockquote> ==== Matha 17:1-9 ==== Sé lá ina dhiaidh sin, rug Íosa leis Peadar, Séamas agus a dheartháir Eoin, agus sheol sé suas iad sliabh ard ar leithligh. Agus tháinig claochlú air os comhair a súl: shoilsigh a ghnúis ar nós na gréine agus d’éirigh a chuid éadaigh chomh gléigeal leis an solas. Agus chonacthas dóibh Maois agus Éilias ag comhrá leis. Labhair Peadar: “A Thiarna,” ar seisean le hÍosa, “is maith mar tharla anseo sinn: más maith leat é, déanfaidh mé trí bothanna san áit seo, ceann duit féin, ceann do Mhaois agus ceann d’Éilias.” Sula raibh an focal as a bhéal, seo scamall solasmhar ina scáil anuas orthu, agus an glór as an scamall: “Is é seo mo Mhac muirneach dár thug mé gnaoi; éistigí leis.” Agus le foghar an ghlóir sin, chaith na deisceabail iad féin ar a mbéal, lán d’uamhan. Tháinig Íosa chucu agus leag a lámh orthu: “Éirígí,” ar seisean; “ná bíodh eagla oraibh.” Ar dhearcadh suas dóibh, ní raibh neach ar bith le feiceáil acu ach Íosa féin amháin. Agus ar a slí anuas dóibh ón sliabh, thug Íosa ordú dóibh: “Ná labhraigí le duine ar bith faoin bhfís seo,” ar seisean, “nó go mbeidh Mac an Duine éirithe ó mhairbh.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/187400|teideal=Matha 17:1-9 {{!}} Tearmann|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2021-08-06|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184404/https://www.tearmann.com/node/187400}}</ref> ==== Marcas 9:2-10 ==== Sé lá ina dhiaidh sin, rug Íosa leis Peadar, Séamas agus Eoin, agus sheol sé suas iad sliabh ard ar leithligh. Agus tháinig claochlú air os comhair a súl, agus d'éirigh a chuid éadaigh dealrach, iad gléigeal thar cuimse, nach bhfuil úcaire ar domhan a dhéanfadh chomh geal iad. Agus chonacthas dóibh Maois mar aon le hÉilias agus iad ag comhrá leis. Agus labhair Peadar le hÍosa: "A Mháistir, " ar sé, "is maith mar a tharla anseo sinn: déanaimis trí bothanna, ceann duit féin, ceann do Mhaois agus ceann d'Éilias" -- mar ní raibh a fhios aige cad ba mhaith dó a rá óir tháinig uamhan orthu. Agus tháinig scamall ina scáil anuas orthu, agus an glór as an scamall: "Is é seo mo Mhac muirneach dár thug mé gnaoi: éistigí leis!" Agus go tobann, ar dhearcadh dóibh ina dtimpeall, ní fhaca siad duine ar bith níos mó ach Íosa in éineacht leo ina aonar. Ar a slí anuas dóibh ón sliabh, chuir sé mar acht orthu gan a raibh feicthe acu a insint do dhuine ar bith nó go mbeadh Mac an Duine éirithe ó mhairbh. Agus choinnigh siad an scéal chucu féin ach go mbídís ag fiafraí dá chéile cad ba chiall leis an éirí úd ó mhairbh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/186324|teideal=Marcas 9:2-10 {{!}} Tearmann|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2021-08-06|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184404/https://www.tearmann.com/node/186324}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Paidrín Páirteach]] [[Catagóir:Féilte Críostaí]] [[Catagóir:Íosa Críost]] cyqbnn5yo8ni9mmv3d5j0wxxhtwkmth 1323876 1323875 2026-08-10T13:44:42Z Saighneánach 72809 /* */ 1323876 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Transfigurazione (Raffaello) September 2015-1a.jpg|clé|mion|Claochlú an Tiarna le [[Raffaello Sanzio|Raphael]], timpeall 1520 (inniu sa Phinacoteca, an[[An Vatacáin|Vatacáin]])]] Ceiliúrtar '''Claochlú an Tiarna'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Claochl%C3%BA%20an%20Tiarna/ga/|teideal="Claochlú an Tiarna"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-06}}</ref> (nó '''Athrú Cló ár dTiarna''') ar an [[6 Lúnasa]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://sundayscriptureonline.com/?p=539|teideal=6 Lúnasa 2017 (A) Féile Chlaochlú an Tiarna – Sunday Scripture Online|údar=Martin McNamara (Scoil Mhuire, Ennistymon)|language=ga|dátarochtana=2021-08-06}}</ref> Luadh é i [[Naomh Matha Soiscéalaí|Matha]] 17:1–8, [[Naomh Marcas Soiscéalaí|Marcas]] 9:2–8, agus [[Naomh Lúcás Soiscéalaí|Lúcás]] 9:28–36.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=CM Rúndiamhra Lonrach 4: Claochlú an Tiarna|url=https://www.youtube.com/watch?v=_cE4T7xQawM|language=ga|author=An scéal, as Gaeilge|date=2021}}</ref> [[Íomhá:Transfiguration. Mokvi Gospels Q-902, 59v, 1300.jpg|mion|Matha 17:1 timpeall 1300 (Mokvi Q-902, 59v)]] Tharla an t-Athrú Cló ar Shliabh Tabor, b'fhéidir.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Church of the Transfiguration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Church_of_the_Transfiguration&oldid=1034265097|journal=Wikipedia|date=2021-07-18|language=en}}</ref> [[Íomhá:Mount Tabor, Israel.jpg|mion|Sliabh Tabor inniu]] ==== Lúcás 9:28-36 ==== <blockquote>'San am sin, thug Íosa leis Peadar, Eoin agus Séamas agus chuaigh suas an sliabh le guibhe. Agus ag guibhe dhó, tháinig athrú cló ar a aghaidh agus d’éirigh a chuid éadaigh gléigeal lonrach. Agus bhí beirt fhear ag agallamh leis -- ba iad Maois agus Éilias iad -- agus bhí siad le feiceáil faoi ghlóir agus iad ag caint faoina imeacht as an saol, rud a tharlódh i Iarúsailéim. Bhí codladh trom ar Pheadar agus ar a chompánaigh, ach d’fhan siad ina ndúiseacht, agus chonaic siad a ghlóir agus an bheirt a bhí ansiúd in éineacht leis. Agus le linn dóibh seo a bheith ag imeacht uaidh dúirt Peadar le hÍosa: “A Mháistir, nach tráthúil mar a tharla sé muid a bheith anseo; déanadh muid trí champa, ceann duit féin, ceann do Mhaois agus ceann d’Éilias,” -- ach ní raibh a fhios aige céard a bhí sé ag rá. Le linn dó a bheith ag rá na cainte sin, tháinig scamall, agus bhí sé ina scáil anuas orthu, agus bhí uamhan orthu nuair a d’imigh siad siúd isteach sa scamall, agus chuala siad glór as an scamall ag rá: “Seo é mo Mhac, an té is rogha liom, éistigí leis!” Agus le macalla an ghlóir, fritheadh Íosa ina aonar. Ach d’fhan na deisceabail ina dtost agus níor inis siad d’aon duine sna laethanta sin aon ní dá raibh feicthe acu".<ref>{{Lua idirlín|url=https://static1.squarespace.com/static/55e5ecbfe4b0cb71ded03f17/t/598456d37131a57592d728c3/1501845207033/6+L%C3%BAnasa++++Tir+an+Fhia.pdf|teideal=CLAOCHLÚ CHLÓ AN TIARNA|údar=Paróiste an Chillín, Gharumna & Leitir Mealláin|dáta=6ú Lúnasa|dátarochtana=2021|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184354/https://static1.squarespace.com/static/55e5ecbfe4b0cb71ded03f17/t/598456d37131a57592d728c3/1501845207033/6+L%C3%BAnasa++++Tir+an+Fhia.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/186880|teideal=L&#250;c&#225;s 9, 28-36 {{!}} Tearmann|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2021-08-06|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184404/https://www.tearmann.com/node/186880}}</ref></blockquote> ==== Matha 17:1-9 ==== Sé lá ina dhiaidh sin, rug Íosa leis Peadar, Séamas agus a dheartháir Eoin, agus sheol sé suas iad sliabh ard ar leithligh. Agus tháinig claochlú air os comhair a súl: shoilsigh a ghnúis ar nós na gréine agus d’éirigh a chuid éadaigh chomh gléigeal leis an solas. Agus chonacthas dóibh Maois agus Éilias ag comhrá leis. Labhair Peadar: “A Thiarna,” ar seisean le hÍosa, “is maith mar tharla anseo sinn: más maith leat é, déanfaidh mé trí bothanna san áit seo, ceann duit féin, ceann do Mhaois agus ceann d’Éilias.” Sula raibh an focal as a bhéal, seo scamall solasmhar ina scáil anuas orthu, agus an glór as an scamall: “Is é seo mo Mhac muirneach dár thug mé gnaoi; éistigí leis.” Agus le foghar an ghlóir sin, chaith na deisceabail iad féin ar a mbéal, lán d’uamhan. Tháinig Íosa chucu agus leag a lámh orthu: “Éirígí,” ar seisean; “ná bíodh eagla oraibh.” Ar dhearcadh suas dóibh, ní raibh neach ar bith le feiceáil acu ach Íosa féin amháin. Agus ar a slí anuas dóibh ón sliabh, thug Íosa ordú dóibh: “Ná labhraigí le duine ar bith faoin bhfís seo,” ar seisean, “nó go mbeidh Mac an Duine éirithe ó mhairbh.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/187400|teideal=Matha 17:1-9 {{!}} Tearmann|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2021-08-06|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184404/https://www.tearmann.com/node/187400}}</ref> ==== Marcas 9:2-10 ==== Sé lá ina dhiaidh sin, rug Íosa leis Peadar, Séamas agus Eoin, agus sheol sé suas iad sliabh ard ar leithligh. Agus tháinig claochlú air os comhair a súl, agus d'éirigh a chuid éadaigh dealrach, iad gléigeal thar cuimse, nach bhfuil úcaire ar domhan a dhéanfadh chomh geal iad. Agus chonacthas dóibh Maois mar aon le hÉilias agus iad ag comhrá leis. Agus labhair Peadar le hÍosa: "A Mháistir, " ar sé, "is maith mar a tharla anseo sinn: déanaimis trí bothanna, ceann duit féin, ceann do Mhaois agus ceann d'Éilias" -- mar ní raibh a fhios aige cad ba mhaith dó a rá óir tháinig uamhan orthu. Agus tháinig scamall ina scáil anuas orthu, agus an glór as an scamall: "Is é seo mo Mhac muirneach dár thug mé gnaoi: éistigí leis!" Agus go tobann, ar dhearcadh dóibh ina dtimpeall, ní fhaca siad duine ar bith níos mó ach Íosa in éineacht leo ina aonar. Ar a slí anuas dóibh ón sliabh, chuir sé mar acht orthu gan a raibh feicthe acu a insint do dhuine ar bith nó go mbeadh Mac an Duine éirithe ó mhairbh. Agus choinnigh siad an scéal chucu féin ach go mbídís ag fiafraí dá chéile cad ba chiall leis an éirí úd ó mhairbh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/186324|teideal=Marcas 9:2-10 {{!}} Tearmann|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2021-08-06|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806184404/https://www.tearmann.com/node/186324}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Paidrín Páirteach]] [[Catagóir:Féilte Críostaí]] [[Catagóir:Íosa Críost]] fxy1x2k7ghxez8gk5z60jszubyd2jnl 0 28818 1324060 1322881 2026-08-11T08:56:51Z An Sionnach Rua 29036 1324060 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Íomhá:Charadrius morinellus MHNT.jpg|thumb|Ubh '' Charadrius morinellus '']] Is [[éan]] é an t-'''amadán móinteach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Charadrius%20morinellus/|title=“Charadrius morinellus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Charadrius morinellus''). Is ball d'ord na Charadriiformes é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Charadrius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] ag1gdgc4mneftohy1uxu5617r61rezl 0 29955 1323956 1219629 2026-08-10T17:38:21Z Saighneánach 72809 1323956 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceimiceoir]] agus [[scríbhneoir]] [[An Giúdachas|Giúdach]] as an Iodáil ab ea '''Primo Levi''' a rugadh i d[[Torino]] ar an [[31 Iúil]] [[1919]] agus a fuair bás san áit chéanna ar an [[11 Aibreán]] [[1987]]. Glactar le Levi mar scríbhneoir den chéad scoth agus mar [[Duine|dhuine]] de na tráchtairí is críonna agus is géarchúisí den bh[[20ú haois|fichiú céad.]] Tháinig sé slán as an ifreann a bhí in [[Campa Géibhinn Auschwitz|Auschwitz]]. Is iomaí beart cruálach a chonaic sé ann. Thug sé cuntas iontach ina leabhar, ''[[An Tábla Peiriadach]]'', aistrithe go [[Gaeilge]] at [[Matthew Hussey|Matt Hussey.]] == Saol == Bhí a athair ina [[Innealtóireacht leictreach|innealtóir]] [[Innealtóireacht leictreach|leictreach]] agus a sheanathair ina innealtóir sibhialta. Idir 1937 agus 1941 bhí sé ina mhac léinn ceimice in [[ollscoil]] Torino. === Cogadh === Fuair sé post i saotharlann i monarcha i [[Milano]] i [[1942]]. Ach an bhliain ina dhiaidh sin, le titim rialtas [[Faisisteachas|Faisisteach]] [[Mussolini]] agus ionradh [[An Ghearmáin|na nGearmánach]] ar thuaisceart na hIodáile, chuaigh Levi isteach i ngrúpa páirtíneach. Gabhadh é i lár mí na Nollag agus cuireadh i gcampa géibhinn é. I mí Feabhra [[1944]] tháinig na Gearmánaigh i bhfeighil an champa, agus d’aistrigh na príosúnaigh ar thrucailí oscailte traenach go dtí an campa díothaithe ag [[Auschwitz]] sa [[An Pholainn|Pholainn]], turas cúig lá. Is ar éigin a tháinig Levi slán as an ifreann sin. [[Íomhá:Primo Levi e Anna Maria Levi.jpg|clé|mion|Primo Levi agus Anna Maria Levi, Torre Pellice, 1927/1928]] Buaileadh tinn é leis an bhfiabhras dearg tamall beag roimh theacht na Rúiseach agus teitheadh na nGearmánach leis na [[Príosún|príosúnaigh]] “shlána” go dtí na campaí díothaithe ag [[Buchenwald]] agus [[Mauthausen]]. Chaith sé roinnt mhíonna i gcampa idirturais i [[Katowice]] agus bhain an Iodáil amach ar 19 Deireadh Fómhair 1945 tar éis turas cathair ghríobháin tríd [[an Úcráin]], [[an Rómáin]], [[an Ungáir]], agus [[an Ostair]]. [[Íomhá:Famiglia Levi.jpg|clé|mion|220x220px|Teaghlach Levi, 1927]] [[Íomhá:Cartina La tregua - Primo Levi.gif|clé|mion|1945: Aistear abhaile - turas cathair ghríobháin tríd [[an Úcráin]], [[an Rómáin]], [[an Ungáir]], agus [[an Ostair]].]] === An tréimhse iarchogaidh === I [[1946]] fuair sé obair i monarcha vearnaisí i ngar do Torino. D'fhág an tréimhse a chaith sé in Auschwitz a shliocht air go lá a bháis. I ndiaidh an [[An Dara Cogadh Domhanda|chogaidh]], chuaigh sé le scríbhneoireacht le cur síos a thabhairt ar ar ghabh sé tríd. Is iad na [[Leabhar|leabhair]] is tábhachtaí dár bhreac sé síos ná ''Se questo è un uomo'' ("Más duine é seo"), ''La Tregua'' ("An Sos Cogaidh"), ''Se non ora, quando?'' ("Cén t-am ach anois?"), agus ''I sommersi e i salvati'' ("Iad siúd a bádh agus iad siúd a tháinig slán"). === Féinmharú === [[Íomhá:Primo Levi in Library 1983.jpg|clé|mion|1983]] Fuair sé [[bás]] nuair a thit sé as fuinneog. Glactar leis go coitianta gur [[féinmharú]] a bhí ann, ó bhí dúlagar intinne ag luí air faoin am, agus "[[aiféaltas an iarmharáin]]" air fosta - is é sin, bhí náire air gur tháinig seisean, thar aon duine eile, slán as an [[Uileloscadh]], nuair a maraíodh an oiread de dhaoine eile ansin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=CHAPTER ONE. Survivor Guilt|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400827985.17/html|publisher=Princeton University Press|journal=CHAPTER ONE. Survivor Guilt|date=2009-01-10|pages=17–55|doi=10.1515/9781400827985.17/html|language=en}}</ref> Téama tábhachtach é aiféaltas an iarmharáin ina chuid leabhar freisin, go háirithe in ''I sommersi e i salvati''. == ''An Tábla Peiriadach (''Il Sistema Periodico) == Leabhar [[Beathaisnéis|dírbheathaisnéiseach]] uathúil is sochorraithe is ea ''[[An Tábla Peiriadach|Il Sistema Periodico]]'' ({{lang-ga|An Tábla Peiriadach}}) a dhéanann taiscéaladh, i 21 caibidil, 21 mineachtra i saol Levi mar cheimicí ag obair le 21 dúil cheimiceach, agus ag déanamh teagmhála ar slí le fulaingt urghránna a phríosúnachta i gcampa báis Auschwitz mar [[An Giúdachas|Ghiúdach]]. Scríofa go hálainn sochorraithe, tugann sé léargas ar a thromghrá don [[Ceimic|cheimic]] agus ar a éachtaí sa réimse sin, ach freisin ar a phróisis mheabhracha is a chrá [[Síceolaíocht|síceolaíoch]] san il-loscadh. Chuir an tOllamh [[Matthew Hussey]] Gaeilge ar an leabhar mar ''An Tábla Peiriadach'', foilsithe ag [[Coiscéim]] sa bhliain [[2016]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.coisceim.ie/antabla.html|teideal=An Tábla Peiriadach le Matt Hussey|work=www.coisceim.ie|dátarochtana=2023-04-11}}</ref> == Féach freisin == * Ní raibh Primo Levi gaolmhar leis an scríbhneoir [[Carlo Levi]], Iodálach [[Giúdachas|Giúdach]] eile a scríobh leabhair thábhachtacha faoina shaol le linn an Dara Cogadh Domhanda. * ''[[An Tábla Peiriadach]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Levi Primo}} [[Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Ceimiceoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1919]] [[Catagóir:Básanna i 1987]] [[Catagóir:An tUileloscadh]] [[Catagóir:Giúdaigh]] [[Catagóir:Campa Géibhinn Auschwitz]] [[Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin]] j59z78i3d9xr0yzzoxrdkk6zwzr8x48 0 29994 1323789 1307466 2026-08-10T12:15:09Z Saighneánach 72809 1323789 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is séadchomhartha ársa é '''Balla Mór na Síne,''' suite i dtuaisceart na tíre. Tá an Balla ar an struchtúr is faide ar [[domhan]]. Tá sé 21,196 [[ciliméadar]] ar fad (sin 43 uair go leith níos faide ná [[Éire]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://static.rasset.ie/documents/learn/2020/03/worksheet-5and6-templateenglishirish-update.pdf|teideal=Fíricí Spéisiúla faoin tSín|údar=RTÉ|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Deir daoine gur féidir leis na [[Spásaire|spásairí]] é a fheiceáil ón [[spás]] agus iad ag taisteal thart ar an domhan, más fíor sin ar chor ar bith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/5.Balla-M%C3%B3r-na-S%C3%ADne-eilifint.pdf|teideal=Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201118233145/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/5.Balla-M%C3%B3r-na-S%C3%ADne-eilifint.pdf}}</ref> [[Íomhá:President and Mrs. Nixon visit the Great Wall of China.jpg|clé|mion|[[Détente]]: Ar an [[21 Feabhra]] [[1970]], thug Uachtarán Mheiriceá [[Richard Nixon]] cuairt ar [[Daon-Phoblacht na Síne|Dhaon-Phoblacht na Síne]]:]] == Stair == Tá Balla Mór na Síne breis agus 2,300 bliain d’aois. Thóg Impirí na Síne an balla ollmhór seo mar go raibh siad ag iarraidh a naimhde ón taobh thuaidh a choimeád amach. D’oibrigh suas le milliún duine ar an mballa agus ghlac sé 2,000 bliain é a chríochnú. Cé gur tógadh an Balla Mór le muintir na Síne a chosaint, fuair go leor Síneach bás agus iad á thógáil. [[Íomhá:Map of the Great Wall of China-2010-14-07.jpg|clé|mion]] == Turasóireacht == Tá spéis as cuimse ag daoine sa Bhalla Mór agus tugann na céadta míle turasóir cuairt air gach bliain. Tógadh é le daoine a choimeád amach as an tSín, ach sa lá atá inniu ann, cabhraíonn an Balla go mór leis na céadta míle duine a mhealladh ansin. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-tír-sín}} [[Catagóir:Ballaí]] [[Catagóir:An tSín]] qx3jx3as0zm07w5ngtpexk92ya74p2m 0 30091 1323841 1310295 2026-08-10T13:06:22Z Saighneánach 72809 1323841 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Cíoras Mór''' ({{Lang-peo|𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁}} Kūruš, {{Lang-fa|بزرگ کوروش, Kūrosh-e-Bozorg}}; c. 600 RC nó 576 RC - 5 Nollaig 530 RC), ar a dtugtar freisin '''Cíoras II''' nó '''Cíoras na Peirse''', an chéad impire Peirseach [[An Sorastrachas|Sóróstarach]]. Bhunaigh sé [[Impireacht Acaeiméineach|Céad Impireacht na Peirse]] faoin ríshliocht Achaemenach. [[Íomhá:Cyrus Great.jpg|clé|mion|Cíoras Mór: Pasargadae]] Faoina riail féin, chuimsigh an impireacht gach stát sibhialta a bhí ann roimhe sa Neasoirthear Ársa. Leathnaigh sé an impireacht amach go suntasach. Ar deireadh thiar, chloígh sé an chuid is mó den [[an Áise Thiar Theas|Áise Thiar Theas]], maille le cuid mhaith de Lár na hÁise, ón [[An Éigipt|Éigipt]] agus [[an Heilléaspontas]] san iarthar go dtí [[an Iondúis|Abhainn na hIondúise]] san oirthear. Bhí an impireacht ba mhó riamh go dtí sin ar an domhan cruthaithe aige. Maítear gur ghabh Cíoras Mór cathair na [[An Bhablóin|Bablóine]] ar an 17 Deireadh Fómhair 539 RC. Níos déanaí, scaoil sé na Giúdaigh “saor”, tar éis dóibh 70 bliain a chaitheamh i mbraighdeanas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cyrus the Great in the Bible|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cyrus_the_Great_in_the_Bible&oldid=984027078|journal=Wikipedia|date=2020-10-17|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ir}} [[Catagóir:Básanna i 530 RC]] [[Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na hImpireachta Acaeiméinigh]] [[Catagóir:Sean-Tiomna]] ibaztmgjcg2o3epnlxck9hy5t7ks9at 0 30210 1323909 1227968 2026-08-10T14:46:38Z Saighneánach 72809 1323909 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''[[Réabhlóid|Éirí Amach]] na dTuathánach''' i [[Sasana]] sa bhliain [[1381]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.floridabar.org/the-florida-bar-journal/lets-kill-all-the-lawyers-shakespeare-might-have-meant-it/|teideal=Let’s Kill All the Lawyers! Shakespeare (Might Have) Meant It|language=en-US|work=The Florida Bar|dátarochtana=2020-06-15}}</ref> Bhí na tuathánaigh faoi bhrú ag ualach trom cánacha. Ar [[30 Bealtaine]] [[1381]] in [[Essex]], rinne John Bampton, feidhmeannach ríoga, iarracht cánacha a thabhairt isteach. Chuir an splanc an breosla ar thine. Phléasc gearáin na dtuathánach amach, ag iarraidh deireadh a chur leis an [[seirfeachas]], i measc éilimh eile. Bhí an t-ádh dearg ar an rí, Risteard II (in aois 14 bliain dó) gur tháinig sé beo as. == Dlí an tslua == Maraíodh na mílte daoine ar an dá taobh is cosúil; feidhmeannaigh ríoga, bailitheoirí cánach, dlíodóirí, breithimh, srl ar taobh amháin; agus ar an taobh eile,na tuathánaigh agus na ceannairí, tar éis do na [[Fórsaí armtha|fórsaí ríoga]] ceannairí na h[[agóid]]í a locadh níos déanaí. Scríobh [[William Shakespeare|Shakespeare]] faoi na himeachtaí, "An chéad rud atá le déanamh, maraímis gach [[Abhcóide|dlíodóir]]."<ref>Cé gur le ceannairc Jack Cade i 1450 a bhaineann an abairt a leagann Shakespeare (Anraí VI, páirt 2 | Gníomh 4, Radharc 2) ar an mBúistéir Risteárd, i ndáiríre bhí sé ag scríobh faoi Éirí Amach na dTuathánach beagnach seachtó bliain roimhe sin.</ref> [[Íomhá:John Ball encouraging Wat Tyler rebels from ca 1470 MS of Froissart Chronicles in BL.jpg|clé|mion|John Ball circa 1470 (MS, Froissart Chronicles)]] Ar 14 Meitheamh 1381, bhain dronga as [[Kent]], [[Essex]] agus na [[contae]]<nowiki/>tha eile [[Londain]] amach. Líon méid an tslua na saighdiúirí a bhí ann le heagla. Ní raibh ach cúpla céad saighdiúir ann (bhí an chuid is mó i dtuaisceart [[Sasana|Shasana]], ar an teorainn, nó in [[Éire|Éirinn]]) agus níor éirigh leo smacht a fháil ar na dronga a bhí i mbun na círéibe. Mar sin, rinne dronga a bhí ar an daoraí [[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Londain|Londan]] a ionsaí. Ar an 14 Meitheamh, maraíodh Ard-Seansailéir Shasana, Simon of Sudbury.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3377876912236609|teideal=Éirí Amach na dTuathánach|údar=UCD School of Law|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-06-15}}</ref> Baineadh an cloigeann de. [[Íomhá:DeathWatTylerFull.jpg|clé|mion|circa 1470 (MS, Froissart Chronicles): Mharaigh Walworth an ceannaire [[Wat Tyler]] ]] D'eisigh na tuathánaigh liosta de na nithe a bhí uathu. Thug an rí, Risteard II agus in aois 14 bliain dó, isteach dá gcuid éileamh. Ach rinne sé athchomhairle an lá dár gcionn, 15 Meitheamh. Baineadh an ceann den Ridire John Cavendish, Príomh-[[Breitheamh|Bhreitheamh]] Bhinse an Rí i Sasana (agus Seansailéir [[Ollscoil Cambridge]]) ar an la céanna. Duine de na ceannairí ab ea [[Wat Tyler]] agus maraíodh é ar an 15 Meitheamh chomh maith. ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol-stair}} {{DEFAULTSORT:Éirí Amach na dTuathánach}} [[Catagóir:Stair Shasana]] [[Catagóir:Réabhlóidí| *]] mzkkd8clty9g9tst1m3jrzlntt456s9 0 30533 1323785 1293170 2026-08-10T12:03:39Z An Sionnach Rua 29036 Curtha in eagair agus aon eolas a bhí le fáil sa Bhéarla curtha leis, na naisc bhriste deisithe srl. 1323785 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[lachain mhara]] théagartha iad na '''scótair''' sa [[Géineas|ghéineas]] '''''Melanitta''''' den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] ''[[Anatidae]]''. Bíonn na bardail dubh go hiondúil le goba ata, tá na baineannaigh donn den chuid is mó. Póraíonn siad i gCiantuaisceart na [[An Eoraip|hEorpa]], an [[An Áise|Áise]] agus [[Meiriceá Thuaidh]] agus caitheann siad an [[Imirce éin|geimhreadh]] níos faide ó dheas i gcriosanna [[Crios mheasartha|measartha]] na n-ilchríoch siúd. Cruinníonn siad i n-ealtaí móra ar uiscí cuí ar an chósta. Bíonn na healtaí siúd plódaithe agus tá sé de nós ag na lachain seo dul in airde le chéile. Tógtar a neadacha líneáilte ar an talamh i ngar don mhuir, do locha nó d'aibhneacha agus i gcoillte nó ar an tundra fosta. Tumann na speicis seo le haghaidh [[Crústach|crústaigh]] agus [[Mollusca|moilisc]]. == Speiceas == Thug an zó-eolaí Gearmánach [[Friedrich Boie]] an géineas ''Melanitta'' isteach sa bhliain 1822.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tagebuch gehalten auf einer reise durch Norwegen im jahre 1817|url=http://archive.org/details/tagebuchgehalten00boie|publisher=Schleswig : gedruckt und verlegt im K. Taubstummen-institut|date=1822|coauthors=|author=Boie, F.|pages=lgh. 308, 351}}</ref> Ba é an [[sceadach]] eiseamláir an chineáil seo agus ba é [[Thomas Campbell Eyton]] a bhaist an t-ainm sin air.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Monograph on the Anatidae, or Duck Tribe.|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/36002170|publisher=Longman, Orme, Brown, Green, & Longman.|date=1838|location=Londain|doi=10.5962/bhl.title.51971|language=en|author=Eyton, T. C.|coauthors=Hullmandel, C. J., Lear, E., Scharf, G.|pages=52}}</ref> Nascann ainm an ghéinis an [[An tSean-Ghréigis|tSean-ghréigis]] ''melas'' a chiallaíonn "dubh" agus ''netta'' a chiallaíonn "lacha".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=http://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-2501-4|date=2010|author=Jobling, J. A.|location=Londain|pages=246}}</ref> Tá sé [[speiceas]] sa ghéineas:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/waterfowl/|teideal=Screamers, ducks, geese & swans|údar=Gill, F.; Donsker, D.|coauthors=International Ornithologists' Union|editor=Rasmussen, P.|work=www.worldbirdnames.org|foilsitheoir=IOC World Bird List Version 11.2|dátarochtana=16ú Deireadh Fómhair 2021}}</ref>{{Tábla speiceas |genus= Melanitta |authority-name=[[Friedrich Boie|F. Boie]]|authority-year= 1822 |species-count=sé|no-note=y|narrow-percent=75}} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar dubh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20dubh/ga/|teideal="scótar dubh"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta americana |image=File:Melanitta americana Barnegat NJ.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:055 - BLACK SCOTER (12-17-13) tucson, az -01 (11429497856).jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Swainson |authority-year=1832 |authority-not-original=yes |range= Oirthear na Sibéire, Alasca, agus oirthuaisceart Cheanada ó Labrador agus Talamh an Éisc go dtí soir ó dheas ó Bhá Hudson. |range-image=File:Melanitta americana map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= NT |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar coiteann]] |binomial=melanitta nigra |image=File:Eurasian common scoter.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Sjöorre - Common Scoter 2.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Tuaisceart na hEorpa agus na hÁise siar go dtí Olenjok. |range-image=File:MelanittaNigraIUCNver2019-2.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Sceadach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20tarr-ruadhonn/ga/|teideal="cúcabarra tarr-ruadhonn"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta fusca |image=File:Velvet Scoter, Eyebrook Reservoir, Leics (cropped).jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Velvet Scoter, female, Musselburgh.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Oirthear na Tuirce, an Eoraip ó dheas go dtí an Bhreatain Mhór, ar na Farraigí Dubha agus Caspacha freisin |range-image=File:MelanittaFuscaIUCNver2018 2.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= VU |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar báneiteach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20b%C3%A1neiteach/ga/|teideal="scótar báneiteach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta deglandi |image=File:Melanitta deglandi -Iceland -swimming-8 (3).jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Melanitta deglandi, female, Toronto.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Bonaparte|authority-year= 1850 |authority-not-original=yes |range= Meiriceá Thuaidh |range-image=File:Melanitta deglandi map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar Stejneger]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20Stejneger/ga/|teideal="scótar Stejneger"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta stejnegeri |image=File:Melanitta stejnegeri 223375338 (cropped) 3.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |authority-name=Ridgway |authority-year=1887 |authority-not-original=yes |range= Fíor-thuaisceart na hÁise soir go dtí an t-inbhear Yenisei-Mündung |range-image= |range-image-size=180px |size=38 go 42 cm (15 go 17 or) i bhfad |habitat=coillte [[Sabhána|sabhána]] oscailte agus seascann ''[[Melaleuca]]'' chomh maith le talamh feirme agus plandálacha [[Cána siúcra|cána siúcra]] |hunting=[[Feithid|feithidí]], [[Laghairt|laghairteanna]] agus [[Frog|froganna]] den chuid is mó |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar toinne]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20toinne/ga/|teideal="Scótar toinne"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta perspicillata |image=File:Melanitta perspicillata.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Surf Scoter (female) (11635678413).jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Meiriceá Thuaidh, go príomha i dtuaisceart Cheanada agus Alasca |range-image=File:Melanitta perspicillata range map.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/deireadh}}Tá aithne againn ar speiceas [[iontaise]], ''[[Melanitta kirbori]]'', ón [[An Pléisticéineach Luath|Phléisticéineach Luath]] sa [[An Chrimé|Chrimé]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Oldest Finds of the Genera Melanitta, Marmaronetta, and Other Ducks (Aves: Anatidae) from the Lower Pleistocene of the Crimea|url=https://doi.org/10.1134/S0031030124600653|journal=Paleontological Journal|date=2024|issn=1555-6174|pages=593–603|volume=58|issue=5|doi=10.1134/S0031030124600653|author=Zelenkov, N.V.}}</ref> Cuirtear an "scótar" iontaise measta ''Melanitta ceruttii'' a raibh cónaí air i gCalifornia sa [[An Sealad Pléicéineach|Phléicéineach]] Dhéanach sa ghéineas ''[[Histrionicus]]'' anois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Part II: Fossil Birds of the San Diego Formation, Late Pliocene, Blancan, San Diego County, California|url=https://www.jstor.org/stable/40166674|journal=Ornithological Monographs|date=1990|issn=0078-6594|pages=73, 77–161|issue=44|doi=10.2307/40166674|author=Chandler, R. M.|volume=44}}</ref> A fossil species, ''Melanitta kirbori'', is known from the Early Pleistocene of Crimea. The presumed fossil "scoter" ''Melanitta ceruttii'', which lived in California during the Late Pliocene, is now placed in the genus ''Histrionicus''.<ref name="Chandler" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Scotar}} [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir: Melanitta |*]] [[Catagóir:Anatidae]] jq5bddyfuh6mh69ojw2du8bjb8tnagg 1323786 1323785 2026-08-10T12:04:19Z An Sionnach Rua 29036 1323786 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[lachain mhara]] théagartha iad na '''scótair''' sa [[Géineas|ghéineas]] '''''Melanitta''''' den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] ''[[Anatidae]]''. Bíonn na bardail dubh go hiondúil le goba ata, tá na baineannaigh donn den chuid is mó. Póraíonn siad i gCiantuaisceart na [[An Eoraip|hEorpa]], an [[An Áise|Áise]] agus [[Meiriceá Thuaidh]] agus caitheann siad an [[Imirce éin|geimhreadh]] níos faide ó dheas i gcriosanna [[Crios mheasartha|measartha]] na n-ilchríoch siúd. Cruinníonn siad i n-ealtaí móra ar uiscí cuí ar an chósta. Bíonn na healtaí siúd plódaithe agus tá sé de nós ag na lachain seo dul in airde le chéile. Tógtar a neadacha líneáilte ar an talamh i ngar don mhuir, do locha nó d'aibhneacha agus i gcoillte nó ar an tundra fosta. Tumann na speicis seo le haghaidh [[Crústach|crústaigh]] agus [[Mollusca|moilisc]]. == Speiceas == Thug an zó-eolaí Gearmánach [[Friedrich Boie]] an géineas ''Melanitta'' isteach sa bhliain 1822.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tagebuch gehalten auf einer reise durch Norwegen im jahre 1817|url=http://archive.org/details/tagebuchgehalten00boie|publisher=Schleswig : gedruckt und verlegt im K. Taubstummen-institut|date=1822|coauthors=|author=Boie, F.|pages=lgh. 308, 351}}</ref> Ba é an [[sceadach]] eiseamláir an chineáil seo agus ba é [[Thomas Campbell Eyton]] a bhaist an t-ainm sin air.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Monograph on the Anatidae, or Duck Tribe.|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/36002170|publisher=Longman, Orme, Brown, Green, & Longman.|date=1838|location=Londain|doi=10.5962/bhl.title.51971|language=en|author=Eyton, T. C.|coauthors=Hullmandel, C. J., Lear, E., Scharf, G.|pages=52}}</ref> Nascann ainm an ghéinis an [[An tSean-Ghréigis|tSean-ghréigis]] ''melas'' a chiallaíonn "dubh" agus ''netta'' a chiallaíonn "lacha".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=http://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-2501-4|date=2010|author=Jobling, J. A.|location=Londain|pages=246}}</ref> Tá sé [[speiceas]] sa ghéineas:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/waterfowl/|teideal=Screamers, ducks, geese & swans|údar=Gill, F.; Donsker, D.|coauthors=International Ornithologists' Union|editor=Rasmussen, P.|work=www.worldbirdnames.org|foilsitheoir=IOC World Bird List Version 11.2|dátarochtana=16ú Deireadh Fómhair 2021}}</ref>{{Tábla speiceas |genus= Melanitta |authority-name=[[Friedrich Boie|F. Boie]]|authority-year= 1822 |species-count=sé|no-note=y|narrow-percent=75}} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar dubh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20dubh/ga/|teideal="scótar dubh"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta americana |image=File:Melanitta americana Barnegat NJ.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:055 - BLACK SCOTER (12-17-13) tucson, az -01 (11429497856).jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Swainson |authority-year=1832 |authority-not-original=yes |range= Oirthear na Sibéire, Alasca, agus oirthuaisceart Cheanada ó Labrador agus Talamh an Éisc go dtí soir ó dheas ó Bhá Hudson. |range-image=File:Melanitta americana map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= NT |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar coiteann]] |binomial=melanitta nigra |image=File:Eurasian common scoter.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Sjöorre - Common Scoter 2.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Tuaisceart na hEorpa agus na hÁise siar go dtí Olenjok. |range-image=File:MelanittaNigraIUCNver2019-2.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Sceadach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20tarr-ruadhonn/ga/|teideal="cúcabarra tarr-ruadhonn"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta fusca |image=File:Velvet Scoter, Eyebrook Reservoir, Leics (cropped).jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Velvet Scoter, female, Musselburgh.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Oirthear na Tuirce, an Eoraip ó dheas go dtí an Bhreatain Mhór, ar na Farraigí Dubha agus Caspacha freisin |range-image=File:MelanittaFuscaIUCNver2018 2.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= VU |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar báneiteach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20b%C3%A1neiteach/ga/|teideal="scótar báneiteach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta deglandi |image=File:Melanitta deglandi -Iceland -swimming-8 (3).jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Melanitta deglandi, female, Toronto.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Bonaparte|authority-year= 1850 |authority-not-original=yes |range= Meiriceá Thuaidh |range-image=File:Melanitta deglandi map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar Stejneger]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20Stejneger/ga/|teideal="scótar Stejneger"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta stejnegeri |image=File:Melanitta stejnegeri 223375338 (cropped) 3.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |authority-name=Ridgway |authority-year=1887 |authority-not-original=yes |range= Fíor-thuaisceart na hÁise soir go dtí an t-inbhear Yenisei-Mündung |range-image= |range-image-size=180px |size=38 go 42 cm (15 go 17 or) i bhfad |habitat=coillte [[Sabhána|sabhána]] oscailte agus seascann ''[[Melaleuca]]'' chomh maith le talamh feirme agus plandálacha [[Cána siúcra|cána siúcra]] |hunting=[[Feithid|feithidí]], [[Laghairt|laghairteanna]] agus [[Frog|froganna]] den chuid is mó |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar toinne]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20toinne/ga/|teideal="Scótar toinne"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta perspicillata |image=File:Melanitta perspicillata.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Surf Scoter (female) (11635678413).jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Meiriceá Thuaidh, go príomha i dtuaisceart Cheanada agus Alasca |range-image=File:Melanitta perspicillata range map.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/deireadh}}Tá aithne againn ar speiceas [[iontaise]], ''[[Melanitta kirbori]]'', ón [[An Pléisticéineach Luath|Phléisticéineach Luath]] sa [[An Chrimé|Chrimé]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Oldest Finds of the Genera Melanitta, Marmaronetta, and Other Ducks (Aves: Anatidae) from the Lower Pleistocene of the Crimea|url=https://doi.org/10.1134/S0031030124600653|journal=Paleontological Journal|date=2024|issn=1555-6174|pages=593–603|volume=58|issue=5|doi=10.1134/S0031030124600653|author=Zelenkov, N.V.}}</ref> Cuirtear an "scótar" iontaise measta ''Melanitta ceruttii'' a raibh cónaí air i gCalifornia sa [[An Sealad Pléicéineach|Phléicéineach]] Dhéanach sa ghéineas ''[[Histrionicus]]'' anois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Part II: Fossil Birds of the San Diego Formation, Late Pliocene, Blancan, San Diego County, California|url=https://www.jstor.org/stable/40166674|journal=Ornithological Monographs|date=1990|issn=0078-6594|pages=73, 77–161|issue=44|doi=10.2307/40166674|author=Chandler, R. M.|volume=44}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Scotar}} [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir: Melanitta |*]] [[Catagóir:Anatidae]] 66x9vbf07c2i2xvurem7rl57r6v47ms 1323825 1323786 2026-08-10T12:47:34Z An Sionnach Rua 29036 1323825 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[lachain mhara]] théagartha iad na '''scótair''' sa [[Géineas|ghéineas]] '''''Melanitta''''' den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] ''[[Anatidae]]''. Bíonn na bardail dubh go hiondúil le goba ata, tá na baineannaigh donn den chuid is mó. Póraíonn siad i gCiantuaisceart na [[An Eoraip|hEorpa]], an [[An Áise|Áise]] agus [[Meiriceá Thuaidh]] agus caitheann siad an [[Imirce éin|geimhreadh]] níos faide ó dheas i gcriosanna [[Crios mheasartha|measartha]] na n-ilchríoch siúd. Cruinníonn siad i n-ealtaí móra ar uiscí cuí ar an chósta. Bíonn na healtaí siúd plódaithe agus tá sé de nós ag na lachain seo dul in airde le chéile. Tógtar a neadacha líneáilte ar an talamh i ngar don mhuir, do locha nó d'aibhneacha agus i gcoillte nó ar an tundra fosta. Tumann na speicis seo le haghaidh [[Crústach|crústaigh]] agus [[Mollusca|moilisc]]. == Speiceas == Thug an zó-eolaí Gearmánach [[Friedrich Boie]] an géineas ''Melanitta'' isteach sa bhliain 1822.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tagebuch gehalten auf einer reise durch Norwegen im jahre 1817|url=http://archive.org/details/tagebuchgehalten00boie|publisher=Schleswig : gedruckt und verlegt im K. Taubstummen-institut|date=1822|coauthors=|author=Boie, F.|pages=lgh. 308, 351}}</ref> Ba é an [[sceadach]] eiseamláir an chineáil seo agus ba é [[Thomas Campbell Eyton]] a bhaist an t-ainm sin air.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Monograph on the Anatidae, or Duck Tribe.|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/36002170|publisher=Longman, Orme, Brown, Green, & Longman.|date=1838|location=Londain|doi=10.5962/bhl.title.51971|language=en|author=Eyton, T. C.|coauthors=Hullmandel, C. J., Lear, E., Scharf, G.|pages=52}}</ref> Nascann ainm an ghéinis an [[An tSean-Ghréigis|tSean-ghréigis]] ''melas'' a chiallaíonn "dubh" agus ''netta'' a chiallaíonn "lacha".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=http://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-2501-4|date=2010|author=Jobling, J. A.|location=Londain|pages=246}}</ref> Tá sé [[speiceas]] sa ghéineas:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/waterfowl/|teideal=Screamers, ducks, geese & swans|údar=Gill, F.; Donsker, D.|coauthors=International Ornithologists' Union|editor=Rasmussen, P.|work=www.worldbirdnames.org|foilsitheoir=IOC World Bird List Version 11.2|dátarochtana=16ú Deireadh Fómhair 2021}}</ref>{{Tábla speiceas |genus= Melanitta |authority-name=[[Friedrich Boie|F. Boie]]|authority-year= 1822 |species-count=sé|no-note=y|narrow-percent=75}} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar dubh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20dubh/ga/|teideal="scótar dubh"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta americana |image=File:Melanitta americana Barnegat NJ.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:055 - BLACK SCOTER (12-17-13) tucson, az -01 (11429497856).jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Swainson |authority-year=1832 |authority-not-original=yes |range= Oirthear na Sibéire, Alasca, agus oirthuaisceart Cheanada ó Labrador agus Talamh an Éisc go dtí soir ó dheas ó Bhá Hudson. |range-image=File:Melanitta americana map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= NT |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar coiteann]] |binomial=melanitta nigra |image=File:Eurasian common scoter.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Sjöorre - Common Scoter 2.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Tuaisceart na hEorpa agus na hÁise siar go dtí Olenjok. |range-image=File:MelanittaNigraIUCNver2019-2.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Sceadach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20tarr-ruadhonn/ga/|teideal="cúcabarra tarr-ruadhonn"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta fusca |image=File:Velvet Scoter, Eyebrook Reservoir, Leics (cropped).jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Velvet Scoter, female, Musselburgh.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Oirthear na Tuirce, an Eoraip ó dheas go dtí an Bhreatain Mhór, ar na Farraigí Dubha agus Caspacha freisin |range-image=File:MelanittaFuscaIUCNver2018 2.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= VU |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar báneiteach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20b%C3%A1neiteach/ga/|teideal="scótar báneiteach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta deglandi |image=File:Melanitta deglandi -Iceland -swimming-8 (3).jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Melanitta deglandi, female, Toronto.jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Bonaparte|authority-year= 1850 |authority-not-original=yes |range= Meiriceá Thuaidh |range-image=File:Melanitta deglandi map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar Stejneger]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20Stejneger/ga/|teideal="scótar Stejneger"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta stejnegeri |image=File:Melanitta stejnegeri 223375338 (cropped) 3.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |authority-name=Ridgway |authority-year=1887 |authority-not-original=yes |range= Fíor-thuaisceart na hÁise soir go dtí an t-inbhear Yenisei-Mündung |range-image= |range-image-size=180px |size=38 go 42 cm (15 go 17 or) i bhfad |habitat=coillte [[Sabhána|sabhána]] oscailte agus seascann ''[[Melaleuca]]'' chomh maith le talamh feirme agus plandálacha [[Cána siúcra|cána siúcra]] |hunting=[[Feithid|feithidí]], [[Laghairt|laghairteanna]] agus [[Frog|froganna]] den chuid is mó |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/sraith |name=[[Scótar toinne]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%B3tar%20toinne/ga/|teideal="Scótar toinne"|work=téarma.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> |binomial=melanitta perspicillata |image=File:Melanitta perspicillata.jpg|image-size=180px |image-alt=|image-caption=Fireannach |image2 =File:Surf Scoter (female) (11635678413).jpg|image2-caption=Baineannach |authority-name=Linnaeus |authority-year=1758 |authority-not-original=yes |range= Meiriceá Thuaidh, go príomha i dtuaisceart Cheanada agus Alasca |range-image=File:Melanitta perspicillata range map.png |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Tábla speiceas/deireadh}}Tá aithne againn ar speiceas [[iontaise]], ''[[Melanitta kirbori]]'', ón [[An Pléisticéineach Luath|Phléisticéineach Luath]] sa [[An Chrimé|Chrimé]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Oldest Finds of the Genera Melanitta, Marmaronetta, and Other Ducks (Aves: Anatidae) from the Lower Pleistocene of the Crimea|url=https://doi.org/10.1134/S0031030124600653|journal=Paleontological Journal|date=2024|issn=1555-6174|pages=593–603|volume=58|issue=5|doi=10.1134/S0031030124600653|author=Zelenkov, N.V.}}</ref> Cuirtear an "scótar" iontaise measta ''Melanitta ceruttii'' a raibh cónaí air i gCalifornia sa [[An Sealad Pléicéineach|Phléicéineach]] Dhéanach sa ghéineas ''[[Histrionicus]]'' anois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Part II: Fossil Birds of the San Diego Formation, Late Pliocene, Blancan, San Diego County, California|url=https://www.jstor.org/stable/40166674|journal=Ornithological Monographs|date=1990|issn=0078-6594|pages=73, 77–161|issue=44|doi=10.2307/40166674|author=Chandler, R. M.|volume=44}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Scotar}} [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir: Melanitta |*]] cim3euiq97rlzw64iomxiw5q7ruvy1b 0 31218 1323809 1311642 2026-08-10T12:39:19Z Saighneánach 72809 1323809 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} [[Íomhá:War of the Worlds pg 35.jpg|mion|273x273px|''War of the Worlds'' (1898), lch 35]] Is é '''''Cogadh na Reann''''' mar a thugtar ar an aistriúchán Gaeilge a rinne [[Leon Ó Broin]], an t-[[úrscéal]] is clúití, b'fhéidir, dár tháinig ó pheann bisiúil an scríbhneora Shasanaigh [[H. G. Wells]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.evertype.com/books/wotw-ga.html|teideal=The War of the Worlds – in Irish|údar=H. G. Wells - Cogadh na Reann, as Gaeilge|dáta=2015|work=www.evertype.com|dátarochtana=2021-12-18}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://aonghus.blogspot.com/2018/12/cogadh-na-reann.html|teideal=Cogadh na Reann|údar=Aonghus Ó hAlmhain|dáta=2018-12-29|work=Smaointe Fánacha Aonghusa|dátarochtana=2019-01-01}}</ref> Ceannródaí an fhicsin eolaíochta a bhí in HG Wells, a scríobh go leor leabhar sa seánra. Tá cáil ar leith ar ''Chogadh na Reann'' mar gheall ar an dráma raidió a rinne Orson Welles den leabhar in 1938. Cuireadh scaoll sa lucht éisteachta toisc nár thuig siad gur saothar ficsin a bhí á chraoladh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/leabhair/leabhair-na-haistriuchain-go-gaeilge-is-fearr-a-rinneadh/|teideal=LEABHAIR: Na haistriúcháin go Gaeilge is fearr a rinneadh|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2021-12-18}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Is éard is ábhar don úrscéal ná ionradh na [[Mars (pláinéad)|Marsach]] ar an [[An Domhan|Domhan]] agus iarrachtaí an tráchtaire (nach luaitear a ainm) dul i dteagmháil lena bhean chéile sa phraiseach a rinne na Marsaigh de [[Sasana|Shasana]]. Cuntas céad pearsa atá ann ar ionradh ó Mhars, cé go mbaineann an reacaire feidhm as cuntas de chuid deartháir leis chun léargas níos leithne a thabhairt ar an scéal ná a bheadh dá mba a reacaireacht fhéin amháin a bheadh sa leabhar Chuaigh an [[leabhar]] go mór mór i bhfeidhm ar ghlúin i ndiaidh glúine de léitheoirí, agus, i measc lucht an [[Ficsean eolaíochta|fhicsin eolaíochta]], meastar gur clasaic an seánra atá ann.<ref name="baxter">{{Cite journal | last = Baxter | first = Stephen | author-link = Stephen Baxter | editor = Glenn Yeffeth |title = H.G. Wells’ Enduring Mythos of Mars | url = https://archive.org/details/warofworldsfresh0000well | journal = War of the Worlds: fresh perspectives on the H.G. Wells classic/ edited by Glenn Yeffeth | publisher = BenBalla | pages = [https://archive.org/details/warofworldsfresh0000well/page/186 186]–7 | ISBN = 1932100555| year = 2005}}</ref> Rinne Leon Ó Broin aistriúchán sna [[1930idí]]. D'fhoilsigh Evertype [https://www.evertype.com/books/wotw-ga.html leagan nua] sa bhliain 2015, faoi eagar ag Aibhistín Ó Duibh. == Imeachtaí an Scéil == I dtús an scéil, fuair lucht na réadlainne in [[Ottershaw]] ([[Surrey]]) radharc ar phléascarnach aisteach amuigh ar [[Mars (pláinéad)|Mhars]], agus ba ábhar mór suime agus seanchais do lucht na [[réalteolaíocht]]a í. Tamall ina dhiaidh sin, thit "[[dreigít]]" ón spás ar Choimín Horsell i gcóngar do [[Woking]] (Surrey) áit a raibh cónaí ar fhear inste an úrscéil. Bhí an tráchtaire orthu siúd ba luaithe a d'aithin nach dreigít a bhí ann ar aon nós ach spásbhád de chuid na Marsach. Tháinig slua mór daoine ag baint súl as na Marsaigh, agus chuaigh toscaireacht bheag i dtreo an spásbháid ag iarraidh cumarsáid éigin a chur ar bun leis na cuairteoirí, ach ansin, mharaigh na Marsaigh iad le ga marfach teasa. An réalteolaí Ogilvy, a raibh aithne ag fear inste an scéil air agus a fuair an chéad radharc ar an bpléascarnach ar Mhars, maraíodh sa teagmháil seo é. Bhí an tráchtaire ina fhinné súl ag an ócáid, ach d'éirigh leis a éalú a dhéanamh, agus ansin, chinn sé ar a bhean chéile a thabhairt go dtí [[Leatherhead]] (baile beag eile i Surrey), áit a raibh lucht gaoil acu. Bhí na fórsaí armtha díreach ag déanamh téisclime le cath a chur ar na Marsaigh. San am chéanna, mar a fuair an tráchtaire amach, bhí na Marsaigh ag ullmhú a gcuid arm féin: an ga marfach teasa, an gás nimhe (an "deatach dubh", mar a thugadh na daoine scanraithe air) agus na meaisíní tríchosacha cogaidh a chuir ar chumas na Marsach - trom téagartha mar a bhí siad, agus iad cleachta le h[[imtharraingt]] lag a bpláinéid féin - taisteal a dhéanamh go sciobtha i dtír-raon an Domhain. Rinne na tríchosaigh léirscrios ar na fórsaí armtha i bhfaiteadh na súl, agus iad ag cromadh ar na pobail sa timpeallacht a chur de dhroim an domhain ansin. [[Íomhá:War of the Worlds pg 105.jpg|clé|mion|277x277px|''War of the Worlds'' (1898), lch 105]] Nuair a bhí an tráchtaire ag éalú leis i ndiaidh na n-imeachtaí seo, casadh fear de na saighdiúirí air, oifigeach airtléire, a d'inis dó go raibh spásbhád eile tuirlingthe idir Woking agus Leatherhead, idir an tráchtaire agus a bhean chéile. Rinne an bheirt fhear iarracht éalú in éineacht, ach scaradh ó chéile iad ar an mbád farantóireachta idir [[Shepperton]] agus [[Weybridge]], nuair a rinne ceann de na tríchosaigh ionsaí ar Shepperton. D'éirigh leis an airtléire Shasanach ceann de na tríchosaigh a scrios, ach nuair a thit sé síos in uisce [[an Tamais|na Tamaise]], chuir sé an abhainn ar fiuchadh, ionas nach raibh an tráchtaire ábalta trasnáil a dhéanamh agus [[Middlesex]] a bhaint amach. Bhí tuilleadh [[Spásárthach|spáslong]] ag titim anuas ar Shasana, agus na daoine ag teitheadh as [[Londain]] lena n-anam. Ina measc bhí deartháir an tráchtaire, agus é ag éalú feadh chóiste [[Essex]] i ndiaidh do na Marsaigh ionsaí gás nimhe a dhéanamh ar Londain. Bhí an HMS ''Thunder Child'', bád [[toirpéad]] de chuid an [[Cabhlach cogaidh|Chabhlaigh Ríoga]], in ann cúpla tríchosach a dhíothú sula ndeachaigh sí féin i dtóin phoill. Mar sin, tháinig báid na dteifeach slán, ina measc an bád a bhí ag iompar dheartháir an tráchtaire agus an bheirt bhan a bhí ag taisteal ina chuideachta, agus iad ábalta a n-éalú a dhéanamh go Mór-roinn na [[An Eoraip|hEorpa]]. [[Íomhá:War of the Worlds pg 141.jpg|mion|294x294px|''War of the Worlds'' (1898), lch 141]] Má bhí muintir Shasana ag iarraidh cur in aghaidh na Marsach go fóill, níor mhair na hiarrachtaí sin i bhfad a thuilleadh. Bhí cead a gcos ag na Marsaigh ar fud dheisceart na Breataine Móire anois. San am chéanna, bhí cineál féar dearg ó Mhars ag dul i bhfairsinge, agus é ag marú [[planda|phlandaí]] an Domhain roimhe, díreach cosúil leis an dóigh a raibh na Marsaigh féin ag marú na ndaoine rompu. Chuaigh fear inste an scéil i bhfolach i bhfothrach foirgnimh in aice le Sheen, ach ansin, thuirling spásbhád eile ó Mhars in aice leis an áit. Casadh ministir air anseo, eaglaiseach [[Protastúnachas|Protastúnach]] a bhí i ndiaidh a chiall a chailleadh faoi bhrú na n-imeachtaí. Bhí sé ag spalpadh leis faoi chath Harmagadóin, faoi na críocha déanacha agus faoi dheireadh an tsaoil, agus fuair an tráchtaire riachtanach codladh púicín a chur air le buaille, ar eagla go gcloisfeadh na Marsaigh é. Chuala, agus chart siad an ministir leo, ach d'éirigh leis an bhfear inste an chinniúint chéanna a sheachaint, ó chuaigh sé i bhfolach sa soiléar. Sa deireadh, thréig na Marsaigh an áit, agus chinn an tráchtaire éalú leis. Ar a chamchuairt, casadh an t-oifigeach airtléire air a bhí díreach ag glacadh pleananna faoin dóigh a bhféadfadh an cine daonna a bpláinéad féin a athshealbhú ó na Marsaigh. Fuair an tráchtaire a chuid scéalta suimiúil ar dtús, ach ansin tuigeadh dó nach raibh ann ach rámhailleach, nuair a chonaic sé an trinse bocht a bhí an fear eile a thochailt, mar thúsphointe do na pasáistí faoi thalamh a bhí sé a phleanáil. Ina dhiaidh sin, chuaigh an tráchtaire trí Londain, ag déanamh iontais den chathair mharbh fholamh, agus sa deireadh, casadh Marsach air. Faoin am seo bhí sé i ndiaidh deireadh súile a bhaint den saol ar fad, agus rinne sé ruathar faoin Marsach le súil is go marófaí go sciobtha é, ach ansin, tuigeadh dó go raibh an Marsach ag saothrú an bháis cheana féin. Ó nach raibh imdhíonacht ag na Marsaigh ar fhrídíní an Domhain, bhí siad á lobhadh ina mbeo. [[Íomhá:War of the Worlds pg 231.jpg|clé|mion|243x243px|''War of the Worlds'' (1898), lch 231]] I ndeireadh an scéil, casadh a bhean chéile ar an tráchtaire arís, cé go raibh an bheirt acu beagnach cinnte go raibh an duine eile marbh. Mar chlabhsúr, chaith an tráchtaire spléachadh ar an taighde a rinne na saineolaithe ar iarsmaí na sibhialtachta Marsaí ar an Domhan agus ar an eolas nua a bhí le baint astu. == Stíl an Scéil == Tá an t-úrscéal scríofa i stíl líofa shoiléir agus na himeachtaí ag teacht go nádúrtha sna sálaí ag a chéile. Shílfeá gur [[iriseoireacht]] atá ann.<ref>{{Cite news|url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1855120,00.html|teideal=Breaking News, Analysis, Politics, Blogs, News Photos, Video, Tech Reviews|údar=Gilbert Cruz|dáta=2008-10-30|language=en-US|work=Time|dátarochtana=2021-12-18|archivedate=2021-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211218192215/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1855120,00.html}}</ref> Maidir le fear inste an scéil, is iriseoir meánaosta ó Woking é agus é ina speisialtóir ar an eolaíocht. Mar sin, tá sé an-chosúil le Wells féin. Tugann sé cur síos ar na himeachtaí mar a bheadh finné súl ann, agus é in ann míniú eolaíoch a thabhairt ar a lán rudaí a fheiceann sé ag titim amach ina thimpeall. Thairis sin, áfach, aithrisíonn sé scéal a dhearthára le peirspictíocht níos fairsinge a thabhairt ar na himeachtaí. Díol suime é nach dtugtar ainmneacha na bpríomhlaochra ar aon nós: i dtús an scéil, luaigh an tráchtaire ainm an réalteolaí Ogilvy, ach ansin, mharaigh na Marsaigh Ogilvy go luath i ndiaidh dóibh tuirlingt. [[Íomhá:War of the Worlds pg 6.jpg|mion|222x222px|''War of the Worlds'' (1898), lch 6]] == Suíomh agus Cúlra an Scéil == Scéal ficseanúil é ''Cogadh na Reann'', ar ndóigh, ach is léir go bhfuil cuid mhór den úrscéal bunaithe ar idéanna eolaíocha na linne, ar an saol a bhí ag Wells féin, agus ar dhaoine a raibh aithne aige orthu. Bhain Wells amach dintiúirí an mhúinteora eolaíochta sa dara leath den naoú haois déag. Duine de lucht a theagasctha ab ea Thomas Henry Huxley (athair mór [[Aldous Huxley|Aldous]] agus Julian Huxley), a bhí ina cheannródaí ag cur chun cinn oideachas eolaíochta sa Bhreatain Mhór. Bhí Thomas Henry Huxley go tréan ag cosaint an Darwineachais freisin, agus b'eisean an duine a chum coincheap an agnóiseachais, le cur síos a thabhairt ar a shaoldearcadh féin. Chaith Wells seal ag múineadh eolaíochta, agus d'fhoilsigh sé téacsleabhar bitheolaíochta sular chrom sé ar scríbhneoireacht na n-úrscéalta. Sa bhliain 1894 thosaigh sé ag scríobh léirmheasanna don iris úd ''Nature'', agus rinne sé an-iarracht le ceisteanna casta na heolaíochta a chur ar fáil don ghnáthléitheoir i bhfoirm shothuigthe. [[Íomhá:War of the Worlds pg 207.jpg|mion|269x269px|''War of the Worlds'' (1898), lch 207]] Is léir ó thús an úrscéil go raibh an scríbhneoir faoi dhraíocht ag an eolaíocht. Caitheann fear inste an scéil spléachadh ar Mhars tríd an teileascóp, agus é ag déanamh a mharana ar an dóigh a mbíodh na Marsaigh ag ullmhú an ionartha: cinnte bhí siad ag breathnú anuas ar an Domhan agus ar an gcine daonna cosúil leis an dóigh a mbreathnaíonn an duine anuas ar an miocrób a fheiceann sé tríd an micreascóp. Sa deireadh, áfach, is iad na miocróib a chaillfidh na Marsaigh ar an Domhan. Sa bhliain 1894, chonaic réalteolaí éigin sa Fhrainc "soilse aisteacha" ar Mhars, agus d'fhoilsigh sé torthaí a chuid breathnuithe ar an ''Nature''. Thug na breathnuithe seo inspioráid do Wells, nó i dtús an úrscéil aithníonn réalteolaithe an Domhain tinte de chineál chosúil ar an bpláinéad dearg, agus mar a gheofar amach go luath ina dhiaidh sin, is é imeacht an spáschabhlaigh go dtí an Domhan is cúis leo. Faoin am seo, bhí "canálacha" Mharsa go mór mór i mbéal an phobail. Inniu, tá a fhios againn nach bhfuil sna canálacha ach iomrall súl ó thús deiridh. Is é is cúis leis an iomrall seo ná an claonadh nádúrtha atá i súil agus in inchinn an duine struchtúir chasta a shamhlú is a fheiceáil san áit nach bhfuil a leithéidí ar aon nós. Ba é an tIodálach [[Giovanni Schiaparelli]] ba thúisce a chuir na luaidreáin faoi chanálacha Mharsa ag imeacht timpeall, cé nárbh é sin a bhí i gceist aige ar aon nós: shíl sé go raibh cineál aibhneacha caola feicthe aige, ''canali'', mar a bhaist sé orthu as Iodáilis, ach is é an chiall a bhain na hiriseoirí ar fud an domhain as an bhfocal gurbh é an rud a bhí i gceist aige ná canálacha a bhí gearrtha ag neacha intleachtúla de chineál éigin. Rinne Schiaparelli a chuid breathnuithe chomh luath leis an mbliain 1877, ach ó d'fhoilsigh [[Percival Lovell]], an réalteolaí [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]], leabhar cuimsitheach faoi Mhars sa bhliain 1895, bhí na canálacha á bplé is á gcardáil go forleathan san am a raibh Wells ag dréachtáil a úrscéil. Chreid Lovell go dian daingean sna canálacha, agus shíl sé go raibh an bheatha ag cúlú ar Mhars, toisc gur pláinéad a bhí ann a bhí ag aosú agus ag dul in éag. Ba é Lovell ba thúisce a shamhlaigh gur canálacha uiscithe a bhí ann agus go raibh feirmeoireacht fásaigh idir lámhaibh ag na Marsaigh. [[Íomhá:War of the Worlds pg 59.jpg|mion|258x258px|''War of the Worlds'' (1898), lch 59]] An smaoineamh sin gur pláinéad tráite triomaithe a bhí i Mars nach raibh ag riar ar a mhuintir a thuilleadh, tá sé le haithint ar ''Chogadh na Reann'', agus is léir gurbh ó Lovell a fuair Wells é. A lán seanscríbhneoirí ficsin eolaíochta eile a chum scéalta faoi Mhars bhunaigh siad a n-aisling ar leabhar Lovell. Sampla maith iad scéalta [[Edgar Rice Burroughs]] faoi [[Barsoom]]. Scríobh Wells aiste faoin teideal ''Intelligence on Mars'', a chuaigh i gcló ar an iris ''Saturday Review''. San aiste seo a leag sé síos na hidéanna faoi shaol intleachtach ar Mhars ar ar bhunaigh sé imeachtaí an úrscéil. Rinne sé a mharana ar na difríochtaí idir éabhlóid an duine agus éabhlóid an tsaoil intleachtaigh ar Mhars, dá mbeadh a leithéid ann. Thairis sin, luaigh sé an fhéidearthacht go rachadh na Marsaigh ag tabhairt pláinéid eile chun míntíreachais, agus an saol ar a bpláinéad féin ag dul chun donais de dheasca an triomaigh agus an fhuachta. === Timpeallacht na nImeachtaí === Maidir leis an tír-raon ina bhfuil imeachtaí an scéil suite, is léir go bhfuair Wells inspioráid ón áit ina raibh cónaí air féin san am agus ó na daoine a chaidríodh sé san am. Sa bhliain 1895, bhí clú agus cáil air mar scríbhneoir, agus é tar éis an dara bean chéile, Catherine Robbins, a phósadh. Bhí an lánúin socraithe síos i Woking, agus théadh Wells ag spaisteoireacht nó ag rothaíocht go tráthrialta, ag caitheamh súile ar an gceantar tuaithe agus ag súil le hinspioráid. Ba é a dheartháir a thug an chéad leid dó, nó uair amháin, agus an bheirt deartháireacha ag siúl faoin tuath mar ba ghnách, bhí an deartháir ag déanamh a mharana os ard ar an dóigh a rachadh ionradh na n-arrachtach eachtardhomhanda i bhfeidhm ar an timpeallacht seo agus ar a muintir. [[Íomhá:The War of the Worlds Logo.jpg|clé|mion|200x200px|[[Steven Spielberg|Spielberg]], 2005]] A lán de na himeachtaí san úrscéal tá siad suite i Woking agus sna bruachbhailte in aice leis. Bhí Wells ina chónaí in aice le Coimín Horsell, arbh é áit chéadthuirlingthe na Marsach é mar a samhlaíodh dó. Nuair a bhí sé ag scríobh an úrscéil, bhain sé sult saobh as a bheith ag aithris na n-imeachtaí dá mhuintir, ag tabhairt cur síos ar an dóigh ar scrios an ga teasa agus an lustan dearg na feirmeacha a raibh aithne aige orthu, gan trácht a dhéanamh ar Londain. Bhí carachtair an oifigigh airtléire, an mhinistir agus an mhic léinn leighis bunaithe ar dhaoine beo a casadh ar Wells i Woking nó i Surrey, fosta. Inniu, tá samhail den "tríchosach" ina seasamh in aice le stáisiún na dtraenach i Woking - dealbh atá bunaithe ar an gcur síos sa leabhar. Tá an dealbh seacht méadar, nó trí troithe fichead, ar airde, agus í suite ar an tsráid úd ''Crown Passage''. ''The Martian'' an t-ainm atá uirthi. [[Íomhá:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|Tríchosach (maisiú leabhair le Alvim Corréa), 1906, [[An Fhraincis|Fraincis]]|alt=|251x251px]] == Foilseachán == Go deireanach sna 1890idí, ba choitianta úrscéal a fhoilsiú i bhfoirm shraithe ar irisí nó ar nuachtáin sula dtiocfadh sé i gcló faoi chlúdach leabhair. Mar sin a céadfhoilsíodh saothair Charles Dickens, cuir i gcás. Ba í an iris úd ''Pearson's Magazine'' a ghlac le ''Cogadh na Reann'' le haghaidh foilsiú ar dtús, sa bhliain 1897. Sa chéad bhliain eile chuir William Heinemann an leabhar faoi bhráid na léitheoirí, agus ón lá sin i leith, ní dheachaigh an leabhar as cló riamh sa Bhéarla. Foilsíodh dhá leagan bradacha den tsraith sna Stáit Aontacha. An chéad acu tháinig sé i gcló sa bhliain 1897; an chéad eile ba é an ''Boston Post'' a d'fhoilsigh é sa bhliain 1898, agus imeachtaí an scéil athraithe agus suite i Sasana Nua. Chuir Wells in aghaidh an dara foilseachán. Go ginearálta thaitin an leabhar leis na gnáthléitheoirí agus na léirmheastóirí araon. Fuair daoine áirithe locht ar imeachtaí brúidiúla an scéil, áfach. [[Íomhá:Cogadh na Reann EVERTYPE.png|mion|leagan caighdeánaithe (Aibhistín Ó Duibh a chóirigh).<ref name=":2" />|331x331px]] === Gaeilge === D’aistrigh an scríbhneoir agus drámadóir [[Leon Ó Broin]], as Baile Átha Cliath, leabhar HG Wells go Gaeilge faoi scéim aistriúcháin an Ghúim in 1934. D’athchóiríodh an leagan sin don teach foilsitheoireachta Evertype sa bhliain 2015,<ref name=":0"/> leagan caighdeánaithe (Aibhistín Ó Duibh a chóirigh).<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Cogadh na reann /|url=https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000658417|publisher=Evertype,|date=2015|author=H. G. (Herbert George) Wells}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí dúshlán ar leith roimh Ó Broin téarmaíocht Ghaeilge a sholáthar do théamaí agus do choincheapa nár pléadh mórán i saol na Gaeilge go dtí sin, saol a bhí fréamhaithe go domhain i saol na tuaithe agus na mara in Éirinn agus an t-aistriúchán idir lámha aige. D’éirigh leis an aistritheoir téarmaí cliste Gaeilge a cheapadh le rudaí a bhaineann leis an Spás, le heachtráin, agus le cogadh todhchaíoch idirphlainéadach a chur in iúl.<ref name=":1"/><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siopa.ie/ga/i-948-cogadh_na_reann/i.aspx?ID=948|teideal=Cogadh na Reann|work=www.siopa.ie|dátarochtana=2022-08-13}}</ref> == Leaganacha Eile == [[Íomhá:Welles-Radio-Studio-1938.jpg|mion|242x242px|Orson Welles, 1938]] === Orson Welles === Sa bhliain 1938, chuaigh ''Cogadh na Reann'' ar an aer mar chuid den tsraith ''Mercury Theater of the Air'' ó stáisiún craoltóireachta an chomhlachta raidió úd CBS. Ba é [[Orson Welles]] a chuir an scéal in oiriúint don raidió, agus rinne sé bullaitín nuachta de, ionas go raibh craiceann rómhaith fírinne ar an iomlán. Ní raibh sosanna ann le haghaidh fógraí tráchtála, agus mar sin, shíl a lán daoine gur fíorscéal a bhí i gceist agus go raibh na himeachtaí ag titim amach i ndáiríre. Chuaigh an scanradh mór ar fud na Stát, ach i ndiaidh an chraolacháin seo, bhí clú Orson Welles déanta. === Jeff Wayne === Sa bhliain 1978, rinne [[Jeff Wayne]] albam ceoil, ''Jeff Wayne's Musical Version of the War of the Worlds'', agus é bunaithe ar an inspioráid a fuair sé ó ''Chogadh na Reann''. Is éard a bhí i gceist ná athinsint na n-imeachtaí mar cheol - rac-cheol forásach a bhí ann. Ba é an t-aisteoir clúiteach [[Richard Burton]] a d'inis an scéal ar an gceirnín. [[Íomhá:Mars Attacks!.jpg|mion|''Mars Attacks!''|199x199px]] === ''Mars Attacks!'' === [[Íomhá:War of the Worlds set.JPG|mion|Steven Spielberg, ''War of the Worlds'' (2005) ó Universal Studios Themepark i Los Angeles.|199x199px]] Sa bhliain 1996, chuaigh ''[[Mars Attacks!]]'' ar scáileán. Go bunúsach, bhí an scannán bunaithe ar shraith cártaí inbhailithe ó na seascaidí a thug cur síos ar an dóigh ar ghabh arrachtaigh mhíofara ó Mhars an Domhan agus iad dírithe ar mhuintir an Domhain a chéasadh is a mharú. Mar sin féin, is léir go bhfuair dearthóir na gcártaí inspioráid ó ''Chogadh na Reann'', nó ó na B-scannáin faoi ionradh na n-arrachtaí ón spás a bhí coitianta sna caogaidí - scannáin a raibh aithne ''Chogadh na Reann'' orthu chomh maith. Sa deireadh, chinn Tim Burton ar scannán a bhunú ar ghabháltas na Marsach ar an Domhan de réir an scéil a bhí inste ag na cártaí. Scigaithris ar na seanscannáin ficsin eolaíochta a bhí ann go bunúsach, ach san am chéanna bhí an scannán ag cur thar maoil le haisteoirí clúiteacha, ar nós [[Jack Nicholson]], [[Glenn Close]], agus [[Sarah Jessica Parker]]. Bhí ról tábhachtach ag [[Natalie Portman]] freisin, cé nach raibh sí ach cúig bliana déag d'aois san am. === Steven Spielberg === Sa bhliain 2005, scannánaigh [[Steven Spielberg]] an t-úrscéal. Bhí na himeachtaí aistrithe go dtí na Stáit Aontaithe agus curtha in oiriúint do shaol an lae inniu, agus ba é Tom Cruise a rinne an phríomhpháirt. == Naisc sheachtracha == * Aistriúchán go Gaeilge: D'fhoilsigh Evertype [https://www.evertype.com/books/wotw-ga.html leagan nua] sa bhliain 2015, faoi eagar ag Aibhistín Ó Duibh. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Closdrámaí]] [[Catagóir:Drámaí Raidió]] [[Catagóir:Leabhair Bhéarla]] [[Catagóir:Leabhair Ghaeilge]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1897]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1934]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1890idí]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1930idí]] 36xnbfp3zjlqtz7dce4f5y0cvefgq8f 0 31363 1323967 1215526 2026-08-10T19:15:51Z Saighneánach 72809 1323967 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Antibiotic sensitivity and resistance.jpg|thumb|upright=1.4|Tástáil idirleathadh diosca: Stríoctar baictéir a ar mhiasa le dioscaí bána, gach ceann acu líonta le antaibheathach difriúil. Taispeánann fáinní soiléire, cosúil leo siúd ar chlé, nár fhás baictéir - rud a thugann le fios nach bhfuil na baictéir seo frithsheasmhach. Tá na baictéir ar dheis frithsheasmhach go hiomlán do gach ceann de na seacht n-antaibheathach a tástáladh (Kirby-Bauer Disk Diffusion Susceptibility Test Protocol - Jan Hudzicki, ASM)]] Is éard is '''Frithsheasmhacht i gcoinne Antaibheathach''' nó '''Fhrithsheasmhacht in aghaidh Ábhair Fhrithmhiocróbaigh''' (FÁF)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/frithsheasmhacht%20in%20aghaidh%20%C3%A1bhar%20frithmhiocr%C3%B3bach/ga/|teideal="frithsheasmhacht in aghaidh ábhar frithmhiocróbach"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-07}}</ref> ann ná an tslí gur féidir le [[baictéir]] agus [[miocróib]] cur i gcoinne éifeacht na [[Antaibheathach|n-antaibheatach]]. Táthar den tuairim go bhfuil bagairt ann nach mbeidh aon éifeacht ag cuid de na hantaibheathaigh i gcúpla bliain. Tugann [[taighde]] le fios go mbeidh FÁF an tsiocair bháis is mó ag daoine faoi 2050 sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], rud a chiallaíonn gur bagairt níos tromchúisí ná an [[ailse]] í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.agriculture.gov.ie/press/pressreleases/2016/november/title,103878,en.html|teideal=Department of Agriculture, Food & the Marine|údar=an tAire Talmhaíochta, Bia agus Mara, Michael Creed TD|dáta=2016|language=ga|work=www.agriculture.gov.ie|dátarochtana=2020-10-07}}</ref> Is beag cineál antaibheathach a rinneadh fionnachtain air le tamall de bhlianta anois i ngeall ar an gcostas a bhaineann leis is cuireann seo leis an bhfadhb. Timpeall na cruinne, faigheann thart ar 700,000 duine bás gach bliain de bharr frithsheasmhachta in aghaidh ábhair fhrithmhiocróbaigh. Faoin mbliain 2050, tá imní ann go mbeidh níos mó daoine ag fáil bháis de bharr na frithsheasmhachta seo ná le hailse ==Cúis le frithsheasmhacht in aghaidh ábhair fhrithmhiocróbaigh== Tarlaíonn an fhrithbheartaíocht nuair nach féidir miocrorgánaigh a mharú le cóir frithmhiocróbach, antaibheathaigh go mór mór. Is substaint nádúrtha nó sintéiseach é ábhar frithmhiocróbach (antaibheathaigh, drugaí frithvíreasacha, drugaí frithfhungasacha nó drugaí frithphrótasólacha) a mharaíonn miocrorgánaigh nó a choisceann fás miocrorgánach. Tagann frithsheasmhacht in aghaidh ábhair fhrithmhiocróbaigh chun cinn diaidh ar ndiaidh ach cuirtear dlús leis de bharr dhrochúsáid nó ró-úsáid antaibheathach - i gcás daoine agus ainmhithe araon. == Bealaí leis an bhfadhb a sheachaint == Leis an gcríoch seo a sheachaint ba chóir leas níos fearr a bhaint as tástálacha diagnóiseacha le [[pataigin]]í agus an cineál frithsheasmhachta atá acu a chinntiú roimh chógais a ordú. Bíonn forbairt [[vacsaíní]] leis, ina chabhair, mar gur féidir leis cinntiú nach mbeidh [[galar]] ar leith ag duine agus nach mbeidh gá dul i muinín na n-antaibheathach. An tslí is fusa ar fad, áfach, dul i ngleic leis, ná láimhseáil cheart a dhéanamh ar na [[drugaí]] atá againn faoi láthair. De bharr nach bhfuil seo á dhéanamh tá ar na heolaithe iarracht a dhéanamh drugaí úra cliste a chumadh le dul i ngleic leis na baictéir. Toisc go ndéanann baictéir [[éabhlóid]] an-mhear ar fad is deacair fanacht i bhfad chun tosaigh orthu ó thaobh antaibheathach, ach go háirithe agus cineálacha éagsúla tagtha chun cinn a bhfuil frithsheasmhacht acu i gcoinne na n-antaibheathach is cumhachtaí ar fad. Fós féin tig díriú isteach ar úrchruthú antaibheathach, nó fiú [[víris]] a thabhairt do na baictéir (tá siad so-ghabhálach i leith víreas). Tá taighdeoirí in [[Ollscoil Luimnigh]] ag tabhairt aghaidhe ar an gcaoi gur féidir le baictéar amháin a bhfuil frithsheasmhacht aige i gcoinne druga, atáirgeadh agus sliocht de na milliúin a chruthú in aon lá amháin. Tá ráite acu go bhfuil antaibheathach s’acu in ann baictéir atá ar tí a n-atáirgthe a aithint is a mharú. Chomh maith bítear ag caint ar [[bhaictéarafagaigh]], a itheann baictéir, mar leigheas ar an ngéarchéim, ach is iomaí fadhb lena gcomhoiriúnú. Leagtar béim i dtuarascáil féintionscnaimh [[Karin Kadenbach]]. [[Feisire de Pharlaimint na hEorpa]] ar a thábhachtaí atá sé ábhar frithmhiocróbach a úsáid go stuama.<ref> European One Health action plan against antimicrobial resistance (AMR) https://oeil.secure.europarl.europa.eu/oeil/popups/ficheprocedure.do?reference=2017/2254(INI)&l=en </ref> Tugtar le fios freisin gur chóir díol antaibheathach a theorannú agus gur chóir díolacháin neamhdhleathacha a chomhracagus gur chóir dlús a chur le hinfheistíocht i substaintí nua, agus eolas a scaipeadh i measc an phobail faoin mbaol a bhaineann le ró-oideasú. Mar shampla, ní thuigeann 44% na nEorpach nach ndéanann antaibheathaigh aon mhaith i gcoinne slaghdáin nó fliú. An rud is tábhachtaí gur féidir leis an bpobal a dhéanamh ná treoracha an lia-chleachtóra a leanúint; réimse cógais a chomhlíonadh san iomlán, agus gan iad a ghlacadh ach amháin sa chás a bhfuil gá leo. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Antaibheathaigh]] i1peakh8vdglbf7hiy9ebdinddrqsua 0 31447 1324081 1309728 2026-08-11T10:14:14Z An Sionnach Rua 29036 1324081 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Íomhá:Numenius phaeopus MHNT.jpg|thumb|'' Numenius phaeopus'' ]] Is [[éan]] é an '''crotach eanaigh'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Numenius%20phaeopus/|title=“Numenius phaeopus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Numenius phaeopus'') a phóraíonn sa [[An leathsféar thuaidh|leathsféar thuaidh]] ar [[Tundra|thundra]] is [[Móinteán|móinteach]] Artach. Imircíonn sí go dtí cladaigh láibeacha is ghaineamhlacha sa [[leathsféar theas]]. An ceann stríocach. Itheann sí [[Feithid|feithidí]], caora is [[Inveirteabrach|inveirteabraigh]] na gcladaí, [[Portán|portáin]] go háirithe. Ball d'fhine na Scolopacidae é.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Crotach samhraidh|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=186}}</ref> == Féach freisin == * [[Numenius]] * [[Crotach]] * [[Crotach Artach]] * Crotach gobchaol * [[Crotach cloch]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Crotaigh]] [[Catagóir:Numenius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] 527gmrd70w1khyj8gwxob69xjekh57p 0 31733 1323803 1318391 2026-08-10T12:34:35Z Saighneánach 72809 1323803 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:EBarton1866.jpg|clé|mion|212x212px|sa bhliain 1866, agus in aois 17 bliain dó]] Ba [[Abhcóide|dhlíodóir]] agus [[Polaiteoir|pholaiteoir]] é '''An Ridire Edmund "Toby" Barton''' ([[18 Eanáir]] [[1849]] - [[7 Eanáir]] [[1920]]. B'eisean an ceann feadhna ar an bhfeachtas ar son An Chónasctha agus an chéad [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] ar [[an Astráil]]. Toghadh sa bhliain 1901 é, ach d'éirigh sé as an bpost sa bhliain 1903. Bhí sé ansin ina [[Breitheamh|bhreitheamh]] d'Ard-Chúirt na hAstráile ó bunaíodh sa bhliain 1903 í go dtí gur cailleadh é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FUCDSchoolofLaw%2Fposts%2F4006277542729873|teideal=Edmund Barton|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2021|language=ga|work=Facebook|dátarochtana=2021-01-18}}</ref> [[Íomhá:Portrait of Edmund Barton as Speaker of the New South Wales Legislative Assembly.jpg|clé|mion|194x194px|1885ː ina Cheann Comhairle ar Thionól Reachtach na Breataine Bige Theas Nua]] == Saol == Rugadh "Toby" Barton ar [[18 Eanáir]] [[1849]] in Glebe, [[Sydney]], [[New South Wales]]. Céimí de chuid [[Ollscoil]] Sydney (BA 1868 MA 1870), bhí sé ina [[abhcóide]] agus * ina chomhalta de Thionól Reachtach na Breataine Bige Theas Nua (1879-87, 1891-94 agus 1898-1900, * ina Cheann Comhairle air idir 1883 agus 1887) agus * de Chomhairle Reachtach na Breataine Bige Theas Nua (1887-91 agus 1897-98), * ina Ard-Aighne ar an mBreatain Bheag Theas Nua (1889 agus 1891-93) agus * ina Cheannaire ar an bhFreasúra sa stát (1898-99). [[Íomhá:Edmund Barton, Q.C., M.L.C., ca. 1889 SLNSW.jpg|clé|mion|195x195px|1889ː ina Ard-Aighne ar an mBreatain Bheag Theas Nua]] Bhí Barton ina thoscaire de chuid na Comhdhála Astraláisí Náisiúnta (1891) agus de chuid Chomhdháil Chónaidhmeach na hAstraláise (1897-98). Glacadh go forleathan gurbh é an ceannaire polaitíochta ba thábhachtaí san fheachtas ar son An Chónasctha. Idir 1901 agus 1903 bhí Barton ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] ar an Astráil, ina [[Aire Rialtais|Aire]] Gnóthaí Seachtracha agus ina Fheisire thar ceann Hunter. === Breitheamh === Bhí Barton i measc na gcéad [[Breitheamh|bhreithiúna]] a ceapadh ar an Ard-Chúirt. Mar bhall den chúirt bhí sé faoi scáil an Phríomh-Bhreithimh, An Ridire Samuel Griffith, agus go pointe áirithe An Bhreithimh Ruairí Uí Chonchúir (go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1912.). Faoin am a ndeachaigh Griffith ar scor, sa bhliain 1919, bhí a sheans féin ag Barton a bheith ina Phríomh-Bhreitheamh imithe. == Féach freisin == * [[Alfred Deakin]] [[Íomhá:EBarton2.jpg|clé|mion|150x150px|1898: Barton (49) agus Alfred Deakin]] [[Íomhá:Edmund Barton Vanity Fair 16 October 1902.jpg|clé|mion|252x252px|Vanity Fair, 1902]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Príomh-Airí na hAstráile}} {{Síol-au}} {{Síol-beath}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Barton, Edmund}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1849]] [[Catagóir:Básanna i 1920]] [[Catagóir:Breithiúna Astrálacha]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dlíodóirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:New South Wales]] [[Catagóir:Polaiteoirí Astrálacha an 20ú haois]] [[Catagóir:Polaiteoirí liobrálacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] 2k9gsn76x6zpkltwejpzkkp0g9mpm3x 1323827 1323803 2026-08-10T12:54:21Z Saighneánach 72809 1323827 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:EBarton1866.jpg|clé|mion|212x212px|sa bhliain 1866, agus in aois 17 bliain dó]] Ba [[Abhcóide|dhlíodóir]] agus [[Polaiteoir|pholaiteoir]] é '''An Ridire Edmund "Toby" Barton''' ([[18 Eanáir]] [[1849]] - [[7 Eanáir]] [[1920]]. B'eisean an ceann feadhna ar an bhfeachtas ar son An Chónasctha agus an chéad [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] ar [[an Astráil]]. Toghadh sa bhliain 1901 é, ach d'éirigh sé as an bpost sa bhliain 1903. Bhí sé ansin ina [[Breitheamh|bhreitheamh]] d'Ard-Chúirt na hAstráile ó bunaíodh sa bhliain 1903 í go dtí gur cailleadh é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FUCDSchoolofLaw%2Fposts%2F4006277542729873|teideal=Edmund Barton|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2021|language=ga|work=Facebook|dátarochtana=2021-01-18}}</ref> [[Íomhá:Portrait of Edmund Barton as Speaker of the New South Wales Legislative Assembly.jpg|clé|mion|194x194px|1885: ina Cheann Comhairle ar Thionól Reachtach na Breataine Bige Theas Nua]] == Saol == Rugadh "Toby" Barton ar [[18 Eanáir]] [[1849]] in Glebe, [[Sydney]], [[New South Wales]]. Céimí de chuid [[Ollscoil]] Sydney (BA 1868 MA 1870), bhí sé ina [[abhcóide]] agus * ina chomhalta de Thionól Reachtach na Breataine Bige Theas Nua (1879-87, 1891-94 agus 1898-1900, * ina Cheann Comhairle air idir 1883 agus 1887) agus * de Chomhairle Reachtach na Breataine Bige Theas Nua (1887-91 agus 1897-98), * ina Ard-Aighne ar an mBreatain Bheag Theas Nua (1889 agus 1891-93) agus * ina Cheannaire ar an bhFreasúra sa stát (1898-99). [[Íomhá:Edmund Barton, Q.C., M.L.C., ca. 1889 SLNSW.jpg|clé|mion|195x195px|1889: ina Ard-Aighne ar an mBreatain Bheag Theas Nua]] Bhí Barton ina thoscaire de chuid na Comhdhála Astraláisí Náisiúnta (1891) agus de chuid Chomhdháil Chónaidhmeach na hAstraláise (1897-98). Glacadh go forleathan gurbh é an ceannaire polaitíochta ba thábhachtaí san fheachtas ar son An Chónasctha. Idir 1901 agus 1903 bhí Barton ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] ar an Astráil, ina [[Aire Rialtais|Aire]] Gnóthaí Seachtracha agus ina Fheisire thar ceann Hunter. === Breitheamh === Bhí Barton i measc na gcéad [[Breitheamh|bhreithiúna]] a ceapadh ar an Ard-Chúirt. Mar bhall den chúirt bhí sé faoi scáil an Phríomh-Bhreithimh, An Ridire Samuel Griffith, agus go pointe áirithe An Bhreithimh Ruairí Uí Chonchúir (go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1912.). Faoin am a ndeachaigh Griffith ar scor, sa bhliain 1919, bhí a sheans féin ag Barton a bheith ina Phríomh-Bhreitheamh imithe. == Féach freisin == * [[Alfred Deakin]] [[Íomhá:EBarton2.jpg|clé|mion|150x150px|1898: Barton (49) agus Alfred Deakin]] [[Íomhá:Edmund Barton Vanity Fair 16 October 1902.jpg|clé|mion|252x252px|Vanity Fair, 1902]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Príomh-Airí na hAstráile}} {{Síol-au}} {{Síol-beath}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Barton, Edmund}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1849]] [[Catagóir:Básanna i 1920]] [[Catagóir:Breithiúna Astrálacha]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dlíodóirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:New South Wales]] [[Catagóir:Polaiteoirí Astrálacha an 20ú haois]] [[Catagóir:Polaiteoirí liobrálacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] muc4kucbz17qc95tna00qq5vg2ca9kf 0 32968 1323837 1309744 2026-08-10T13:02:14Z Saighneánach 72809 1323837 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar | name = Dracula | image = [[Íomhá:Dracula1st.jpeg|200px]] | image_caption = Clúdach an chéad eagráin | Údar = [[Bram Stoker]] | Tír = [[Éire]]| Teanga = [[Béarla]] | genre = [[Ficsean uafáis|Uafás]], [[Ficsean gotach|Gotach]] | Foilsitheoir = Archibald Constable and Company (UK) | Dáta fhoilsiú = 26 Bealtaine 1897 | Cineál meáin = Cló (clúdach crua) }} {{Teideal iodálach}} Is [[úrscéal]] [[Béarla]] é '''''Dracula''''' leis an údar [[Muintir na hÉireann|Éireannach]] [[Bram Stoker]] a tháinig i gcló an chéad uair sa bhliain [[1897]]. Díríonn an scéal ar an g[[Cunta Dracula]] ar [[Súmaire fola|súmaire]], nó [[Súmaire fola|vaimpír]], é, agus tionchar an [[béaloideas|bhéaloidis]] [[Na Balcáin|Bhalcánaigh]] le haithint go soiléir ar an [[úrscéal]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/cultur-agus-ealain/ag-ceili%C3%BAradh-saol-agus-saothar-bram-stoker|teideal=Ag ceiliúradh saol agus saothar Bram Stoker|údar=[[Seán Ó Baoill]], [[Fearghal Ó Maolagáin]]|dáta=30 DF 2015|work=[[Meon Eile]]|dátarochtana=2022-05-18}}</ref> Foilsíodh an chéad leagan Gaeilge de sa bhliain 1933.<ref name=":0" /> Is é an t-úrscéal seo is bunrúta leis an tsuim a chuireann [[Hollywood]] agus na [[scríbhneoir]]í lónléitheoireachta sna vaimpírí go dtí an lá inniu ann, nó is beag duine sna tíortha [[An Béarla|Béarla]] a chuala an focal sin "vaimpír" sular tháinig an [[leabhar]] seo i gcló. Ba é Archibald Constable and Co an comhlacht a d'fhoilsigh an chéad eagrán sin. Eagrán faoi chlúdach bog a bhí ann. == Cúlra == Fuair an [[Súmaire fola|súmaire]] Dracula a ainm ó Vlad Țepeș, nó Vlad Drăculea, prionsa [[An Trasalváin|Trasalvánach]] a bhí ag rialú Chúige na Valáise (Wallachia) nó ''Țara Românească'' sa [[15ú haois]]. Bhí sé ag cur troda ar na [[Turcaigh]] [[Impireacht Otamánach|Otamánacha]] agus ag déanamh ródaigh ar na seanuaisle sa Valáis. Chuaigh na scéalta uafáis faoin dóigh a raibh sé ag sá a chuid namhad le cuaillí ar fud na [[An Eoraip|hEorpa]], agus tháinig cáil ar "Vlad na gCuaillí". Dealraíonn sé, áfach, gurbh é an [[Rí]] [[An Ungáir|Ungárach]] Maitias Corvinus a chuir an chuid ba mhó de na scéalta seo ag imeacht. Namhaid polaitiúil de chuid Vlad a bhí ann ar theastaigh uaidh an prionsa a chlúmhilleadh. Is ar éigean is féidir a rá gur dhearscnaigh sé thar phrionsaí eile na linne sna [[Na Balcáin|Balcáin]] i gcruálacht. Ar scor ar bith, nuair a scaip an Rí Maitias na scéalta uafáis faoi Vlad, chuaigh an prionsa in annála na staire mar chéasadóir is mar arrachtach. Maidir leis an súmaire nó an vaimpír, is carachtar tábhachtach é i mbéaloideas na mBalcán agus na [[Slavaigh|Slavach]]. Chaith Bram Stoker seacht mbliana ag déanamh taighde ar bhéaloideas Oirthear na hEorpa ar lorg inspioráide, agus is ansin a tháinig sé ar na scéalta faoi Vlad Drăculea agus faoi vaimpírí. Chinn sé ar an dá mhóitíf seo a phósadh, agus ba é an Cunta Dracula, mar is aithin dúinn inniu é, ba toradh don chleamhnas sin. [[Íomhá:Bela Lugosi as Dracula-2.jpg|clé|mion|188x188px|Bela Lugosi mar Dracula,1931]] Bhí Bram Stoker cairdiúil le hArminius Vambery, taiscéalaí, saineolaí ar theangacha an Oirthir agus spiaire [[Sasana]]ch a rugadh s[[an Ungáir]], agus deirtear go bhfuair sé cuid mhór dá eolas ar bhéaloideas na mBalcán ó Vambery. Is féidir freisin gur bhunaigh sé carachtar Abraham Van Helsing ar Vambery. Níl ann ach tuairimíocht, áfach. [[Íomhá:Dracula 1931 photo.jpg|clé|mion|188x188px|Bela Lugosi mar Dracula,1931]] Cé go bhfuil ''Dracula'' ar an úrscéal is tábhachtaí faoi vaimpírí i litríocht an Bhéarla, níorbh é an chéad cheann é. Fuair Stoker inspioráid áirithe ón nóibhille ''[[Carmilla]]'' le [[Joseph Sheridan Le Fanu]], a foilsíodh breis is fiche bliain roimh ''Dracula''. Scéal [[Earós|earótach]] uafáis é ''Carmilla'' a bhfuil blas an [[Leispiachas|leispiachais]] air, agus é ag tabhairt cur síos ar an vaimpír mná Carmilla agus a cairdeas cinniúnach le cailín óg macánta darb ainm Laura. Cé go ndeirtear uaireanta gur ón nGaeilge a thagann an t-ainm Dracula (leagan éigin de ''drochfhola'' a luaitear) níl aon bhunús leis an maíomh seo ná aon chúis gur leagan ginideach a bheadh ann. == An Scéal == I dtús an úrscéil tagann an [[Dlí|dlíodóir]] óg Sasanach Seon Ó hEarcair (Jonathan Harker) ar cuairt chuig an gCunta Dracula le cuidiú leis an gCunta aistriú go dtí Sasana agus talamh a cheannach in [[Exeter]]. Tá cónaí ar an gCunta i sean[[Caisleán|chaisleán]] sa [[an Trasalváin|Trasalváin]], agus é sásta lóistín a thabhairt do Sheon ansin, ach i ndiaidh tamaill faigheann Seon amach go bhfuil sé ina [[Príosún|chime]] sa chaisleán agus go bhfuil vaimpírí ann - triúr vaimpírí ban agus iad ag iarraidh é a chealgadh. Sa deireadh éalaíonn Seon lena anam as an áit. [[Íomhá:Bram Stoker1.jpg|mion|188x188px|Bram Stoker, 1906|clé]] Tugann an chéad eipeasóid eile sa leabhar cur síos ar an dóigh a ndéanann Dracula a bhealach go Sasana. Ní luaitear é, ach cuirtear in iúl go bhfuil sé ag taisteal faoi choim ar bhád [[An Rúis|Rúiseach]]. Titeann an bád ar an gcladach i [[Whitby]], agus níl fágtha den chriú ach an captaen, agus é féin marbh. Léitear logleabhar an chaptaein, agus tagann sé chun solais ansin go raibh neach dofheicthe éigin ag marú na [[mairnéalach]] i rith an turais, go dtí nach raibh ann ach an captaen féin. Agus é socraithe síos i Sasana anois, cuireann Dracula suim in Uilliamín "Mín" Ní Mhuirí (Wilhelmina "Mina" Murray), ''fiancée'' Sheoin Uí Earcair, agus ina cara Laoise (Lucy) Westenra. Tosaíonn Laoise ag stiúgadh le tinneas aisteach, agus glaonn Seán Suaird, cara le Laoise agus dochtúir leighis, ar a chara, an tOllamh Abraham Van Helsing, teacht ón Ollainn le cuidiú leis biseach a thabhairt do Laoise. [[Íomhá:Whitby Abbey Exterior.jpg|mion|188x188px|[[mainistir]] [[Whitby]]]] Aithníonn Van Helsing gurbh é an vaimpíreachas atá i gceist, agus tosaíonn sé ar í a leigheas, ach nuair a fhilleann sé ar an Ollainn le freastal ar ghnó éigin, faigheann Laoise bás i dtimpiste aisteach. Go gairid ina dhiaidh sin, cloistear scéalta aisteacha faoi shúmaire mná agus í ag ionsaí páistí, agus tuigeann Van Helsing gurb í Laoise í. Le cuidiú Sheáin Shuaird agus beirt fhear eile a bhí ag suirí le Laoise agus í beo, téann Van Helsing ar thóir an chailín, agus sa deireadh maraíonn siad í, nó an vaimpír, tríd an gcloigeann a ghearradh di, a croí a shá le cuaille adhmaid agus a béal a líonadh le gairleog. [[Íomhá:Bram Stoker 1906.jpg|mion|257x257px|Bram Stoker, 1906]] Idir an dá linn, bhí Seon Ó hEarcair ag bisiú i mBúdaipeist óna eachtra sa Trasalváin, agus tháinig Mín ansin le cuideachta a dhéanamh dó agus, mar a thiontaigh an scéal amach, le hé a phósadh. Anois, tagann siad abhaile, agus nuair a chloiseann siad céard a tharla do Laoise, téann siad i gcomhghuaillíocht le Van Helsing agus leis an triúr iar-shuiríoch le Dracula a mharú. Roimh an éacht sin a chur i gcrích, áfach, éiríonn le Dracula Mín a ionfhabhtú leis an vaimpíreachas, agus caithfidh Seon, Van Helsing agus na fir eile an-chath a chur ar an gCunta le Mín a tharrtháil. == Stair i mBéarla == Foilsíodh an leabhar Dracula don chéad uair ar 18 Bealtaine 1897. Lonnaigh Stoker cuid mhór d'imeachtaí a úrscéil i [[Whitby]] in iarthuaisceart Shasana. Thiomnaigh Stoker ''Dracula'' do chara leis "Hommy Beg", ar chainteoir dúchais [[Gaeilge Mhanann|Ghaeilge Mhanann]] é.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|url=https://comhar.ie/iris/77/6/an-t-ursceal-sa-mhanainnis/|title=An t-úrscéal sa Mhanainnis…|journal=[[Comhar]]|volume=77|issue=6|year=2017|month=Meitheamh}}</ref> [[Íomhá:Bram Stoker's Dracula movie horizontal gold logo.png|mion|199x199px]] == Aistriúcháin go Gaeilge == [[Íomhá:Illustration of Bram Stoker's Dracula.jpg|mion|297x297px]] ==== 1933: Seán Ó Cuirrín ==== Ba é [[An Gúm]] a d'fhoilsigh [[Scéim Aistriúcháin an Ghúim|leagan Gaeilge]] sa bhliain [[1933]]. Chuir [[Seán Ó Cuirrín]], a raibh canúint na nDéise ó dhúchas aige, Gaeilge ar an leabhar. B’fhear é a raibh canúint Dhún Garbhán go paiteanta aige. D'éirigh leis an Chuirríneach saothar “as an nua” a chruthú. “Ceann de na rudaí is spéisiúla faoin aistriúchán a rinne Ó Cuirrín gur fhág sé go leor tagairtí de Shakespeare agus do mhiotaseolaíocht na Gréige ar lár, rudaí a bhí i mbunsaothar Stoker agus gur chruthaigh sé saothar nua as Dracula.”<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/os-cionn-e1000-ar-leagan-gaeilge-de-dracula-a-foilsiodh-le-cead-mrs-bram-stoker/|teideal=Os cionn €1,000 ar leagan Gaeilge de ‘Dracula’ a foilsíodh le cead ‘Mrs. Bram Stoker’|údar=[[Méabh Ní Thuathaláin]]|dáta=28 Meán Fómhair 2021|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2022-05-18}}</ref> Bhí scéal an tsúmaire fola ar fáil ar an [[Kindle]] i nGaelainn na nDéise sa bhliain 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dracula-ar-fail-ar-kindle-in-am-doiche-shamhna/|teideal=‘Dracula’ ar fáil ar Kindle in am d’Oíche Shamhna|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2019-05-18}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dracula ... Seán Ó Cuirrín do chuir i nGaedhilg|url=https://www.amazon.co.uk/Dracula-Se%C3%A1n-Cuirr%C3%ADn-chuir-nGaedhilg/dp/B0018IQB7E|author=Bram Stoker, Seán Ó CUIRRÍN}}</ref> ==== 1997: eagrán do dhéagóirí ==== Cuireadh eagrán do dhéagóirí amach sa bhliain [[1997]] ''Dracula - Eagrán do Dhéagóirí''. Is éard a bhí ann ná gearrinsint a scríobh [[Emmet B. Arrigan]]. Is í a mháthair, [[Mary Arrigan]], a rinne na léaráidí agus [[Gabriel Rosenstock]] a d’aistrigh an leabhar go Gaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://childrensbooksireland.ie/review/dracula-eagran-do-dheagoiri/|teideal=Dracula (Eagrán do dhéagóirí) – Childrens Books Ireland|language=as Béarla|dátarochtana=2019-05-18|archivedate=2019-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518151146/https://childrensbooksireland.ie/review/dracula-eagran-do-dheagoiri/}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/siopa/dracula-eagran-do-dheagoiri/?lang=en|teideal=Dracula Eagrán do Dhéagóirí {{!}} Litríocht|dátarochtana=2022-05-18}}</ref> ==== 1997: Maolmhaodhóg Ó Ruairc ==== D'fhoilsigh An Gúm atheagrán sa bhliain [[1997]], agus ba é [[Maolmhaodhóg Ó Ruairc]] a chuir an t-eagrán seo in eagar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siopaleabhar.com/tairge/dracula/|teideal=Dracula (Leagan Gaeilge) – An Siopa Leabhar|work=www.siopaleabhar.com|dátarochtana=2022-05-18|archivedate=2022-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220602040331/https://www.siopaleabhar.com/tairge/dracula/}}</ref> Ba é an t-ealaíontóir Rómánach [[Ion Codrescu]] a mhaisigh an leabhar. Rinneadh caighdeánú ar chanúint Uí Chuirrín agus fuair roinnt léitheoirí locht ar an gcleachtadh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/leabhair/leabhair-na-haistriuchain-go-gaeilge-is-fearr-a-rinneadh/|teideal=LEABHAIR: Na haistriúcháin go Gaeilge is fearr a rinneadh|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2021-12-18}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cé gur bunaithe ar bhunleagan an Déisigh atá an t-eagrán seo, níl pioc de chanúint a cheantair dúchais caomhnaithe ann. Maille leis sin, tá an t-atheagrán ciorraithe go tréan. Fuair [[Aoibheann Nic Dhonnchadha]], agus í ag scríobh do ''[[An Linn Bhuí]]'', bliainiris [[Gaeltacht na nDéise|Ghaeltacht na nDéise]], locht ar an nua-eagrán seo (''An Linn Bhuí'', uimhir a 2, 1998, lch. 115-118). Bhí sí den bharúil go ndeachaigh an fear eagair thar fóir ag iarraidh cuma na nua-ré a chur ar an téacs, agus nach raibh sé sách eolach ar an g[[canúint]] lena ceart a thabhairt di. Samplaí de na hathruithe a rinne an t-eagarthóir ná: * ''amadántúlacht'' -> ''amaidí'' * ''diúgadh'' -> ''diúrnú'' * ''lobhadh'' -> ''lofacht'' * ''tuireasc'' -> ''sábh'' * ''cas'' -> ''catach'' * ''daitheannach'' -> ''daite'' * ''meáite'' -> ''trom'' * ''stractha'' -> ''stróicthe'' * ''cuibhreach an phósta'' -> ''cuing an phósta'' *[[Íomhá:Stoker - Dracula, Sonzogno, Milano, 1922 (page 1 crop).jpg|mion|328x328px|Dracula, Sonzogno, [[Milano]], [[1922]]]]''m'fhear pósta'' -> ''m'fhear céile'' * ''an nádúir'' -> ''an dúlra'' * ''le neart taoda'' -> ''le taghd feirge'' * ''tomanta'' -> ''diongbháilte, tréamanta, daingean'' == Féach freisin == * [[Fuil]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Úrscéalta Éireannacha]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis i nGaeilge]] [[Catagóir Ficsean uafáis]] [[Catagóir:Ficsean Gotach i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean Gotach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean Gotach]] [[Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge]] bboy1s8j1uwladwus47p31s6dsq4j39 0 34887 1324091 1166554 2026-08-11T10:23:43Z An Sionnach Rua 29036 1324091 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Geronticus eremita MHNT.ZOO.2010.11.60.1.jpg|thumb|Uibheacha ''Geronticus eremita'']] Is [[éan]] imirceach í an '''íbis mhaol thuaisceartach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Geronticus%20eremita/|title=“Geronticus eremita” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Geronticus eremita'') a bhíonn ar fáil i ngnáthóga seasca mar leath-fhásaigh nó creagacha, gar go minic do huisce reatha. Tá an [[íbis]] dhubh shnasta (70-80 cm) seo, murab ionann agus baill eile den teaghlach, neamh-threafa, le haghaidh agus ceann dearg neamhchleiteach agus le gob fada cúrach. Pórann sí go coilíneach ar chósta nó laftáin aille sléibhe, áit ina leagann sí de ghnáth 2-3 uibheacha i nead maidí, agus bíonn sí beo ar [[laghairt]]eanna, [[feithid|feithidí]], agus ainmhithe beaga eile. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ibis mhaol thuaisceartach}} [[Catagóir:Geronticus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] [[Catagóir:Éin na hEorpa]] [[Catagóir:Éin na Maracó]] [[Catagóir:Éin na Siria]] [[Catagóir:Éin na Tuirce]] hr27a4ogqx2g9nbngic44kta2ovf1yy 14 34891 1324096 669108 2026-08-11T10:26:51Z An Sionnach Rua 29036 1324096 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Threskiornithidae}} Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardei]] 0e5o835tbiue5oz5tvrlzpobhfk58jn 0 35244 1323830 1316761 2026-08-10T12:55:45Z Saighneánach 72809 1323830 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tugtar '''an Dul i dTír sa Normainn''' nó '''D-Day''' ar an [[6 Meitheamh]] [[1944]], nuair a chuaigh fórsa ollmhór de chuid na gComhghuaillithe<ref>Na Comhghuaillithe a tugadh ar na tíortha sin a bhí ag troid in aghaidh Chumhachtaí na hAise: An Bhreatain, SAM, an tAontas Sóivéadach agus eile. Bhí Éire neodrach le linn an chogaidh.</ref> i dtír sa [[An Normainn|Normainn]], [[An Fhrainc|ar]] [[Cósta|chósta]] na Fraince le linn [[an Dara Cogadh Domhanda]]. * Glaotar '''D-Day'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/D-Day/|title=“D-Day” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-12}}</ref>, nó '''Jour J''', nó '''Lá L'''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.breakingnews.ie/discover/what-does-the-d-in-d-day-actually-stand-for-680506.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2015-06-08 |archivedate=2015-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150609010251/http://www.breakingnews.ie/discover/what-does-the-d-in-d-day-actually-stand-for-680506.html }}</ref> nó an códainm '''Oibríocht Neiptiúin''''','' ar ionradh agus teacht i dtír na g[[Comhghuaillithe]] ar na [[Naitsíochas|Naitsithe]]. Seasann an 'D' i 'D-Day' don fhocail 'Day', mar sin ciallaíonn sé ''Lá-L''. An téarma Gaeilge a mholann Tearma.ie ná an '''Dul i dTír sa Normainn'''. * Tugtar [[Oibríocht Overlord]] ar an bhfeachtas iomlán i mí Meithimh. [[Íomhá:LSM 206 A Co's D8's yellow beach 1.jpg|clé|mion|222x222px|LSM 206 A Co's D8's, 9h35 6 Meitheamh 1944|alt=]] [[Íomhá:Blacksod Lighthouse (geograph 4678840).jpg|mion|[[Teach solais|Teach Solais]] an [[Fód Dubh|Fhóid Duibh]] i nGaeltacht iarthuaisceart Mhaigh Eo|220x220px|clé]] == Cúlra == Bhí Oibríocht Neiptiúin ar an ngníomhaíocht mhíleata ón bhfarraige ba mhó i stair an chine dhaonna. Cuireadh 160,000 saighdiúir de chuid na gComhghuaillithe i dtír ar chladaí na Normainne le troid in aghaidh na nGearmánach. Seoladh trúpaí [[Arm na Stát Aontaithe|Meiriceánacha]], [[Arm na Breataine|Briotanacha]], [[Ceanada]]cha, srl. go dtí tránna na Normainne, agus na cód-ainmneacha úd ''Utah'', ''Omaha'', ''Gold'', ''Juno'' agus ''[[Trá Sword|Sword]]'' ar chrioslaigh éagsúla an chósta. Ag úsáid [[ait-tancanna]], aerfhórsaí, [[céanna Maoildearg]] agus [[PLUTO]] (píblíne faoin bhfarraige), bhuaigh na Chomhghuaillithe i gcoinne na Naitsithe. Maraíodh b'fhéidir 7,000 ar an dá thaobh, in iomlán, ar Lá L.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theddaystory.com/discover/what-is-d-day/|teideal=What is D-Day?|language=en-US|work=The D-Day Story, Portsmouth|dátarochtana=2019-06-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/news/d-day-casualties-deaths-allies|teideal=How Many Were Killed on D-Day?|údar=Dave Roos|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> Saoradh [[príomhchathair]] na [[An Fhrainc|Fraince]], [[Páras]], ó na Gearmánaigh i mí [[Lúnasa]] den bhliain chéanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://itunesu-assets.itunes.apple.com/apple-assets-us-std-000001/CobaltPublic7/v4/37/1c/1d/371c1db0-b597-1cf0-3741-f2bab8062bb4/329-3883465272086727006-An_Dara_Cogadh_Domhanda_agus_An_Cogadh_Fuar_1.pdf|teideal=An Dara Cogadh Domhanda agus an Cogadh Fuar|údar=Coláiste Oiriall|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2021-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210907121033/https://itunesu-assets.itunes.apple.com/apple-assets-us-std-000001/CobaltPublic7/v4/37/1c/1d/371c1db0-b597-1cf0-3741-f2bab8062bb4/329-3883465272086727006-An_Dara_Cogadh_Domhanda_agus_An_Cogadh_Fuar_1.pdf}}</ref> == Imeachtaí == Theastaigh [[Aimsir (meitéareolaíocht)|aimsir]] shuaimhneach le go mbeadh na h[[Eitleán|eitleáin]] in ann tuirlingt agus [[Buama|buamaí]] a ligean anuas agus go mbeadh na [[long]]<nowiki/>a in ann teacht i dtír. Bhí málaí droma troma ag na [[saighdiúir]]í fosta agus thiocfadh go mbáfaí i bh[[Farraige|farraigí]] arda iad. Bhí sé beartaithe ag Ceannasaí Fhórsaí na gComhghuaillithe an Ginearál [[Dwight D. Eisenhower]] go dtabharfaí faoin ionradh ar 5 Meitheamh. Bheadh an taoide i gceart, bheadh solas na gealaí ann agus bhí gach rud réidh. Ach cuireadh an plean ar athló é ag an nóiméad deiridh de bharr stoirme a bhí ag teacht ón Atlantach agus a bhuailfeadh cósta theas na Breataine an lá sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/storm-front-in-mayo-an-bhean-og-ar-an-bhfod-dubh-a-bhi-larnach-i-roghnu-d-day/|teideal=‘Storm Front in Mayo’ – an bhean óg ar an bhFód Dubh a bhí lárnach i roghnú D-Day|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> Agus thug na tuairiscí le fios go raibh stoirm ón Atlantach le cladaí na Normainne a bhualadh ar an 5 Meitheamh. Bhí ar an Ghinearál Eisenhower idirghabháil a dhéanamh idir chomhairleoirí aimsire na Breataine agus Mheiriceá a bhí ar mhalairt tuairime.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bean Ghaeltachta a raibh ról suntasach aici in imeachtaí D-Day|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0606/1053799-bean-ghaeltachta-a-raibh-rol-suntasach-aici-in-imeachtai-d-day/|date=2019-06-06|language=ga|author=Shane Ó Curraighín}}</ref> [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 146-1985-013-07, Erwin Rommel-2.jpg|mion|an Ginearál [[Erwin Rommel|Rommel]] |330x330px|clé]] Ba é an stáisiún aimsire i [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] a thug an t-eolas agus na figiúirí faoi bhrú atmaisféar etc, a chinntigh go raibh an stoirm le teacht. Bhí na Gearmánaigh den tuairim go mbeadh sé dodhéanta ag na Comhghuaillithe teacht i dtír ar [[Trá|chladaí]] na Normainne ar 6 Meitheamh. Bhí an Ginearál [[Erwin Rommel|Rommel]] ar a laethanta saoire fiú (breithlá a bhean). Nuair a cuireadh an t-ionradh ar athló, bhí rudaí ag féachaint go dona don fhórsa ollmhór a bhí bailithe le chéile sa m[[An Bhreatain|Breatain]] – longa, eitleáin, saighdiúirí, píolótaí, mairnéalaigh – na mílte, mílte daoine ar fad. Ach chuir bean, [[Maureen Sweeney]] i n[[An Ghaeltacht|Gaeltacht]] iarthuaisceart Mhaigh Eo (i d[[Teach solais|Teach Solais]] an [[Fód Dubh|Fhóid Duibh]]), tuairisc aimsire a thaispeáin go mbeadh briseadh san aimsir ar 6 Meitheamh. Tugadh faoi deara go raibh an brú atmaisféir seasmhach ar feadh tamaill agus ansin ag ardú de réir a chéile – rud a chiallaigh go lagfadh an stoirm. Cuireadh an t-eolas ar aghaidh ón bhFód Dubh, ag úsáid na gcód a tugadh dóibh. Cuireadh an tuairisc faoi bhráid an Ghinearáil. Thug Eisenhower dá bharr treoir d’fhórsaí na gComhghuaillithe tabhairt faoin ionradh an lá dár gcionn, ar 6 Meitheamh. Mar sin, tháinig an t-ionsaí aniar aduaidh ar na Gearmánaigh. Ní raibh longa aimsire acu san Atlantach Thuaidh agus ní raibh a fhios acu go raibh feabhas le teacht ar an aimsir chomh gasta sin i ndiaidh na [[Stoirm|stoirme]]. [[Íomhá:American soldiers recover the dead after D-Day.jpg|mion|na mairbh ar an trá|220x220px|clé]] [[Íomhá:Omaha Beach wounded soldiers, 1944-06-06 P012901.jpg|mion|saighdiúirí gortaithe: trá Omaha|220x220px|clé]] == Cuntas finné súl: an "8th Irish"<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-cur-sios-ar-ionradh-d-day-o-dhuine-a-bhi-ansin.aspx|teideal=Cur síos ar Ionradh D-Day ó dhuine a bhí ansin|údar=Jim Fitzsimons|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> == Amuigh ar an fharraige (6 Meitheamh), bhí iontas ar Jim Fitzsimons an méid sin bád a fheiceáil ar gach taobh, iad uilig ar an bhealach go dtí an Normainn. “Sa deireadh bhí muidne san ''8th Irish'' mar chuid den ghrúpa tosaigh san ionradh [[farraige]] ba mhó riamh, " a deir sé. Bhí sé 24 bliana d’aois. Sular bhain siad Trá Juno amach, léim siad trasna go LCA (báid dul i dtír) agus dúirt siad a bpaidreacha deireanacha iontu. Nuair a bhain siad an trá amach, bhí an t-uisce suas go dtí a mbrollach nuair a léim siad as an LCA agus bhí greim dhá lámh ag Jim ar a [[raidhfil]] os cionn a chinn, agus piléir ag feadaíl thart lena chluasa. Rith siad go gasta i dtreo na ndumhcha, áit ar throid siad lámh go lámh leis na Gearmánaigh. Ansin, b’éigean dóibh bealach a ghlanadh trí na mianaigh talún do na ''Royal Winipeg Rifles''. Bhí [[Corp an duine|coirp]] agus [[Saighdiúir|saighdiúirí]] gortaithe i ngach áit ach lean siad ar aghaidh leis an dualgas a bhí orthu a chomhlíonadh... " == Féach freisin == * [[Trá Sword]] * [[Maureen Sweeney]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Oibríochtaí an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:1944]] [[Catagóir:Oibríocht Overlord]] [[Catagóir:An Normainn]] foxbxwh0dng6lgl361c84xwy3dci7bf 0 35403 1323942 1239041 2026-08-10T16:44:11Z Saighneánach 72809 1323942 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach|imatge=Flag of Transvaal.svg}} Ba stát i ndeisceart na h[[An Afraic|Afraice]] sa [[19ú haois|naoú haois déag]] é '''Poblacht na hAfraice Theas''' (An Ollainnis: '''''Zuid-Afrikaansche Republiek''''' nó '''''an ZAR''''') ar a dtugtar '''Poblacht Transvaal''' freisin, [[An Afraic Theas|ó 1852 go 1902.]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Poblacht%20%20na%20hAfraice%20Theas/|teideal="Poblacht na hAfraice Theas"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-04-29}}</ref> Tá sé anois mar chuid de [[An Afraic Theas|Afraic Theas]]. [[Íomhá:Stamp Transvaal 1885 2p.jpg|clé|mion|215x215px|1885: Poblacht Transvaal]] Bunaíodh an Phoblacht sa bhliain [[1852]], agus bhí sé neamhspleách sa tréimhse [[1856]]-[[1877]], agus arís ón mbliain [[1881]]-[[1900]] (nó 1901 nó 1902) mar thoradh ar an g[[Céad Chogadh na mBórach]], inar bhain na Boers a [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] ó [[Impireacht na Breataine]] amach. Tháinig deireadh lena gcuid [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]] nuair a chailleadar an [[Dara Cogadh na mBórach]] ([[1899]]-[[1902]]) i gcoinne [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] agus a dá [[Coilíneachas|choilíneacht]] san Afraic Theas, [[Natal, an Afraic Theas|Natal]] agus [[Coilíneacht na Rinne]] ('Cape Colony'). == Féach freisin == * [[An Afraic Theas]], an tír inniu * [[:Catagóir:Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]] * [[An Saorstát Oráisteach]] == Tagairtí == {{reflist}}<br /> [[Catagóir:Cogadh na mBórach]] [[Catagóir:Iarphoblachtaí]] [[Catagóir:Iar-Stáit agus críocha]] [[Catagóir:Stair na hAfraice Theas]] c22yfjxh6ub4w8ltdmumx3syd8uow8a 0 35724 1323960 1233173 2026-08-10T17:40:25Z Saighneánach 72809 1323960 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Dublin St Stephens Green Arthur Guinness Statue 02.JPG|clé|mion|[[Faiche Stiabhna]] agus Coláiste Ríoga na Máinlianna]] [[Íomhá:DUBLIN(1837) p049 THE COLLEGE OF SURGEONS.jpg|mion|1837]] Institiúid um [[oideachas]] leighis i[[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] na [[Éireann|hÉireann]] é '''Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Royal%20College%20of%20Surgeons%20in%20Ireland/|title=“Royal College of Surgeons in Ireland” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.com/dublin/|teideal=RCSI Dublin — Homepage|dátarochtana=2023-07-24}}</ref> nó '''Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn''' ([[Béarla]]: ''The Royal College of Surgeons in Ireland (RCSI))'', agus tá sé lonnaithe ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.com/dublin/student-life/life-on-campus/our-campus/123-st-stephens-green|teideal=123 St Stephen's Green|language=en|work=www.rcsi.com|dátarochtana=2020-03-14}}</ref>. Tá an t-[[ospidéal Beaumont]] mar chuid den ghrúpa Ospidéil RCSI agus tá caidhreamh [[oideachas]]úil ag an ospidéal le Coláiste Ríoga na Máinlianna freisin. [[Íomhá:R.C.S.I_Disease_Research_Centre.jpg|mion|Foirgneamh Smurfit: R.C.S.I Disease Research Centre]] == Stair == Bunaíodh an coláiste ar an 11ú Feabhra, 1784<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.ie/history|teideal=History of RCSI - Royal College Surgeons in Ireland|work=www.rcsi.ie|dátarochtana=2020-03-14|archivedate=2019-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190726235800/http://rcsi.ie/history}}</ref>. Ligeadh an céad bean isteach i 1886, an Dochtúir Mary Dawson<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.com/dublin/news-and-events/news/news-article/2019/03/women-on-walls-at-rcsi-unveils-landmark-irish-portrait-collection|teideal=Women on Walls at RCSI, in partnership with Accenture and Business to Arts, unveils landmark Irish portrait collection|language=en|work=www.rcsi.com|dátarochtana=2020-03-14}}</ref>. I rith an [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]], bhí [[Mícheál Ó Mulláin]] ina leascheannasaí ar an ngrúpa saighdiúirí ag [[Faiche Stiabhna]], faoi [[Séamas Ó Conghaile]]. Chúlaigh siad siar chuig Coláiste Ríoga na Máinlianna, an [[Cúntaois Markiewicz|gCuntaois Markiewicz]] ina leascheannaire<ref>{{Lua idirlín|url=http://digitalheritagecollections.rcsi.ie/surgeonsandinsurgents/items/show/43|teideal=Countess Constance Markievicz · RCSI|work=digitalheritagecollections.rcsi.ie|dátarochtana=2020-03-14|archivedate=2020-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925233145/http://digitalheritagecollections.rcsi.ie/surgeonsandinsurgents/items/show/43}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/centuryireland/index.php/articles/sites-of-1916-st-stephens-green-and-the-royal-college-of-surgeons|teideal=Sites of 1916: St Stephen's Green and the Royal College of Surgeons {{!}} Century Ireland|work=www.rte.ie|dátarochtana=2020-03-14}}</ref>. == Féach freisin == * [[Ospidéal Beaumont]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Ollscoil na hÉireann]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Scoileanna Leighis]] 7z69wxhryrz6ik3ruf9caecscsjexic 1323961 1323960 2026-08-10T17:40:48Z Saighneánach 72809 /* */ 1323961 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Dublin St Stephens Green Arthur Guinness Statue 02.JPG|clé|mion|[[Faiche Stiabhna]] agus Coláiste Ríoga na Máinlianna]] [[Íomhá:DUBLIN(1837) p049 THE COLLEGE OF SURGEONS.jpg|mion|1837]] Institiúid um [[oideachas]] leighis i[[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] na [[Éireann|hÉireann]] é '''Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Royal%20College%20of%20Surgeons%20in%20Ireland/|title=“Royal College of Surgeons in Ireland” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.com/dublin/|teideal=RCSI Dublin — Homepage|dátarochtana=2023-07-24}}</ref> nó '''Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn''' ([[Béarla]]: ''The Royal College of Surgeons in Ireland (RCSI))'', agus tá sé lonnaithe ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.com/dublin/student-life/life-on-campus/our-campus/123-st-stephens-green|teideal=123 St Stephen's Green|language=en|work=www.rcsi.com|dátarochtana=2020-03-14}}</ref> Tá an t-[[ospidéal Beaumont]] mar chuid den ghrúpa Ospidéil RCSI agus tá caidhreamh [[oideachas]]úil ag an ospidéal le Coláiste Ríoga na Máinlianna freisin. [[Íomhá:R.C.S.I_Disease_Research_Centre.jpg|mion|Foirgneamh Smurfit: R.C.S.I Disease Research Centre]] == Stair == Bunaíodh an coláiste ar an 11ú Feabhra, 1784<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.ie/history|teideal=History of RCSI - Royal College Surgeons in Ireland|work=www.rcsi.ie|dátarochtana=2020-03-14|archivedate=2019-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190726235800/http://rcsi.ie/history}}</ref>. Ligeadh an céad bean isteach i 1886, an Dochtúir Mary Dawson<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rcsi.com/dublin/news-and-events/news/news-article/2019/03/women-on-walls-at-rcsi-unveils-landmark-irish-portrait-collection|teideal=Women on Walls at RCSI, in partnership with Accenture and Business to Arts, unveils landmark Irish portrait collection|language=en|work=www.rcsi.com|dátarochtana=2020-03-14}}</ref>. I rith an [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]], bhí [[Mícheál Ó Mulláin]] ina leascheannasaí ar an ngrúpa saighdiúirí ag [[Faiche Stiabhna]], faoi [[Séamas Ó Conghaile]]. Chúlaigh siad siar chuig Coláiste Ríoga na Máinlianna, an [[Cúntaois Markiewicz|gCuntaois Markiewicz]] ina leascheannaire<ref>{{Lua idirlín|url=http://digitalheritagecollections.rcsi.ie/surgeonsandinsurgents/items/show/43|teideal=Countess Constance Markievicz · RCSI|work=digitalheritagecollections.rcsi.ie|dátarochtana=2020-03-14|archivedate=2020-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925233145/http://digitalheritagecollections.rcsi.ie/surgeonsandinsurgents/items/show/43}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/centuryireland/index.php/articles/sites-of-1916-st-stephens-green-and-the-royal-college-of-surgeons|teideal=Sites of 1916: St Stephen's Green and the Royal College of Surgeons {{!}} Century Ireland|work=www.rte.ie|dátarochtana=2020-03-14}}</ref>. == Féach freisin == * [[Ospidéal Beaumont]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Ollscoil na hÉireann]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Scoileanna Leighis]] fjnm4q9e34s4aoqm9bs4whx2ikdh1p0 0 36498 1323896 1257510 2026-08-10T14:29:03Z Saighneánach 72809 1323896 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ealaíontóir]] agus iar-[[Impriseanachas|Impriseanaí]] [[An Fhrainc|Francach]] ba ea '''Henri Matisse''' (Le Cateau-Cambrésis, [[31 Nollaig]] [[1869]] - [[3 Samhain]] [[1954]]), ar dhuine de na péintéirí is tábhachtaí i stair na nua-ealaíne. Dréachtóir, déantóir priontaí, agus [[dealbhóireacht|dealbhóir]] a bhí ann. Is í an phéintéireacht is mó a thuill clú dó, áfach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://stairnahealain.wordpress.com/2013/10/22/henri-matisse/|teideal=Henri Matisse|údar=neelo46 (blag "StairNahEalain")|dáta=2013-10-22|language=ga|work=stairnahealain|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> == Saol == Bhí Matisse 20 bliain d'aois agus ag teacht chuige féin ó bhabhta tinnis, nuair a thug a mháthair bosca péinteanna dó. Ag an nóiméad sin a thosaigh a shaol mar phéintéir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/en/books/published-books/leabhar-mor-na-healaine-leabhair-cloite|teideal=Leabhar Mór na hEalaíne {{!}} Futa Fata|údar=Anna Heussaff|dáta=|work=www.cic.ie|dátarochtana=2020-11-03|archivedate=2020-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201212202502/https://www.cic.ie/en/books/published-books/leabhar-mor-na-healaine-leabhair-cloite}}</ref> [[Íomhá:Still Life with Apples, by Henri Matisse, 1916, oil on panel - Fogg Art Museum, Harvard University - DSC00728.jpg|clé|mion|150x150px|Na hÚlla (1916)]]Bhí Matisse an-tógtha le [[dath]]<nowiki/>anna, a d'úsáid sé chun cruthanna agus mothúcháin a chur in iúl. Chaith sé a shaol ar fad ag spraoi le dathanna, agus feicimid ina shaothar an chraic a bhain sé astu. Sa bhliain 1905, cheannaigh Leo agus [[Gertrude Stein]] a phictiúir "fauve" is cáiliúla, “[[Bean le Hata]]”. Duine anaithnid a bhí ann ag an am agus bhí siad ag iarraidh cabhair a thabhairt do Matisse (chaith siad 500 franc, timpeall 70 euro inniu). Sna [[1910idí]], bhí stiúideo ag Henri Matisse ar an Quai Saint-Michel i b[[Páras]] agus d'fhan sé ann le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vermontdrawingstudio.com/thelifeofart/2019/2/4/the-studio-quai-st-michel-azr6z|teideal=Studio, Quai St Michel, 1916|údar=vermontdrawingstudio.com|dáta=|language=en-US|work=the drawing studio|dátarochtana=2020-11-03}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D'éirigh na dathanna níos dorcha ar feadh na mblianta sin. == Seanaois == [[Íomhá:Henri Matisse Nu drapé étendu (1923-1924) RF 1963-65.jpg|clé|mion|150x150px|Henri Matisse - Nu drapé étendu (1923-1924)]] Sa bhliain 1941 chuaigh Matisse faoi scian agus ní raibh sé in ann seasamh ag seastán ealaíne a thuilleadh. Ní raibh radharc na [[An tsúil|súl]] go maith aige ach an oiread. Bhí sé i gcathaoir rothaí ach bhí sé go fóill ag iarraidh a bheith ina ealaíontóir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://scoilgharbhain.ie/Article/Ealain-Rang-4-ar-Henri-Matisse/9892/Index.html|teideal=Ealáin Rang 4 ar Henri Matisse|údar=Scoil Gharbháin|language=Irish|work=Scoil Gharbháin|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> Thosaigh sé ag déanamh [[colláis]] le páipéar óna chathaoir rothaí. An t-ainm a chuir sé ar an ealaín seo ná ‘Ag tarraingt le siosúir’. Bhí 84 bliain d'aois slánaithe ag Matisse nuair a fuair sé bás: bhuail taom croí é ar an [[3 Samhain]] [[1954]]. [[Íomhá:Lemons on a Pewter Plate.jpg|clé|mion|150x150px|"Lemons on a Pewter Plate" (1929)]] == Matisse agus Éire == Ó thaobh na hÉireann de, is díol spéise ar leith grúpa léaráidí le Henri Matisse in 1935 d'fhoilseachán [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] de ''[[Ulysses (úrscéal)|Ulysses]]'' le [[James Joyce]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.museum.ie/ga-IE/Collections-Research/Art-and-Industry-Collections/Art-Industry-Collections-List/Asian/Albert-Bender-and-the-Asian-art-collection/Legacy-of-Albert-Bender-and-his-Collections|teideal=Oidhreacht Albert Bender agus a Bhailiúcháin {{!}} Ard-Mhúsaem na hÉireann|language=en|work=National Museum of Ireland|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> I rith 2011, chuir an [[Leabharlann Chester Beatty]] taispeántas ar bun de leabhair ealaíne Henri Matisse i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chg.gov.ie/app/uploads/2015/09/tuarascail-bhliantuil-2011.pdf|teideal=Matisse i mBáile Átha Cliath|údar=chg.gov.ie|dáta=|dátarochtana=}}</ref> == Naisc sheachtracha == [http://www.artchive.com/artchive/M/matisse.html Matisse ar Artchive.com] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Matisse, Henri}} [[Catagóir:Péintéirí Francacha|Matisse, Henri]] [[Catagóir:Dealbhóirí Francacha|Matisse, Henri]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1869|Matisse, Henri]] [[Catagóir:Básanna i 1954|Matisse, Henri]] gc57ujimvilkewmhgrlo5wl9vbrb4ia 0 41181 1323957 1220272 2026-08-10T17:39:20Z Saighneánach 72809 1323957 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Féile i mBéal Feirsteː<ref>{{Lua idirlín|url=http://feilebelfast.com/|teideal=Féile an Phobail {{!}} Festival of the People|language=en-GB|work=Féile an Phobail {{!}} Festival of the People|dátarochtana=2021-03-01}}</ref> * Féile an Earraigh: 1-17 Márta go hiondúil * Féile an Phobail: mí Lúnasa == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Feile an Phobail}} [[Catagóir:Béal Feirste]] [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Féilte Gaeilge]] [[Catagóir:Féilte ceoil]] 26a2h6t2oivcioczzsz2tg7bi05mlra 1323958 1323957 2026-08-10T17:39:29Z Saighneánach 72809 /* */ 1323958 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Féile i mBéal Feirste:<ref>{{Lua idirlín|url=http://feilebelfast.com/|teideal=Féile an Phobail {{!}} Festival of the People|language=en-GB|work=Féile an Phobail {{!}} Festival of the People|dátarochtana=2021-03-01}}</ref> * Féile an Earraigh: 1-17 Márta go hiondúil * Féile an Phobail: mí Lúnasa == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Feile an Phobail}} [[Catagóir:Béal Feirste]] [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Féilte Gaeilge]] [[Catagóir:Féilte ceoil]] nhuccvnghswnq0c4oh61qs1t3pqnnfj 0 42495 1323969 1201754 2026-08-10T19:22:54Z Saighneánach 72809 1323969 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Albam}} [[Íomhá:Bono and Edge of U2 in Toronto 5-19-81.jpg|clé|mion|Boy Tour: Bono agus the Edge / U2 ar an stáitse sa Ryerson Theatre, Toronto, Canada, 19 Bealtaine 1981]] Is é '''''Boy''''' an chéad albam ón [[racbhanna]] [[U2]]. Scaoileadh é ar an [[20 Deireadh Fómhair]] [[1980]]. Bhí leithéidí "I will follow" air.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_4/Bono.pdf|teideal=Beatha le Bua - Bono|údar=nicurriculum.org.uk|dátarochtana=2021|archivedate=2021-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211020214238/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_4/Bono.pdf}}</ref> Taifeadadh an t-albam i [[Windmill Lane Studios]]. [[Íomhá:Windmill Lane Studio.jpg|clé|mion|Taifeadadh an t-albam i [[Windmill Lane Studios]]., BÁC]] D'éirigh thar barr leis in Éirinn. D’éirigh go maith leis an albam thar lear chomh maith, an chéad uair riamh d'éirigh go geal le albam rac a bhí léirithe in Éirinn. Éist le Steve Lillywhite ag labhairt faoi ''Boy'' [https://www.rte.ie/radio1/arena/programmes/2020/1020/1172830-arena-tuesday-20-october-2020/ anseo]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radio1/arena/programmes/2020/1020/1172830-arena-tuesday-20-october-2020//|teideal=Steve Lillywhite Tuesday 20 October 2020|údar=Arena, RTÉ Radio 1|dáta=2020|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2021-10-20}}</ref> ar RTÉ. Chuir U2 an dara halbam amach ansin i 1981, mar a bhí ''October''. == Clár == Is iad seo na hamhráin: === Taobh 1 === # "I Will Follow" – 3:40 # "Twilight" – 4:22 # "An Cat Dubh" – 4:46 # "Into the Heart" – 3:27 # "Out of Control" – 4:12 === Taobh 2 === # "Stories for Boys" – 3:04 # "The Ocean" – 1:34 # "A Day Without Me" – 3:12 # "Another Time, Another Place" – 4:31 # "The Electric Co." – 4:47 # "Shadows and Tall Trees" – 5:13 == Cairteacha == {| class="wikitable centre" ! scope=col | Tír (1980-1981) ! scope=col | Uimhir |- |{{bratach|Canada}} [[Ceanada]] |align=center|12 |- |{{bratach|United Kingdom}} [[An Ríocht Aontaithe]] |align=center|52 |} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:U2]] [[Catagóir:Albaim a eisíodh in 1980]] q3rbt21txlpusncjmdwau1b3tf3l43y 0 43910 1323874 1279750 2026-08-10T13:43:44Z Saighneánach 72809 1323874 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Boys (6895426164).jpg|mion|1936: H.M.S. Pinafore (Gilbert & Sullivan)]] Is [[meánscoil]] suite i g[[Contae Thiobraid Árann]] í '''Coláiste Charraig an Tobair'''. == Stair == Sa bhliain 1862, bhí Charles Thiebault (ar feallmharaíodh a dheartháir Gustave an bhliain chéanna) i gceannas ar shuiteáil pobal Caitliceach comhdhéanta de shagairt agus deartháireacha ''[[Spiritans]]'', a raibh sé de chúram orthu sagairt a thraenáil don [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] in [[Albain]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=GROUNDBREAKING REVELATIONS RESHAPE ROCKWELL COLLEGE'S 2014 HISTORY NARRATIVE|url=https://www.flickr.com/photos/203442573@N07/54759981130/|date=2025-07-01|author=Rockwell College}}</ref> Bhunaigh beirt shagart ''[[Spiritan]]'' [[Jules Leman]] agus [[Pierre (Peter) Huvétys]] an seimineár i mí Iúil 1864 chun oideachas Caitliceach a thairiscint i gcomhthéacs a bhí marcáilte ag dlíthe [[Cogadh na Talún|coiriúla i gcoinne Caitlicigh Éireannacha]], fuair an coláiste ról tábhachtach go tapa i bpolaitíocht agus i gcultúr saoil na hÉireann. an tír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://rockwellcollege.ie/college-history-ethos/|teideal=History & Ethos, Tipperary,|work=rockwellcollege.ie|dátarochtana=2025-09-14}}</ref> Sa bhliain 1896, chuir an ''Pátrún'' [[James O'Donnell]], Iníon Gorman (de [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]]), agus Samuel Burke (de [[An Chathair, Contae Thiobraid Árann|Cahir]]) coibhéis 7,000£ le tógáil Shéipéal Choláiste ''Rockwell''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Merchant's Return to Rockwell College: James O'Donnell and the Architecture of Transatlantic Irish Philanthropy|url=https://www.academia.edu/130399979/The_Merchants_Return_to_Rockwell_College_James_ODonnell_and_the_Architecture_of_Transatlantic_Irish_Philanthropy|journal=The Ultimate Genealogy|date=2025-01-01|doi=10.5281/ZENODO.15834442|author=Yann Blake}}</ref> Leag an tEaspag Crook an bhunchloch. An foirgneamh nua-Rómhánúil, deartha ag an ailtire [[George C. Ashlin]] agus cuireadh tús leis i 1897, ionchorpraíonn sé eilimintí nua-Ghotacha agus maisiúchán saibhir in aolchloch agus adhmad snoite.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dsc.duq.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&context=spiritan-tc|teideal=Rockwell Reminiscences|údar=Finbarr Gallagher|dáta=8-2007}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://landedestates.ie/estate/3268|teideal=Roe (Rockwell) {{!}} Landed Estates {{!}} University of Galway|work=landedestates.ie|dátarochtana=2025-09-14}}</ref> == Iarscoláirí == * An Dochtúir [[Pádraig Ó hIrighile]], iar-[[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán ar Phoblacht na hÉireann]] == Féach freisin == == Naisc sheachtracha == == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Colaiste Charraig an Tobair}} [[Catagóir:Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn]] 12bsfukgzczw1xyx22gzwcz80i25u0y 0 44635 1324052 1177097 2026-08-11T08:44:56Z An Sionnach Rua 29036 1324052 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Cordaigh|Cordach]] bunúsach is ea '''amfaibhiorach''', ball den ord '''Amphioxiformes'''.<ref name='Freamh'>{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=amfaibhiorach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]}}</ref> An cholainn caol, suas le 70 mm ar fhad, barrchaol ag an dá cheann. [[Nótacorda]] ann ag síneadh isteach sa cheann. Scoilteanna geolbhaigh aige agus bloic matán i dteascáin, cosúil le sinsir na [[veirteabrach]]. 23 [[speiceas]], a fhaightear i ndeascáin thanaí mara. Tugtar '''lansógach'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/lans%F3gach/|title=“lansógach” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-09}}</ref> nó '''lansóg'''<ref name='FGB'>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/lans%F3g|title=Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill): lansóg|editor=[[Niall Ó Dónaill]], eag.|year=1977|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857910384|access-date=2023-06-09|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref> orthu freisin.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Amfaibhiorach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=35}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Amfaibhiorach}} [[Catagóir:Éisc]] [[Catagóir:Amphioxiformes]] rnwaj8a9qa3x78iqoq3m8tyjqqni1uo 0 44992 1323861 1296610 2026-08-10T13:22:14Z Saighneánach 72809 1323861 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:18-year old Francis Bacon.jpg|clé|mion|18 bliain d'aois]] [[Íomhá:Francis Bacon, Viscount St Alban from NPG (2).jpg|clé|mion|le John Vanderbank, 1731, bunaithe ar phicitiúr timpeall 1618]] [[Fealsúnacht|Fealsamh]], [[dlíodóir]] agus [[Polaitíocht|polaiteoir]] [[Sasana]]ch ab ea Sir '''Francis Bacon''', an chéad bhíocunta St Alban ([[22 Eanáir]] [[1561]] &ndash; [[9 Aibreán]] [[1626]]). == Saol == I g[[Coláiste na Tríonóide, Cambridge|Coláiste na Tríonóide]], [[Ollscoil Cambridge|Cambridge]], Ollscoil Poitiers agus [[Ósta Gray]] a cuireadh [[oideachas]] air. Glaodh chun an Bharra air sa bhliain 1582. Toghadh chun [[Teach na dTeachtaí na Ríochta Aontaithe|Theach na dTeachtaí]] é sa bhliain 1581. Bhí sé ar thús cadhnaíochta i measc na bhfeisirí go dtí gur uaislíodh é sa bhliain 1618.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4237170609640564|teideal=Francis Bacon|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> Mar sin féin, le linn d'[[Eilís I Shasana|Eilís]] bheith i réim, is beag a fuair sé de bharr na iarrachtaí a rinne sé bheith mór leis an mBanríon, cé gurbh é an chéad duine riamh ar tugadh "Abhcóide na Banríona" air agus ar tugadh paitinn tosaíochta dó, sa bhliain 1597. Ag an am sin, bhí aithne air mar dhuine a mbíodh athchóiriú agus simpliú an dlí á moladh aige, in éineacht le [[Cearta d|saoirse sibhialta]] agus saoirse reiligiúin. Bhí sé i measc na gcéad daoine a mhol go n-aontófaí Sasana, Alban agus Éire agus go mbunófaí coilíneachtaí Sasanacha i [[Meiriceá Thuaidh]].<ref name=":0" /> Chuaigh sé ar sochar dó tar éis do [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Shéamas I]] teacht i gcoróin. Bhí sé ina Ard-Aighne ó 1613 go 1618 agus ina Ard-Seansailéir ó 1618 go 1621. [[Íomhá:Bacon vs Parliament.jpg|clé|mion|1621: Bacon i d[[Teach na dTeachtaí na Ríochta Aontaithe|Teach na dTeachtaí]]]] Cuireadh as oifig é mar gheall ar líomhaintí éillithe, ar chuir a chéile comhraic fadtéarmach An Ridire [[Edward Coke]] tús leo. Bítear ag cur is ag cúiteamh fós faoi cad chuige ar admhaigh sé go raibh sé ciontach. Gearradh fíneáil £40,000 air agus cuireadh i d[[Túr Londan]] é ar chaoithiúlacht an rí. Cé gur ligeadh amach é tar éis cúpla lá, ní raibh seans ar bith aige oifig poiblí a bhaint amach arís. Le linn an díomhaointis éigeantaigh seo, dhírigh Bacon isteach ar a chuid gníomhaíochtaí léannta. == Smaoineamh == [[Íomhá:Alice Barnham.gif|clé|mion|Bean Bacon, Alice Barnham<ref>{{Lua idirlín|url=http://sirbacon.org/ResearchMaterial/Barnham.htm|teideal=Life of Alice Barnham|work=sirbacon.org|dátarochtana=2021-04-10}}</ref>]] Sa lá atá inniu ann, is mó atá aithne air mar gheall ar an méid a rinne sé ar son [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]] (agus cleachtadh) eolaíocht na linne seo, mar dhuine a mhol an [[sceipteachas]], an bhreathnóireacht agus an réasúnaíocht ionduchtach mar an t-aon bhunús amháin leis an eolas eolaíochta.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Statue of Francis Bacon (cropped).jpg|clé|mion|Dealbh Francis Bacon, Gray's Inn]] Aistí an-dlútha a scríobh sé.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Matt Hussey|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Thionscain sé modh [[Ionduchtú|ionduchtach]] na heolaíochta turgnamhaí don [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]]. Chríochnaigh sé dhá chuid dá iarracht chun eolas an duine a atheagrú, * ''[[Novum Organum]]'' (Orgán Nua, 1620), agus * ''De Augmentis Scientiarum'' (Ar Argóintí na nEolaíochtaí, 1623), a thug spreagadh láidir don mhodh eolaíoch mionscrúdaithe a d'fhás ina dhiaidh sin. Scríobh sé ''The New Atlantis'' (Atlantas Nua, 1627), cur síos ar [[útóipe]] a bhí bunaithe ar phrionsabail eolaíochta. Síltear go forleathan go raibh tionchar mór ar an [[dlí coiteann]] — thar na céadta bliain ina dhiaidh sin, ar a laghad — ag na hiarrachtaí a rinne sé úsáid a bhaint as na modhanna céanna chun teacht ar na prionsabail agus na rialacha atá taobh thiar de.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Edward Coke]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bacon, Francis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1561]] [[Catagóir:Básanna i 1626]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Dlíodóirí Shasana]] [[Catagóir:Fealsúna dlí]] [[Catagóir:Fealsúna Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Spiairí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha]] mw2lzxy6n4mj1c4vrjo7snmrdma6xpg 0 45640 1323910 1208957 2026-08-10T14:46:57Z Saighneánach 72809 1323910 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Smoke-by-a-window-in-a-pub.jpg|deas|200px|thumb|Caitheamh tobac éighníomhach]] Is éard is '''caitheamh fulangach'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/caitheamh+fulangach|teideal=caitheamh fulangach - Aistriúchán Gaeilge ar caitheamh fulangach (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> '''tobac''' ann ná nuair a ionanálaíonn duine, nach gcaitheann [[tobac]], isteach deatach duine atá ag caitheamh tobac.<ref>Bhí sáinmhiniú eile ag Matt Hussey, Fréamh an Eolais (2011): "Ionanálú deatach tobac a chuireann caiteoirí san aer ag daoine nach gcaitheann tobac iad féin."</ref> Méadaíonn sé an priacal go dtolgfaidh neamhchaiteoirí ailse [[scamhóg]] is [[galar corónach croí]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.potafocal.com/beo/?s=fulangach|teideal=Pota Focal {{!}} fulangach|language=en|work=Pota Focal|dátarochtana=2022-03-29}}</ref> Déanann an deatach seo, 'caitheamh fulangach', an dochar céanna dúinn agus a dhéanann sé don duine atá ag caitheamh an tobac.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/osps/notai/triu-bliain/ag-caitheamh-tobac/|teideal=Ag caitheamh tobac {{!}} COGG|language=ga-GA|dátarochtana=2021-03-29|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418083325/https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/osps/notai/triu-bliain/ag-caitheamh-tobac/}}</ref> [[Íomhá:Please Don't Make Me Smoke! Facts about Second-hand Smoke and Smoking during Pregnancy (IA MH19D14538).pdf|clé|mion|"Please Don't Make Me Smoke! Facts about Second-hand Smoke and Smoking during Pregnancy", Alaska Native Health Board, 1994]] Ar [[29 Márta]] [[2004]], chuir rialtas na hÉireann cosc ar thobac a chaitheamh in áiteanna oibre. Cinneadh ceannródaíoch a bhí ann ag an am … Ba í Éire an chéad tír ar domhan chun a leithéid a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/lifestyle/no-smoking-ireland-makes-history-with-cigarette-ban-29926186.html|teideal=No Smoking! Ireland makes history with cigarette ban|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> Tháinig riail isteach a chur cosc ar dhaoine tobac a chaitheamh sa chuid is mó d’áiteanna poiblí i dtíortha eile chomh maith. == Féach freisin == * [[Caitheamh tobac]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} {{DEFAULTSORT:Caitheamh fulangach}} [[Catagóir:Sláinte]] [[Catagóir:Ailse]] [[Catagóir:Scamhóga]] [[Catagóir:Caitheamh tobac]] r5qh9s2ikazzj6e641kitb4hrq7acco 0 46236 1323929 1276377 2026-08-10T16:35:25Z Saighneánach 72809 1323929 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Clark_Stanley%27s_Snake_Oil_Liniment.png|deas|250px|thumb|Cógaisíocht]] Is éard a bhí i gceist le '''cógaisíocht''' (Béarla: ''pharmaceutics'') roimh na [[1940idí]] na [[eolaíocht]] maidir le hullmhú, cumasc is dáileadh [[Cógas leighis|leigheas]] . Ó timpeall [[1940]], ó tháinig drugaí cumasacha in úsáid, tháinig feidhmeanna eile cliniciúla isteach sa disciplín, cosúil le monatóiriú na ndáileog agus idirghníomhuithe na ndrugaí le hothair.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cógaisíocht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=155}}</ref> == Féach freisin == * [[Cógaseolaíocht]] * [[Dáileadh cógaisíochta]] in Éirinn * [[Cógas leighis]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Cógas]] [[Catagóir:Cógaseolaíocht]] [[Catagóir:Cógaisíocht]] 048v7pweaco6izo8b5e6qfsqmlj657h 1323930 1323929 2026-08-10T16:35:44Z Saighneánach 72809 1323930 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Clark_Stanley%27s_Snake_Oil_Liniment.png|deas|250px|thumb|Cógaisíocht]] Is éard a bhí i gceist le '''cógaisíocht''' (Béarla: ''pharmaceutics'') roimh na [[1940idí]] na [[eolaíocht]] maidir le hullmhú, cumasc is dáileadh [[Cógas leighis|leigheas]]. Ó timpeall [[1940]], ó tháinig drugaí cumasacha in úsáid, tháinig feidhmeanna eile cliniciúla isteach sa disciplín, cosúil le monatóiriú na ndáileog agus idirghníomhuithe na ndrugaí le hothair.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cógaisíocht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=155}}</ref> == Féach freisin == * [[Cógaseolaíocht]] * [[Dáileadh cógaisíochta]] in Éirinn * [[Cógas leighis]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Cógas]] [[Catagóir:Cógaseolaíocht]] [[Catagóir:Cógaisíocht]] ldfwe35lo32xle9hvqorspldq3suzp3 0 48101 1323787 1317830 2026-08-10T12:14:03Z Saighneánach 72809 1323787 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Desertification map.png|mion|fairsingiú fásaigh timpeall an domhain|alt=|220x220px]] [[Creimeadh]] an [[Comhshaol|chomhshaoil]] i réigiúin thirime is leath-thirime is ea an '''gaineamhlú''' nó '''fairsingiú fásaigh''' nó '''fású''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/f%C3%A1s%C3%BA|teideal=fású - Aistriúchán Gaeilge ar fású (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> Nuair a éiríonn talamh a bhí táirgiúil uair amháin mítháirgiúil, tugaimid fairsingiú fásaigh ar an phróiseas seo. Tarlaíonn fású trí róshaothrú, ró-innilt, [[dífhoraoisiú]], agus droch-chleachtais [[Uisce|uiscithe]]. Tagann [[Athrú aeráide|athruithe aeráide]] is an [[Téamh domhanda|forthéamh domhanda]] san áireamh freisin. Cailleann an [[talamh]] a torthúlacht, agus ní bhíonn in ann an [[daonra]] a chothú. Éiríonn an fhadhb níos measa in áiteanna mar gheall ar éagobhsaíocht na h[[aeráid]]<nowiki/>e, triomaigh go príomha, borradh sa [[daonra]], agus fairsingí móra á gcur in áirithe i gcomhair barra margaidh (is laghdú na fairsinge i gcomhair barra [[bia]] don [[daonra]] áitiúil). [[Íomhá:Sahel seasonality iotd.jpg|mion|220x220px|NASA<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/f%C3%A1s%C3%BA|teideal=fású - Aistriúchán Gaeilge ar fású (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref>]] [[Íomhá:Desertification Control Project, Ningxia China - Planet Labs satellite image.jpg|mion|Ningxia, [[an tSín]]|220x220px]] == Cúiseanna == Deir an tAontas Eorpachː<ref>{{Lua idirlín|url=http://publications.europa.eu/resource/cellar/fa986336-04bf-47e3-ad47-8374e90e77cf.0010.02/DOC_1|teideal=Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe chun an gaineamhlú a chomhrac sna tíortha ina bhfuil triomach mór|work=publications.europa.eu|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> "Eascraíonn gaineamhlú go príomha as gníomhaíocht dhaonna agus éagsúlachtaí aeráide. Ní chiallaíonn sé dul chun cinn limistéar gaineamhlaigh atá ann cheana féin. Tá sé mar thoradh ar fhíor-leochaileacht na n–éiceachóras i limistéir thura i leith róshaothrú agus úsáid mhíchuí talún. Is tosca iad bochtaineacht, éagobhsaíocht pholaitiúil, [[dífhoraoisiú]], ró-innilt agus droch-chleachtais [[Uisce|uiscithe]] ar fad a mbíonn drochthionchar acu ar tháirgeacht na talún." Is iad na príomhchúiseanna atá leis seo:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/fearth.pdf|teideal=Fairsingiú Fásaigh (lch 12)|údar=stmarys-belfast.ac.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2022-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214123359/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/fearth.pdf}}</ref> *'''A. Leagan na g[[crann]] le húsáid mar [[Brosna|bhrosna]]''' agus le díol le bunadh na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] mar fhoinse ioncaim. * '''B. Ró-innilt de thairbhe go bhfuil an [[daonra]] ag méadú.''' Sna blianta a bhíonn neart [[Fearthainn|fearthainne]] ann tagann níos mó agus níos mó tréadaithe, ag déanamh [[Tobar|toibreacha]] nua agus ag méadú a gcuid tréad. Tagann blianta de [[Triomach|thriomach]] agus is iad is cúis le daoine agus le h[[Ainmhí|ainmhithe]] bheith ag fáil bháis den [[ocras]]. *'''C. Róchuraíocht de thairbhe go bhfuil méadú ag teacht ar líon na bh[[feirmeoir]]í a chuireann barra.''' De réir mar a mhéadaíonn líon na bh[[feirmeoir]]í, méadaíonn an brú ar an [[talamh]] agus ní bhíonn an ithir chomh méith agus a bhíodh sí. Na páirceanna ar ghnáth leo a fhágáil bán (folamh) ar feadh bliana bíonn rudaí ag fás iontu gach bliain agus ní bhíonn an t-am ag na [[páirc]]<nowiki/>eanna líonadh suas' arís le cothaithigh. * '''D. Ganntanas fásra''' agus ithir lom cionn is go bhfuil triomach ann. [[Íomhá:Desert greenery ESA19443666.jpeg|mion|[[Crios Mór Glas]] san [[An Afraic|Afraic]]: Copernicus Sentinel-2|325x325px]] === Gnéithe socheacnamaíocha === Labhair an t[[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] [[Mícheál D. Ó hUiginn|Ó hUigínn]] faoi na gnéithe socheacnamaíocha sa bhliain 2016: "Tarlaíonn gaineamhlú ...agus imeachtaí [[Aimsir (meitéareolaíocht)|aimsire]] millteanacha eile mar gheall ar [[athrú aeráide]] a tharlaíonn de bharr astaíochtaí ón [[domhan]] [[Tionscal|tionsclaithe]], agus bíonn i bhfad níos mó de dhrochthionchar acu ar na réigiúin is [[Bochtanas|boichte]], nach bhfuil sé de chumas acu freagairt dóibh, uaireanta mar gheall go mbíonn an oiread [[Fiach (airgeadas)|fiach]]<nowiki/>a orthu féin agus mar gheall nach bhfaigheann siad na deiseanna a thagann ó chúrsaí [[eolaíocht]]<nowiki/>a agus [[teicneolaíocht]]<nowiki/>a, ní hamháin i dtaobh [[bia]] agus slándála, ach sa t[[sláinte]] féin."<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-receives-ms.-monique-barbut-executive-secretary-united-nations-co|teideal=Diary President Receives Ms. Monique Barbut Executive Secretary United Nations Co|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> == Éire == Sa bhliain 2018, thug an t[[Aire Rialtas|Aire]] [[Cumarsáid|Cumarsáide]], Gníomhaithe ar son na hAeráide agus Comhshaoil, Denis Naughten, eolas inniu ar a chuid tacaíochta don tionscnamh [[Crios Mór Glas]] agus don UNCCD<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.unccd.int/|teideal=United Nations Convention to Combat Desertification|work=www.unccd.int|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> (Coinbhinsiún na [[Na Náisiúin Aontaithe|NA]] chun an Gaineamhlú a Chomhrac).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dccae.gov.ie/ga-ie/news-and-media/press-releases/Pages/Minister-Naughten-announces-support-for-Great-Green-Wall-and-applauds-Laudato-Tree-initiative.aspx|teideal=Fógraíonn an tAire Naughten tacaíocht don Chrios Mór Glas agus molann sé an tionscnamh Crann Laudato|work=www.dccae.gov.ie|dátarochtana=2020-06-17|archivedate=2020-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200624142434/https://dccae.gov.ie/ga-ie/news-and-media/press-releases/pages/minister-naughten-announces-support-for-great-green-wall-and-applauds-laudato-tree-initiative.aspx}}</ref> [[Íomhá:Lobos Island desertification.jpg|mion|gaineamhlú '''i''' Los Lobos, [[na hOileáin Chanáracha]]|220x220px]] == Stair == Sna [[1970idí]]-[[1980idí]] tharla fairsingiú an-suntasach fásaigh sa [[Saiheil|tSaiheil]]. Ceiliúrtar an an ''Lá Domhanda um Ghaineamhlú agus um Thriomach a Chomhrac''<ref>World Day to Combat Desertification and Drought</ref> ar an [[17 Meitheamh]] gach bliain.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Fairsingiú fásaigh|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=254}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Ghaineamhl%C3%BA/|teideal="Ghaineamhlú"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Fásaigh]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Téamh domhanda]] 8wnlcifyrq6gz7i5ngos1nz3xjvc40i 1323797 1323787 2026-08-10T12:24:22Z Saighneánach 72809 1323797 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Desertification map.png|mion|fairsingiú fásaigh timpeall an domhain|alt=|220x220px]] [[Creimeadh]] an [[Comhshaol|chomhshaoil]] i réigiúin thirime is leath-thirime is ea an '''gaineamhlú''' nó '''fairsingiú fásaigh''' nó '''fású''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/f%C3%A1s%C3%BA|teideal=fású - Aistriúchán Gaeilge ar fású (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> Nuair a éiríonn talamh a bhí táirgiúil uair amháin mítháirgiúil, tugaimid fairsingiú fásaigh ar an phróiseas seo. Tarlaíonn fású trí róshaothrú, ró-innilt, [[dífhoraoisiú]], agus droch-chleachtais [[Uisce|uiscithe]]. Tagann [[Athrú aeráide|athruithe aeráide]] is an [[Téamh domhanda|forthéamh domhanda]] san áireamh freisin. Cailleann an [[talamh]] a torthúlacht, agus ní bhíonn in ann an [[daonra]] a chothú. Éiríonn an fhadhb níos measa in áiteanna mar gheall ar éagobhsaíocht na h[[aeráid]]<nowiki/>e, triomaigh go príomha, borradh sa [[daonra]], agus fairsingí móra á gcur in áirithe i gcomhair barra margaidh (is laghdú na fairsinge i gcomhair barra [[bia]] don [[daonra]] áitiúil). [[Íomhá:Sahel seasonality iotd.jpg|mion|220x220px|NASA<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/f%C3%A1s%C3%BA|teideal=fású - Aistriúchán Gaeilge ar fású (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref>]] [[Íomhá:Desertification Control Project, Ningxia China - Planet Labs satellite image.jpg|mion|Ningxia, [[an tSín]]|220x220px]] == Cúiseanna == Deir an tAontas Eorpach:<ref>{{Lua idirlín|url=http://publications.europa.eu/resource/cellar/fa986336-04bf-47e3-ad47-8374e90e77cf.0010.02/DOC_1|teideal=Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe chun an gaineamhlú a chomhrac sna tíortha ina bhfuil triomach mór|work=publications.europa.eu|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> "Eascraíonn gaineamhlú go príomha as gníomhaíocht dhaonna agus éagsúlachtaí aeráide. Ní chiallaíonn sé dul chun cinn limistéar gaineamhlaigh atá ann cheana féin. Tá sé mar thoradh ar fhíor-leochaileacht na n–éiceachóras i limistéir thura i leith róshaothrú agus úsáid mhíchuí talún. Is tosca iad bochtaineacht, éagobhsaíocht pholaitiúil, [[dífhoraoisiú]], ró-innilt agus droch-chleachtais [[Uisce|uiscithe]] ar fad a mbíonn drochthionchar acu ar tháirgeacht na talún." Is iad na príomhchúiseanna atá leis seo:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/fearth.pdf|teideal=Fairsingiú Fásaigh (lch 12)|údar=stmarys-belfast.ac.uk|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2022-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214123359/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/fearth.pdf}}</ref> *'''A. Leagan na g[[crann]] le húsáid mar [[Brosna|bhrosna]]''' agus le díol le bunadh na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] mar fhoinse ioncaim. * '''B. Ró-innilt de thairbhe go bhfuil an [[daonra]] ag méadú.''' Sna blianta a bhíonn neart [[Fearthainn|fearthainne]] ann tagann níos mó agus níos mó tréadaithe, ag déanamh [[Tobar|toibreacha]] nua agus ag méadú a gcuid tréad. Tagann blianta de [[Triomach|thriomach]] agus is iad is cúis le daoine agus le h[[Ainmhí|ainmhithe]] bheith ag fáil bháis den [[ocras]]. *'''C. Róchuraíocht de thairbhe go bhfuil méadú ag teacht ar líon na bh[[feirmeoir]]í a chuireann barra.''' De réir mar a mhéadaíonn líon na bh[[feirmeoir]]í, méadaíonn an brú ar an [[talamh]] agus ní bhíonn an ithir chomh méith agus a bhíodh sí. Na páirceanna ar ghnáth leo a fhágáil bán (folamh) ar feadh bliana bíonn rudaí ag fás iontu gach bliain agus ní bhíonn an t-am ag na [[páirc]]<nowiki/>eanna líonadh suas' arís le cothaithigh. * '''D. Ganntanas fásra''' agus ithir lom cionn is go bhfuil triomach ann. [[Íomhá:Desert greenery ESA19443666.jpeg|mion|[[Crios Mór Glas]] san [[An Afraic|Afraic]]: Copernicus Sentinel-2|325x325px]] === Gnéithe socheacnamaíocha === Labhair an t[[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] [[Mícheál D. Ó hUiginn|Ó hUigínn]] faoi na gnéithe socheacnamaíocha sa bhliain 2016: "Tarlaíonn gaineamhlú ...agus imeachtaí [[Aimsir (meitéareolaíocht)|aimsire]] millteanacha eile mar gheall ar [[athrú aeráide]] a tharlaíonn de bharr astaíochtaí ón [[domhan]] [[Tionscal|tionsclaithe]], agus bíonn i bhfad níos mó de dhrochthionchar acu ar na réigiúin is [[Bochtanas|boichte]], nach bhfuil sé de chumas acu freagairt dóibh, uaireanta mar gheall go mbíonn an oiread [[Fiach (airgeadas)|fiach]]<nowiki/>a orthu féin agus mar gheall nach bhfaigheann siad na deiseanna a thagann ó chúrsaí [[eolaíocht]]<nowiki/>a agus [[teicneolaíocht]]<nowiki/>a, ní hamháin i dtaobh [[bia]] agus slándála, ach sa t[[sláinte]] féin."<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-receives-ms.-monique-barbut-executive-secretary-united-nations-co|teideal=Diary President Receives Ms. Monique Barbut Executive Secretary United Nations Co|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> == Éire == Sa bhliain 2018, thug an t[[Aire Rialtas|Aire]] [[Cumarsáid|Cumarsáide]], Gníomhaithe ar son na hAeráide agus Comhshaoil, Denis Naughten, eolas inniu ar a chuid tacaíochta don tionscnamh [[Crios Mór Glas]] agus don UNCCD<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.unccd.int/|teideal=United Nations Convention to Combat Desertification|work=www.unccd.int|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> (Coinbhinsiún na [[Na Náisiúin Aontaithe|NA]] chun an Gaineamhlú a Chomhrac).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dccae.gov.ie/ga-ie/news-and-media/press-releases/Pages/Minister-Naughten-announces-support-for-Great-Green-Wall-and-applauds-Laudato-Tree-initiative.aspx|teideal=Fógraíonn an tAire Naughten tacaíocht don Chrios Mór Glas agus molann sé an tionscnamh Crann Laudato|work=www.dccae.gov.ie|dátarochtana=2020-06-17|archivedate=2020-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200624142434/https://dccae.gov.ie/ga-ie/news-and-media/press-releases/pages/minister-naughten-announces-support-for-great-green-wall-and-applauds-laudato-tree-initiative.aspx}}</ref> [[Íomhá:Lobos Island desertification.jpg|mion|gaineamhlú '''i''' Los Lobos, [[na hOileáin Chanáracha]]|220x220px]] == Stair == Sna [[1970idí]]-[[1980idí]] tharla fairsingiú an-suntasach fásaigh sa [[Saiheil|tSaiheil]]. Ceiliúrtar an an ''Lá Domhanda um Ghaineamhlú agus um Thriomach a Chomhrac''<ref>World Day to Combat Desertification and Drought</ref> ar an [[17 Meitheamh]] gach bliain.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Fairsingiú fásaigh|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=254}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Ghaineamhl%C3%BA/|teideal="Ghaineamhlú"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Fásaigh]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Téamh domhanda]] n266j1gxqdkhzrx9gezdfgp3eg8vqzc 0 49451 1323831 1323768 2026-08-10T12:55:58Z An Sionnach Rua 29036 1323831 wikitext text/x-wiki Is ainm coitianta é '''lacha mhásach''', nó '''póiseard''', a thugtar ar roinnt speiceas lachan tumthacha: * Ceithre speiceas i ngéineas ''Aythya'': ** [[Aythya ferina|Póiseard coitianta]], ''Aythya ferina'' ** Póiseard Baer, ''Aythya baeri'' ** [[Lacha mheirgeach|Póiseard ruadhonn]] (nó lacha mheirgeach), ''Aythya nyroca'' ** Póiseard Mhadagascar, ''Aythya innotata'' * Trí speiceas i ngéineas ''Netta'': ** [[Póiseard cíordhearg]], ''Netta rufina'' ** Lacha ghobrósach, ''Netta peposaca'' ** Póiseard deisceartach, ''Netta erythrophthalma'' [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Aythyini]] 7u2t28h4uaudersjao0xlgidxr4w94k 0 49452 1323824 1293135 2026-08-10T12:47:09Z An Sionnach Rua 29036 1323824 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Lacha is ea an '''lacha shrúmála''',<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/lacha%20shr%FAm%E1la/|title=“lacha shrúmála” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-04-17}}</ref> a fhaigheann bia ar dhromchla an uisce, nó a iompaíonn [[eireaball]] in airde chun an fásra ar ghrinneall locha nó abhann tanaí a ithe. Ó [[speiceas]] amháin di, an [[mallard]], a thagann cuid mhaith de na foirmeacha baile. Tá ar an laghad 50 speiceas den lacha shrúmála ann.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Lacha srúmála (sic)|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=390}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Anatinae]] s06wbyourl3epxk670o2fowflnto6g6 0 49453 1323823 1293160 2026-08-10T12:46:35Z An Sionnach Rua 29036 1323823 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Lacha a fhaigheann bia trí thumadh faoi dhromchla an uisce. Dhá chineál ann: gnáthaíonn an cineál intíre locha tanaí, ag ithe fásra, agus tumann an cineál mara níos doimhne, ag ithe [[iasc]] beag is [[inveirteabrach]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Lacha thumthach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=390}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Aythyini]] fs9dni0rrtm9q39m698xjz157v1j1il 1323828 1323823 2026-08-10T12:55:02Z An Sionnach Rua 29036 1323828 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Lacha a fhaigheann bia trí thumadh faoi dhromchla an uisce. Dhá chineál ann: gnáthaíonn an cineál intíre locha tanaí, ag ithe fásra, agus tumann an cineál mara níos doimhne, ag ithe [[iasc]] beag is [[inveirteabrach]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Lacha thumthach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=390}}</ref> == Corasaíocht == === Fine Anatidae === * '''Fofhine Anatinae''' ** '''Treibh Aythyini''' *** Géineas ''Rhodonessa'' **** (''Rhodonessa caryophyllacea''); is cosúil go bhfuil sé díothaithe(1945?) *** Géineas ''Marmaronetta'' **** (''Marmaronetta angustirostris'') *** Géineas ''Netta'' (provisionally including ''Rhodonessa'') **** [[Póiseard cíordhearg]], ''Netta rufina'' **** [[Póiseard deisceartach]], ''Netta erythrophthalma'' **** [[Lacha ghobrósach]], ''Netta peposaca'' *** Géineas ''Aythya'' **** Canvasback (''Aythya valisineria'') **** [[Aythya ferina|Póiseard coitianta]], ''Aythya ferina'' **** (''Aythya americana'') **** (''Aythya collaris'') **** (''Aythya australis'') **** Póiseard Baer, ''Aythya baeri'' **** [[Lacha mheirgeach|Póiseard ruadhonn]] (nó lacha mheirgeach), ''Aythya nyroca'' **** Póiseard Mhadagascar, ''Aythya innotata'' – ceaptha a bheith díothaithe, aimsithe arís (2006) **** (''Aythya'' cf. ''innotata'') – díothaithe (c. 1690idí) **** (''Aythya novaeseelandiae'') **** (''Aythya fuligula'') **** (''Aythya marila'') **** (''Aythya affinis'') == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Aythyini]] h182zihk9tz2p2azkl7b76kjf9tgvqb 0 50738 1323923 1275170 2026-08-10T16:33:29Z Saighneánach 72809 1323923 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Síceolaíocht|Síceolaí]] agus [[Fealsúnacht|fealsúnaí]] a rugadh i [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] ab ea '''Jean Piaget''' ([[9 Lúnasa]] [[1896]] &ndash; [[16 Meán Fómhair]] [[1980]]). Tá cáil air as a [[Taighde|thaighde]] ar fhorbairt feidhmeanna cognaíocha i b[[Leanbh|páistí]] go háirihe.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-leanbh-og-agus-an-taithi-saoil.aspx|teideal=An Leanbh Óg agus an Taithí Saoil|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-09-16}}</ref> [[Íomhá:IMAGEN DE JEAN PIAGET.jpg|clé|mion|alt=|207x207px|Jean Piaget]] == Saothar == Chuir Piaget síos ar a thorthaí i [[Leabhar|leabhair]] cosúil le ''La Naissance de l'intelligence chez l'enfant'' (Breith na hIntleachta sa Naíonán, 1948). Sa bhliain 1968, foilsíodh Le Structuralisme le Jean Piaget.<ref>{{Lua idirlín|url=https://coislife.ie/product/iriseoiri-pinn-na-gaeilge/|teideal=Iriseoirí pinn na Gaeilge|údar=Regina Uí Chollatáin|dáta=|language=ga-IE|work=Cois Life|dátarochtana=2020-09-16|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926203746/https://coislife.ie/product/iriseoiri-pinn-na-gaeilge/}}</ref> [[Íomhá:Jean Piaget.jpg|clé|mion|177x177px|An t-aigneolaí Jean Piaget le Roland Zumbühl ó Picswiss. ]] Is é Piaget a chur teideal ar theoiric an tógachais ina maítear go n-eisíonn daoine eolas agus ina n-aimsíonn daoine ciall agus brí on tsaol atá bunaithe ar a dtaithí ar an [[Beatha|saol]]. Bhí Piaget den tuairim nach raibh sé ar chumas an duine daonna an t-eolas a tugtar dóibh a fhoghlaim agus a úsáid láithreach bonn; bíonn ar an duine daonna a c(h)uid eolais féin a chruthú dó féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dspace.mic.ul.ie/bitstream/handle/10395/2583/Walsh%2C%20K.%20%282018%29%20Cad%20a%20spreagann%20rogha%20laeth%C3%BAil%20teanga%20sa%20Ghaeltacht.%20PhD.pdf?sequence=2&isAllowed=y|teideal=Cad a spreagann rogha laethúil teanga sa Ghaeltacht: Anailís ar an rogha teanga i nGaeltacht na nDéise|údar=Katrina Walsh, Ollscoil Luimnigh|dáta=2018|dátarochtana=2020}}</ref> == Piaget in Éirinn == Foilsíodh curaclam nua bunscoile sa bhliain 1971. Tugadh modhanna múinteoireachta a d’eascair as teoiricí Piaget chun cinn sa churaclam nua agus díríodh ar churaclam a bhí gasúr-lárnaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/iniuchadh-ar-chleachtais-litearthachta-i-gcoras-bunscolaiochta-chatagoir-a.pdf|teideal=Iniúchadh ar chleachtais litearthachta i gcóras bunscolaíochta Chatagóir A na Gaeltachta: Cur chuige praiticiúil d’fhorbairt na scríbhneoireachta|údar=Neasa Ní Chuaig|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Iúil 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar thuiscintí Piaget ar an bhfoghlaim mar phróiseas ghníomhach a bhí an cur chuige bunaithe.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Jean Piaget|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=516}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/scolaiocht-san-aois-dhigiteach-an-bhfuil-se-in-am-ar-gcur-chuige-sa-seomra-ranga-a-athru-o-bhonn/|teideal=Scolaíocht san aois dhigiteach: an bhfuil sé in am ár gcur chuige sa seomra ranga a athrú ó bhonn?|údar=Cathal de Paor|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-09-16}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{Síol-beath-ch}} {{DEFAULTSORT:Piaget, Jean}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1896]] [[Catagóir:Básanna i 1980]] [[Catagóir:Síceolaithe Eilvéiseacha]] 7hrxq1q925nlfhfmpg5s20o5gyi0ir1 1323924 1323923 2026-08-10T16:33:46Z Saighneánach 72809 /* */ 1323924 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Síceolaíocht|Síceolaí]] agus [[Fealsúnacht|fealsúnaí]] a rugadh i [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] ab ea '''Jean Piaget''' ([[9 Lúnasa]] [[1896]] &ndash; [[16 Meán Fómhair]] [[1980]]). Tá cáil air as a [[Taighde|thaighde]] ar fhorbairt feidhmeanna cognaíocha i b[[Leanbh|páistí]] go háirithe.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-leanbh-og-agus-an-taithi-saoil.aspx|teideal=An Leanbh Óg agus an Taithí Saoil|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-09-16}}</ref> [[Íomhá:IMAGEN DE JEAN PIAGET.jpg|clé|mion|alt=|207x207px|Jean Piaget]] == Saothar == Chuir Piaget síos ar a thorthaí i [[Leabhar|leabhair]] cosúil le ''La Naissance de l'intelligence chez l'enfant'' (Breith na hIntleachta sa Naíonán, 1948). Sa bhliain 1968, foilsíodh Le Structuralisme le Jean Piaget.<ref>{{Lua idirlín|url=https://coislife.ie/product/iriseoiri-pinn-na-gaeilge/|teideal=Iriseoirí pinn na Gaeilge|údar=Regina Uí Chollatáin|dáta=|language=ga-IE|work=Cois Life|dátarochtana=2020-09-16|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926203746/https://coislife.ie/product/iriseoiri-pinn-na-gaeilge/}}</ref> [[Íomhá:Jean Piaget.jpg|clé|mion|177x177px|An t-aigneolaí Jean Piaget le Roland Zumbühl ó Picswiss. ]] Is é Piaget a chur teideal ar theoiric an tógachais ina maítear go n-eisíonn daoine eolas agus ina n-aimsíonn daoine ciall agus brí on tsaol atá bunaithe ar a dtaithí ar an [[Beatha|saol]]. Bhí Piaget den tuairim nach raibh sé ar chumas an duine daonna an t-eolas a tugtar dóibh a fhoghlaim agus a úsáid láithreach bonn; bíonn ar an duine daonna a c(h)uid eolais féin a chruthú dó féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dspace.mic.ul.ie/bitstream/handle/10395/2583/Walsh%2C%20K.%20%282018%29%20Cad%20a%20spreagann%20rogha%20laeth%C3%BAil%20teanga%20sa%20Ghaeltacht.%20PhD.pdf?sequence=2&isAllowed=y|teideal=Cad a spreagann rogha laethúil teanga sa Ghaeltacht: Anailís ar an rogha teanga i nGaeltacht na nDéise|údar=Katrina Walsh, Ollscoil Luimnigh|dáta=2018|dátarochtana=2020}}</ref> == Piaget in Éirinn == Foilsíodh curaclam nua bunscoile sa bhliain 1971. Tugadh modhanna múinteoireachta a d’eascair as teoiricí Piaget chun cinn sa churaclam nua agus díríodh ar churaclam a bhí gasúr-lárnaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/iniuchadh-ar-chleachtais-litearthachta-i-gcoras-bunscolaiochta-chatagoir-a.pdf|teideal=Iniúchadh ar chleachtais litearthachta i gcóras bunscolaíochta Chatagóir A na Gaeltachta: Cur chuige praiticiúil d’fhorbairt na scríbhneoireachta|údar=Neasa Ní Chuaig|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Iúil 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar thuiscintí Piaget ar an bhfoghlaim mar phróiseas ghníomhach a bhí an cur chuige bunaithe.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Jean Piaget|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=516}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/scolaiocht-san-aois-dhigiteach-an-bhfuil-se-in-am-ar-gcur-chuige-sa-seomra-ranga-a-athru-o-bhonn/|teideal=Scolaíocht san aois dhigiteach: an bhfuil sé in am ár gcur chuige sa seomra ranga a athrú ó bhonn?|údar=Cathal de Paor|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-09-16}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{Síol-beath-ch}} {{DEFAULTSORT:Piaget, Jean}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1896]] [[Catagóir:Básanna i 1980]] [[Catagóir:Síceolaithe Eilvéiseacha]] j1bm7kzlrlbwqnym7suu698o3o7scyy 0 51292 1323898 1258909 2026-08-10T14:34:38Z Saighneánach 72809 1323898 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Saothar Ealaíne‎}} Leac [[Basalt|basailt]] dhuibh le hinscríbhinn as [[An tSean-Ghréigis|Gréigis]], Éigiptis [[Iairiglifí Éigipteacha|iairiglifeach]] (le siombailí pictiúrtha), agus [[An Éigiptis|Éigiptis]] choitianta na linne is ea an '''Leac Rosetta''' (Béarla: Rosetta Stone).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Tháinig saighdiúir Francach ar an gcloch mhór in aice leis an mbaile Rosetta san Éigipt sa bhliain 1799. Níor thuig éinne na hiairiglifí ag an am sin, ach leis na haistriúcháin ar an leac, léadh na hiairiglifí den chéad uair, agus uaidh sin na hinscríbhinní ar shéadchomharthaí ársa na [[An tSean-Éigipt|sean-Éigipt]]<nowiki/>e. [[Íomhá:RosettaStoneDetail.jpg|clé|mion|na hiairiglifí]] === Stair === [[Íomhá:DemoticScriptsRosettaStoneReplica.jpg|clé|mion|an tsean-Éigiptis choitianta]] Tá an dáta 27 Márta 196 RC luaite ar an leac. Foraithne atá ann'','' a dhearbhaíonn go bhfuair [[Tolamaes V]] a chuid údaráis ó Dhia. Fuarthas sa bhliain [[1799]] í gar do [[Cathair Alastair|Chathair Alastair]]. I rith feachtas míleata na hÉigipte, ar 15 Iúil 1799, tháinig arm [[Napoléon Bonaparte]] ar an chloch ghreanta, cúpla míle ó chathair Rosetta (Rashid sa lá atá inniu ann). Agus bua na dteangacha aige, chaith [[J.J. Marcel]]  dreas ag obair ar an ‘Leac Rosetta’ i gCaireo agus trí script uirthi – iairiglifí;  script choitinn (Demotic)  agus an tSean-Ghréigis. Rinne fear eile, Nicolas-Jacques Conté, cóip don leac agus chur sé na hinscríbhinní a bhí le feiceáil uirthi i gcló. Mar sin, bhí sé in inmhe iad a scaipeadh i measc na scoláirí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://specialcollections.ul.ie/alphabet-irlandais/|teideal=Alphabet Irlandais & JJ Marcel (1776–1854)|údar=Ollscoil Luimneach|dáta=2021-06-11|language=ga-IE|work=Unique and Distinctive|dátarochtana=2023-03-27}}</ref> Trí thraschomhghaolú idir na focail Gréigise is na hiairiglifí, a rinne an [[Fisic|fisiceoir]] [[Thomas Young]] sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] agus go príomha [[Jean François Champollion]] sa [[An Fhrainc|bhFrainc]], léadh na hiairiglifí den chéad uair sa bhliain 183, agus uaidh sin an tsean-Éigiptis choitianta is na hinscríbhinní iomadúla iairiglifeacha ar shéadchomharthaí ársa na [[An tSean-Éigipt|sean-Éigipt]]<nowiki/>e sna teampaill is tuamaí. === Inniu === Tá an leac le fáil I [[Músaem na Breataine]] anois.<ref>{{Lua idirlín|url=https://developmenteducation.ie/feature/teangacha-duchasach-cultur-agus-stair/|teideal=Teangacha dúchasacha, cultúr agus stair - DevelopmentEducation.ie|údar=developmenteducation.ie|dáta=2023-03-07|work=web.archive.org|dátarochtana=2023-03-27|archivedate=2023-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307064654/https://developmenteducation.ie/feature/teangacha-duchasach-cultur-agus-stair/}}</ref> Roghnaíodh an 27 Márta mar Lá an Ilteangachais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://internationaldayofmultilingualism.wordpress.com/|teideal=International Day of Multilingualism|language=en|work=International Day of Multilingualism|dátarochtana=2023-03-27}}</ref> Is ón gcloch seo a fuair an spásárthach Rosetta<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rosetta (spacecraft)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rosetta_(spacecraft)&oldid=1138417487|journal=Wikipedia|date=2023-02-09|language=en}}</ref> a ainm. == Féach freisin == * [[Jean François Champollion|Jean-Francois Champollion]] * [[An tSean-Éigipt]] * [[Éigipteolaíocht]] * [[Ailtireacht na hÉigipte|AiItireacht na hÉigipte]] * [[Ealaín na Sean-Éigipte]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Leac Rosetta}} [[Catagóir:Dátheangachas]] [[Catagóir:Ilteangachas]] [[Catagóir:An tSean-Éigipt]] [[Catagóir:27 RC]] [[Catagóir:Iairiglifí]] [[Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin]] ipy5xpsron54v2biif5thc2hw1t73mb 0 52265 1323948 1226498 2026-08-10T17:23:25Z Saighneánach 72809 1323948 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Galileo Thermometer closeup.jpg|mion|200x200px]] Feiste chun [[teocht]] a thomhas is ea '''teirmiméadar'''. == Teirmiméadar Galileo == D’airg [[Galileo Galilei|Galileo]] an chéad [[teirmiméadar]] riamh san 17ú haois.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka-4-20.pdf|teideal=Eureka 4-20|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307232808/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka-4-20.pdf}}</ref> Rinne Galileo teirmiméadar as [[Bolgán béice|bolgán]] [[gloine]] a bhí lán le huisce. Ghluais an t-[[uisce]] suas síos sa bholgán de réir mar a d’athraigh an [[teocht]]. [[Íomhá:Galileo-thermometer-fig3.svg|mion|150x150px]] Is feadán séalaithe é teirmiméadar Galileo. Tá leacht trédhearcach ann. Tá bolgáin bheaga istigh san fheadán. Tá leacht daite sna bolgáin seo. Tá lipéad ar gach bolgán agus teocht áirithe marcáilte air, m.sh 18°C nó 20°C. De réir mar a athraíonn an teocht sa seomra, ardaíonn nó íslíonn na bolgáin san fheadán. Chun teocht an t[[seomra]] a léamh, léann tú an lipéad atá ar an mbolgán is ísle san fheadán. [[Íomhá:Sensor Novo e Antigo Termometro DSCN4766.jpg|clé|mion|Teirmiméadar mearcair]] == Teirmiméadar mearcair == Sa teirmiméadar [[Mearcair (airgead beo)|mearcair]] i ngloine, nuair a éiríonn an teocht forbraíonn an mearcair níos mó ná an ghloine, agus ritheann mearcair suas an feadán grádaithe. Bíonn na gráduithe marcáilte le luachanna teochta (i gcéimeanna [[Celsius]] de ghnáth) a dheimhnítear ag teochtaí atá ar eolas trí phróiseas calabraithe (grádaithe). D'fhionn [[Gabriel Fahrenheit]] an chéad teirmiméadar rathúil mar seo sa bhliain [[1714]]. Tá an teirmiméadar alcóil i ngloine cosúil leis an teirmiméadar mearcair. [[Íomhá:1024 Pyrometer-8445.jpg|mion|Teirmiméadar infridhearg: Digital Thermodetector GM700]] == Teirmiméadar infridhearg == Tá teirmiméadair infridhearga éagsúla i ngnáthúsáid inniu.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Teirmiméadar|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=657}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}}{{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Teocht]] [[Catagóir:Gléasanna]] lupicoofkoee5sf7sy56k5impt27432 0 54152 1323799 1317642 2026-08-10T12:32:06Z Saighneánach 72809 /* */ 1323799 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Ailtireacht|ailtire]] as [[an Ísiltír]] é '''Rem Koolhaas''' ([[AIF]]: {{AIF|ˈrɛm ˈkɔːlhɑːs/}}), ainm iomlán: Remment Lucas Koolhaas, [[Rotterdam]], [[17 Deireadh Fómhair]] [[1944]]). ==Beatha== Bhí a sheanathair ina ailtire agus bhí a athair ina scríbhneoir.<ref>[http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/koolhaas Historici]</ref> Nuair a bhí sé ocht mbliana d'aois, fuair a athair cuireadh clár cultúrtha a eagrú san [[An Indinéis|Indinéis]], mar gur ghníomhaí ar son shaoirse na tíre sin é. Chaith an teaghlach trí bliana in [[Iacárta]] agus chuaigh an turas sin i gcion go mór ar Rem óg.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.newstatesman.com/culture/art-and-design/2012/05/ns-interview-rem-koolhaas-architect |teideal=New Statesman |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2013-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513124941/http://www.newstatesman.com/culture/art-and-design/2012/05/ns-interview-rem-koolhaas-architect }}</ref> Ar ais san Ísiltír, bhí sé ina iriseoir leis an nuachtán ''De Haagse Post'',<ref>[http://www.hpdetijd.nl/ HP]</ref>, agus scríobh sé scripteanna scannáin chomh maith. ==Ailtireacht== D'fhreastail Koolhaas ar scoil ailtireachta ''Architectural Association School of Architecture''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.aaschool.ac.uk/ |teideal=AASA |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2023-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230327050237/https://www.aaschool.ac.uk/ }}</ref> sa bhliain [[1968]], nuair a bhí sé 24 bliain d'aois, agus ansin ar [[Ollscoil Cornell]],<ref>[http://www.cornell.edu/ Cornell]</ref> in [[Ithaca, New York]] i [[1972]], áit a raibh sé faoi stiúradh [[Mathias Ungers]]. Ina theannta sin, chaith sé tamall ina mhac léinn san ''Institute for Architecture and Urban Studies''<ref>{{Lua idirlín |url=http://institute-ny.org/ |teideal=Institute for Architecture and Urban Studies |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2013-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230231509/http://institute-ny.org/ }}</ref> i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] freisin. Bhunaigh Koolhaas OMA (''Office for Metropolitan Architecture'') in éineacht le hElia Zenghelis, Zoe Zenghelis agus a bhean Madelon Vriesendorp.<ref>[http://www.oma.nl/ OMA]</ref> Sa bhliain [[1978]] scríobh sé an leabhar ''Delirious New York''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.newstatesman.com/culture/art-and-design/2012/05/ns-interview-rem-koolhaas-architect |teideal=New Statesman |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2013-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513124941/http://www.newstatesman.com/culture/art-and-design/2012/05/ns-interview-rem-koolhaas-architect }}</ref> inar leag sé amach a idé-eolaíocht i dtaobh na hailtireachta. D'fhoilsigh sé ''S,M,L,XL'' i [[1995]] i gcomhpháirt le Bruce Mau, Jennifer Sigler agus Hans Werlemann. Leabhar thar a bheith fada atá ann (1376 leathanach) i stíl nua-aoiseach, a d'athraigh foilsiú i réimse na hailtireachta go mór. ==Foirgnimh agus Tionscadail== *Euralille agus Grand Palais, [[Lille]], [[1988]] *Nederlands Dans Theater, [[An Háig]], 1988 *Villa dall’Ava,<ref>[http://whatwedoissecret.alabonfire.com/2007/01/villa-dallava/ What we do is secret]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Saint-Cloud]], [[1991]] *Nexus Housing, [[Fukuoka]], 1991 *Kunsthal, Rotterdam, [[1993]] *Educatorium, [[Utrecht]], 1993 – [[1997]] *Maison Lemoine<ref>[http://storiesofhouses.blogspot.com/#111875876221998436 Stories of houses]</ref> [[Bordeaux]], [[1998]] *Second Stage Theatre, [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], [[1999]] *Guggenheim Hermitage Museum, [[Las Vegas, Nevada]], [[1980]], [[2002]] *McCormick Tribune Campus Center, Illinois Institute of Technology, [[Chicago]], 1997 – [[2003]] *Nederlands Ambassade, [[Beirlín]], 2003 *Prada Stores: Eabhraig Nuadh, 2003, [[Los Angeles]], [[2004]] *Seattle Central Library, [[Seattle]], 2004 *Lárionad na bPáistí, Leeum, Samsung Museum of Art, [[Seoul]], 2004<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.cnngo.com/seoul/play/seouls-best-museums-060516 |teideal=CNNGO |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2012-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120928105016/http://www.cnngo.com/seoul/play/seouls-best-museums-060516 }}</ref> *Casa da Música, [[Porto]], [[2001]] – [[2005]] *Serpentine Gallery Pavilion, [[Londain]], [[2006]] *Shenzhen Stock Exchange, [[Shenzhen]], 2006 *Centro de Congresos de Córdoba, [[Córdoba]] *Seoul National University Museum of Art, Seoul, 2003 – 2005 <ref>[http://www.snumoa.org/ Snumoa]</ref> *Dee and Charles Wyly Theatre, [[Dallas, Texas]], 2004 – [[2009]] *Milstein Hall, Ollscoil Cornell, [[Ithaca, New York]], 2006 –2009<ref>[http://milsteinhall.cornell.edu/ Milsteinhall]</ref> *Príomhoifigí CCTV, [[Béising]], 2004–2009 *Riga Port City, [[Riga]], 2009 *23 East 22nd Street, Nua-Eabhrac, [[2008]] –[[2010]]<ref>[http://www.dezeen.com/2008/09/15/23-east-22nd-street-by-oma/ Deezen]</ref> *Bryghusprojektet, [[Cóbanhávan]], 2008-2010<ref>[http://www.bryghusprojektet.dk/ Bryghusprojektet]</ref> *Torre Bicentenario, [[Cathair Mheicsiceo]], [[2007]],<ref>[http://torrebicentenario.com/ Torre Bicentenario]</ref> *New Court, St. Swithin's Lane, Londain, 2010 *De Rotterdam, Rotterdam, [[2009]] – [[2013]] *Taipei Performing Arts Centre, [[Taipei]], [[2012]] – [[2015]] *Marina Abramović Community Centre Obod Cetinje - MACCOC, [[Cetinje]], [[2012]] - ? ==Duaiseanna== *Pritzker Prize ([[2000]])<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.pritzkerprize.cn/ |teideal=Pritzker Prize |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2013-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524230409/http://www.pritzkerprize.cn/ }}</ref> *Chevalier de Légion d'honneur ([[2001]])<ref>[http://www.legiondhonneur.fr/ Légion d'honneur]</ref> *Praemium Imperiale ([[2003]])<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.praemiumimperiale.org/ja |teideal=Praemium Imperiale |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2014-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104105935/http://www.praemiumimperiale.org/ja }}</ref> *Royal Gold Medal ([[2004]]) *Doctor honoris causa san Katholieke Universiteit Leuven ([[2007]])<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.kuleuven.be/kuleuven/ |teideal=Katholieke Universiteit Leuven |dátarochtana=2013-12-27 |archivedate=2014-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007223205/http://www.kuleuven.be/kuleuven/ }}</ref> *Leone d’Oro della Biennale di Architettura di Venezia ([[2010]])<ref>[http://www.labiennale.org/it La Biennale]</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{DEFAULTSORT:Koolhaas, Rem}} [[Catagóir:Ailtirí]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Daoine beo]] ed5kokbx3sgxu54wr57f7er1no00d46 0 58722 1323899 1259285 2026-08-10T14:35:15Z Saighneánach 72809 1323899 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Íomhá:Schengen Area participation.svg|mion|Rannpháirtíocht]]Is limistéar de chuid [[An tAontas Eorpach|Aontas na hEorpa]] é an '''Limistéar Schengen'''.<ref>ráiteas ag an Aire Dlí agus Cirt Nora Owen sa Dáil, 14 Márta 1995</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-tsaoirse-taistil-a-tastail-ag-teorainneacha-na-heorpa/|teideal=An tsaoirse taistil á tástáil ag teorainneacha na hEorpa|údar=Alex Hijmans|dáta=25 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-25}}</ref> Níl aon rialú teorann idir na tíortha sa limistéar, an chuid is mó. Ach tá rialú teorann i gcónaí idir na tíortha sa limistéar agus na tíortha nach bhfuil. Síníodh an Comhaontú Schengen ar [[14 Meitheamh]] [[1985]] agus tháinig an Limistéar i bhfeidhm ar [[26 Márta]] [[1995]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/glossary/schengen-agreement-and-convention.html|teideal=EUR-Lex - schengen_agreement - EN - EUR-Lex|language=en|work=eur-lex.europa.eu|dátarochtana=2022-06-14}}</ref> [[Íomhá:Schengen Agreement (1985) signatures.jpg|mion|1985: siníodh an comhaontú don chéad duair (socrú idir tíortha ag an am)]] == Ballraíocht == Tháinig méadú ar an limistéar de réir a chéile agus cuimsíonn sé anois nach mór gach ballstát AE chomh maith leis an [[An Eilvéis|Eilvéis]], an [[An Iorua|Iorua]], an [[An Íoslainn|Íoslainn]] agus [[Lichtinstéin]]. [[Íomhá:Luxembourg Schengen from Markusberg a.jpg|mion|Baile Schengen, [[Lucsamburg]]]] Ní cuid de limistéar tíortha áirithe fós. Tá dhá thír san [[Aontas Eorpach]] - [[Éire]] agus [[an Chipir]] - nach bhfuil ina mball acu den Limistéar (agus tá an Chipir ag iarraidh dul isteach). Tá gach ball [[Comhlachas Saorthrádála na hEorpa|Chomhlachas Saorthrádála na hEorpa]] - [[an Iorua]], [[an Eilvéis]], [[an Íoslainn]] agus [[Lichtinstéin]] - sa Limistéar freisin. Tá Eire fós sa [[Comhlimistéar taistil]] leis an [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]]. Tá [[daonra]] níos airde ná 450 milliún duine a chónaíonn sa Limistéar Schengen. == Prionsabal na saorghluaiseachta == Ó cuireadh limistéar Schengen ar bun siar sa bhliain 1995, tá deireadh le teorainneacha inmheánacha sa chuid is mó den Eoraip. Is féidir le saoránaigh, lucht gnó agus turasóirí gluaiseacht gan srian agus gan a bheith faoi réir seiceálacha teorann. Is ceann de na héachtaí is mó atá bainte amach ag an Aontas Eorpach é an Limistéar Schengen.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/security/20180216STO98008/limistear-schengen-ceann-de-na-heachtai-is-mo-ata-bainte-amach-ag-ae|teideal=Limistéar Schengen: ceann de na héachtaí is mó atá bainte amach ag AE {{!}} Nuacht {{!}} Parlaimint na hEorpa|dáta=2018-02-23|language=ga|work=www.europarl.europa.eu|dátarochtana=2021-05-09}}</ref> [[Íomhá:Migrant hunting EU agency - Shut Down FRONTEX Warsaw 2008.jpg|mion|tá cead saorghluaiseachta ag daoine san Aontas Eorpach]] Tá prionsabal na saorghluaiseachta ar cheann de na héachtaí is mó atá bainte amach ag an Aontas Eorpach. Tá ag gach saoránach den Aontas Eorpach an ceart chun gluaiseacht agus cónaí faoi shaoirse áit ar bith i mballstáit an Aontais. Ag an am céanna, is féidir le teifigh a thagann isteach sa Limistéar taisteal ar aghaidh chuig tír ar bith eile sa limistéar sin gan aon bhac teorann eile orthu – dá mba mhian leo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bealach-an-tuaiscirt-a-thogail-ag-teifigh-ar-rothair/|teideal=Bealach an tuaiscirt á thógáil ag teifigh – ar rothair|údar=Alex Hijmans|dáta=2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-09}}</ref> Ó thaobh na praiticiúlachta de, caithfidh na taistealaí dul trí rialú [[pas]]anna uaireanta idir na tíortha sa limistéar Schengen ó 2016, mar gheall ar an mbaol ó [[sceimhlitheoireacht]], [[COVID-19|Covid]] nó mar sin de.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/litir-on-ngreig-nior-tharla-an-grexit-ach-an-brexit-anois-an-t-udar-imni/|teideal=LITIR ÓN nGRÉIG: Níor tharla an ‘Grexit’ ach an Brexit anois an t-údar imní|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-09}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-rialtacht-a-chur-i-bhfeidhm.aspx|teideal=An Rialtacht a Chur i bhFeidhm|údar=Alan Desmond|dáta=2007|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-05-09}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhlimistéar taistil]] * [[Córas an Aontais Eorpaigh um Fhaisnéis agus Údarú Taistil]] (ETIAS) *[[wikidata:Q22336062|Schengen acquis]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Poblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Breatimeacht]] [[Catagóir:Forfheidhmiú an dlí]] [[Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh]] [[Catagóir:Limistéar Schengen]] kgyuie1b0czuiiygbk9zs9kvhrwtlt0 0 59407 1323866 1298613 2026-08-10T13:25:17Z Saighneánach 72809 1323866 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Breitheamh]] agus [[polaiteoir]] [[SAM|Meiriceánach]] a bhí in '''Joseph Raymond "Joe" McCarthy''' ([[14 Samhain]] [[1908]] – [[2 Bealtaine]] [[1957]]). Tá droch-cháil air anois as na hiarrachtaí a rinne sé, agus é ina [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Sheanadóir]] na Stát Aontaithe (Páirtí Poblachtach) ar son Wisconsin ó 1947 go dtí go bhfuair sé bás, chun daoine i rialtas na Stát Aontaithe a thabhairt chun solais a bhí, dar leis, ina spiairí nó ina gCumannaithe nó ina [[LADT|homaighnéasaigh]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4306982679326023|teideal=Joe McCarthy|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2019|dátarochtana=2021}}</ref> Cé go raibh an-tóir air dá bharr sin ag pointe áirithe, thángthas go coitianta ar an tuairim gur thuathghríosóir mailíseach féinspéisíoch meargánta é, an méid sin go gciallaíonn "McCarthyism" líomhaintí gan bhunús maidir le treascairt nó mídhílseacht. Dá bhrí sin, roimh thráth a bháis, chaill Mac Carthaigh beagnach an tionchar polaitiúil go léir a bhí aige.[[Íomhá:JosephMcCarthyMilitary.jpg|clé|mion|1945 b'fhéidir]] [[Íomhá:Senator Joseph R. McCarthy, ca. 1954.png|clé|mion|1954|220x220px]] == Saol == === Óige === [[Íomhá:John R. Lanigan and Joseph R. McCarthy.jpg|clé|mion|Bronnadh bonn calmachta, an DFC, ar McCarthy sa bhliain 1952, más go mall féin é|220x220px]]Rugadh McCarthy i [[Wisconsin]] ar [[14 Samhain]] [[1908]]. De shliocht Éireannach agus Caitliceach, tháinig a mháthair, Bridget Tierney, as [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] agus rugadh a athair, Timothy McCarthy, i SAM. Bhronn an Scoil Dlí, [[Ollscoil]] Marquette LLB air sa bhliain 1935. Glaodh chun an Bharra air an bhliain dár gcionn. [[Íomhá:Welch-McCarthy-Hearings.jpg|clé|mion|"Senate Subcommittee on Investigations' McCarthy-Army hearings," 1954|220x220px]] Toghadh mar [[Breitheamh|bhreitheamh]] de chuid na cúirte cuarda é sa bhliain 1939. Lean sé ar aghaidh mar sin go dtí gur coimisiúnaíodh é mar oifigeach i gCór Muirshaighdiúirí na Stáit Aontaithe tamall beag tar éis ionsaí na [[An tSeapáin|Seapáine]] ar [[Cuan an Phéarla|Chuan an Phéarla]]. Tar éis dó bheith den chuid is mó ina oifigeach faisnéise, d'éirigh sé as a choimisiún in Aibreán 1945 agus chuaigh sé ar ais chuig a phost mar bhreitheamh i Wisconsin.<ref name=":0" /> === Polaiteoir === Toghadh McCarthy don [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad]] sa bhliain 1946. Sna blianta 1949-50, b'fhéidir go raibh sé ag lorg topaic nó ceist éigin a chuideodh leis fáil isteach sa Seanad arís. Ar an 9 Feabhra 1950, thug sé óráid agus dúirt sé go raibh os cionn 200 Cumannach ag obair leis an rialtas. Cé nár chuir McCarthy tús leis an "Sceimhle Dhearg", ba é a bhí mar chúis don imeagla agus histéire mór a rith fríd Mheiriceá ag an am. [[Íomhá:Anticommunist Literature 1950s.tiff|clé|mion|335x335px|Bileog sna 1950idí: "McCarthyism"]] Bhí McCarthy iontach maith ag caint agus ag cur eagla ar dhaoine. Rinne sé ionsaí ar dhaoine aonair agus ar ghrúpaí, ina measc, an státseirbhís, na hEaglaisí Protastúnacha, scríbhneoirí agus eolaithe. I mí Feabhra 1950, bunaíodh Coiste Tydings, chun scrúdú a dhéanamh ar dhaoine a measadh a bheith mídhílis do SAM. Rinneadh iniúchadh ar cóir a bheith 6 mhilliún duine ach ní raibh siad ábalta a thaispeáint go raibh aon duine a bhí ar liosta McCarthy ina [[Spiaireacht|spiaire]]. Chaill 500 duine a bpostanna, áfach, mar go raibh amhras orthu. Rinne McCarthy ionsaí ar an t[[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]] [[Harry S. Truman|Truman]] agus ar an [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Daonlathach]], ag rá go raibh siad bog ar Chumannaigh. Fuair sé cuid mhór tacaíochta ó dhaoine sa [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Poblachtach]] nuair a bhí sé ag déanamh ionsaithe ar Truman. === 1954: Na Poblachtánaigh ar an stiúir === [[Íomhá:Senator Joseph McCarthy at National Portrait Gallery IMG 4556.JPG|clé|mion|sa National Portrait Gallery inniu|220x220px]] Toghadh [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] mar [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]] i Samhain 1953. Ach lean McCarthy ar aghaidh ag déanamh ionsaithe. Níor thaitin na modhanna a bhí ag McCarthy le Eisenhower, ach bhí sé deacair air aon rud a dhéanamh fá dtaobh de. Ní raibh Eisenhower ag iarraidh go dtiocfadh scoilt sa Pháirtí Poblachtach mar gheall ar an cheist, agus is cosúil fosta go raibh rud beag eagla ar Eisenhower féin roimh McCarthy. Ceapadh McCarthy ina chathaoirleach ar an Choiste um Oibríochtaí Rialtais. Rinne sé ionsaithe ar an [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Chúirt Uachtarach]] agus ar an Arm. === Meath agus bás === Thosaigh daoine ag éirí tuirseach de McCarthy sa bhliain 1954, nuair a chuir sé i leith [[Saighdiúir|saighdiúirí]] a fuair boinn crógachta go raibh siad báúil do na Cumannaigh. I rith "éisteachtaí McCarthy", a cuireadh amach ar an teilifís, chonaic daoine go raibh sé ina bhulaí. Chaill daoine muinín ann. Rinne an Seanad imcháineadh ar McCarthy i mí Iúil 1954. Fuair sé bás dhá bhliain ina dhiaidh sin, ar an [[2 Bealtaine]] [[1957]], i [[Bethesda]], [[Maryland]] agus é ocht mbliana is daichead d'aois. Trom ar an ól, tháinig [[ciorróis]] alcóil air, is cosúil. Mar sméar mullaigh an chnuasaigh, bronnadh sochraid stáit ar McCarthy i ndiaidh a bháis.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.apl.org/history/mccarthy/photos3.html|teideal=Joseph McCarthy Photographs: The Funeral|dáta=2012-02-05|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-05-03|archivedate=2012-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205005715/http://www.apl.org/history/mccarthy/photos3.html}}</ref> Bhí 70 [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanadóir]] i láthair. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:McCarthy, Joseph}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1908]] [[Catagóir:Básanna i 1957]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Wisconsin]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht comhcheilge]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Síónaigh]] 6u19ipnakt4z746g14vy7sc73ytvosl 0 63128 1323835 1309346 2026-08-10T12:57:46Z Saighneánach 72809 1323835 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[Pop-cheol|popghrúpa]] [[Éire]]annach é '''Seo Linn'''. Sular tháinig Seo Linn amach, bhí fíorbheagán ceoil comhaimseartha i nGaeilge ann. D'athraigh sé sin in 2013 leis an amhrán ‘[[Avicii]] V Lurgan’ i g[[Coláiste Lurgan]], agus tá saothar cumtha acu féin ó shin, amhráin comhaimseartha aitheanta clúdaithe acu, agus amhráin traidisiúnta curtha amach acu. ==Stair== Thosaigh aistear Seo Linn sa bhliain 2013 mar gheall ar ‘Avicii V Lurgan’ (le linn 2013-2023, bhí breis agus 8.1 milliúin radharc ag an bhfíseán).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Avicii Vs Lurgan - "Wake Me Up" as Gaeilge|url=https://www.youtube.com/watch?v=1A6__HssHW8|language=en}}</ref> Thíos ag obair i g[[Coláiste Lurgan]] a bhí siad nuair a bhuail an smaoineamh iad leagan Ghaeilge de ‘Wake Me Up’, cnagshingil agus aintiún mór de chuid Avicii, a thaifeadadh. Scaip an físeán go rábach ar líne ina dhiaidh sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/ceol/ta-an-traidisiun-gaelach-tugtha-deisteoiri-na-cruinne-ina-stil-speisialta-bhriomhar-aitheanta-fein-ag-seo-linn/|teideal='Tá an traidisiún Gaelach tugtha d'éisteoirí na cruinne ina stíl speisialta bhríomhar aitheanta féin ag Seo Linn'|údar=Seán Ó Dubhchon|dáta=2023-03-20|language=ga-IE|dátarochtana=2023-03-23}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===2014: Céad singlí === Scaoil Seo Linn a gcéad singil "Ar Scáth a Chéile" ar an 24 Feabhra 2014. Is singil carthanas é "Ar Scáth a Chéile". Cumtha & scríofa ag Seo Linn i gcóir ''Self Help Africa'' le linn a dturas go h[[Uganda]] sa bhfómhar 2013.<ref>https://twitter.com/SeoLinn/status/624594000436039680</ref> Scaoil an banna a ndara singil "D'Aon Ghuth Amháin" ar an 11 Samhain 2014. Rinne siad an físeán ar an 2 Samhain.<ref>https://www.facebook.com/SeoLinn/photos/a.578755188850944.1073741834.416478835078581/783567155036412/?type=1</ref> Tá siad ag obair ar a ndara singil charthanachta. Rinne siad físeán i g[[Contae Dhún na nGall]] don singil. === 2016: imeacht Cathal Ó Ruaidh agus Conor Moore === Ar an 4 Lúnasa 2016 d'fhógair Seo Linn gur fhág Cathal Ó Ruaidh agus Conor Moore an banna agus go mbeadh Seo Linn ag tógáil sos beag. ===Níos déanaí: ''Solas'' srl=== Ar an 7 Feabhra 2017 fógraíodh go bhfuil Solas ainm don chéad albam an bhanna. Bhí sé scaoilte ar an 3 Márta 2017. Bhí an singil "Solas" scaoilte ar an 24 Feabhra 2017 agus fuair sé go uimhir 54 in Éirinn . * EP ''Marcas sa gCoill'' * 2023ː ''Anuas,'' bailiúchán d’amhráin ar an sean-nós<ref name=":0" /> == Diosc liosta == ===Albaim Stiúideo=== {|class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ Liosta albam stiúideo |- ! scope="col" rowspan="2"| Teideal ! scope="col" rowspan="2"| Eolas ! scope="col" colspan="1"| Buaicphointí ar an gCairt |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"|[[Éire|ÉIRE]] |- ! scope="row"| ''[[Solas (albam Seo Linn)|Solas]]'' | align="left" | * Scaoilte: 3 Márta, 2017 * Lipéad: * Formáidí: | 27 |- |} ===Singli=== {| class="wikitable" |+Liosta singlí |- ! rowspan="2"|Bliain ! rowspan="2"|Amhrán ! colspan="1"|Buaicphointí ar an gCairt ! rowspan="2"|Albam |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"|[[Éire|ÉIRE]] |- align="center" |rowspan="2"|2014 ! "Ar Scáth a Chéile" | 57 | rowspan="6"| ''Solas'' |- align="center" ! "D'Aon Ghuth Amháin" | — |- align="center" |rowspan="2"|2016 ! "Music Makers" | 26 |- align="center" ! "The Irish Roar" | 80 |- align="center" |rowspan="2"|2017 ! "Rise" | — |- align="center" ! "Solas" | 54 |- !Colspan="14"|<small>"—" Ní raibh an singil sa chairt seo.</small> |} == Féach freisin == * [[Stiofán Ó Fearail|Stiofán Ó Fearaíl]] * [[Coláiste Lurgan]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Seo Linn]] [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2012]] [[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana‎]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Gig Bheo na Bliana]] 6ca1t8nni8bf7kc5j9d117c1v9k71ln 1323858 1323835 2026-08-10T13:19:16Z Saighneánach 72809 1323858 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[Pop-cheol|popghrúpa]] [[Éire]]annach é '''Seo Linn'''. Sular tháinig Seo Linn amach, bhí fíorbheagán ceoil comhaimseartha i nGaeilge ann. D'athraigh sé sin in 2013 leis an amhrán ‘[[Avicii]] V Lurgan’ i g[[Coláiste Lurgan]], agus tá saothar cumtha acu féin ó shin, amhráin comhaimseartha aitheanta clúdaithe acu, agus amhráin traidisiúnta curtha amach acu. ==Stair== Thosaigh aistear Seo Linn sa bhliain 2013 mar gheall ar ‘Avicii V Lurgan’ (le linn 2013-2023, bhí breis agus 8.1 milliúin radharc ag an bhfíseán).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Avicii Vs Lurgan - "Wake Me Up" as Gaeilge|url=https://www.youtube.com/watch?v=1A6__HssHW8|language=en}}</ref> Thíos ag obair i g[[Coláiste Lurgan]] a bhí siad nuair a bhuail an smaoineamh iad leagan Ghaeilge de ‘Wake Me Up’, cnagshingil agus aintiún mór de chuid Avicii, a thaifeadadh. Scaip an físeán go rábach ar líne ina dhiaidh sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/ceol/ta-an-traidisiun-gaelach-tugtha-deisteoiri-na-cruinne-ina-stil-speisialta-bhriomhar-aitheanta-fein-ag-seo-linn/|teideal='Tá an traidisiún Gaelach tugtha d'éisteoirí na cruinne ina stíl speisialta bhríomhar aitheanta féin ag Seo Linn'|údar=Seán Ó Dubhchon|dáta=2023-03-20|language=ga-IE|dátarochtana=2023-03-23}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===2014: Céad singlí === Scaoil Seo Linn a gcéad singil "Ar Scáth a Chéile" ar an 24 Feabhra 2014. Is singil carthanas é "Ar Scáth a Chéile". Cumtha & scríofa ag Seo Linn i gcóir ''Self Help Africa'' le linn a dturas go h[[Uganda]] sa bhfómhar 2013.<ref>https://twitter.com/SeoLinn/status/624594000436039680</ref> Scaoil an banna a ndara singil "D'Aon Ghuth Amháin" ar an 11 Samhain 2014. Rinne siad an físeán ar an 2 Samhain.<ref>https://www.facebook.com/SeoLinn/photos/a.578755188850944.1073741834.416478835078581/783567155036412/?type=1</ref> Tá siad ag obair ar a ndara singil charthanachta. Rinne siad físeán i g[[Contae Dhún na nGall]] don singil. === 2016: imeacht Cathal Ó Ruaidh agus Conor Moore === Ar an 4 Lúnasa 2016 d'fhógair Seo Linn gur fhág Cathal Ó Ruaidh agus Conor Moore an banna agus go mbeadh Seo Linn ag tógáil sos beag. ===Níos déanaí: ''Solas'' srl=== Ar an 7 Feabhra 2017 fógraíodh go bhfuil Solas ainm don chéad albam an bhanna. Bhí sé scaoilte ar an 3 Márta 2017. Bhí an singil "Solas" scaoilte ar an 24 Feabhra 2017 agus fuair sé go uimhir 54 in Éirinn . * EP ''Marcas sa gCoill'' * 2023: ''Anuas,'' bailiúchán d’amhráin ar an sean-nós<ref name=":0" /> == Diosc liosta == ===Albaim Stiúideo=== {|class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ Liosta albam stiúideo |- ! scope="col" rowspan="2"| Teideal ! scope="col" rowspan="2"| Eolas ! scope="col" colspan="1"| Buaicphointí ar an gCairt |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"|[[Éire|ÉIRE]] |- ! scope="row"| ''[[Solas (albam Seo Linn)|Solas]]'' | align="left" | * Scaoilte: 3 Márta, 2017 * Lipéad: * Formáidí: | 27 |- |} ===Singli=== {| class="wikitable" |+Liosta singlí |- ! rowspan="2"|Bliain ! rowspan="2"|Amhrán ! colspan="1"|Buaicphointí ar an gCairt ! rowspan="2"|Albam |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"|[[Éire|ÉIRE]] |- align="center" |rowspan="2"|2014 ! "Ar Scáth a Chéile" | 57 | rowspan="6"| ''Solas'' |- align="center" ! "D'Aon Ghuth Amháin" | — |- align="center" |rowspan="2"|2016 ! "Music Makers" | 26 |- align="center" ! "The Irish Roar" | 80 |- align="center" |rowspan="2"|2017 ! "Rise" | — |- align="center" ! "Solas" | 54 |- !Colspan="14"|<small>"—" Ní raibh an singil sa chairt seo.</small> |} == Féach freisin == * [[Stiofán Ó Fearail|Stiofán Ó Fearaíl]] * [[Coláiste Lurgan]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Seo Linn]] [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2012]] [[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana‎]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Gig Bheo na Bliana]] dg8c4sxewckua6tgsypbchci3twyzwf 0 63439 1323984 1313988 2026-08-10T21:34:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1323984 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is réigiún i dtuaisceart fho-ilchríoch na hIndia san [[An Áise|Áise]] í '''an Chaismír''', atá ag bun na Himiléithe. Críoch fhorleathan is ea an Chaismír sa chiall is leithne: cuid di san India, cuid eile sa Phacastáin agus cuid eile fós sa tSín. Deir an Phacastáin go bhfuil ceart aici ar chuid na hIndia, ach tá greim docht daingean ag an India ar a creach.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl173.pdf|teideal=An Lúibín|údar=gaeilge.org.au|dáta=19 Lúnasa 2012|dátarochtana=2025|archivedate=8 Bealtaine 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250508133102/https://www.gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl173.pdf}}</ref> Ón mbliain 1947 anuas, tá úinéireacht na Caismíre ina cnámh spairne idir an [[India]], an [[An Phacastáin|Phacastáin]] agus [[Daon-Phoblacht na Síne]]. Tá codanna den réigiún faoi rialú na dtrí náisiún úd, mar atá, * [[Jammu agus an Chaismír (Stát)|Jammu agus an Chaismír]] faoi smacht na hIndia, * Azad Kashmir agus Gilgit-Baltistan faoi smacht na Pacastáine agus * Aksai Chin agus an Limistéar Tras-Karakorum faoi smacht Dhaon-Phoblacht na Síne. [[Íomhá:KashmirVale.jpg|mion|Radharc ar chuid de Ghleann na Caismíre|clé|220x220px]] [[Íomhá:Gulabsingh1840.jpg|mion|An Raja Gulab Singh, rialtóir Jammu, i bportráid a rinneadh sular cheannaigh sé Gleann na Caismíre ó na [[An Ríocht Aontaithe|Briotanaigh]] sa bhliain 1846|clé|295x295px]] [[Íomhá:Forced Labor of Muslim Women by Dogra ruler in 1930 before Kashmir agitation.jpg|clé|mion|220x220px|1930: sclábhaithe Moslamacha agus saighdiúir "Dogra" (Hiondúch) de chuid Hari Singh, an Maharaja ]] [[Íomhá:Sir Hari Singh Bahadur, Maharaja of Jammu and Kashmir, 1944.jpg|clé|mion|299x299px|Sir Hari Singh Bahadur, Maharaja Jammu agus Kashmir, 1944]] [[Íomhá:Pakistani M115 howitzer-1965 War.jpg|clé|mion|224x224px|1965: howitzer M115 de chuid na Pacastáine]] == Stair == I dtús staire bhí an Búdachas an-tréan ann ach d’iompaigh formhór an phobail ar an Ioslamachas le himeacht aimsire. Sa 18ú-19ú haois bhí uasaicme Hiondúch ann agus tháinig na [[Suíceach|Suícigh]] i réim ann ansin. Chuir na Briotanaigh ‘an Chaismír’ ar bun mar ríocht tar éis dhíomua na Suíceach sa bhliain 1846. Bhí tábhacht riamh leis an réigiún mar nasc idir an India agus na tíortha thuaidh, agus rún ag na Briotanaigh teorainneacha an iarthuaiscirt agus an oirthuaiscirt a dhaingniú.<ref name=":1" /> Insan chéad leath den chéad mhílaois, d'éirigh an Chaismír ina ionad tábhachtach don [[An Hiondúchas|Hiondúchas]] agus ní ba dhéanaí don [[An Búdachas|Bhúdachas]]; ní ba dhéanaí fós, sa 9ú haois, tháinig an creideamh úd Seaghvachas na Caismíre ar an saol. Sa bhliain 1339, tháinig Shah Mir i réim mar an chéad rialtóir [[An tIoslam|Moslamach]] ar an gCaismír, tús an ''Salatin-i-Kashmir'' (rí-theaghlach Shah Miri nó Swati). Bhí an Chaismír ina cuid de Impireacht na Mughal ó 1586 go 1751, agus ansin go dtí 1820, de Impireacht [[An Afganastáin|Afgánach]] na Durrani. Sa bhliain 1941 ba Mhuslamaigh iad 77% de phobal an réigiún, ba Hiondúigh iad 20% agus ba Bhúdaithe agus Saícigh iad 3% eile. === Ó 1947 ar aghaidh === Maíonn an India agus an Phacastáin araon gur leo an Chaismír go léir. Bhí aighneas ann faoi úinéireacht na Caismíre ó d’éirigh leis an India agus an Phacastáin neamhspleáchas a bhaint amach ó [[impireacht na Breataine]] i 1947. In 1947 bhí ról lárnach ag Maharaja Hari Singh, rialóir Jammu agus Caismír ag an am. Bhí Jammu agus Caismír ar cheann de na "stáit phríobháideacha" a bhí faoi fhorlámhas na Breataine. Cé go raibh formhór Moslamach sa daonra, ba Hindú é [[Maharaja Hari Singh]]. Theastaigh uaidh neamhspleáchas a bhaint amach, seachas dul isteach sa Phacastáin nó san India.<ref name=":1" /> Thosaigh míleataigh Ioslamacha ag teacht isteach ón bPacastáin. I mí Dheireadh Fómhair 1947, d’ionsaigh na míleataigh an stáitín, le tacaíocht neamhfhoirmiúil ó rialtas na Pacastáine. Ruaigeadh cuid mhaith Hiondúch as Gleann na Caismíre, D'iarr Hari Singh cúnamh míleata ón India. D’fhreagair rialtas na hIndia (faoi [[Jawaharlal Nehru|Nehru]] agus [[Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma|Mountbatten]]) go dtabharfaidís cúnamh dó. Ach b'éigean dó an ''Ionstraim Aontais'' ''(Instrument of Accession'') a ghlacadh, cáipéis a bhronn stádas speisialta ar an réigiún (nó tír).<ref>Bheadh an India i gceannas gnóthaí seachtracha, cúrsaí cosanta agus cúrsaí cumarsáide, agus bheadh cinniúint an réigiúin ag brath ar "phobalbhreith".</ref> Shínigh an Maharaja an cháipéis sin ar 26 Deireadh Fómhair 1947, agus glacadh leis an gCaismír mar chuid den India, leis an gcoinníoll go ndéanfaí reifreann níos déanaí – rud nár tharla riamh. I mí na Samhna 1947, tuairiscítear go maraíodh idir 20,000 agus 100,000 Moslamach sa réigiún Jammu, de réir foinsí éagsúla, mar chuid de na coimhlintí eitneacha agus reiligiúnacha ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1947 Jammu massacres|url=https://en.wikipedia.org/wiki/1947_Jammu_massacres|journal=Wikipedia|date=2025-04-24|language=en}}</ref><ref>éagsúlacht mhór sna meastacháin seo, ag brath ar na foinsí éagsúla agus ar an deacracht a bhaineann le sonraí a fháil</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/11/6/the-forgotten-massacre-that-ignited-the-kashmir-dispute|teideal=The forgotten massacre that ignited the Kashmir dispute|údar=Rifat Fareed|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2025-05-08}}</ref> Mar sin scoilteadh an Chaismír sa bhliain 1947. Fágadh an chuid is mó den Chaismír san India. Ach ba Mhuslamaigh iad an chuid is mó den phobal agus nasc soiléir acu le Punjab na Pacastáine i gcúrsaí geilleagair, cultúir agus tíreolaíochta.<ref name=":1" /> Tharla [[An Chéad Chogadh India-Pacastáin]] idir 1947–1948. Meastar go maraíodh thart ar 20,000 duine, lena n-áirítear saighdiúirí agus sibhialtaigh, le linn an chogaidh seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indo-Pakistani war of 1947–1948|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Indo-Pakistani_war_of_1947%E2%80%931948|journal=Wikipedia|date=2025-05-05|language=en}}</ref> === Éirí Amach 1989–1990 === Thosaigh éirí amach armtha i gCaismír faoi rialú na hIndia i 1989, a lean ar aghaidh sna 1990idí. Sa bhliain 1999 a bhí an cogadh deireanach idir an dá thír seo san aighneas faoin gCaismír. Meastar go maraíodh thart ar 1,177 duine i 1990 amháin, lena n-áirítear sibhialtaigh, fórsaí slándála agus trodaithe. Idir 1990 agus Márta 2017, b'fhéidir gur maraíodh 41,000 sa réigiún.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/the-anatomy-of-kashmir-militancy-in-numbers/story-UncrzPTGhN22Uf1HHe64JJ.html|teideal=41,000 deaths in 27 years: The anatomy of Kashmir militancy in numbers|dáta=2017-09-25|language=en-us|work=Hindustan Times|dátarochtana=2025-05-08}}</ref> Chuaigh na fórsaí slándála as India i mbun oibre le linn an ama sin agus tógadh claí daingnithe, idir na 1990idí agus 2004. Tá daingean déanta den Chaismír go léir anois agus í dubh le saighdiúirí as India. Is beag suim a chuireann na meáin eachtrannacha sa scéal seo.<ref>Tá eisceachtaí ann – an Guardian agus Cainéal 4 na Breataine ina measc. Is gearr ó tharraing Cathy Scott-Guard (‘The mass graves of Kashmir,’ The Guardian, 9/7/12) aird na léitheoirí ar obair Parvez Imroz, an t-aturnae is ceanndána sa Chaismír. I dtús na 21ú haoise, bhí sé ag comhadú eascairí ''habeas corpus'' thar ceann teaghlach a deir go bhfuil a gcairde gaoil fuadaithe ag na fórsaí slándála. Le fuadach a dhéantar pobal a imeaglú; mura bhfuil corp do dhuine ann, cad a tharla dó?</ref> == Féach freisin == * [[Ionsaí sceimhlitheoireachta Pahalgam, 2025]]. I gceantar turasóireachta sa Chaismír sna [[Himiléithe]] a tharla an t-ionsaí, an ceann ba mheasa ar shibhialtaigh le scór bliain.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=É ordaithe do Phacastánaigh an India a fhágáil roimh 29 Aibreán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0424/1509255-e-ordaithe-do-phacastanaigh-an-india-a-fhagail-roimh-29-aibrean/|date=2025-04-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[Géarchéim na Caismíre 2025]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Chaismir, An}} [[Catagóir:An Chaismír]] [[Catagóir:Tíreolaíocht na hIndia]] [[Catagóir:An Phacastáin]] [[Catagóir:An tSín]] [[Catagóir:Stáit agus críocha na hIndia]] 4nuro7nvksl5a06v8dxxek5xaw994z8 0 67330 1323808 1310892 2026-08-10T12:38:42Z Saighneánach 72809 1323808 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} An naoú mí den bhliain is ea '''Ramadan'''<ref>nó Ramzaan, Ramzaan, srl</ref> san [[Féilire|fhéilire]] [[Ioslam]]<nowiki/>ach. Tréimhse [[troscadh|troscaidh]] (sawm) agus [[Tréanas|tréanais]] is ea í; le linn Ramadan, níl cead ag Moslamaigh ithe, ól ná tobac a chaitheamh le linn uaireanta le solas an lae..<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ireland.ie/ga/dfa/taisteal-thar-lear/eolas-roimh-thaisteal/dlitheagusgnasannaaitiula/|teideal=Dlíthe agus gnásanna áitiúla {{!}} Taisteal {{!}} An Roinn Gnóthaí Eachtracha {{!}} Ireland.ie {{!}} Ireland.ie|work=www.ireland.ie|dátarochtana=2025-08-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eag.Aoife-Nic-Uaid-21.-Aoife-Nic-Uaid-An-tIoslamachas-Mahamad-1.pptx|teideal=Mahamad|údar=Cogg.ie|dátarochtana=2021|archivedate=2021-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413111730/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eag.Aoife-Nic-Uaid-21.-Aoife-Nic-Uaid-An-tIoslamachas-Mahamad-1.pptx}}</ref> [[Íomhá:Ramadan kareem.svg|mion|clé|231x231px|"Beannachtaí Ramadan ort" (freagra: 'Allahu Akram')]] [[Íomhá:Happy Ramadan - Flickr - Ranoush..jpg|mion|Ramadan kareem, nó beannachtaí na féile ort رمضان مبارك |clé|220x220px]] [[Íomhá:Traditional-ramadan-meal.JPG|mion|béile Ramadan ag titim na hoíche|clé|220x220px]] === Féile === Ceiliúrann Ramadan an uair a nochtaíodh rainn [[Corán|an Choráin]] don Fháidh [[Mahamad|Muhammed]]. Is am troscaidh, paidreoireachta, machnaimh é Ramadan, am a chaitear le clann agus cairde agus am chun dea-ghníomhartha a dhéanamh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://learning.educatetogether.ie/pluginfile.php/27523/mod_resource/content/1/Cuaill%C3%AD-Beatha-cl%C3%BAdach-an-Fhorais.pdf|teideal=Cuaillí Beatha: Croí-chlár Eitice do Scoileanna Ilchreidmheacha|údar=Anita Dermody, Fionnuala Ward, Elisha Kelly / learning.educatetogether.ie|dátarochtana=2021|archivedate=2021-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413111731/https://learning.educatetogether.ie/pluginfile.php/27523/mod_resource/content/1/Cuaill%C3%AD-Beatha-cl%C3%BAdach-an-Fhorais.pdf}}</ref> Beannachtaí: Deirtear "Ramadan mubarak" ("Ramadan kareem" uaireanta) nó beannachtaí na féile ort [[Íomhá:Egypt painted and described (1902) (14763252415).jpg|mion|1902: Eid al-Fitr san [[An Éigipt|Éigipt]]|clé|269x269px]] === Troscadh === Déantar troscadh (cosc ar bhia srl. le solas an lae) i gcuimhne do dhaoine nach bhfuil ach fíor bheagán acu le n-ithe, chun trua a léiriú agus chun chun féinsmacht a spreagadh. Bíonn gach Moslamach atá in inmhe agus sláintiúil a dhóthain ar throscadh le linn Ramadan.<ref name=":0" /> Déanann Moslamaigh troscadh mar ghníomh aithrí ("Hadith") chomh maith. Itheann cuid mhaith Moslamaigh béile go luath ar maidin – an "Suhoor", agus béile eile nuair atá sé dorcha sa tráthnóna – an "Iftar". Le linn Ramadan, déanann Moslamaigh troscadh ó éirí go luí na gréine. Ciallaíonn sé sin ná nach n-itheann siad le linn uaireanta sholas an lae.<ref name=":0" /> === Féilire === Maireann an troscadh timpeall mí amháin gach bliain. Athraíonn an dáta gach bliain mar úsáidtear [[féilire na gealaí]] leis an dáta a chinntiú. Tá an féilire Ioslamach bunaithe ar an ngealach – is féilire gealaí é. Bíonn dhá mhí dhéag aige, mar aon leis an dá mhí dhéag a bhíonn ag féilire na gréine (bunaithe ar an ngrian). Bíonn idir 29 agus 30 lá ag míonna gealaí agus mar sin leanann Ramadan ar feadh 29 nó 30 lá.<ref name=":0" /> Tosaíonn agus críochnaíonn Ramadan ar ghealach lán. Is siombail Ioslamach é an corrán gealaí agus feictear go minic é ar dhíon mosc. === Deireadh na tréimhse troscaidh: Eid al-Fitr<ref>nó Eid-ul-Fitr ... bí cúramach gan Eid-ul-Fitr a mheascadh le hEid-ul-Adha, ar a dtugtar An Eid Mór, a mharcálann deireadh an Haj, an oilithreacht bhliantúil go Mecca.</ref> === Tugtar "Eid al-Fitr " ar dheireadh na tréimhse troscaidh bliantúla, ag tús mí Shawwal, an deichiú mí. Tá go leor nósanna ag baint le Eid al-Fitr. Mar shampla, tá stíl cheoil fhuinniúil, bheoga ann, an ''bubu'' atá fréamhaithe i gceiliúradh mhuintir Mhoslamach Shiarra Leon ar dheireadh na tréimhse troscaidh bliantúla Ramadan.<ref>{{Lua idirlín|url=http://nos.ie/cultur/ceol/ri-an-cheoil-bubu/|teideal=Rí an cheoil Bubu… ar ais le halbam anamúil fíneálta|údar=Ben Ó Faoláin|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2021-04-13}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Féach freisin == * [[Carghas]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Moslamach}} [[Catagóir:Féilte Ioslamacha]] [[Catagóir:Ramadan]] 1gey8i3drtsii8x7ug1x277u4o22wjk 0 68982 1323804 1310633 2026-08-10T12:37:03Z Saighneánach 72809 1323804 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Brexit_Campaigners_out_side_Parliament_November_2016.jpg|thumb|Agóideoirí le haghaidh an Bhreatimeachta, 23 Samhain 2016]] Is éard atá i gceist leis an bhfocal '''Breatimeacht''' ([[An Béarla|Béarla]]: ‘Brexit’) ná imeacht na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] as an [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], rud a tharla sa bhliain 2020. De bharr [[Reifreann na Ríochta Aontaithe ballraíocht an tAontas Eorpach, 2016|reifreann]] a reáchtáladh ar an [[23 Meitheamh]] [[2016]] agus inar vótáil 51.9% díobh siúd a chaith vóta ann i bhfách le himeacht as an AE, bhí rún ag rialtas na Breataine tús a chur le himeacht na tíre as an AE. === Sansaíocht === ''Portmanteau'' is ea an focal ''Brexit'' (‘Br[itish]’ + ‘Exit > 'imeacht na Breataine'), ''portmanteau'' a deineadh de réir mhúnla an fhocail ''Grexit'' (‘Gr[eek]’ + ‘Exit’ > 'imeacht na Gréige'), focal a cumadh nuair a bhí imeacht na [[An Ghréig|Gréige]] as [[limistéar an euro]] i mbéal an phobail. Thugtar mar leasainm ''Remoaner'' nó ''Remaniac'' ar daoine a mhian leo fanacht san tAontas Eorpach agus ''Brexiteer'' ar na daoine sin a theastaigh uathu é a fhágáil. == Cúlra == [[Íomhá:United Kingdom European Communities membership referendum, 1975 compared to United Kingdom European Union membership referendum, 2016.svg|mion| An reifreann i 1975 i gcomparáid le 2016 ]] Ba i 1973 a ghlac an Ríocht Aontaithe ballraíocht i g[[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]] (CEE), a bhí ann roimh an Aontas Eorpach, ballraíocht a dheimhnigh sí le reifreann sa bhliain 1975 inar vótáil 67% díobh siúd a chaith vóta ann i bhfách le fanacht sa Chomhphobal. {{Main|Reifreann ar sheasamh na Ríochta Aontaithe i leith na hEorpa, 1975}} De ghnáth, thugtaí pobalbhreitheanna idir 1973 agus 2015 le fios go raibh formhór ann a thacaigh le fanacht mar bhall den CEE, den CE nó den AE. * Le linn na [[1970idí]] agus na [[1980idí]], ba iad baill de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] agus daoine a bhí páirteach i gceardchumainn a mholadh Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa a fhágáil. * Ó na [[1990idí]] amach, ba iad polaiteoirí de chuid na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|gCoimeádach]] agus de chuid [[Páirtí Neamhspleách na Ríochta Aontaithe|UKIP]] (Gaeilge: ‘Páirtí um Shaoirse na Ríochta Aontaithe’), páirtí a bunaíodh sa bhliain 1993, a mholadh an Aontas Eorpach a fhágáil. === Socrú nua sa bhliain 2016 === [[Íomhá:Statni pohreb Vaclava Havla 23.12.2011 206.jpg|mion|[[David Cameron|David Cameron]], ar chlé, ina aonar]] Ar 19 Feabhra 2016, ag cruinniú den Chomhairle Eorpach, tháinig ceannairí na mBallstát ar shocrú nua don Ríocht Aontaithe san Aontas Eorpach. Ar na nithe a socraíodh bhí<ref>{{Lua idirlín |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today/2016_ga |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-12-17 |archivedate=2018-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621093441/https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today/2016_ga }}</ref>: * an cumas iomaíochta agus conas an gheilleagair a chothú; * na sochair leasa shóisialta a thugtar d'imircigh áirithe san Aontas Eorpach; * cosaintí a thabhairt isteach chun an choimhdeacht a neartú (i gcomhréir le prionsabal na coimhdeachta). D'ainneoin iarracht dhiongbháilte chun an R-A a shásamh, thug Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe, David Cameron, fógra go reáchtálfaí reifreann ar 23 Meitheamh 2016. [[Íomhá:Pride in London 2016 - A man with a Love Wins sign in the parade crowd.png|mion|agóid, Meitheamh 2016]] === Feachtas === Díospóireacht theasaí a bhí ann. Tharraing an feachtas imreas, ar an [[16 Meitheamh]] [[2016]], feallmharaíodh an Teachta Parlaiminte [[Jo Cox]], ina toghcheantar féin, i mBirstall, [[Yorkshire]] Thiar. Polaiteoir óg, ar sheol na braiche, agus máthair beirt chlainne, ba ea Jo Cox. Bhéic an t-ionsaitheoir 'Britain First' agus é á hionsaí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=MP Jo Cox básaithe tar éis ionsaí gunna agus sceana|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0616/796100-mp-jo-cox-caite-agus-gonta-do-dona-i-leeds/|date=2016-06-16|language=ga}}</ref> Chaith sé trí philéar leis an bhFeisire Cox & sular sháigh sé chúig uaire dhéag í.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mair ciontaithe i ndúnmnharú Jo Cox|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/1123/833895-mair-ciontaithe-i-ndunmnharu-jo-cox/|date=2016-11-23|language=ga}}</ref> Chaith Cox a saol i mbun seirbhíse agus feachtais ar son daoine eile sa bhaile agus i gcéin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ómós do Jo Cox i dTeach na dTeachtaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0620/796928-omos-do-jo-cox-i-dteach-na-bhfeisiri/|date=2016-06-20|language=ga}}</ref> [[Íomhá:EducationandBrexitleavevotebyArea2017.jpg|mion|Oideachas agus % Imeacht]] == An reifreann sa bhliain 2016 == I reifreann, vótáil muintir na Ríochta Aontaithe ar son imeacht as an Aontas Eorpach (i bhfabhar 51.89%, i gcoinne 48.11 %)<ref>"Scaipeadh na gcleití in Easaontas na hEorpa" https://tuairisc.ie/brexittuairisc-le-cathal-mac-coille-i-londain-scaipeadh-na-gcleiti-in-easaontas-na-heorpa/ 24 Meitheamh 2016</ref>. In Airteagal 50 den Chonradh ar an Aontas Eorpach, leagtar amach na nósanna imeachta a bhíonn le leanúint má chinneann Ballstát an tAontas Eorpach a fhágáil. Fanann an Ríocht Aontaithe ina Ballstát de chuid an Aontais Eorpaigh go dtí go gcuirfear i gcrích an chaibidlíocht maidir le téarmaí a himeachta. Ar 29 Meitheamh, tháinig ceannairí an Aontais le chéile den chéad uair gan ceannaire na Ríochta Aontaithe i láthair. Chuir na ceannairí in iúl go raibh aiféala orthu faoi thoradh an reifrinn ach go raibh rún daingean acu tosaíochtaí reatha a bhrú ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today/2016_ga |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-12-17 |archivedate=2018-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621093441/https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today/2016_ga }}</ref>. I ndiaidh an reifrinn, thogh an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Coimeádach]], páirtí a bhí i gceannas ar an Ríocht Aontaithe ag an am, [[Theresa May]] mar Phríomh-[[Aire Rialtas|Aire]] agus gheall sise bille chun an ‘European Communites Act 1972’ (Gaeilge: ‘Acht na gComhphobal Eorpach 1972’) a chur ar ceal agus chun dlíthe Eorpacha atá ann a chomhtháthú le córas dlíthe na Ríochta Aontaithe féin. Níl téarmaí an imeachta socraithe go fóill fós. ===Fógra 2017 === Thug [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|Príomh-Aire]] na Ríochta Aontaithe, [[Theresa May]], fógra don Chomhairle Eorpach faoi rún na Ríochta Aontaithe an tAontas Eorpach a fhágáil.<ref>{{Lua idirlín |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today/2017_ga |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-12-17 |archivedate=2018-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621093506/https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today/2017_ga }}</ref>. Chuir an fógra seo tús le himeacht na Ríochta Aontaithe de réir Airteagal 50 de [[Conradh Liospóin|Chonradh Liospóin]]. [[Íomhá:Manchester Brexit protest for Conservative conference, October 1, 2017 01.jpg|mion|agóid, [[Manchain]], 1 Deireadh Fómhair 2017]] == Cainteanna == Tá idirbheartaíocht anonn is anall ar siúl idir an dá thaobh ó 2017.  Ar 27 Bealtaine, rinne an Chomhairle Eorpach tús na caibidlíochta maidir le hAirteagal 50 leis an Ríocht Aontaithe a údarú agus d'ainmnigh sí an Coimisiún mar idirbheartaí an Aontais. D'fháiltigh an Coimisiún roimh ghlacadh na chéad sraithe de threoracha caibidlíochta lena dtugtar an sainordú polaitiúil agus dlíthiúil is gá don Choimisiún Eorpach chun caibidlíocht a dhéanamh leis an Ríocht Aontaithe thar ceann AE-27. Ag an am, bhí an R-A ag iarraidh cainteanna maidir le comhaontú saorthrádála a thosú, ach bhí an AE ar dtús ag teastáil cloígh leis an mbuiséad (socrú neamhfhoirmiúil as a laghad). Bhain an AE a chuspóir amach i mí na Nollaig 2017. Ar an 16 Lúnasa 2017, bhí plécháipéis foilsithe ag Rialtas na Breataine ina moltar<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comhpháirtíocht nua chustaim á moladh ag Rialtas na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0815/897471-comhphairtiocht-nua-custaim/|date=2017-08-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * comhpháirtíocht nua chustaim idir an tAontas Eorpach agus an Bhreatain féachaint le teorainn dhaingean chustaim a sheachaint. * dá mbeadh teorainn chustaim ann, go mbeadh sé chomh hoscailte agus ab fhéidir. * tréimhse eatramhach ann ó thaobh riaracháin chustaim de nó go mbeadh deis acu socruithe nua trádála a dhéanamh. [[Íomhá:Anti Brexit Roma 1.jpg|mion|agóid, [[An Róimh|An Róimh]], 19 M.F. 2016]] Bhí an tAontas Eorpach agus Rialtas na hÉireann amhrasach faoi na moltaí seo.  ===Flórans, Meán Fómhair 2017 === Thug Príomh-Aire na Breataine [[Theresa May]], óráid i bh[[Flórans]] san [[An Iodáil|Iodáil]] ar an [[22 Meán Fómhair]] [[2017]]. Mhol sí go mbeadh fáil ag an mBreatain ar na socruithe céanna sa mhargadh aonair agus a bhí acu roimhe sin tar éis dóibh dealú ón Aontas Eorpach, ar feadh dhá bhliain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fáilte cháiréiseach curtha ag an Taoiseach roimh óráid May|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0922/906852-failte-chaireiseach-curtha-ag-an-taoiseach-roimh-oraid-may/|date=2017-09-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Mhol sí freisin go mbeadh conradh nua slándála idir an Bhreatain agus an tAontas le dul i ngleic le haon bhagairt a thiocfadh chun cinn. === Nollaig 2017 === Ar an 8 Nollaig 2017, bhí an Bhreatain agus Aontas na hEorpa tagtha ar mhargadh faoi cheist na teorann agus ceisteanna eile, le go mbeifear in ann a dhul ar aghaidh ag an dara cuid de na comhráití faoi imeacht na Breataine as an Aontas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh déanta ar cheist na teorann|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/1208/925905-margadh-deanta-ar-cheist-na-teorainn/|date=2017-12-08|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt an Ríocht Aontaithe go mbeadh sí ag cloí le rialacha na hEorpa a thacaíonn le socruithe tras-teorann na hÉireann, mura mbeifear in ann a theacht ar chomhréiteach sa gcuid eile de na comhráití.[[Íomhá:Brexit protest at Stormont.jpg|mion|Agóid i 2015, i gCnoc an Anfa, Béal Feirste]] Cúpla lá níos déanaí, dúirt Michel Barnier (príomhidirbheartaí an Aontais Eorpaigh sa gcéad shraith cainteanna ar an Bhreatimeacht), "Ní féidir leis an Ríocht Aontaithe tarraingt siar ón socrú a rinne sí leis an Aontas Eorpach an tseachtain seo caite"<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Níl aon dul siar ar shocrú an Bhreatimeachta'-Barnier|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/1213/927082-nil-aon-dul-siar-ar-shocru-an-bhreatimeachta-barnier/|date=2017-12-13|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref>. Scríobh 200 ball aitheanta den phobal náisiúnach ó thuaidh, litir<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/radio1/podcast/podcast_adhmhaidin.xml|teideal=Adhmhaidin|údar=Nuacht RnaG|work=www.rte.ie|dátarochtana=2023-04-09}}</ref> ag áiteamh ar an Taoiseach seasamh leo ag am thar a bheith corraitheach, mar gheall ar an margadh idir na Caomhaigh agus an DUP agus an Breatimeacht. == Dénouement == D'fhág an Ríocht Aontaithe an tAontas Eorpach ar ag 23:00 31 Eanáir 2020 meán-am Greenwich (nó 00:00 de réir am na [[An Bhruiséil|Bruiséile]] ar 1 Feabhra 2020). Daingníodh an [[An Prótacal maidir le hÉirinn agus Tuaisceart Éireann]] ag an am céanna, ach d'athraigh intinn [[Boris Johnson]] faoi. {{Main|An Prótacal maidir le hÉirinn agus Tuaisceart Éireann}} Ar [[27 Feabhra]] [[2023]], rinne [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]], faoi [[Rishi Sunak|Richie Sunak]], agus an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] margadh nua [[Breatimeacht|Breatimeachta,]] '''Creat Windsor'''<ref>Windsor Framework</ref> {{Main|Creat Windsor}} Ar 22 Márta 2023, bhí tacaíocht ón pharlaimint buaite ag an rialtas Briotanach don Chreat, le 515 vóta in aghaidh 29, in ainneoin éirí amach ó chuid dá fheisirí féin agus frithfhreagairt ó chomhaltaí an DUP.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=MPs vote on Windsor Framework in Commons|url=https://www.youtube.com/watch?v=Hb-metcy-II|language=en|author=Sky News}}</ref> == Iarmhairtí == Rinne comhlacht neamhspleách Pivotal [[taighde]] thar ceann an [[Coimisiúin Comhionannais Thuaisceart Éireann|Choimisiúin Comhionannais Thuaisceart Éireann]] féachaint le faisnéis bheacht a fháil faoin gceist ‘''Tionchar an Bhreatimeachta ar Mhionlaigh Eitneacha agus Inimircigh i dTuaisceart Éireann''’. Scrúdaíodh fíorthaithí agus braistint na ndaoine chomh maith leis na torthaí shocheacnamaíocha a bhí agus a bheidh ag an mBreatimeacht ar na mionlaigh sin abhus.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.equalityni.org/ECNI/media/ECNI/Publications/Delivering%20Equality/DMU/ImpactOfBrexit-MinorityEthnicMigrantPeople.pdf|teideal=IMPACT OF BREXIT ON MINORITY ETHNIC AND MIGRANT PEOPLE IN NORTHERN IRELAND|údar=equalityni.org Equality Commission for Northern Ireland|dáta=2023|dátarochtana=2023}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2023/06/07/news/ethnic_minorities_believe_racism_in_ni_has_risen_since_brexit_report_finds-3332127/|teideal=Ethnic minorities believe racism in NI has risen since Brexit, report finds|údar=Paul Ainsworth|dáta=2023-06-07|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2023-06-12}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishlegal.com/articles/racism-part-of-daily-life-in-northern-ireland-after-brexit|teideal=Racism ‘part of daily life’ in Northern Ireland after Brexit|dáta=2023-06-08|language=en|work=Irish Legal News|dátarochtana=2023-06-12}}</ref> D’airigh go leor gur thug Breatimeacht ugach do dhaoine chun naimhdeas d’inimircigh a nochtadh. Bhí méadú ar eachtraí fuatha in aghaidh dhaoine ón Áise ó 2016, bliain an reifrinn a ghlac leis an mBreatimeacht agus ardú go ginearálta ar mhaslú nó ionsaí ar inimircigh/ Ina theannta sin ar fad bhí daoine míshuaimhneach, imníoch faoina stádas i ré an Bhreatimeachta. == Féach freisin == * [[Reifreann ar sheasamh na Ríochta Aontaithe i leith na hEorpa, 1975]] * [[Reifreann ar sheasamh na Ríochta Aontaithe i leith na hEorpa, 2016]] * [[An Prótacal maidir le hÉirinn agus Tuaisceart Éireann]] * [[Creat Windsor]], 2023 * [[European Research Group]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Breatimeacht}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Ríocht Aontaithe]] [[Catagóir:Breatimeacht]] hppehd103b1zailb1una88wawmuki3z 0 69510 1323802 1318179 2026-08-10T12:34:16Z Saighneánach 72809 1323802 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Noun Fake News 881233.svg|mion]] Is éard atá i gceist leis an m'''bréagnuacht''' (nó '''bréagaisnéis''', '''nuacht bhréige''' nó fiú ‘'''bobnuacht'''’,<ref>"bobnuacht", aistriúchán atá molta ag an iriseoir Pól Ó Muirí [http://tuairisc.ie/cen-ghaeilge-a-chuirfea-ar-fake-news-agus-conas-a-leitheid-a-sheachaint/ Tuairisc, 30 Eanáir 2017] agus "Bréagnuacht", molta ag tearma.ie</ref> [[An Béarla|Béarla]]: 'fake news') -- ná iarracht a dhéantar de bhun tola chun eolas míchruinn, nó bréageolas fiú, a scaipeadh. De ghnáth, baineann lucht na bréagnuachta úsáid as ceannlínte tarraingteacha agus scéalta [[Nuachtán|nuacht]]<nowiki/>a bréagacha chun [[Duine|daoine]] a spreagadh chun na scéalta sin a roinnt ar líne. [[Íomhá:The fin de siècle newspaper proprietor (cropped).jpg|clé|mion|Bunléaráid le Frederick Burr Opper sa bhliain 1894, SAM]][[Íomhá:Fake News (32332513102).jpg|mion|Agóid, Los Angeles, Eanáir 2017]] == Stair == "Sin é mo scéal agus má tá bréag ann bíodh, mar ní mise a chum ná a cheap é", a deireadh na [[Scéalaí|scéalaithe]] in Éirinn fadó. Bhí ar an lucht éisteachta a n-intinn féin a dhéanamh suas maidir lena chruinneas. Tá fhios againn go raibh an bhréagaisnéis go mór in úsáid ag na [[Naitsíochas|Naitsithe]], a thug go dtí hardleibhéal díobhála agus oilc é.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/2018/aibrean/smaoinpol.html|teideal=Bréagnuacht agus araile (Feasta - Smaointe Polaitíochta)|údar=Seán Ó Loingsigh|dáta=2019|work=www.feasta.ie|dátarochtana=2021-03-13}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cúpla bliain níos déanaí, sna tíortha [[Cumannachas|cumannacha]], bhí na hintinní á líonadh le [[bolscaireacht]]. [[Íomhá:How To Spot Fake News.jpg|mion|alt [https://www.factcheck.org/ FactCheck.org] (2016) "How to Spot Fake News"]] Sna [[2000idí|2010idi]], tháinig coincheap na bréagnuachta chun cinn arís agus tús á chur le seal an [[Uachtarán|Uachtaráin]] [[Donald Trump]] sa [[Teach Bán]] sa bhliain 2017. Tháinig an coincheap i mbéal tar éis do Kellyanne Conway, comhairleoir speisialta do Trump, trácht a dhéanamh ar "fhiricí malartacha" (Béarla: “alternative facts”) agus ise ag maíomh faoi slua ollmhór, mar dhea, ag insealbhú Trump ar an [[20 Eanáir]] [[2017]]. == Eolas == D'oiriúnaigh Leabharlann COBÁC a dtreoir úsáideach, a mhíníonn cad is nuacht bhréige ann, na rudaí a d'fhéadfadh taobh thiar di agus roinnt bealaí chun í a aithint, chun í a cheangal leis na dúshláin ar leith a bhaineann le [[paindéim COVID-19]] agus an mhífhaisnéis is an bhréagaisnéis a chuirtear amach maidir léi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://libguides.ucd.ie/evaluating/fakenewscovid19|teideal=LibGuides: Evaluating Information: Fake News and COVID-19|údar=James Molloy|language=en|work=libguides.ucd.ie|dátarochtana=2021-03-13}}</ref> Moltar (ar [https://www.bemediasmart.ie/ bemediasmart.ie] nó [https://www.factcheck.org/ FactCheck.org] mar shampla) do dhaoine scéalta nuachta a mheá de réir na dtreoracha seo a leanas:<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mas-maith-is-mithid-acmhainn-nua-chun-dul-i-ngleic-leis-an-mbreagnuacht/|teideal=Más maith is mithid – acmhainn nua chun dul i ngleic leis an mbréagnuacht|údar=Cathal Mac Coille|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> * STOP: Ná bí ag brath ar cheannlíne * SMAOINIGH: Breathnaigh ar stíl an scéil, agus cuardaigh an scéal céanna in áiteanna eile * DEIMHNIGH: Breathnaigh go cúramach ar na foinsí [[Íomhá:FLICC Taxonomy of Logical Fallacies.jpg|mion|"[https://www.climatechangecommunication.org/conspiracy-theory-handbook/ The Conspiracy Theory Handbook]", [https://www.climatechangecommunication.org/ George Mason University]]]Cuireann an bréagnuacht i gcuimhne dúinn: aon uair atá muid ag léamh nuachta ar líne, caithfidh muid an cheist a chur orainn féin: 'cé a scríobh an scéal seo agus cén fáth ar scríobh siad é?<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leathanach Facebook Gaeilge á rith ag Páirtí Cumannach na Síne!|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1021/1539816-leathanach-facebook-gaeilge-a-rith-ag-pairti-cumannach-na-sine/|date=2025-10-21|language=ga-IE|author=Caoimhe Ní Laighin / Nuacht RTÉ}}</ref> == In Éirinn == In 2024, dúirt Art O’Leary, Príomhfheidhmeannach an [[Coimisiún Toghcháin (Éire)|Choimisiúin Toghcháin]], “Chomh fada is atá an [[daonlathas]] féin ann, tá na hiarrachtaí seo ar bun vótóirí a chur dá mbuille, a n-intinn a athrú agus mearbhall a chur orthu, ach is ag éirí níos casta agus níos sofaisticiúla atá na seifteanna a mbaintear leas astu. An mana ba cheart a bheith againn ná a bheith cúramach i gcónaí agus ní mór don uile dhuine sin obair an tseiceálaí fíricí a dhéanamh dúinn féin.”<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caith-le-gach-sceal-nuachta-amhail-is-gur-la-na-namadan-ata-againn/|teideal=‘Caith le gach scéal nuachta amhail is gur Lá na nAmadán atá againn’|dáta=2024-02-23|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-24}}</ref> Mar sin ba chóir go mbeadh an t-amhras céanna ar dhaoine faoi chúrsaí nuachta gach lá is bhíonn orthu ar an 1 Aibreáin nuair a chuirtear scéalta bréige amach ar mhaithe leis an gcraic. Na ceisteanna a chur orainn féin: * Cé atá á insint seo dom? * Conas go bhfuil a fhios agam go bhfuil seo fíor?, agus * An bhfuil foinsí iontaofa eile ann?<ref name=":0" /> De réir Thuarascáil ar Nuacht Dhigiteach na hÉireann 2026 a d’fhoilsigh [[Coimisiún na Meán]], bhí muintir na hÉireann ag seachaint na nuachta níos mó ná riamh agus laghdú suntasach tagtha ar an muinín atá acu inti. Fuarthas amach go raibh 47% de mhuintir na hÉireann ag déanamh iarrachta an nuacht a sheachaint, an leibhéal is airde riamh a taifeadadh sa staidéar. Léirigh an tuarascáil go ndeir 42% de dhaoine in Éirinn go mbíonn muinín acu as an nuacht formhór an ama. Mar sin féin, bhí leibhéal na muiníne níos airde ná mar a bhí sa Ríocht Aontaithe (31%), sna Stáit Aontaithe (26%) agus ar mhór-roinn na hEorpa (36%). In ainneoin an mheatha sa mhuinín ghinearálta, bhí muinín láidir fós ag an bpobal as mórbhrandaí nuachta. Bhí muinín ag 69% as ''[[The Irish Times]]'' agus ag 68% as ''[[Irish Independent|The Irish Independent]]''.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Muinín sa nuacht ag titim agus seachaint ag méadú, dar le tuarascáil nua|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/06/muinin-sa-nuacht-ag-titim-agus-seachaint-ag-meadu-dar-le-tuarascail-nua/|work=An Páipéar|dáta=2026-06-19|dátarochtana=2026-06-21|language=ga-IE|údar=Eagarthóir}}</ref> == Féach freisin == * [[Bolscaireacht]] * [[Coimisiún Toghcháin (Éire)]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Polaitíocht|*]] [[Catagóir:Iriseoireacht| ]] [[Catagóir:Bolscaireacht]] [[Catagóir:Bréagnuacht]] cbtatbf12a7wa5nirx70slh6ax31xgm 0 69515 1323905 1262371 2026-08-10T14:43:24Z Saighneánach 72809 1323905 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir [[Francaigh|Francach]], ar dheis ar fad, is ea Marion Anne Perrine Le Pen, nó '''Marine Le Pen''' (fuaimnítear é: [ma.ʁin lə.pɛn]) mar is fearr aithne uirthi. Rugadh í ar an [[5 Lúnasa]] [[1968]] i [[Neuilly-sur-Seine]] na [[An Fhrainc|Fraince]]. B'é an gríosóir [[Jean-Marie Le Pen]] a hathair. Ón mbliain 2011 amach, tá sí ina ceannaire ar an bh[[Rassemblement National|Front National]] (FN) nó inniu, an [[Rassemblement National]], nó an RN ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: 'Fronta' nó 'Slógadh Náisiúnta'). Bhunaigh a hathair, Jean-Marie le Pen, an páirtí sa bhliain 1972. Tá an ''RN'' go mór ar an eite dheis. Cur in aghaidh na h[[inimirce]] is ea cuid mhaith de shaothar an FN nó an RN agus Jean-Marie Le Pen. [[Íomhá:Meeting_1er_mai_2012_Front_National,_Paris_(40).jpg|clé|mion|Na 'Le Pen' gafa le cúraimí teaghlaigh ó na 1970idí: [[Jean-Marie Le Pen]] agus a iníon, Marine, teaghlach mór le rá sa pholaitíocht ar feadh níos mó ná 50 bliain]] [[Íomhá:Meeting 1er mai 2012 Front National, Paris (19) (cropped1).jpg|clé|mion|Marine Le Pen, Toghchán 2012]] [[Íomhá:Marine Le Pen and Vladimir Putin (2017-03-24) 01.jpg|clé|mion|Marine Le Pen lena cara [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]] sa bhliain 2017]][[Íomhá:Macron_&_Le_Pen.jpg|clé|mion|An tUasal Macron & Le Pen, 2017]][[Íomhá:Marine Le Pen in Moscow (2017-03-24) 05.jpg|clé|mion|Marine Le Pen i [[Moscó]], 2017]][[Íomhá:Logo M la France.svg|clé|mion|Lógó M la France, 2022]] == Gairm == Bhí Marine Le Pen ina feisire i b[[Parlaimint na hEorpa]] idir 2004 - 2017. Bhí costais neamhrialta aici Bhí na fiosruithe fós ag dul ar aghaidh sa bhliain 2022.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ledevoir.com/monde/700578/l-agence-antifraude-de-l-union-europeenne-enquete-sur-marine-le-pen|teideal=L’agence antifraude de l’Union européenne enquête sur Marine Le Pen|údar=Angela Charlton|dáta=2022-04-16|language=fr|work=Le Devoir|dátarochtana=2022-04-26}}</ref> D'éirigh Le Pen ina ceannaire ar an bpáirtí sa bhliain 2011. Sa bhliain 2015, rinne sí idirbheartaíocht i [[Moscó]] chun iasachtaí don RN a thógáil amach (bhí na fiacha seo fós amuigh sa bhliain 2022).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bfmtv.com/economie/quelle-est-cette-banque-russe-qui-a-octroye-un-pret-de-9-millions-d-euros-au-rn_AV-202204210437.html|teideal=Quelle est cette banque russe qui a octroyé un prêt de 9 millions d'euros au RN?|language=fr|work=BFM BUSINESS|dátarochtana=2022-04-26}}</ref> Sa bhliain chéanna, dhíbir Marine Le Pen a hathair ón ngluaiseacht sa bhliain 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-feidir-talamh-slan-a-dheanamh-de-go-mbeidh-an-la-le-macron-in-aghaidh-le-pen/|teideal=Ní féidir talamh slán a dhéanamh de go mbeidh an lá le Macron in aghaidh Le Pen|údar=Cathal Mac Coille|dáta=23 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> Ag dul anonn in aois, ba mhó dochar ná maitheas a bhí [[Jean-Marie Le Pen|Jean-Marie le Pen]] a dhéanamh don pháirtí. Bhí a iníon ag iarraidh éalú ó scamall an fhaisisteachais ag an am, rud a luaigh an lucht oibre traidisiúnta go láidir léi. Chuaigh sí as a bealach le hidirdhealú a dhéanamh idir í féin agus a hathair agus bhí droim láimhe tugtha aici leis an gCaitliceachas coimeádach a bhíodh i gcónaí sa treis ag an eite dheis.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/le-pen-ag-bagairt-ar-an-aontas-eorpach-go-foill/|teideal=Le Pen ag bagairt ar an Aontas Eorpach go fóill|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=13 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> === Toghcháin 2017 === Ar an [[23 Aibreán|23 Aibreáin]] [[2017]], an lá na chéad céime an toghcháin uachtaránachta, bhain sí 21% na nguthanna<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Presidentielles/elecresult__presidentielle-2017/(path)/presidentielle-2017/FE.html|teideal=Résultats de l'élection Présidentielle 2017|údar=interieur.gouv.fr|dáta=2017|language=fr|work=TF1 INFO|dátarochtana=2022-04-26}}</ref>, sa dara háit agus amhlaidh á chur isteach sa dara chéim. Is sa díospóireacht [[Teilifís|teilifíse]] idir [[Emmanuel Macron|Macron]] agus Marine Le Pen ar an [[3 Bealtaine]] ba shoiléire an difríocht idir an bheirt iarrthóirí. Labhair Macron go stuama, sothuigthe, socair. Cuid den phort a bhí ag Macron ná dlús a chur leis an gcomhoibriú idirnáisiúnta, an [[euro]] a neartú<ref>Bairbre Ní Chiosáin ar [http://www.rte.ie/cspodcasts/media.mp3?c1=2&c2=16951747&ns_site=test&ns_type=clickin&rte_vs_ct=aud&rte_vs_sc=pod&rte_mt_sec=radio&rte_vs_sn=rnag&rte_mt_pub_dt=2017-05-09&rte_mt_prg_name=test-adhmhaidin&title=Bairbre%20N%C3%AD%20Chios%C3%A1in%2C%20Toulouse%2C%20An%20Fhrainc.%20%20&c7=http%3A%2F%2Fpodcast.rasset.ie%2Fpodcasts%2Faudio%2F2017%2F0509%2F20170509_rteraidion-adhmhaidin-bairbrench_c21170455_21170508_232_.mp3&r=http%3A%2F%2Fpodcast.rasset.ie%2Fpodcasts%2Faudio%2F2017%2F0509%2F20170509_rteraidion-adhmhaidin-bairbrench_c21170455_21170508_232_.mp3 Ráidio na Gaeltacht]a, 9 Bealtaine 2017</ref>, agus fáilte thar teorainn isteach a chur roimh aicmí éagsúla [[Duine|daoine]]''.'' Ghabh Le Pen gach rud - scoir na Fraince a ísliú, na sochair shóisialta a fheabhsú agus cáin ar ioncaim a ísliú... agus go bhfágfadh "an Fhrainc" limistéar an euro.<ref name=":2" /> Ach rinne sí ceap magaidh di féin, agus spriocanna aici nach féidir léi a bhaint amach.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/2022-presidential-election/article/2022/04/20/marine-le-pen-s-disastrous-2017-debate_5981064_16.html|teideal=Marine Le Pen's disastrous 2017 debate|dáta=2022-04-20|language=en|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> Ar an [[7 Bealtaine]], an lá na dara céime, bhain Le Pen 34% na nguthanna. Chaill sí gach uile ''départment'' sa tír seachas péire sa tuaisceart, Pas-de-Calais agus Aisne<ref>[http://www.peig.ie/nuacht-as-gaeilge/ceard-ata-i-ndan-anois-o-toghadh-emmanuel-macron Peig.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209163137/http://www.peig.ie/nuacht-as-gaeilge/ceard-ata-i-ndan-anois-o-toghadh-emmanuel-macron |date=2017-12-09 }}, 8 Bealtaine 2017</ref> (101 ''département'' atá sa tír ar fad). Sa deireadh thiar, beagán le cois ar 20 milliún vóta a fuair Macron agus taobh le 10 milliún a bhí a chéile comhraic.<ref>Bhí an ráta vótála íseal go leor i dtoghchán an lae inné. De réir na staitisticí, níor vótáil ach 75% de na vótóirí cláraithe, le hais 80% in 2012 agus 84% in 2007 ([http://www.peig.ie/nuacht-as-gaeilge/ceard-ata-i-ndan-anois-o-toghadh-emmanuel-macron Peig.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209163137/http://www.peig.ie/nuacht-as-gaeilge/ceard-ata-i-ndan-anois-o-toghadh-emmanuel-macron |date=2017-12-09 }}, 8 Bealtaine 2017).</ref> I mí an Mheithimh 2017 toghadh chun an [[Tionóil Náisiúnta na Fraince|Tionóil Náisiúnta]] í. === 2018 === Athainmníodh an páirtí FN mar [[Rassemblement National]], nó an [[Rassemblement National|RN]], sa bhliain 2018 === Toghchán 2022 === Bhí feachtas Le Pen an babhta seo dírithe níos mó ar an gcostas maireachtála do ghnáth-shaoránaigh na Fraince, agus shílfeá nach raibh an oiread céanna béime aici ar cheist na n-inimirceach agus an phobail Ioslamaigh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An chosúlacht anois gurb é Macron a gheobhaidh téarma eile|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0424/1293983-an-toghchan-sa-bhfrainc-idir-dha-cheann-na-mea/|date=2022-04-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach ní raibh haon chabhair dá cás é go raibh an geilleagar ag neartú ó toghadh Macron sa bhliain 2017.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-feidir-talamh-slan-a-dheanamh-de-go-mbeidh-an-la-le-macron-in-aghaidh-le-pen/|teideal=Ní féidir talamh slán a dhéanamh de go mbeidh an lá le Macron in aghaidh Le Pen|údar=Cathal Mac Coille|dáta=23 Aib 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-04-25}}</ref> Nuair a thug Le Pen agus Macron aghaidh ar a chéile le linn díospóireacht teilifíse, cháin Macron an cosc ar chaitheamh scairfeanna Moslamacha atá beartaithe ag Le Pen a chur i bhfeidhm má thoghtar í – dar léi gur “éide éigeantach” í an scairf a gcuireann Ioslamaigh iachall ar mhná í a chaitheamh.<ref name=":1" /> ==== Faoi anáil Putin ==== Chuir Macron i leith Le Pen go raibh sí ró-spleách ar an [[An Rúis|Rúis]] toisc airgead a bheith faighte ar iasacht ag ''RN'' ó bhainc sa Rúis. Chosain Le Pen na hiasachtaí – ní raibh aon dul as aici ach airgead a lorg thar lear, a dúirt sí, toisc nach raibh bainc sa Fhrainc toilteanach iasachtaí a thairiscint dá gluaiseacht. Cé gur thagair Le Pen le linn na díospóireachta d’[[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|ionsaí na Rúise]] ar an [[An Úcráin|Úcráin]] (bhí “líne dhearg” trasnaithe ag an Rúis, dar léi) ní raibh aon fhreagra éifeachtach aici ar bhuncháineadh Emmanuel Macron. Bhí sí faoi anáil [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]] mar gheall ar na hiasachtaí, a dúirt sé, mar a léirigh an tacaíocht a thug sí d’fhorghabháil na [[An Chrimé|Crimé]] in 2015 agus a cáineadh ar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise a moladh ó shin.<ref name=":1" /> Díoladh na hiasachtaí ón Rúis ar fad ar ais sa bhliain 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mediapart.fr/en/journal/politique/280923/le-pens-far-right-party-repays-russian-loan-questions-remain-over-links-putin-regime|teideal=Le Pen's far-right party repays Russian loan – but questions remain over links to Putin regime|údar=Marine Turchi|dáta=2023-09-28|language=en|work=Mediapart|dátarochtana=2025-03-31}}</ref> ==== Vóta ==== Ar 10 Aibreán 2022, vótáil 28% i bhfabhar Macron sa chéad bhabhta agus 23% i bhfabhar Le Pen.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.interieur.gouv.fr/actualites/actu-du-ministere/election-presidentielle-2022-retrouvez-tous-les-resultats|teideal=Élection présidentielle 2022 : retrouvez tous les résultats|language=fr|work=Ministère de l'Intérieur|dátarochtana=2022-04-26}}</ref> Thug thart ar leath na vótálaithe tacaíocht mar sin d’iarrthóirí eile.<ref name=":1" /> Ar 24 Aibreán 2022, chloígh Macron a chéille comhraic Le Pen sa dara babhta vótála d'uachtaránacht na tíre; 59% de sciar an vóta a fuair Macron. Díol imní dó gur thit a thacaíocht ón toghchán uachtaránachta in 2017, agus tháinig méadú ar tacaíocht Le Pen (34% sa bhliain 2017, 41̤̤̤% in 2022).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2017 French presidential election|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2017_French_presidential_election&oldid=1084591161|journal=Wikipedia|date=2022-04-25|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title='Aontóidh mé an Fhrainc'-Macron|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0425/1294102-aontoidh-me-an-fhrainc-macron/|date=2022-04-25|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-corrail-pholaitiuil-i-ndan-don-fhrainc/|teideal=Tá corraíl pholaitiúil i ndán don Fhrainc|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=15 Aib 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-04-25}}</ref> [[Íomhá:Marine Le Pen 2025 (cropped).jpg|clé|mion|2025]] === Calaois agus achomharc === Ar an 31 Márta 2025, bhí Le Pen ciontaithe as maoiniú de chuid an Aontais Eorpaigh a chúbláil ar mhaithe lena páirtí féin.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2025/03/31/proces-des-assistants-parlementaires-du-fn-la-candidature-de-marine-le-pen-en-2027-compromise-apres-sa-condamnation-a-une-peine-d-ineligibilite-avec-execution-provisoire_6588985_823448.html|teideal=La candidature de Marine Le Pen à la présidentielle en 2027 compromise après sa condamnation à une peine d’inéligibilité avec exécution provisoire|dáta=2025-03-31|language=fr|dátarochtana=2025-03-31}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/marine-le-pen-ciontaithe-as-cublail-cosc-curtha-uirthi-seasamh-doifig-phoibli/|teideal=Marine Le Pen ciontaithe as cúbláil, cosc cúig bliana curtha uirthi seasamh d’oifig phoiblí|dáta=2025-03-31|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-31}}</ref> Bhain sí féin agus naonúr eile mí-úsáid as costais na parlaiminte le daoine a íoc as obair a dhéanamh ar son an pháirtí sin seachas mar chúntóirí parlaiminte.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Le Pen ciontaithe in airgead a chúigleáil ó Pharlaimint na hEorpa|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0331/1504969-le-pen-ciontaithe-in-airgead-a-chuigleail-o-pharlaimint-na-heorpa/|date=2025-03-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ciontaíodh dháréag eile as coir a cheilt (22 duine in iomlán, Le Pen san áireamh). Dúradh gur thángthas san fhiosrúchán ar 40 conradh bréige a raibh €4.6 milliún san iomlán ag baint leo thar thréimhse 12 bliain. Tá achomharc ar siúl ag Le Pen i láthair na huaire (roimhe sin, gearradh ceithre bliana príosúin uirthi agus cosc cúig bliana curtha uirthi seasamh d’oifig phoiblí). San earrach 2025, bhí Le Pen chun cinn sna pobalbhreitheanna do thoghchán uachtaránachta 2027 sa chéad babhta. Ach in 2017 agus 2022, chaill sí an dara babhta mar ní raibh sí in ann aon chomhghuaillíocht pholaitiúil a chur i bhfeidhm; thug na vótálaithe agus na polaiteoirí eile cúl droma di. == Pearsanta == Phós Le Pen dhá uair agus tá triúr clainne uirthi. Sa bhliain 2022, rinne Le Pen iarracht aghaidh dhaonna a chur ar an RN. Tháinig sé chun solais go bhfuil cúpla cat ag Marine Le Pen agus taitníonn [[karaoke]] léi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0016gs3|teideal=BBC Radio 4 - Profile, Marine Le Pen|language=en-GB|work=BBC|dátarochtana=2022-04-25}}</ref> Bhí Le Pen trom ar an tobac nuair a bhí sí níos óige,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.closermag.fr/politique/marine-le-pen-stressee-ne-se-separe-plus-de-sa-cigarette-electronique-717713|teideal=Marine Le Pen, stressée, "ne se sépare plus de sa cigarette électronique"|údar=La Rédaction Closer|dáta=2017-05-03|language=fr-FR|work=Closer|dátarochtana=2025-03-31}}</ref> agus tá glór garg aici i gcónaí - agus teanga gharbh inti - a chuireann eagla ar a lucht éisteachta agus féachana uaireanta. == Féach freisin == * [[Jean-Marie Le Pen]] * [[Rassemblement National]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Le Pen, Marine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1968]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Fraince]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] e6ur99q93bfudv6fveh6gxjpptuxhgd 0 69644 1323920 1272072 2026-08-10T16:31:49Z Saighneánach 72809 1323920 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[amhránaí]] agus [[giotáraí]] é '''Edward Christopher''' "'''Ed'''" '''Sheeran''' a rugadh ar [[17 Feabhra]] [[1991]]. [[Íomhá:Ed Sheeran (8507721647).jpg|clé|mion|2013]] == Oidhreacht == [[Íomhá:Ed Sheeran (8508826576).jpg|mion|clé|2013]]Tá oidhreacht [[Éire|Éireannach]] ag Sheeran agus é bródúil as sin<ref>E-leathanach 256, 6 Márta 2017</ref>. Mar shampla: * Rugadh Sheeran i [[Sasana]] ach tá cúlra [[Éireannach]] aige ar thaobh a athar. Tá a mhamó fós ina cónaí in Éirinn. * Tá corp Sheeran clúdaithe le tatúnna. Sa bhliain 2014, fuair sé tatú as [[Gaeilge]] ar a dheasóg a deir ‘Is tú mo réalt eolais’. Tá ceann eile air a deir ‘Galway’. * Ar a albam ''DIVIDE'' (2017) tá [[Amhránaíocht|amhrán]] aige darb ainm "Galway Girl". * Sa bhliain 2016, chan Sheeran aistriúchán de ''Thinking Out Loud''' (''Ag Smaoineamh os Ard'') ar [[Dlúthdhiosca|dhlúthcheirnín]]í [[Seachtain na Gaeilge|Sheachtain na Gaeilge]]. * Bhí Sheeran ag [[An Phicnic Leictreach]] sa bhliain 2012. ==Saol == Taibheoir ab ea Sheeran ar [[The X Factor (sraith 11 an RA)]] sa bhliain 2014<ref> http://www.digitalspy.com/tv/the-x-factor/news/a604517/x-factor-week-3-is-movie-night-ed-sheeran-and-onerepublic-performing/#~oTaIJ2UixvTMrV Digital Spy </ref>. Thit Sheeran den rothar sa bhliain 2017 agus bhris sé a [[Lámh|dheasóg]]. Ní raibh sé in ann an [[giotár]] a sheinm go ceann tamaillín.  Nuair a sheinneann Sheeran ar an ardán, ní bhíonn aon [[Banna ceoil|bhanna ceoil]] in éineacht leis. Mar sin, ní raibh sé in ann dul ar camchuairt go ceann cúpla mí<ref>Eleathanach 274, 21 Deireadh Fómhair 2017</ref>.   I mí Eanáir 2018, d’fhógair Ed Sheeran go raibh sé geallta''.'' Chuir sé aithne ar Cherry Seaborn agus iad ar scoil<ref>Eleathanach 282,  22 Eanáir 2018</ref>.  Thosaigh siad ag siúl amach le chéile sa bhliain 2015. Is duine an-spórtúil í Cherry. Imríonn sí [[haca]] ag leibhéal idirnáisiúnta le Sasana  [[Íomhá:Ed Sheeran Performs On Walmart Soundcheck Risers - January 2013 (8366036110).jpg|clé|mion|2013]] == Conspóidí == Tá úinéirí an [[Cóipcheart|chóipchirt]] den amhráin de chuid Marvin Gaye an-tugtha don dlí. Ba iad oidhrí Ed Townsend, a chomhscríobh an t-amhrán ‘Let’s Get It On’ le Marvin Gaye, a thug cás in aghaidh Sheeran go dtí an chúirt, ar dtús sa bhliain 2016, agus arís sa bhliain 2018.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/29-aibre%C3%A1n-2023-luimneach/id1525428808?i=1000611123429|teideal=‎Nuacht Mhall: (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=29 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-05-21}}</ref> Ba chás cúirte é a bhí go mór i mbéal an phobail. Thug Ed Sheeran fianaise gur cumadh a amhrán 'Thinking Out Loud' le linn seisiún comhoibríoch scríbhneoireachta lena chomhscríbhneoir Amy Wadge. Bhí ceoleolaí an ghearánaí ag rá go raibh na cordaí “beagnach inmhalartaithe” agus an ceoleolaí a bhí ag gníomhú do Ed Sheeran ag áitiú gur úsáideadh an seicheamh cordaí céanna i roinnt amhrán eile seachas amhrán Sheeran. Bhuaigh Sheeran na cásanna, an ceann deireanach sa bhliain 2023.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2023/may/04/ed-sheeran-verdict-not-liable-copyright-lawsuit-marvin-gaye|teideal=Ed Sheeran cleared of infringing copyright in Marvin Gaye lawsuit|údar=Benjamin Lee|dáta=2023-05-04|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2023-05-21}}</ref> I gcás bradaíola ceoil eile, sa bhliain 2022, bhuaigh Sheeran cás eile maidir lena amhrán 'Shape of You' (in aghaidh Sami Switch, nó Sami Chokri agus cumadóir Ross O’Donoghue).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/ed-sheeran-shape-of-you-trial-win-1333494/|teideal=Ed Sheeran Awarded Over $1.1 Million in Legal Fees in 'Shape of You' Copyright Case|údar=Emily Zemler|dáta=2022-06-22|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2023-05-21}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/29-aibre%C3%A1n-2023-luimneach/id1525428808?i=1000611123429|teideal=‎Nuacht Mhall: (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=29 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-05-21}}</ref> ==Dioscliosta== * ''[[+ (albam)|+]]'' (2011) * ''[[× (albam)|×]]'' (2014) * ''[[÷ (albam)|÷]]'' (2017) * ''No.6 Collaborations Project'' (2019) * ''[[= (albam)|=]]'' (2021) * ''−'' (2023) * ''Autumn Variations'' (2023) * ''Play'' (2025) ==Gradaim agus ainmniúcháin== Tá ceithre Ghradam Grammy buaite aige agus tá trí déag ainmniúchán faighte aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/ed-sheeran|teideal=Ed Sheeran|dáta=2019-02-15|language=en|work=GRAMMY.com|dátarochtana=2019-03-20}}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sheeran, Ed}} [[Catagóir:Popcheoltóirí| ]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1991]] [[Catagóir:Daoine beo]] tufrqh53qj6dtroi2st51e3ic8zgbes 0 74606 1323900 1259602 2026-08-10T14:35:42Z Saighneánach 72809 1323900 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Thosaigh '''Cogadh Cathartha na Siria''' ([[Araibis]]: الحرب الأهلية السورية‎‎, Al-ḥarb al-ʼahliyyah as-sūriyyah) sa bhliain 2011. Bhris agóidí ar son an [[Daonlathas|daonlathais]] amach sa tSiria ar an [[15 Márta]] [[2011]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.unrefugees.org/news/syria-refugee-crisis-explained/|teideal=Syria Refugee Crisis Explained|údar=UNHCR|work=www.unrefugees.org|dátarochtana=2021-03-16}}</ref> Bhí an deachtóir [[Bashar al-Assad]] i gcumhacht agus chuir a rialtas na hagóidí faoi chois gan taise. Fógraíodh go raibh an cogadh thart nuair a chuir [[Léig na nArabach]] fáilte roimh an tUachtarán agus deachtóir Assad i mí na Bealtaine 2023.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2023/05/09/the-arab-league-clears-the-assad-regime_6026006_23.html|teideal=The Arab League clears the Assad regime|dáta=2023-05-09|language=en|work=Le Monde.fr|dátarochtana=2023-08-20}}</ref> Theith [[Bashar al-Assad]] an tír sa bhliain 2024 agus thosaigh ré nua sa tír.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tugtar-bashar-al-assad-agus-aon-duine-a-rinne-ainghniomh-sa-tsiria-chun-an-dli-na-naisiuin-aontaithe/|teideal=Tugtar Bashar al-Assad agus aon duine a rinne ainghníomh sa tSiria chun an dlí – na Náisiúin Aontaithe|dáta=2024-12-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-19}}</ref> Ach lean an cogaíocht ar aghaidh. {{Main|Coimhlint sa tSiria, Nollaig 2024-inniu}} Maraíodh b'fhéidir 306,000 sibhialtach ar a laghad idir 2011-2021.<ref name=":0" /> Seans go bhfuair 600,000 bás in iomlán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Casualties of the Syrian civil war|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Casualties_of_the_Syrian_civil_war|journal=Wikipedia|date=2024-12-17|language=en}}</ref> Theith os cionn 14 milliún de dheasca na coimhlinte, agus 6/7 milliún thar lear, ceann de na géarchéimeanna teifeach is measa sna [[2010idí]] (an cogadh sa tSúdáin an ceann eile). Bhí níos mó ná 6 milliún fágtha gan dídean sa tSiria le linn na mblianta seo.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Ghouta massacre3.JPG|clé|mion|150x150px|Ghouta sa bhliain 2013: Sléacht as éadan ]] [[Íomhá:Refugees 360 VR documentary - Awarded Best Independent film by Scopic..webm|clé|mion|150x150px|Físeán: dídeanaithe agus lucht iarrtha tearmainn sa bhliain 2015]] [[Íomhá:Kalibr and Onyx cruise missiles engage terrorists' objects in Syria.webm|clé|mion|150x150px|Físeán: diúracán cúrsála Kalibr agus Onyx sa bhliain 2016]] [[Íomhá:Israeli air attacks in Syria against Iranian sites and the Syrian army, November 2020. I.webm|clé|mion|150x150px|Físeán: ionsaithe de chuid Iosael, 2020-11-19]] [[Íomhá:DVIDS - Video - Coalition Forces Conduct Airstrike on Daesh Facility Syria.webm|mion|clé|150x150px|Físeán: 4 Eanáir 2019: ionsaithe aeir dírithe ar [[Daesh]]]] == 2011 agus Earrach na nArabach == In 2011 chuir an t-uachtarán al-Assad faoi chois go brúidiúil éirí amach síochánta ar son an daonlathais. Tar éis d'[[Fórsaí armtha|fhórsaí slándála]] urchair a scaoileadh leis an lucht agóide, tháinig méadú as cuimse ar an bhforéigean agus cuireadh briogáidí [[Réabhlóid|reibiliúnach]]<nowiki/>a le chéile chun aghaidh a thabhairt ar fhórsaí an stáit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-2019_en|teideal=A decade of opportunities and challenges|údar=An tAontas Eorpach|dáta=2016-06-16|language=en|work=European Union|dátarochtana=2020-12-18}}</ref> D'éirigh ‘[[Earrach na nArabach]]’ ina gheimhreadh dorcha sa tSiria. Chuir sin tús le cogadh cathartha uafásach inar maraíodh os cionn leathmhilliún duine. B’éigean do 12 milliún duine teitheadh ón mbaile Ba rí-ghairid go raibh sé ina chogadh cathartha le grúpaí éagsúla ag tnúth le titim an réimis. == Seach-chogaí == [[Íomhá:Tillerson Heads to Russia Amid Tense Relations Over Syria Attacks.webm|mion|clé|150x150px|Físeán: Rex Tillerson agus an Rúis, 2017]] Bhí seach-chogaí (‘proxy’) ​ann ar feadh na mblianta. I measc na ngrúpaí agus na dtíortha a bhí páirteach sna ‘cogaí sin’, bhí an [[An Rúis|Rúis]], [[an Iaráin]], [[an Tuirc]], [[Iosrael]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceá]], [[an Fhrainc]], an [[An Bhreatain|Bhreatain]], [[An Araib Shádach]], [[Catar]] agus [[an Liobáin]], agus airm eile, go mór mór [[Hezbollah]], [[ISIS]] agus al-Nusra. Bhí stát ''de facto'' bainte amach ag an grúpa ainrialach, [[Coirdínigh|Coirdíneach]] an YPG/J i dtuaisceart na tíre. Agus bhí stát uathlathach, ‘Ioslamach’ bunaithe in oirthear na tíre ag lucht ISIS ag pointe amháin. Sheas an tUachtarán [[Bashar al-Assad]] an fód. Bhí arm láidir aige agus cabhair aige ó throdairí [[Hezbollah]] ón [[An Liobáin|Liobáin]], ón [[An Rúis|Rúis]] agus ón [[An Iaráin|Iaráin]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuig-bliana-i-ndiaidh-earrach-na-narabach-an-bhfuil-deireadh-ag-teacht-le-geimhreadh-an-uafais-sa-tsiria/|teideal=Cúig bliana i ndiaidh ‘Earrach na nArabach’ an bhfuil deireadh ag teacht le geimhreadh an uafáis sa tSiria?|údar=Ruairí Henchy|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-12-19}}</ref> === Ghouta === Ar 20 Lúnasa 2012, d'fhógair [[Barack Obama]], uachtarán na Stát Aontaithe, “Tá ár gcuid bunphrionsabal againn; ní thig liom glacadh le cogaíocht cheimiceach” Ach bliain amháin níos déanaí, ar 20/21 Lúnasa 2013, dáta siombalach, rinne fórsaí Assad ionsaí ceimiceach ar Ghouta sa tSiria. Chinn Obama faic a dhéanamh, ''volte face'' náireach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Authorization for the Use of Military Force Against the Government of Syria to Respond to Use of Chemical Weapons|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Authorization_for_the_Use_of_Military_Force_Against_the_Government_of_Syria_to_Respond_to_Use_of_Chemical_Weapons&oldid=1169151025|journal=Wikipedia|date=2023-08-07|language=en}}</ref> Bhain [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], uachtarán na Rúise, leas as an áiméar sin agus lean an cogadh ar aghaidh ar feadh cúpla bliain eile ar dhéine íseal. == Deireadh ré == I mí na Samhna / Nollag 2024. chuir ionsaí tobann ó ghrúpaí reibiliúnacha Ioslamacha deireadh le réimeas mhuintir Assad a bhí ann le 54 bhliain (ó 1970). Bhí an grúpa [[Tahrir al-Sham|Hayat Tahrir al-Sham]] (HTS), a bhí ceangailte tráth le [[Al-Qaeda|Al Qaeda]], i gceannas ar an gceannairc. D'fhág bua na gceannairceach go raibh na milliúin duine ábalta filleadh abhaile ó champaí géibhinn sa [[An Liobáin|Liobáin]], sa [[An Tuirc|Tuirc]] agus san [[An Iordáin|Iordáin]].<ref name=":1" /> {{Main|Coimhlint sa tSiria, Nollaig 2024-inniu}} == Féach freisin == * [[Bashar al-Assad|Uachtarán Bashar al-Assad]] * [[An tEarrach Arabach]] * [[Coimhlint sa tSiria, Nollaig 2024-inniu]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cogadh cathartha na Siria}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria]] [[Catagóir:Earrach na nArabach]] [[Catagóir:Airm cheimiceacha]] [[Catagóir:2010idí]] [[Catagóir:2020idí]] 05689ba0xj9y400feme8qzoi6zal6am 0 74798 1323952 1231676 2026-08-10T17:28:59Z Saighneánach 72809 1323952 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cath Stalingrad |cuid_de=Cuid de [[Fronta Thoir]] den [[an Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] |íomhá=Bundesarchiv Bild 183-P0613-308, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá=Géar-chogaíocht sráide |dáta= 23 Lúnasa 1942 – 2 Feabhra 1943 |áit=[[Stalingrad]], [[APSS]], ([[Volgograd]], an Rúis inniu) |toradh=Bua Sóivéadach |comhraiceoir1= [[Gearmáin na Naitsithe|An Ghearmáin]]<br /> [[An Rómáin]]<br /> [[An Iodáil]]<br>[[An Ungáir]]<br>[[An Chróit]] |comhraiceoir2= [[Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]] |ceannasaí1= [[Adolf Hitler]]<br>[[Maximilian von Weichs]]<br>[[Friedrich Paulus]]<br>[[Hermann Hoth]]<br>[[Erich von Manstein]]<br>[[W. F. von Richthofen]]<br>[[Petre Dumitrescu]]<br>[[C. Constantinescu]]<br>[[Italo Gariboldi]]<br>Gusztáv Jány |ceannasaí2=[[Iósaf Stailín]]<br>[[Georgy Zhukov]]<br>[[Nikolay Voronov]]<br>[[Aleksandr Vasilevsky]]<br>[[Andrey Yeryomenko]]<br>[[Konstantin Rokossovsky]]<br>[[Nikolai Vatutin]]<br>[[Vasily Chuikov]]<br>[[Nicíte Cruistsiof]] |líon_comhraic1=270,000 |líon_comhraic2=187,000 |taismigh1=647,300–868,374 |taismigh2=1,129,619 |nótaí=† Fuair bás sa choimhlint |}} Ba é '''Cath Stalingrad''' an cath ba mhó sa [[An Dara Cogadh Domhanda|'''Dara Cogadh Domhanda''']] ([[23 Lúnasa]] [[1942]] – [[2 Feabhra]] [[1943]]) idir [[Naitsíochas|Gearmáin na Naitsithe]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] i gcomhair smacht [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] Stalingrad ([[Volgograd]] anois) sa [[An Rúis|Rúis]] theas. Cuimhnítear an cath mar cheann de na cathanna ba [[Fuil|fhuiltí]] i [[stair]] na [[Cogadh|cogaíochta]], mar gheall ar an dlúthchomhrac a bhí i gceist agus na h-ionsuithe díreacha a rinneadar ar chosmhuintir na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ón aer. Chaill an dá dhream cuid mhór saighdiúirí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Stalingrad|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Stalingrad&oldid=974525225|journal=Wikipedia|date=2020-08-23|language=en}}</ref> == An cath == In earrach na bliana 1942, chinn Hitler ar a aird a dhíriú ar Stalingrad a ghabháil, in ionad [[Moscó|Mhoscó]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siopa.ie/en/s-1-books/c-16-history_books_/i-1809-deachtoireacht__daonlathas_1920-1945/i.aspx?id=1809|teideal=Siopa.ie - Deachtóireacht & Daonlathas 1920-1945|údar=Seán Delap|dáta=|work=www.siopa.ie|dátarochtana=2020-08-23}}</ref> Ar an [[An Volga|Volga]] a bhí Stálingrad; chuir an Volga stop le dul chun cinn na nGearmánach isteach in olacheantair shaibhre an réigiúin Chugais. Cé gur mian le h[[Adolf Hitler]] an cogadh ar a dhá fhronta a sheachaint le fada an lae, d'ionsaigh 6ú aonad an airm Stalingrad, rannán Pansar san áireamh, i mí Lúnasa na bliana 1942. Rinne Séú Arm na Gearmáine smidiríní den chathair. Anuas ar sin, bhí stráicí móra den chathair beagnach bánaithe ag an [[Luftwaffe]]. Níorbh fhada go ndeachaigh cúrsaí chun olcais don dá thaobh agus iad ag streachailt ó [[Doras|dhoras]] go doras, agus trúpaí breise ag stealladh isteach sa chathair. Nuair a bhí lár mí na Samhna ann, bhí fórsaí cosanta na Rúise brúite siar ina limistéirí beaga taobh leis an [[Volga]], ach ar chostas ollmhór ag na Gearmáinigh. === Frithionsaí === Sheas na Sóivéadaigh an fód, áfach, agus rinne siad frithionsaí, ag troid ó shráid go sráid agus ó [[Foirgneamh|fhoirgneamh]] go foirgneamh. I mí na Samhna 1942, thimpeallaigh an Marascal Zhukov, le cabhair an Ghinearáil Rokossovsky agus an Ghinearáil Yeremenko, Séú Arm na Gearmáine, i ngluaiseacht iontach phionsúir. Ar an 19 Samhain, chuir [[an tArm Dearg]] [[Oibríocht Úránais]] i mbun gnímh. Ionradh dhá ladhar a bhí ann a bhí dírithe ar na bhfórsaí [[An Rómáin|Rómánacha]] agus [[Ungáraigh|Ungáracha]] a bhí ag cosaint 6ú aonad na nGearmánach. Mar toradh, fágadh an Séú Arm faoi [[léigear]] i gcathair scriosta, i rith an [[Geimhreadh|gheimhridh]] ghairbh. [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 146-1971-070-73, Russland, Paulus und v. Seydlitz-Kurzbach.jpg|clé|mion|[[Friedrich von Paulus]] ar dheis]] Theastaigh ón nGinearál Gearmánach, [[Friedrich von Paulus]], iarracht a dhéanamh láithreach briseadh amach. Ach ní ghlacfadh Hitler leis go mbuafaí air, agus thoirmisc sé beart dá leithéid. An teachtaireacht Hitler chuig Paulus:<blockquote>An Ceannasaí Uachtarach chuig an Séú Arm, 24 Eanáir 1943: Níl cead géilleadh. Cosnóidh an SéúArm an áit a bhfuil siad go dtí an fiar deireanach, agus go dtí an t-urchar deireanach, agus de thoradh à ndochloíteacht laochta<ref>buanseasmhacht</ref>, ní dhéanfar dearmad go deo ar a ndearna siad chun fronta cosanta a bhunú, agus chun an domhan lartharach a shábháil.</blockquote>Gheall [[Hermann Göring|Goering]] do Paulus go gcuirfeadh sé 700 tonna de sholáthairtí ar fáil dá chuid fórsaí ón aer gach lá. Ach níor éirigh leis an soláthar sin ón aer, Arís eile d'iarr Paulus cead géilleadh. Dhiúltaigh Hitler, agus rinne iarracht Paulus a cheansú trí ardú céime a thabhairt dó. Mar sin, rinne Hitler Marascal Machaire de Paulus. Ach faoi mhí Fheabhra 1943, bhain caillteanais ollmhóra do na Gearmánaigh. Níor bhac Paulus le hordú Hitler, agus ghéill sé. (Mar bharr ar uirísliú na nGearmánach, ba é Paulus an chéad Mharascal Machaire riamh a gabhadh i gcath. Níor scaoil na Rúisigh saor é go dtí 1953). == Iarmhairtí == Ceaptar gur chuir Cath Stalingrad casadh mór ar an [[Dara Cogadh Domhanda]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/|teideal=SCRÚDÚ NA hARDTEISTIMÉIREACHTA, 2002 (STAIR - GNÁTHLEIBHÉAL)|údar=AN ROINN OIDEACHAIS AGUS EOLAÍOCHTA|dáta=2002|dátarochtana=2020|archivedate=2001-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010521135007/http://www.examinations.ie/}}</ref> Bhuaigh an t[[APSS]] agus an chuma air i mí na Samhna 1942 nach n-éireodh leis na Rúisigh Cuireadh iachall ar arm na Gearmáine cúlú ar an bhFronta Oirthearach. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cath Stalingrad}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] 1ytfguzs62yvcbmg5ae0ucjpd64xt1a 0 75042 1323973 1204849 2026-08-10T19:24:47Z Saighneánach 72809 1323973 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:Mustafa Kemal during the Gallipoli Campaign.jpg|mion|clé|Mustafa Kemal ag Gallipoli lena chuid saighdiúirí, 1915]] Bhí '''Feachtas Gallipoli''' ar na [[cath]]<nowiki/>anna ba mhó agus ab fhíochmhaire i rith [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]]. D'ionsaigh [[Arm na Breataine|fórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]] agus fórsaí nuachruthaithe na h[[An Astráil|Astráil]]<nowiki/>e agus na [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainne]] (ANZAC), srl. an [[Impireacht Otamánach|Impireacht Ottoman]] ag [[Leithinis|leithinis]] Gallipoli san [[An Dardainéil|Dardainéil]].<ref>Is caolas a ceangail an Mhuir Aeigéach go dtí Muir Mharmara í an Dardainéil. Is suite í sa Tuirc.</ref> Lean an cogáoicht ó [[25 Aibreán]] [[1915]] go [[9 Eanáir]] [[1916]]. Ar deireadh, tar éis 8 mí de chogaíocht, cuireadh an ruaig ar fhórsaí na gComhghuaillithe. Bhí an-chuid taismeach ar an dá thaobh agus fuair thart ar leathmhilliún bás.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=UCD Decade of Centenaries|údar=centenaries.ucd.ie|dáta=2016|dátarochtana=2019}}</ref> [[Íomhá:Kemal Atatürk portrait.jpg|mion|clé|Atatürk, agus Cheannasaí an Airm (1918).]] == Cúlra == Ar [[19 Feabhra]] [[1915]] d'ionsaigh fórsaí na [[Ríochta Aontaithe]] [[Caolas]] na [[an Dardainéil|Dardainéile]], agus iad ag iarraidh [[Iostanbúl]] a bhaint amach trí [[Leithinis|Leithinis]] Gallipoli. Theip ar [[Long|longa]] na [[Breatain|Breataine]] briseadh tríd an gcaolas. Chinn na Briotanaigh mar sin ar thrúpaí a chur i dtír. Bhí dhá mhóraidhm straitéiseacha leis an bhfeachtas san Dardainéil:<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/cnag/docs/i_il_le_c_a393d60bfb1df9|teideal=Gallipoli / Cartlann Feasta|údar=Criostoir Mac Amhlaoimh|dáta=Iúil 2015|language=ga-IE|work=Feasta 68 (7), 12-13.|dátarochtana=2022-01-09}}</ref> * An chéad aidhm ná an Impireacht Otamánach a chur ó mhaith trí Chathair Chonstaintín nó Iostánbúl a ghabháil, agus iachall a chur ar na Gearmánaigh saighdiúirí agus ábhar cogaidh a bhogadh ón bhFrainc go dtí an fronta nua. * An dara haidhm ná bealach a oscailt isteach go dtí Impireacht na Rúise chun go bhféadfaí ábhar cogaidh agus eile a sheoladh ina treo agus faoiseamh a thabhairt di. Bhí Impireacht na Rúise iata isteach ag cabhlach an Kaiser i Muir Bhailt agus ag na hOtamánaigh sa Mhuir Dhubh. [[Íomhá:Soldiers in trench.jpg|mion|Fiúsailéirí Ríoga na hÉireann in Gallipoli]] == Cogaíocht == Bhí Rannán a Naoi Déag ar garastún i nGallipoli agus [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] [[Kemal Atatürk|Atatürk]] i lár an aonaigh dá bharr. Nuair a tháinig fórsaí na h[[An Astráil|Astráile]] agus na [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainne]]e (ANZAC - "Australian and New Zealand Army Corps") i dtír ar [[25 Aibreán]] [[1915]] san áit a bhfuil "ANZAC Cove" uirthi inniu, bhí fórsaí na Tuirce rompu, le Kemal Atatürk i mbun. Bhí na "Anzacs" faoi léigear. Spreag Mustafa Kemal a chuid saighdiúirí leis na focail seo: : ''Ordaím daoibh cath a chur, ordaím daoibh [[bás]] a fháil. Ag fáil bháis dúinn tabharfaimid deis do shaighdiúirí agus do cheannasaithe eile teacht sa bhearna bhaoil.'' Le teacht na h[[oíche]] bhí dhá mhíle Anzac marbh agus iad ag iarraidh teannta a gcos a choinneáil ar an g[[cladach]]. Bhí siad sáinnithe ar an [[trá]] go ceann dhá [[Seachtain|sheachtain]] eile agus maraíodh duine as gach triúr. I ndeireadh na dála, teip a bhí i bhfeachtas an Entente in Gallipoli in aghaidh Impireacht na Tuirce. i ndiaidh deich mí troda, thug siad a gcuid saighdiúirí leo ón Leithinis. Tháinig an feachtas chun críche ar an 9 Eanáir 1916, nuair d'fhág na fórsaí deiridh an leithinis. Gallipoli. B'é an cúlú an chuid ba éifeachtaí den bhfeachtas airm a thosaigh ar an 25ú Aibreán 1915.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Steeles Post at Anzac 3 May 1915.jpg|mion|1ú Chathlán Astrálach ag Steeles Post ar chósta Gallipoli, 3 Bealtaine 1915]] == Saighdiúirí Éireannacha == Bhí * Fiúsailéirí Ríoga Bhaile Átha Cliath, * Fiúsailéirí Ríoga na Mumhan, * Fiúsailéirí Ríoga Inniskilling agus * an 10ú Rannán (Éireannach) i measc na n-aonad de chuid Arm na Breataine a throid ag Gallipoli. Cé nárbh Éireannaigh iad na saighdiúirí go léir sna haonaid sin, meastar go raibh ar a laghad 3,500 fear ó gach cearn d'oileán na hÉireann ina measc siúd a maraíodh agus gur baineadh gortú do roinnt mílte Éireannach eile le linn an fheachtais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/tuarascail-bhliantuil/2015/muintir-na-heireann/comoradh-fheachtas-gallipoli/|teideal=Comóradh Fheachtas Gallipoli - An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála|údar=Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2019-04-25}}</ref> [[Íomhá:Gallipoli, 1915 HU57401.jpg|mion|Ar dheis, na [[Sagart|séiplínigh]] O'Connor agus Crozier, Royal Irish Rifles.]] Tháinig cuid mhaith Éireannach den chéad ghlúin i dtír i Gallipoli mar bhaill de d'fhórsaí na hAstráile agus na Nua-Shéalainne agus bhásaigh siad ann. Ag an reilig ag V-Beach (Cape Helle),cuireadh cuid mhaith de mhuintir na hÉireann a maraíodh agus iad ag teacht i dtír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/news/article/president-to-attend-ww1-commemorations-in-turkey-gallipoli-and-visit-irish|teideal=News President To Attend Ww1 Commemorations In Turkey Gallipoli And Visit Irish|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2019-04-25}}</ref> [[Íomhá:Landing at Gallipoli (13901951593).jpg|mion|dul i dtír in Gallipoli (ANZAC, 1915)]] == Anailís == Bhí an coinceap stráitéise slán, ach bhí an cur i bhfeidhm lag.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/cnag/docs/i_il_le_c_a393d60bfb1df9|teideal=Gallipoli / Cartlann Feasta|údar=Criostoir Mac Amhlaoimh|dáta=Iúil 2015|language=ga-IE|work=Feasta 68 (7), 12-13.|dátarochtana=2022-01-09}}</ref> Dúirt [[Mícheál D. Ó hUiginn|Michael D. Higgins]] sa bhliain 2015, "Ba cheart dúinn a admháil gur ordaíodh do na fir sin bás agus fulaingt a imirt, agus iad mar chuid d’fhórsa ionsaitheach míchinniúnach a cruthaíodh gan mhachnamh ceart: thit saighdiúirí na Tuirce ina mílte agus iad ag cosaint a dtíre dúchais, agus cailleadh i bhfad níos mó díobh ná a cailleadh de na Comhghuaillithe... b’fhéidir go raibh rud éigin i bhfeachtas ionsaitheach Gallipoli, agus ina chur i gcrích anacrach, a léirítear mar eachtra nach bhfuil de chúiteamh ann ach an t-aiféala, an fearg agus, b’fhéidir, admháil na ciontachta óna húdair."<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/media-library/news-releases/extract-from-community-reception-address-by-president-higgins|teideal=Media Library News Releases|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2019-04-25}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Stair na Tuirce]] [[Catagóir:1915]] d0jmp152rvzodyht0rs7y8jbhts7kp4 0 75531 1323832 1316378 2026-08-10T12:56:04Z Saighneánach 72809 1323832 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Puerta_de_Atocha.jpg|deas|250px|thumb|Stáisiún Atocha]] [[Dúnmharú|Dúnmharaíodh]] 194 duine i [[Maidrid]], [[an Spáinn]] ar an [[11 Márta]] [[2004]] in eachtraí [[sceimhlitheoireacht]]a [[An tIoslam|Ioslamacha]]: * '''Stáisiún Atocha''' (traein uimhir 21431) – Trí [[Buama|bhuama]] ag 07:37 - 07:38. * '''Stáisiún El Pozo del Tío Raimundo''' (traein uimhir 21435) – dhá bhuama ag 07:38. * '''Stáisiún Santa Eugenia Station''' (traein uimhir 21713) – buama amháin ag 07:38. * '''Calle Téllez''' (traein uimhir 17305) - ceithre bhuama ag 07:39. [[Íomhá:Atocha Station makeshift shrine march 2004.jpg|clé|mion|Atocha, 21 Márta 2004]] [[Dúnmharú|Dúnmharaíodh]] 194 duine agus gortaíodh timpeall 2,050. Chuir triúr (Jamal Zougam, Sarhane Abdelmaji agus Jamal Ahmidan) lámh ina mbás féin ar an 3 Aibreán 2004. D'éalaigh sceimhlitheoirí eile. Ar 31 Deireadh Fómhair 2007, ciontaíodh 21 duine.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-spain-trial-idUSL308491320071031|teideal=Court finds 21 guilty of Madrid train bombings|údar=Jane Barrett|dáta=2007-10-31|language=en|work=Reuters|dátarochtana=2020-12-20}}</ref> == Iarmhairtí == Tharla na hionsaithe trí lá roimh olltoghcháin na Spáinne. Tháinig athrú suntasach ar shaol [[Polaitíocht|polaitiúil]] na Spáinne i ndiaidh an [[Olltoghchán|olltoghcháin]] a bhí ann ar an [[14 Márta]] [[2004]], trí lá i ndiaidh uafáis an 11 Márta:<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-iarracht-an-partido-popular-dallamullog-a-chur-ar.aspx|teideal=Iarracht an Partido Popular dallamullóg a chur ar mhuintir na Spáinne|údar=Carmen Rodríguez|dáta=2004|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-20}}</ref> Ar an lá céanna, d’ordaigh Ana Palacio, Aire Gnóthaí Eachtracha na Spáinne, do gach ambasadóir Spáinneach gach deis a thapú chun an teachtaireacht a chur trasna gurbh iad ETA a bhí ciontach as an sléacht. Fiú ghlac Rún 1530 ó [[Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe|Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe]] gurb é ETA a bhí freagrach as an sléacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=United Nations Security Council Resolution 1530|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=United_Nations_Security_Council_Resolution_1530&oldid=938564943|journal=Wikipedia|date=2020-01-31|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://trepo.tuni.fi/bitstream/handle/10024/66534/978-951-44-7872-7.pdf|teideal="Political responses to terrorism" lch 147|údar=trepo.tuni.fi|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210927151844/https://trepo.tuni.fi/bitstream/handle/10024/66534/978-951-44-7872-7.pdf}}</ref> Ach oíche roimh an olltoghchán, ghlac rialtas an Partido Popular (ar an eite dheis) leis an bhféidearthacht nach raibh ETA, ach [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoirí]] [[Ioslamachas|Ioslamacha]], ciontach as an ár, rud a raibh na [[meáin chumarsáide]] eachtrannacha cinnte dearfach de an lá roimhe sin. Bhí an chuid is mó de mhuintir na Spáinne bréan de bhréaga an Partido Popular agus bhí léirsithe spontáineacha os comhair phríomhoifig an Partido Popular i [[Maidrid]] agus i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathracha]] eile. Is é an mana a bhí le cloisteáil ná ''"queremos la verdad antes de votar"'': “táimid ag iarraidh na fírinne sula gcaithimid ár vótaí”. Bhí bua ollmhór ag an Partido Socialista san olltoghchán an lá dár gcionn. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-es}} {{DEFAULTSORT:2004,Buamáil na dtraenacha i Maidrid}} [[Catagóir:Maidrid]] [[Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha]] [[Catagóir:Polaitíocht na Spáinne]] [[Catagóir:ETA]] aar6asf890yphk445d2ptiksyjmzp3n 0 76297 1323974 1205234 2026-08-10T19:25:40Z Saighneánach 72809 1323974 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sráid}} Is [[sráid]] i m[[Barcelona]] lárnach í '''La Rambla''' (nó '''Las Ramblas'''). Bíonn an-tóir ag turasóirí agus daoine áitiúla inti freisin. == 17 Lúnasa 2017 == Tharla [[2017 Ionsaí Barcelona|ionsaí sceimhlitheoireachta]] i [[Barcelona|mBarcelona]]. Ar an [[17 Lúnasa]] [[2017]], tiomáineadh [[veain]] [[Bán|bhán]] isteach i lár ghrúpa mór coisithe ar an bpríomh[[Sráid|shráid]] La Ramblas, ag fágáil cúig duine dhéag marbh agus níos mó ná 130 gortaithe. Theith an tiománaí tar éis an ionsaithe (Younes Abouya, 22 bliain d'aois ó Mharacó. Féach freisin: [[2017 Ionsaí Barcelona]]. {{síol}} {{DEFAULTSORT:La Rambla, Barcelona}} [[Catagóir:Barcelona]] smiz9f8wx8k17w8edp9ytbui9b81844 0 77286 1323953 1232343 2026-08-10T17:29:29Z Saighneánach 72809 1323953 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Advertisement for Littleton Butter (31 December 1903).jpg|mion|31 Nollaig 1903: steiréitíopa na nÉireannach ]] [[Íomhá:Darby o gill and the little people.jpg|mion|Scannán Disney [[Darby O’Gill]]]] Is ea '''steiréitíopa''' (nó '''buanchruth''' nó '''claoníomha''') nuair a labhraíonn (nó a smaoiníonn) [[duine]] faoi ghrúpa sóisialta mar a bheadh gach duine sa ghrúpa mar an gcéanna<ref>''An Feiniulacht Chultúir'', St Mary's, Béal Feirste.</ref>. == Samplaí == * steiréitíopa [[inscne]]: m.sh. “tá na mná maith ag déanamh obair tí” * steiréitíopa na n[[Éireannach]] mar mheisceoirí: m.sh. “tá na hÉireannaigh tugtha don ól” * steiréitíopaí [[Ciníochas|cine]]: m.sh. “tá na daoine gorma maith ag damhsa” * steiréitíopáil daoine óga: m.sh. “tá déagóirí as a meabhair ag drugaí” == Cásanna == * [[Cearbhall Ó Dálaigh]] agus [[Darby O’Gill]] * An [[gaucho]] (buachaillí bó na machairí móra féir i Meiriceá Theas.) * Steiréitíopa an [[zombaí]] mar is minice a chastar sna scannáin agus sna coimicí uafáis * An carachtar [[Garrfhicsean|Fu Manchu]] ar steiréitíopa an ollchoirpigh i scéalta eachtránaíochta === Conspóid sa bhliain 2024 === Foilsíodh leagan nua in 2023 den téacsleabhar OSPS (Oideachas Sóisialta, Pearsanta agus Sláinte), a bhíonn á úsáid ag daltaí i mbliain 1-3. Dúradh go raibh an leabhar maslach agus frith-Éireannach.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mir-chonspoideach-frith-eireannach-i-leabhar-scoile-le-fagail-ar-lar-sa-leagan-gaeilge/|teideal=Mír chonspóideach ‘frith-Éireannach’ i leabhar scoile le fágáil ar lár sa leagan Gaeilge|dáta=2024-09-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-08}}</ref> Bhí steiréitíopaí sa leabhar. Cuireadh ‘Family A’ i láthair mar dhream a bhfuil suim acu sa cheol traidisiúnta agus i gCLG agus atá cúngaigeanta agus doicheallach roimh dhaoine a bhfuil creideamh eile acu. Ach cuireadh ‘Family B’ i láthair mar chlann nua-aimseartha atá leathanaigeanta a bhfuil suim acu sa taisteal agus a bheith ag blaiseadh de rudaí nua éagsúla.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Ciníochas]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Socheolaíocht| ]] 1ue41tezd2vzkb06cyfgv0ysmogdits 1323954 1323953 2026-08-10T17:31:12Z Saighneánach 72809 1323954 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Advertisement for Littleton Butter (31 December 1903).jpg|mion|31 Nollaig 1903: steiréitíopa na nÉireannach ]] [[Íomhá:Darby o gill and the little people.jpg|mion|Scannán Disney [[Darby O’Gill]]]] Is ea '''steiréitíopa''' (nó '''buanchruth''' nó '''claoníomha''') nuair a labhraíonn (nó a smaoiníonn) [[duine]] faoi ghrúpa sóisialta mar a bheadh gach duine sa ghrúpa mar an gcéanna.<ref>''An Feiniulacht Chultúir'', St Mary's, Béal Feirste.</ref> == Samplaí == * steiréitíopa [[inscne]], mar shampla, “tá na mná maith ag déanamh obair tí” * steiréitíopa na n[[Éireannach]] mar mheisceoirí, mar shampla, “tá na hÉireannaigh tugtha don ól” * steiréitíopaí [[Ciníochas|cine]], mar shampla, “tá na daoine gorma maith ag damhsa” * steiréitíopáil daoine óga, mar shampla, “tá déagóirí as a meabhair ag drugaí” == Cásanna == * [[Cearbhall Ó Dálaigh]] agus [[Darby O’Gill]] * An [[gaucho]] (buachaillí bó na machairí móra féir i Meiriceá Theas.) * Steiréitíopa an [[zombaí]] mar is minice a chastar sna scannáin agus sna coimicí uafáis * An carachtar [[Garrfhicsean|Fu Manchu]] ar steiréitíopa an ollchoirpigh i scéalta eachtránaíochta === Conspóid sa bhliain 2024 === Foilsíodh leagan nua in 2023 den téacsleabhar OSPS (Oideachas Sóisialta, Pearsanta agus Sláinte), a bhíonn á úsáid ag daltaí i mbliain 1-3. Dúradh go raibh an leabhar maslach agus frith-Éireannach.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mir-chonspoideach-frith-eireannach-i-leabhar-scoile-le-fagail-ar-lar-sa-leagan-gaeilge/|teideal=Mír chonspóideach ‘frith-Éireannach’ i leabhar scoile le fágáil ar lár sa leagan Gaeilge|dáta=2024-09-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-08}}</ref> Bhí steiréitíopaí sa leabhar. Cuireadh ‘Family A’ i láthair mar dhream a bhfuil suim acu sa cheol traidisiúnta agus i gCLG agus atá cúngaigeanta agus doicheallach roimh dhaoine a bhfuil creideamh eile acu. Ach cuireadh ‘Family B’ i láthair mar chlann nua-aimseartha atá leathanaigeanta a bhfuil suim acu sa taisteal agus a bheith ag blaiseadh de rudaí nua éagsúla.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Ciníochas]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Socheolaíocht| ]] dtcp2jmoix9div7wkz8gr9t34whwecx 0 78965 1324114 1293487 2026-08-11T10:43:18Z An Sionnach Rua 29036 1324114 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''éigrit bheag'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Egretta%20garzetta/|title=“Egretta garzetta” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref>, sórt [[corr réisc]]. Is baill d'fhine na Ardeidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-éan}} {{DEFAULTSORT:Eigrit bheag}} [[Catagóir:Éigrití]] [[Catagóir:Egretta]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1766]] fpcasxsehewj2lf9s64b4sqwnuzcfkc 0 79133 1324080 1309726 2026-08-11T10:13:42Z An Sionnach Rua 29036 1324080 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é an '''crotach cloch'''. Is baill d'fhine na Burhinidae iad. == Féach freisin == * [[Numenius]] * [[Crotach]] * [[Crotach Artach]] * [[Crotach eanaigh]] * [[Crotach gobchaol]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Crotach cloch}} [[Catagóir:Burhinidae]] 2slle54uz8wswvnciah7tl3ocpednve 0 80529 1323951 1228518 2026-08-10T17:28:05Z Saighneánach 72809 1323951 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|clé|mion|Davos, 1992]] Is [[polaiteoir]] ón [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] é '''Frederik Willem de Klerk''', nó '''F. W. de Klerk'''<ref>FW de Klerk go minic</ref> mar is fearr atá aithne air ([[18 Márta]] [[1936]] - [[11 Samhain]] [[2021]]). Ba eisean an t-uachtarán deireanach ar an Afraic Theas nuair a bhí an córas [[Apairtéid|cinedheighilte]] i bhfeidhm (ón mbliain 1948 go dtí na [[1990idí|1990idí)]]. [[Íomhá:F.W. de Klerk, left, the last president of apartheid-era South Africa, and Nelson Mandela, his successor, wait to speak in Philadelphia, Pennsylvania LCCN2011634245.jpg|clé|mion|[[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]], 1993]]Bhí de Klerk ina [[Uachtarán]] Stáit ar Phoblacht na hAfraice Theas (1989-94) agus fuair sé [[Duais Nobel na Síochána]] in éineacht le [[Nelson Mandela]] sa bhliain 1993. [[Íomhá:Travelling Light 61 F.jpg|clé|mion|1994: i mbun feachtas bríomhar i [[Soweto]], an bailecheantar]] === Tiontú agus an-éacht === Bhí de Klerk ina chrann seasta ag an réimeas cinedheighilte, córas polaitiúil ar a mbreathnaíonn go leor stát mar [[Coire|choire]] in aghaidh na [[An Daonnachas|daonnachta]], tuairim atá deimhnithe go pointe áirithe ag Reacht na Róimhe den [[Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta|Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta]]. Ina dhiaidh sin, bhí páirt lárnach ag de Klerk agus deireadh á chur leis an gcóras sin, agus [[daonlathas]] [[bunreacht]]úil á chur ina áit.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4170574592966833|teideal=Willem de Klerk|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> Bhí Nelson Mandela  i mbéal an phobail i gcónaí. Ach ní mór beirt a bheith ann san idirbheartaíocht. Ansin bhí ar de Klerk feidhm a bhaint as a scileanna chun dul i gcion ar lucht na cinedheighilte. Ní gan dua a rinneadh é. [[Íomhá:Secretary Clinton Meets With Former South African President F.W. de Klerk.jpg|clé|mion|le [[Hillary Clinton]], 2012]] == Saol == [[Íomhá:F.W. de Klerk 2015.jpg|clé|mion|2015]] Bhronn Ollscoil Potchefstroom (cuid d'Ollscoil an Iarthuaiscirt faoi láthair) bunchéimeanna BA agus LLB ar de Klerk sa bhliain 1958. Bhí sé ina dhlíodóir in Vereeniging. Na blianta ina dhiaidh sin iarradh air bheith ina [[Ollamh]] le dlí riaracháin i Potchefstroom, ach dhiúltaigh sé dó, ó ba rud é go raibh sé chomh ghnóthach sin mar [[Polaiteoir|pholaiteoir]]. Ball dílis de Pháirtí Náisiúnta na hAfraice Theas ba ea é. Toghadh chun Theach an Tionóil é sa bhliain 1969 agus bhí [[Aire Rialtais|aire]]<nowiki/>achtaí éagsúla aige ó 1978 go 1989 (Gnóthaí Baile san áireamh, 1982-85), ag baint amach a cháil mar cheannaire de chuid na h[[Eite dheis|eite deise]] den pháirtí.<ref name=":0" /> === Leasuithe === Mar sin féin, tar éis dó a bheith tofa mar cheannaire an Pháirtí Náisiúnta agus mar an Uachtarán Stáit sa bhliain 1989, thosaigh de Klerk ag taispeáint dearcadh ní ba phragmataí maidir leis an ngluaiseacht [[Daonlathas|daonlathach]] san Afraic Theas agus maidir le hathrú na tíre ina sochaí a d'fhág an [[Cinedheighilt|chinedheighilt]] ina diaidh, ag tosú cainteanna díreacha le [[Nelson Mandela]], a bhí faoi ghlas, chomh fada siar le mí na Nollag 1989.<ref name=":0" /> I mí Feabhra 1990 d'fhógair de Klerk go gcuirfí deireadh leis an gcosc ar an g[[Comhdháil Náisiúnta Afracach]] agus ar Pháirtí [[Cumannachas|Cumannach]] na hAfraice Theas, go scaoilfí Nelson Mandela gan choinníoll agus go gcuirfí a lán gnéithe den chinedheighilt ar ceal. Ar feadh ceithre bliana ina dhiaidh sin bhí páirt ríthábhachtach ag de Klerk agus athrú na hAfraice Theas i dtreo an [[Daonlathas|daonlathais]] neamhchiníoch ilpháirtí á réiteach, ar bhunús an [[Toghchán|toghcháin]] duine amháin, vóta amháin a tharla sa bhliain 1994.<ref name=":0" /> Bhí de Klerk ina Leas-Uachtarán ar an Afraic Theas faoi Mandela ó 1994 go 1996, fad is a bhí an Páirtí Náisiúnta i gcomhrialtas, mar pháirtí mionlach, leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach. [[Íomhá:FW de Klerk Bust.jpeg|clé|mion|Voortrekker Monument, Pretoria]] === Teannas === Bhí teannas mór sa chaidreamh idir Mandela agus de Klerk sa rialta idir 1994-1996. Tharraing de Klerk a pháirtí as an [[rialtas]] tar éis dhá bhliain. Ina theannta sin, d'éirigh idir de Klerk agus an Coimisiún um Fhírinne agus um Athmhuintearas a bhí sé freagrach as gníomhartha foréigin pholaitiúil a rinneadh i ré na cinedheighilte agus le linn an athraithe i dtreo an an daonlathais.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Klerk, F. W.}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1936]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána]] [[Catagóir:Básanna in 2021]] h4d6ugomptr39cmlwagkoz6hf59q6jd 0 80857 1323800 1317721 2026-08-10T12:32:46Z Saighneánach 72809 1323800 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Iar-imreoir [[leadóg|leadóige]] is ea '''Billie Jean King''' (rugadh ''Moffitt''). Rugadh i [[Long Beach, California]] í ar an [[22 Samhain]], [[1943]]. Tá 12 craobh Grand Slam buaite aici - 1 [[Australian Open]], 1 [[French Open]], 6 [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] agus 4 [[US Open]]. Bhí Craobhchomórtais Leadóige Léana FItzwilliam i m[[Baile Átha Cliath]] buaite aici faoi dhó, 1963 agus 1969. [[Íomhá:Billy_Jean_Moffitt.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Billy_Jean_Moffitt.jpg|clé|mion|1963: bhuaigh [[Billie Jean King]] Craobhchomórtais Leadóige Léana FItzwilliam i m[[Baile Átha Cliath]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://stillslibrary.rte.ie/indexplus/image/2052/054.html|teideal=RTÉ Archives|údar=RTÉ Archives|dáta=2012-07-05|language=en|work=stillslibrary.rte.ie|dátarochtana=2020-09-24|archivedate=2022-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220519214900/https://stillslibrary.rte.ie/indexplus/image/2052/054.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish Open (tennis)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Irish_Open_(tennis)&oldid=952169230|journal=Wikipedia|date=2020-04-20|language=en}}</ref> ]] == Gníomhaí == Bhí King mar urlabhraí thar ceann na m[[Bean|ban]] i 1970 nuair a bhris [[Craobhchomórtas Leadóige Virginia Slims, 1970|agóid amach faoi chúrsaí pá]]. Scríobh sí leabhar sa bhliain 2008 ina ndúirt sé go raibh sé [[aerach]] "''Pressure is a Privilege: Lessons I've Learned from Life and the Battle of the Sexes"'' == Féach freisin == * [[Craobhchomórtas Leadóige Virginia Slims, 1970]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:King, Billie Jean}} [[Catagóir:Imreoirí leadóige Mná]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Leispiaigh]] 5jbrj0c5pjjh7pgwndjrjz29m5qbzf8 0 83550 1323888 1252248 2026-08-10T14:23:02Z Saighneánach 72809 1323888 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} <span>Ba bhean [[Gnó|ghnó]] [[Éireannach]] agus oibrí cabhrach í </span>'''Marie Elisabeth Jean Elmes''' ([[5 Bealtaine]] [[1908]] – [[9 Márta]] [[2002]]). Leagtar uirthi gur shábháil sí ar a laghad 200 leanbh [[An Giúdachas|Giúdach]] le linn an [[Uileloscadh|Uileloiscthe]].   Sa bhliain 2015, ba í an chéad agus an t-aon Éireannach amháin ar bhronn Stát [[Iosrael]] 'Fíréanta i measc na Náisiún' uirthi, mar aitheantas ar a cuid oibre le linn an [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogaidh chathartha sa Spáinn]] agus sa [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://righteous.yadvashem.org/|teideal=The Righteous Among The Nations|work=The Righteous Among The Nations|dátarochtana=2020-11-04}}</ref>[[Íomhá:Winthrop Street, Cork (geograph 4180376).jpg|mion|Sráid Winthorp i gCorcaigh. Bhí an chógaslann suite san áit ina bhfuil MacDonalds ann anois (4 Sráid Winthrop).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/property/arid-20274079.html|teideal=Sale of property|údar=Irish Examiner|dáta=2014-07-03|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2020-11-04}}</ref>|clé]] == Saol == Rugadh Elmes ar 5 Bealtaine 1908 i [[Corcaigh|gCorcaigh]], áit a raibh gnó poitigéara ag a hathair ar Shráid Winthrop (Edward Elmes agus a mátháir Elizabeth née Waters). Edward Elmes a bhí ar dtús ó [[Port Láirge|Phort Láirge]], agus bhog sé go dtí Corcaigh. D'fhás Waters suas i gCorcaigh. Bhí deartháir amháin aici, John, a bhí ina dhiaidh i gceannas gnó an teaghlaigh. D'fhreastail Elmes ar Scoil Rochelle i gCorcaigh. Ansin i 1928 chláraigh sí le [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]. Fuair sí céim amach le chéadonóracha sa Nua-Litríocht ([[An Fhraincis|Fraincis]] agus [[An Spáinnis|Spáinnis]]) agus bronnadh bonn óir uirthi in 1931. Sa bhliain 1935, mar gheall ar a cuid éachtaí acadúla, bronnadh scoláireacht ar Elmes chun staidéar a dhéanamh ag an [[London School of Economics]]. Fuair sí teastas i Staidéir Idirnáisiúnta chomh maith le scoláireacht chun leanúint ar aghaidh lena cuid oideachais sa [[Geneva|Ghinéiv]], [[an Eilvéis]]. === Cogadh Cathartha na Spáinne === Spreag seo a suim sa bpolaitíocht agus thug uirthi dul chun na Spáinne le cabhrú leo sin a bhí gafa leis an gCogadh fuilteach Cathartha ansin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://d1og0s8nlbd0hm.cloudfront.net/tg4-redesign-2015/wp-content/uploads/2017/08/TG4-F%C3%B3mhar-2017-PDF.pdf|teideal=Clár 2017|údar=TG4|dáta=2017|dátarochtana=2020}}</ref> I mí Feabhra 1937,chuaigh Elmes go dtí an Spáinn, ag obair in [[ospidéal]] na leanaí in [[Almería|Almeria]]. Chaith sí tréimhse ghearr ann agus ansin chuaigh sí go dtí [[Alicante]], áit a raibh sí i mbun ospidéil ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://toulousequakers.wordpress.com/2012/04/28/mary-elmes-1908-2002/|teideal=Mary Elmes 1908 – 2002|dáta=2012-04-28|language=fr-FR|work=Toulouse Quakers Weblog|dátarochtana=2020-11-04}}</ref> Le linn an [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogaidh chathartha sa Spáinn]], thug Mary leanaí go leor slán ó bhuamaí a bhí á scaoileadh as eitleáin de chuid na [[Gearmáin na Naitsithe|Gearmáine]] agus na h[[An Iodáil|Iodáile]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/eolas/preas/nuacht-raitis/2017-2/song-granite/|teideal=Song of Granite ag Fleadh Scannán na Gaillimhe 2017|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2020-11-04}}</ref> [[Íomhá:RivesaltesCamp.jpg|mion|Campa géibhinn Rivesaltes]] === Dara Cogadh Domhanda === Nuair a rinne arm buacach [[Francisco Franco|Franco]] géarleanúint ar an taobh [[Poblachtachas|Poblachtach]], chuaigh Mary Elmes á dtionlacan ar deoraíocht trasna na teorann go [[campa géibhinn Rivesaltes]] in aice le [[Perpignan]] na Fraince. Ar an drochuair nuair a ghabh na Gearmánaigh an taobh sin sa Dara Cogadh Domhanda, b’as an gcampa seo a thosaigh siad ag seoladh príosúnach soir go dtí na campaí marfacha inar cuireadh na céadta míle duine chun báis. Shaothraigh Mary Elmes go dícheallach ag iarraidh páistí [[An Giúdachas|Giúdacha]] a tharrtháil ón gcinniúint sin agus rinne sí éachtaí ar a son. I measc eachtraí eile, choinnigh sí páistí i bhfolach i i mbúit a gluaisteáin féin. [[Íomhá:Fresnes Prison 01.jpg|mion|[[Fresnes]]]] I mí Eanáir (nó Feabhra) 1943, gabhadh Elmes ar amhras gur chuidigh sí le héalú na nGiúdach agus cuireadh i bpríosún í. Ina dhiaidh sin, aistríodh í go príosún míchlúiteach [[Fresnes]], a reáchtáil an [[Gestapo]] in aice le [[Páras]], áit ar chaith sí sé mhí. Phós sí [[feirmeoir]], Roger Danjou agus shocraigh sí síos i bPerpignan. Bhí beirt chlainne aici, Caroline in 1946 agus Patrick in 1948.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.corkcitylibraries.ie/en/online/exhibitions-online/mary-elmes-i-got-things-done.pdf|teideal=I got things done|údar=corkcitylibraries.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200924051540/https://www.corkcitylibraries.ie/en/online/exhibitions-online/mary-elmes-i-got-things-done.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/lifestyle/arid-20421417.html|teideal=Meet Mary Elmes: The Irish woman who saved children from the horror of WWII concentration camps|údar=17 M.F. 2016|dáta=2016-09-17|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2020-11-04}}</ref> == Onóracha == * Tar éis an chogaidh, bronnadh an Léigiún Onóra ar Elmes (Fraincis: Légion d’honneur), an duais shibhialta is airde sa Fhrainc ag an am, ar dhiúltaigh sí glacadh léi ar bhonn nach raibh sí ag lorg aird nár mhian léi a bheith uirthi. * Ar an 23 Eanáir 2013, 11 bliain i ndiaidh a báis, bhí sí aitheanta tar éis a bháis ag Yad Vashem mar 'Fíréanta i measc na Náisiún'. A clann agus a garpháistí a bhfuair an dámhachtain thar a ceann. * Ar 30 Meán fómhair, 2016, bronnadh Gradam Trish Murphy uirthi ag an 'Network Ireland Business Woman of the Year Awards' i gCorcaigh. Ghlac a nia Mark Elmes leis. * Ar an 25 Feabhra 2019 d’fhógair Comhairle Cathrach Chorcaí go n-ainmneofaí droichead nua do choisithe a nascann Cé Phádraig le Cé na gCeannaithe i ndiaidh Mary Elmes. Osclaíodh don phobal é ar an 9 Iúil 2019. Ainmnítear Duais Mary Elmes i Staidéar an [[Uileloscadh|Uileloiscthe]], arna dháileadh ag Holocaust Education Trust Ireland i ndiaidh Elmes. [[Íomhá:Marta Bocheńska medal Sprawiedliwa wśród Narodów Świata.JPG|mion|Is í an t-aon Éireannach ar bronnadh an gradam aitheanta daonnachtúil “Fíréan i measc na Náisiún” as a saothar.]] == Naisc sheachtracha == * Scannán TG4: ''[https://www.tg4.ie/ga/eolas/preas/nuacht-raitis/2017-2/song-granite/ It Tolls for Thee].'' Scéal faoi chomhcheilg agus faoi mhisneach, ní hamháin go raibh Mary Elmes i gceartlár cogadh amháin sa fichiú haois ach bhí sí i gceartlár péire. "Scéal é seo faoin maith ag fáil an cheann is fearr ar an olc." * Scannán TG4: Mary Elmes - ''[https://d1og0s8nlbd0hm.cloudfront.net/tg4-redesign-2015/wp-content/uploads/2017/10/Mary-Elmes-Gairm-chun-Gn%C3%ADmh.mp4 Gairm chun Gnímh]''. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Elmes, Mary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1908]] [[Catagóir:Básanna in 2002]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:An tUileloscadh]] tldf4zdzshh05tlm02w3r1lqmlfc67q 2 84220 1324002 1305946 2026-08-10T23:53:44Z Darren J. Prior 877 /* Ailt tosaithe agam */ 1324002 wikitext text/x-wiki [[File:Darren J. Prior, Malin Head Cionn Mhálanna (2024) (cropped).jpg|thumb|240px|Cionn Mhálanna, Co. Dhún na nGall (2024)]] {{#babel:ga-3|en|gd-1|fr-1}} [[File:Campo ultra profundo 3d.gif|thumb|right|240px|]] [[File:Spiral triskelion many windings.svg|thumb|right|240px]] [[File:Dublin Airport Church with God is Love sign (2024).jpg|thumb|left|260px|An séipéal ag Aerphort Bhaile Átha Cliath]] [[File:Hansfield train station sign (2025).jpg|thumb|240px|upright=1|alt=Hansfield Station sign|]] [[File:Clonsilla railway station bilingual sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Clonsilla Village Bilingual Sign (2018).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Coolmine train station bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock train station bilingual sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock Bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px|]] [[File:Bilingual GA EN sign at Mullingar Train Station (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Athlone Train Station Bilingual Sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Roscommon train station sign, Comhartha stáisiún traenach Ros Comáin (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Ballymoe Sign.jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castlerea train station sign (2024).jpg|thumb|right|240px|]] == Fúmsa == Tá Ard-Dioplóma fochéime agus [[Baitsiléir Ealaíon | BA]] san Iriseoireacht agam. Táim bainteach le [[Near FM]] agus oibrím san Earnáil Pobail, Deonach agus Forbartha go ginearálta. Cé go bhfuil mé lonnaithe i mBaile Átha Cliath cludaíonn mé ábhair náisiúnta agus idirnáisiúnta freisin agus déanaim agallaimh raidió le daoine a bhíonn lonnaithe timpeall na hÉireann agus uaireanta le daoine lonnaithe níos faide i gcéin freisin. == Leaganacha eile de Wikimedia a oibrím air freisin == *[[Wikipedia]] – [https://en.m.wikipedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Cómhaoin Wikimedia]] Commons – [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Vicíshliocht]] / Wikiquote – [https://en.m.wikiquote.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] [[en:en:User:Darren J. Prior]] Séanadh – Ní urlabhraí mé ar son aon eagraíochta nó grúpa atá le feiceáil ar an leathanach seo nó ar Vicipéid i gcoitinne. == Ailt tosaithe agam == * '''''Cúrsaí spioradáltachta'''''<br/> * [[Tsí]] · [[Réicí]] · [[Michelle Paisley Reed]] · [[Esther Hicks]] · [[Gary Zukav]] · [[Neale Donald Walsch]] · [[Eckhart Tolle]] · [[M. Scott Peck]] · [[Anthony de Mello]] · [[John O'Donohue]] · [[Paddy McMahon]] · [[Jiddu Krishnamurti]] (12) * '''''Na meáin'''''<br/> * [[Vicíshliocht]] · [[Soundcloud]] · [[Mixcloud]] · [[Near FM]] · [[Phoenix 92.5FM]] · [[CRAOL – Raidió Pobail na hÉireann]] · [[Sarah Carey]] · [[Aodhán Madden]] · [[Oireachtas TV]] · [[Coimisiún na Meán]] (10) * '''''Ceantair chónaithe'''''<br/> * [[Páirc Hans]] · [[Cluain Ruacháin]] · [[Lóiste an Labhrais]] · [[Baile an Chairpintéaraigh]] (4) * '''''An Ghaeilge'''''<br/> * [[An Foras Pátrúnachta]] · [[Gaeloideachas]] · [[CONCOS]] · [[An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta]] · [[Comhairle na Gaelscolaíochta]] · [[Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003]] · [[Acht na Gaeltachta 2012]] · [[Bailte Seirbhíse Gaeltachta]] · [[Líonraí Gaeilge]] · [[Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030]] · [[Gael-Taca]] · [[Liosta de na heagraíochtaí i nGluaiseacht na Gaeilge]] (12) * '''''Oideachais''''' * [[Baitsiléir Ealaíon | Baitsiléir Ealaíon / BA]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thoir Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Theas]] · [[QQI]] · [[Ollscoil Wolverhampton]] · [[BTEC]] (7) * '''''Éire''''' * [[Áras an Mhuilinn]] (1) * '''''Forbairt inbhuanaithe idirnáisiúnta''''' * [[Self Help Africa]] · [[Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe]] · [[Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)]] · [[Dóchas - An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]] (4) * '''''Spóirt''''' * [[Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach]] · [[CLG Naomh Lomáin]] · [[CLG Chaisleán Cnucha]] · [[Castleknock Celtic]] · [[Cumann Haca Oighir na hÉireann]] (5) * '''''Sláinte''''' * [[Ospidéal Uí Chonghaile]] · [[Ospidéal Beaumont]] · [[Ospidéal Ghort na Silíní]] · [[Ospidéal San Séamas]] · [[Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr]] (5) * '''''Cosaint''''' * [[Dún Mhic Aoidh]] (1) * '''''Stair''''' * [[Risteárd Mac Aoidh]] · [[Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]] (2) * '''''San iomláin''''' * ('''63''') ==Naisc Sheachtracha== * [https://darrenjprior.blogspot.com/ Blag Darren J. Prior – Blogger] * [https://www.youtube.com/@DarrenJPrior-CurrentYTChannel/ Cainéal Youtube Darren J. Prior] * lcktcnwobuz6lfyg9e056u0nyu1drqa 1324009 1324002 2026-08-10T23:57:32Z Darren J. Prior 877 /* Ailt tosaithe agam */ 1324009 wikitext text/x-wiki [[File:Darren J. Prior, Malin Head Cionn Mhálanna (2024) (cropped).jpg|thumb|240px|Cionn Mhálanna, Co. Dhún na nGall (2024)]] {{#babel:ga-3|en|gd-1|fr-1}} [[File:Campo ultra profundo 3d.gif|thumb|right|240px|]] [[File:Spiral triskelion many windings.svg|thumb|right|240px]] [[File:Dublin Airport Church with God is Love sign (2024).jpg|thumb|left|260px|An séipéal ag Aerphort Bhaile Átha Cliath]] [[File:Hansfield train station sign (2025).jpg|thumb|240px|upright=1|alt=Hansfield Station sign|]] [[File:Clonsilla railway station bilingual sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Clonsilla Village Bilingual Sign (2018).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Coolmine train station bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock train station bilingual sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock Bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px|]] [[File:Bilingual GA EN sign at Mullingar Train Station (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Athlone Train Station Bilingual Sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Roscommon train station sign, Comhartha stáisiún traenach Ros Comáin (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Ballymoe Sign.jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castlerea train station sign (2024).jpg|thumb|right|240px|]] == Fúmsa == Tá Ard-Dioplóma fochéime agus [[Baitsiléir Ealaíon | BA]] san Iriseoireacht agam. Táim bainteach le [[Near FM]] agus oibrím san Earnáil Pobail, Deonach agus Forbartha go ginearálta. Cé go bhfuil mé lonnaithe i mBaile Átha Cliath cludaíonn mé ábhair náisiúnta agus idirnáisiúnta freisin agus déanaim agallaimh raidió le daoine a bhíonn lonnaithe timpeall na hÉireann agus uaireanta le daoine lonnaithe níos faide i gcéin freisin. == Leaganacha eile de Wikimedia a oibrím air freisin == *[[Wikipedia]] – [https://en.m.wikipedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Cómhaoin Wikimedia]] Commons – [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Vicíshliocht]] / Wikiquote – [https://en.m.wikiquote.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] [[en:en:User:Darren J. Prior]] Séanadh – Ní urlabhraí mé ar son aon eagraíochta nó grúpa atá le feiceáil ar an leathanach seo nó ar Vicipéid i gcoitinne. == Ailt tosaithe agam == * '''''Cúrsaí spioradáltachta'''''<br/> * [[Tsí]] · [[Réicí]] · [[Michelle Paisley Reed]] · [[Esther Hicks]] · [[Gary Zukav]] · [[Neale Donald Walsch]] · [[Eckhart Tolle]] · [[M. Scott Peck]] · [[Anthony de Mello]] · [[John O'Donohue]] · [[Paddy McMahon]] · [[Jiddu Krishnamurti]] (12) * '''''Na meáin'''''<br/> * [[Vicíshliocht]] · [[Soundcloud]] · [[Mixcloud]] · [[Near FM]] · [[Phoenix 92.5FM]] · [[CRAOL – Raidió Pobail na hÉireann]] · [[Sarah Carey]] · [[Aodhán Madden]] · [[Oireachtas TV]] · [[Coimisiún na Meán]] (10) * '''''Ceantair chónaithe'''''<br/> * [[Páirc Hans]] · [[Cluain Ruacháin]] · [[Lóiste an Labhrais]] · [[Baile an Chairpintéaraigh]] (4) * '''''An Ghaeilge'''''<br/> * [[An Foras Pátrúnachta]] · [[Gaeloideachas]] · [[CONCOS]] · [[An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta]] · [[Comhairle na Gaelscolaíochta]] · [[Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003]] · [[Acht na Gaeltachta 2012]] · [[Bailte Seirbhíse Gaeltachta]] · [[Líonraí Gaeilge]] · [[Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030]] · [[Gael-Taca]] · [[Liosta de na heagraíochtaí i nGluaiseacht na Gaeilge]] (12) * '''''Oideachais''''' * [[Baitsiléir Ealaíon | Baitsiléir Ealaíon / BA]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thoir Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Theas]] · [[QQI]] · [[Ollscoil Wolverhampton]] · [[BTEC]] (7) * '''''Éire''''' * [[Áras an Mhuilinn]] (1) * '''''Forbairt inbhuanaithe idirnáisiúnta''''' * [[Self Help Africa]] · [[Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe]] · [[Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)]] · [[Dóchas - An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]] (4) * '''''Spóirt''''' * [[Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach]] · [[CLG Naomh Lomáin]] · [[CLG Chaisleán Cnucha]] · [[Castleknock Celtic]] · [[Cumann Haca Oighir na hÉireann]] (5) * '''''Sláinte''''' * [[Ospidéal Uí Chonghaile]] · [[Ospidéal Beaumont]] · [[Ospidéal Ghort na Silíní]] · [[Ospidéal San Séamas]] · [[Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr]] (5) * '''''Cosaint''''' * [[Dún Mhic Aoidh]] (1) * '''''Stair''''' * [[Risteárd Mac Aoidh]] · [[Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]] (2) * '''''San iomláin''''' * ('''63''') ==Naisc Sheachtracha== * [https://darrenjprior.blogspot.com/ Blag Darren J. Prior – Blogger] * [https://www.youtube.com/@DarrenJPrior-CurrentYTChannel/ Cainéal Youtube Darren J. Prior] * mo32p5t8mvy6742zd1vscuopjzsdges 1324013 1324009 2026-08-10T23:58:54Z Darren J. Prior 877 /* Ailt tosaithe agam */ 1324013 wikitext text/x-wiki [[File:Darren J. Prior, Malin Head Cionn Mhálanna (2024) (cropped).jpg|thumb|240px|Cionn Mhálanna, Co. Dhún na nGall (2024)]] {{#babel:ga-3|en|gd-1|fr-1}} [[File:Campo ultra profundo 3d.gif|thumb|right|240px|]] [[File:Spiral triskelion many windings.svg|thumb|right|240px]] [[File:Dublin Airport Church with God is Love sign (2024).jpg|thumb|left|260px|An séipéal ag Aerphort Bhaile Átha Cliath]] [[File:Hansfield train station sign (2025).jpg|thumb|240px|upright=1|alt=Hansfield Station sign|]] [[File:Clonsilla railway station bilingual sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Clonsilla Village Bilingual Sign (2018).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Coolmine train station bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock train station bilingual sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock Bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px|]] [[File:Bilingual GA EN sign at Mullingar Train Station (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Athlone Train Station Bilingual Sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Roscommon train station sign, Comhartha stáisiún traenach Ros Comáin (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Ballymoe Sign.jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castlerea train station sign (2024).jpg|thumb|right|240px|]] == Fúmsa == Tá Ard-Dioplóma fochéime agus [[Baitsiléir Ealaíon | BA]] san Iriseoireacht agam. Táim bainteach le [[Near FM]] agus oibrím san Earnáil Pobail, Deonach agus Forbartha go ginearálta. Cé go bhfuil mé lonnaithe i mBaile Átha Cliath cludaíonn mé ábhair náisiúnta agus idirnáisiúnta freisin agus déanaim agallaimh raidió le daoine a bhíonn lonnaithe timpeall na hÉireann agus uaireanta le daoine lonnaithe níos faide i gcéin freisin. == Leaganacha eile de Wikimedia a oibrím air freisin == *[[Wikipedia]] – [https://en.m.wikipedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Cómhaoin Wikimedia]] Commons – [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Vicíshliocht]] / Wikiquote – [https://en.m.wikiquote.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] [[en:en:User:Darren J. Prior]] Séanadh – Ní urlabhraí mé ar son aon eagraíochta nó grúpa atá le feiceáil ar an leathanach seo nó ar Vicipéid i gcoitinne. == Ailt tosaithe agam == * '''''Cúrsaí spioradáltachta'''''<br/> * [[Tsí]] · [[Réicí]] · [[Michelle Paisley Reed]] · [[Esther Hicks]] · [[Gary Zukav]] · [[Neale Donald Walsch]] · [[Eckhart Tolle]] · [[M. Scott Peck]] · [[Anthony de Mello]] · [[John O'Donohue]] · [[Paddy McMahon]] · [[Jiddu Krishnamurti]] (12) * '''''Na meáin'''''<br/> * [[Vicíshliocht]] · [[Soundcloud]] · [[Mixcloud]] · [[Near FM]] · [[Phoenix 92.5FM]] · [[CRAOL – Raidió Pobail na hÉireann]] · [[Sarah Carey]] · [[Aodhán Madden]] · [[Oireachtas TV]] · [[Coimisiún na Meán]] (10) * '''''Ceantair chónaithe'''''<br/> * [[Páirc Hans]] · [[Cluain Ruacháin]] · [[Lóiste an Labhrais]] · [[Baile an Chairpintéaraigh]] (4) * '''''An Ghaeilge'''''<br/> * [[An Foras Pátrúnachta]] · [[Gaeloideachas]] · [[CONCOS]] · [[An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta]] · [[Comhairle na Gaelscolaíochta]] · [[Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003]] · [[Acht na Gaeltachta 2012]] · [[Bailte Seirbhíse Gaeltachta]] · [[Líonraí Gaeilge]] · [[Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030]] · [[Gael-Taca]] · [[Liosta de na heagraíochtaí i nGluaiseacht na Gaeilge]] (12) * '''''Oideachais''''' * [[Baitsiléir Ealaíon | Baitsiléir Ealaíon / BA]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thoir Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Theas]] · [[QQI]] · [[Ollscoil Wolverhampton]] · [[BTEC]] (7) * '''''Éire''''' * [[Áras an Mhuilinn]] (1) * '''''Forbairt inbhuanaithe idirnáisiúnta''''' * [[Self Help Africa]] · [[Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe]] · [[Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)]] · [[Dóchas – An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]] (4) * '''''Spóirt''''' * [[Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach]] · [[CLG Naomh Lomáin]] · [[CLG Chaisleán Cnucha]] · [[Castleknock Celtic]] · [[Cumann Haca Oighir na hÉireann]] (5) * '''''Sláinte''''' * [[Ospidéal Uí Chonghaile]] · [[Ospidéal Beaumont]] · [[Ospidéal Ghort na Silíní]] · [[Ospidéal San Séamas]] · [[Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr]] (5) * '''''Cosaint''''' * [[Dún Mhic Aoidh]] (1) * '''''Stair''''' * [[Risteárd Mac Aoidh]] · [[Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]] (2) * '''''San iomláin''''' * ('''63''') ==Naisc Sheachtracha== * [https://darrenjprior.blogspot.com/ Blag Darren J. Prior – Blogger] * [https://www.youtube.com/@DarrenJPrior-CurrentYTChannel/ Cainéal Youtube Darren J. Prior] * b4vxojloy1nfdy9clhdfwwzmry3qoh8 1324015 1324013 2026-08-10T23:59:21Z Darren J. Prior 877 /* Ailt tosaithe agam */ 1324015 wikitext text/x-wiki [[File:Darren J. Prior, Malin Head Cionn Mhálanna (2024) (cropped).jpg|thumb|240px|Cionn Mhálanna, Co. Dhún na nGall (2024)]] {{#babel:ga-3|en|gd-1|fr-1}} [[File:Campo ultra profundo 3d.gif|thumb|right|240px|]] [[File:Spiral triskelion many windings.svg|thumb|right|240px]] [[File:Dublin Airport Church with God is Love sign (2024).jpg|thumb|left|260px|An séipéal ag Aerphort Bhaile Átha Cliath]] [[File:Hansfield train station sign (2025).jpg|thumb|240px|upright=1|alt=Hansfield Station sign|]] [[File:Clonsilla railway station bilingual sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Clonsilla Village Bilingual Sign (2018).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Coolmine train station bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock train station bilingual sign (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castleknock Bilingual Irish English sign (2022).jpg|thumb|right|240px|]] [[File:Bilingual GA EN sign at Mullingar Train Station (2022).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Athlone Train Station Bilingual Sign (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Roscommon train station sign, Comhartha stáisiún traenach Ros Comáin (2024).jpg|thumb|right|240px]] [[File:Welcome to Ballymoe Sign.jpg|thumb|right|240px]] [[File:Castlerea train station sign (2024).jpg|thumb|right|240px|]] == Fúmsa == Tá Ard-Dioplóma fochéime agus [[Baitsiléir Ealaíon | BA]] san Iriseoireacht agam. Táim bainteach le [[Near FM]] agus oibrím san Earnáil Pobail, Deonach agus Forbartha go ginearálta. Cé go bhfuil mé lonnaithe i mBaile Átha Cliath cludaíonn mé ábhair náisiúnta agus idirnáisiúnta freisin agus déanaim agallaimh raidió le daoine a bhíonn lonnaithe timpeall na hÉireann agus uaireanta le daoine lonnaithe níos faide i gcéin freisin. == Leaganacha eile de Wikimedia a oibrím air freisin == *[[Wikipedia]] – [https://en.m.wikipedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Cómhaoin Wikimedia]] Commons – [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] *[[Vicíshliocht]] / Wikiquote – [https://en.m.wikiquote.org/wiki/User:Darren_J._Prior Darren J. Prior] [[en:en:User:Darren J. Prior]] Séanadh – Ní urlabhraí mé ar son aon eagraíochta nó grúpa atá le feiceáil ar an leathanach seo nó ar Vicipéid i gcoitinne. == Ailt tosaithe agam == * '''''Cúrsaí spioradáltachta'''''<br/> * [[Tsí]] · [[Réicí]] · [[Michelle Paisley Reed]] · [[Esther Hicks]] · [[Gary Zukav]] · [[Neale Donald Walsch]] · [[Eckhart Tolle]] · [[M. Scott Peck]] · [[Anthony de Mello]] · [[John O'Donohue]] · [[Paddy McMahon]] · [[Jiddu Krishnamurti]] (12) * '''''Na meáin'''''<br/> * [[Vicíshliocht]] · [[Soundcloud]] · [[Mixcloud]] · [[Near FM]] · [[Phoenix 92.5FM]] · [[CRAOL – Raidió Pobail na hÉireann]] · [[Sarah Carey]] · [[Aodhán Madden]] · [[Oireachtas TV]] · [[Coimisiún na Meán]] (10) * '''''Ceantair chónaithe'''''<br/> * [[Páirc Hans]] · [[Cluain Ruacháin]] · [[Lóiste an Labhrais]] · [[Baile an Chairpintéaraigh]] (4) * '''''An Ghaeilge'''''<br/> * [[An Foras Pátrúnachta]] · [[Gaeloideachas]] · [[CONCOS]] · [[An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta]] · [[Comhairle na Gaelscolaíochta]] · [[Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003]] · [[Acht na Gaeltachta 2012]] · [[Bailte Seirbhíse Gaeltachta]] · [[Líonraí Gaeilge]] · [[Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030]] · [[Gael-Taca]] · [[Liosta de na heagraíochtaí i nGluaiseacht na Gaeilge]] (12) * '''''Oideachais''''' * [[Baitsiléir Ealaíon | Baitsiléir Ealaíon / BA]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thoir Thuaidh]] · [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Theas]] · [[QQI]] · [[Ollscoil Wolverhampton]] · [[BTEC]] (7) * '''''Éire''''' * [[Áras an Mhuilinn]] (1) * '''''Forbairt inbhuanaithe idirnáisiúnta''''' * [[Self Help Africa]] · [[Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe]] · [[Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)]] · [[Dóchas – An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]] (4) * '''''Spóirt''''' * [[Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach]] · [[CLG Naomh Lomáin]] · [[CLG Chaisleán Cnucha]] · [[Castleknock Celtic]] · [[Cumann Haca Oighir na hÉireann]] (5) * '''''Sláinte''''' * [[Ospidéal Uí Chonghaile]] · [[Ospidéal Beaumont]] · [[Ospidéal Ghort na Silíní]] · [[Ospidéal San Séamas]] · [[Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr]] (5) * '''''Cosaint''''' * [[Dún Mhic Aoidh]] (1) * '''''Stair''''' * [[Risteárd Mac Aoidh]] · [[Ard-Mhúsaem na hÉireann – Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]] (2) * '''''San iomláin''''' * ('''63''') ==Naisc Sheachtracha== * [https://darrenjprior.blogspot.com/ Blag Darren J. Prior – Blogger] * [https://www.youtube.com/@DarrenJPrior-CurrentYTChannel/ Cainéal Youtube Darren J. Prior] * chet5sl2e562xs92b01nto5wx3obbo1 0 84687 1324049 1217823 2026-08-11T08:40:14Z An Sionnach Rua 29036 Ní Coirdíneach í ciall an fhocail "cordach" 1324049 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is ceantar [[an Chordastáin|na Cordastáine]] agus [[an tSiria|na Siria]] é '''Rojava'''. Ciallaíonn Rojava "Iarthar" as [[Coirdis]]. ==Stair== Tar éis [[an Chéad Chogadh Domhanda]], críochdheighleadh Cordastáin idir [[an Tuirc]], [[an tSiria]], [[an Iaráin]], agus [[an Iaráic]]. I 1946, d'éirigh an tSiria neamhspleách ón bhFrainc. Chuir an formhór [[Arabach]] an mionlach Coirdíneach faoi chois. Séanadh an mionlach Coirdíneach saoránacht orthu, agus cuireadh ruaig orthu óna dtithe. Ba é [[Ba'athachas]], náisiúnachas Arabach, an teoiric treorach den rialtas Siriach, agus chuir an rialtas daoine neamh-Arabach faoi chois dá bharr. Sna 1960idí agus 1970idí, rinne an rialtas Siriach daoine Arabacha a athlonnú i dtalamh Coirdíneach mar "Crois Arabach". I 2004, bhí cluiche sacair i g[[Qamişlo]] idir foireann Coirdíneach agus foireann Arabach. D'ardaigh na gártha frith-Choirdíneacha ón slua Arabach. D'fhreagair an slua Coirdíneach le gártha Coirdíneacha. D'ionsaigh an slua Arabach an slua Coirdíneach. Thug na póilíní agus an t-arm Siriach tacaíocht leis an slua Arabach agus scaoil siad 8 nduine gCoirdíneach. Rinne daoine Coirdíneacha agóid, agus scaoil na póilíní agus an t-arm Siriach an slua Coirdíneach arís. Fuair timpeall 40 duine Coirdíneach bás, agus gabhadh na céadta. Seo é an Éirí Amach Qamişlo. Tar éis an Éirí Amach Qamişlo, chinn go leor daoine Coirdíneacha gurb gá iad féin a chosaint. Forbraíodh fórsaí beaga cosanta. I 2011-2, bunaíodh na h[[Aonaid Chosain Muintire]] (Coirdis: ''Yekîneyên Parastina Gel'', '''YPG''') mar fhórsa cosanta eagraithe. I 2013, bunaíodh na h[[Aonaid Chosain Ban]](Coirdis: ''Yekîneyên Parastina Jin'', '''YPJ''') mar fhórsa chosain na mban. Throid an YPG agus YPJ le [[Stát Ioslamach]] agus [[Jabhat al-Nusra]]. Faoi 2015, bhí ceannas ag an YPG agus YPJ ar na trí chantún Rojava. I 2015, bunaíodh na [[Forsaí Daonlathacha Siriacha]] mar chomhaontas idir an YPG/J agus mílístí Arabacha agus ó mhionlaigh eitneacha eile. Reáchtálann na FDS [[Tuaisceart na Siria]] mar [[Cónaidhm Daonlathach na Siria Thuaidh|Chónaidhm Daonlathach Tuaisceart na Siria]] (CDTS, Coirdis: Federaliya Demokratîk a Bakûrê Sûriyê; Araibis:الفدرالية الديمقراطية لشمال سوريا). Idir 2015 agus 2017, fuair na FDS bua ar an Stát Ioslamach i dTuaisceart na Siria. I 2018, ghabh an Tuirc agus an t-Arm Saor Siriach an cantún Efrîn, agus thosaigh siad daoine Coirdíneach a dhíshealbhú. Thosaigh siad ionsaí ar Mhanbij freisin. ==Tíreolaíocht== Tá trí chantún i Rojava: [[Efrîn]], [[Kobanî]], agus [[Cizîrê‎]] ó iarthar go oirthear. ==Déimeagrafaic== Is daoine Coirdíneacha é an formhór Rojava. Tá go leor mionlaigh eitneacha eile ann, áfach. Mar shampla, tá daoine [[Arabach]]a ann, daoine [[Aisiriach]]a, daoine [[Airméanach]]a, agus araile. Tá timpeall 3 milliún duine ina gcónaí i Rojava anois, timpeall 1.2 milliún in Efrîn, 400,000 in Kobanî, agus 1.4 milliún i gCizîrê.<ref>Michael Knapp, Anja Flach, agus Ercan Ayboga, ''Revolution in Rojava'' (London: Pluto Press, 2016)</ref> ==Rialtas== Tá ceannas ag na [[Forsaí Daonlathacha Siriacha]] ar an bhformhór Rojava. Tá ceannas ag an [[Bashar al-Assad|rialtas Siriach]] ar cheantair i gQamişlo. Tá ceannas ag an Tuirc agus an t-[[Arm Saor Siriach]] ar an gcantún Efrîn. Reáchtáiltear an formhór Rojava leis an n[[Gluaiseacht Le Hagaidh Sochaí Daonlathaí]] (Coirdis: Tevgera Civaka Demokratîk‎, '''TEV-DEM'''; [[Araibis]]: حركة المجتمع الديمقراطي; [[Aisiris]]: ܙܘܥܐ ܕܟܢܫܐ ܕܝܡܩܪܐܛܝܐ). Is comúin iad an bunadh TEV-DEM. Eagraíonn na comúin gan stát agus go comhchoiteann. Is leis na comúin an talamh agus na hacmhainní. Is gá 40% de na baill ar a laghad bheith ina mná. [[Íomhá:Qamishli Granaries.jpg|clé|mion|Gráinsí i gQamişlo]] ==Geilleagar== Roimh an gCogadh gCathartha, tháirg Rojava formhór na cruithneachta agus formhór na n-ológ sa tSiria. Leis an gCogadh gCathartha, thosaigh imshuí nó léigear eacnamaíoch ar Rojava. Ba chóir do Rojava éirí níos neamhspleáiche. Cosnaíonn an bunreacht CDTS an réadmhaoin phríobháideach. Ar bhealach [[cónaidhmeacht daonlathach]], déanann TEV-DEM iarracht réadmhaoin chomhchoiteann a chuir in ionad réadmhaoin phríobháideach, áfach. Tá trí cheathrú na réadmhaoine ar fad faoi smacht comhchoiteann. Tá go leor gnóthaí comhoibritheacha ann i Rojava freisin. Oibríonn go leor mná mar oibrithe i ngnóthaí comhoibritheacha anois. ==Éiceolaíocht== Rinne an monashaothrú cruithneachta damáiste don éiceolaíocht Rojava. Tá dífhoraoisiú i Rojava freisin. Is bunphrionsabal cónaidhmeachta daonlathaigh é an éiceolaíocht a chosaint. Déanann na comúin iarracht an t-uisce, an talamh, agus an fhoraois a chosaint, ach is deacair a dhéanamh. Is [[díosal]] é an phríomhfhoinse fuinnimh i Rojava, agus déanann díosal damáiste don talamh, don aer, agus don sláinte. Gan foinsí ghlana fuinnimh, tá sé deacair an éiceolaíocht a chosaint. [[Catagóir:An tSiria]] <references /> [[Catagóir:Coirdínigh]] d0x29wc2wwdh9oecva6q0peahg1ztwf 0 85333 1324062 1117626 2026-08-11T09:10:59Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324062 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Flag of Ireland hockey team.svg|mion|Bratach haca na hÉireann]] Déanann '''foireann náisiúnta haca mná na hÉireann''' ionadaíocht ar son na hÉireann i gcomórtais [[haca]] idirnáisiúnta. == Torthaí == === Corn An Domhain === * 1986 – 12ú háit * 1994 – 11ú háit * 2002 – 15ú háit  * [[Corn Haca na Mná an Domhan 2018|2018]] – [[File:Silver_medal_icon.svg|link=|alt=2nd, silver medalist(s)]]<ref>{{Cite news|teideal=Ireland hold heads high after fortnight of hockey success|url=https://www.irishtimes.com/sport/other-sports/ireland-hold-heads-high-after-fortnight-of-hockey-success-1.3587392|work=The Irish Times|dátarochtana=2018-08-09|language=en-US}}</ref> === Sraith an Domhain === * 2012-14 – 23ú háit * 2014-15 – 15ú háit  * 2016-17 – 13ú háit === Craobh Na hEorpa === * 1991 – 8ú háit * 1995 – 8ú háit * 1999 – 9ú háit * 2003 – 6ú háit * 2005 – 5ú háit * 2007 – 6ú háit * 2009 – 5ú háit * 2011 – 6ú háit * 2013 – 7ú háit * 2017 – 6ú háit == Foireann faoi láthair == An foireann do [[Corn Haca na Mná an Domhan 2018|Chorn Haca Mná an Domhain 2018]]:<ref>[http://fih.ch/events/world-cup/world-cup-2018/hockey-world-cup-london-2018-w/teams/?teamId=4150 2018 World Cup roster]</ref> Príomhchóitseálaí: [[Graham Shaw]] * [[Grace O'Flanagan]] (GK) * [[Yvonne O'Byrne]] * [[Nicola Evans]] * [[Kathryn Mullan]] (C) * [[Shirley McCay]] * [[Megan Frazer]] * [[Elena Tice]] * [[Gillian Pinder]] * [[Roisin Upton|Róisín Upton]] * [[Ayeisha McFerran]] (GK) * [[Chloe Watkins]] * [[Lizzie Colvin]] * [[Nicola Daly]] * [[Hannah Matthews]] * [[Anna O'Flanagan]] * [[Zoe Wilson]] * [[Deirdre Duke]] * [[Alison Meeke]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.hockey.ie/ Suíomh gréasáin oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928133838/http://www.hockey.ie/ |date=2011-09-28 }} * [http://www.fih.ch/inside-fih/our-members/irelandhf/ Próifíl FIH]  [[Catagóir:Spórt in Éirinn]] pyk4gkod7thl81bdc2iqgnbdqoi5h2x 0 85448 1323889 1253205 2026-08-10T14:23:27Z Saighneánach 72809 1323889 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Camp_David,_Menachem_Begin,_Anwar_Sadat,_1978.jpg|mion|Camp David, Meán Fómhair 1978. Uachtarán [[Anwar Sadat|Sadat]] na hÉigipte (ar chlé) agus Príomh-Aire Iosrael, [[Menachim Begin]]. Ócáid stairiúil agus iad ag croitheadh láimhe. Uachtarán Mheiriceá, [[Jimmy Carter]], ag faire orthu.|alt=]] Síníodh na '''Comhaontuithe Camp David''' ar an [[17 Meán Fómhair]] [[1978]]. Sa bhliain 1977, bhí sé de mhisneach ag [[Anwar Sadat]] cuairt a thabhairt ar [[Iosrael|Iosrael]] agus brú a chur ar [[Uachtarán]] Iosrael, [[Menachim Begin]], páirt a ghlacadh i g'''comhchainteanna [[Síocháin|síochán]]<nowiki/>a''' "'''Camp David'''" sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ivan Minnis|date=2004|url=|title=Coimhlint sa Mheán-Oirthear|journal=|volume=An Gúm|issue=ISBN 1857915410}}</ref> Síníodh conradh síochána stairiúil ar an [[26 Márta]] [[1979]], an [[Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael]]. == Na cainteanna == I mí lúil 1978 bhuail Begin agus Sadat leis an Uachtarán Carter ag Camp David i [[Maryland]] i Meiriceá. Bhí cainteanna rúnda ann, a bhí dírithe ar na fadhbanna a bhain leis na hlosraelaigh a bheith ag cur fúthu i Síonáí agus ar an m[[An Bruach Thiar|Bruach Thiar]]. Tháinig dhá cháipéis as na cainteanna: * In 'Deilbhcháipéis Chonradh na Síochána' d'aontaigh Iosrael go dtabharfaí Síonáí ar ais do na hÉigiptigh de réir a chéile thar thréimhse trí bliana dá mbeidís siúd sásta [[Canáil Suaise|Canáil Shuais]] agus [[Caolas Tiran]] a oscailt athuair do [[Long|loing]]<nowiki/>eas Iosrael. * Sa dara cáipéis, 'Deilbhcháipéis na Síochána', d'aontaigh Begin cainteanna a thosú faoi thodhchaí Gaza agus an Bhruaigh Thiar, as a dtiocfadh féinrialtas de shórt éigin do na [[An Phalaistín|Palaistín]]<nowiki/>igh laistigh de chúig bliana. [[Íomhá:Anwar Sadat Jimmy Carter Menachem Begin sign Camp David Accords-1978.jpg|mion|alt=|clé|220x220px]] Bhí an dara deilbhcháipéis an-doiléir, ní raibh na hÉigiptigh i riocht socrú ar bith a dhéanamh ar son na bPalaistíneach ná na Stát Arabach eile, agus sa deireadh thiar ní raibh aon toradh ar na moltaí. == Iarmhairtí == Measadh an comhaontú sin ina éacht agus cuireadh an-dóchas ann san Iarthar ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jimmy Carter: 'fear ionraic a d'oibrigh ar son na síochána'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1230/1488489-jimmy-carter-fear-ionraic-a-doibrigh-ar-son-na-siochana/|date=2024-12-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Nuair a tháinig sé abhaile ó Mheiriceá, d'éirigh le Begin áiteamh ar an [[Knesset]] trúpaí losraelacha agus lonnaitheoirí a tharraingt siar as [[Leithinis Síonáí|Leithinis Shíonáí]]. Chabhraigh sé sin leo conradh síochána a dhéanamh. Tháinig an bheirt cheannairí ar ais go Camp David ab bhliain dár gcionn. Ar an [[26 Márta]] [[1979]]: shínigh [[Uachtarán]] an h[[An Éigipt|Eigipte]], [[Anwar Sadat]] agus [[Príomh-Aire]] [[Iosrael]], [[Menachim Begin|Menachem Begin]], conradh [[síocháin]] sa [[Teach Bán]], an Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael. Tharraing an beart seo agus a dhearcadh i leith an iarthair ionsaithe ó na náisiúin Arabacha eile agus ó ghrúpaí míleata Ioslamacha san [[An Éigipt|Éigipt]]. Is é an toradh a bhí air sin ná gur feallmharaíodh Anwar Sadat sa bhliain 1981. == Féach freisin == * [[Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael]], 1979 == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:An Meánoirthear]] [[Catagóir:Stair na hÉigipte]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] a8jhug5r7cqfkzmgpi56imgzgf7mey8 0 85755 1324005 1304114 2026-08-10T23:55:06Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thoir Thuaidh]] go [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thoir Thuaidh]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1304114 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} [[File:Coláiste Dhúlaigh College of Further Education sign (2019).jpg|thumb|right|300px|Comhartha Coláiste FET Dhúlaigh]] Coláiste Breisoideachais lonnaithe thar ceithre campas i [[Baile Átha Cliath | mBaile Átha Cliath]] Thoir-Thuaidh is é '''Coláiste Dhúlaigh, Coláiste Breisoideachais''' ([[English]] - ''Coláiste Dhúlaigh College of Further Education''). Tá an campas is mó lonnaithe sa [[An Chúlóg | Chúlóg]] agus tá campais acu i [[Ráth Eanaigh]], [[Cill Bharróg]] agus i [[Mullach Íde]] freisin. Tá 10 Rannóg sa choláiste agus chomh maith le cailíochta QQI agus Ard-Dioplomaí [[BTEC]] is féidir rogha de 5 chéim breisiú á dhéanamh sa choláiste thar tréimhse bliain amháin má tá dioplóma agat cheana féin. Tá 4 de na gcúrsaí céim seo ar fáil sa Rannóg na Meáin agus an ceann eile sa Rannóg Taibhealaíona sa choláiste. Tá na céimeanna seo aitheanta ó [[Ollscoil Wolverhampton]] i [[Sasana]]. Ar na hiar-mhic léinn cáiliúla tá Anthony Murnane agus [[Rónán Mac Aodha Bhuí]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc Sheachtracha == [https://www.cdcfe.ie/ Coláiste Dhúlaigh CDCFE] {{síol-ie}} [[Catagóir:Oideachas aosach]] [[Catagóir:An Chúlóg]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] hpuj4n09d0r38foywscgh9tqsu0tn2n 0 85757 1324003 1264691 2026-08-10T23:54:35Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Thuaidh]] go [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Thuaidh]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1264691 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} [[File:Coláiste Íde College of Further Education (2019).jpg|thumb|right|300px|Coláiste Íde, Coláiste Breisoideachais]] Is coláiste breisoideachais é '''Coláiste Íde, Coláiste Breisoideachais''' ([[English]] - ''Coláiste Íde College of Further Education'') lonnaithe ar Bhóthar Dhroichead Chairdif i [[Fionnghlas | bhFionnghlas]] Thiar. Bunaíodh é i [[1991]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZgAFmYM4DAE/ Agallamh Béarla Near FM, 2019]</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc Sheachtracha == [https://www.colaisteide.ie/ Coláiste Íde CFE] {{síol-ie}} [[Catagóir:Fionnghlas]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Oideachas aosach]] fnd3tc8baxo2838f0wgjxywhoefc6cm 0 85760 1324000 1266638 2026-08-10T23:53:22Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[CRAOL - Raidió Pobail na hÉireann]] go [[CRAOL – Raidió Pobail na hÉireann]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1252669 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} Is é '''CRAOL''' Fóram Raidió Pobail na hÉireann ([[English]]: ''The Community Radio Forum of Ireland''). Tá 21 stáisiúin raidió pobail agus beagnach 30 iarrthóirí le haghaidh stáisiúin raidió pobail nua mar bhaill reatha de CRAOL. ==Stáisiúin CRAOL== * [[Athlone Community Radio]] - [[Baile Átha Luain]] * [[Claremorris Community Radio]] - [[Clár Chlainne Mhuiris]], [[Contae Mhaigh Eo]] * [[CRC FM]] - Community Radio Castlebar - [[Caisleán an Bharraigh]], [[Contae Mhaigh Eo]] * [[CRY 104.0FM]] - Community Radio Youghal - [[Eochaill]], [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] Thoir * [[Community Radio Kilkenny City]] - [[Cill Chainnigh]] * [[Connemara Community Radio]] - [[Leitir Fraic]], [[Contae na Gaillimhe]] * [[Dublin City Fm]] - [[Baile Átha Cliath]] * [[Dublin South FM]] - [[Baile Átha Cliath]] Theas * [[Dundalk FM 100]] - [[Dún Dealgan]], [[Contae Lú]] * [[Flirt FM]] - [[Gaillimh]] * [[Life FM]] - [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] * [[Liffey Sound FM]] - [[Leamhcán]], [[Baile Átha Cliath]] * [[Near FM]] - North East Access Radio - [[Baile Átha Cliath]] Thuaidh * [[Phoenix 92.5FM |Phoenix FM]] - [[Baile Átha Cliath]] 15 * [[Raidió na Life]] - [[Baile Átha Cliath]] (i n[[Gaeilge]]) * [[Raidió Fáilte]] - [[Béal Feirste]] (i n[[Gaeilge]]) * [[RosFm]] - [[Contae Ros Comáin]] * [[Raidió Corca Baiscinn]] - Cill Chaoi, Cill Rois agus An Clár tuaithe thiar theas, [[Contae an Chláir]] * [[Tipperary Mid-West Community Radio]] - [[Contae Thiobraid Árann]] * [[UCC 98.3]] - [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]] * [[West Limerick 102]] - [[Contae Luimnigh]] * [[Wired FM]] - [[Luimneach|Cathair Luimnigh]] ===I mbun forbairt=== * [[African Community Radio]] - [[Baile Átha Cliath]] * [[Ballina Community radio]] - [[Béal an Átha]], [[Contae Mhaigh Eo]] * [[Community Radio Kildorrery]] - [[Cill Dairbhre]], [[Contae Chorcaí]] * [[Cork City Community radio]] - [[Corcaigh]] * [[Diversity community radio]] - [[Baile Átha Cliath]] * [[Erris Fm]] - [[Béal an Mhuirthead]], [[Contae Mhaigh Eo]] * [[Finn Valley FM]] - [[Cloch Fhionn]], [[Contae Dhoire]] * [[Gateway Fm]] - [[Droichead na Bandan]], [[Contae Chorcaí]] * [[ICR FM]] Inishowen Community Radio - [[Carn Domhnach]], [[Contae Dhún na nGall]] * [[Kinvara Community Radio]] - [[Cinn Mhara]], [[Contae na Gaillimhe]] * [[Limerick City Community radio]] - [[Luimneach]] * [[Owenea Fm]] - [[Ard an Rátha]], [[Contae Dhún na nGall]] * [[Raidió na dTreabh]] - [[Contae na Gaillimhe]] (i n[[Gaeilge]]) * [[Rosses Radio]] - [[An Clochán Liath]], [[Contae Dhún na nGall]] * [[Scariff Bay Community Radio]] - [[An Scairbh]], [[Contae an Chláir]] * [[South West Donegal Community Radio]] - [[Contae Dhún na nGall]] Thiar Theas * [[Together FM]] - [[Baile Formaid]], [[Baile Átha Cliath]] * [[Westport Community radio]] - [[Cathair na Mart]], [[Contae Mhaigh Eo]] ==Féach freisin== * [[Coimisiún na Meán]] * [[Craolachán]] * [[Craoltóireacht]] * [[Podchraolachán]] == Naisc Sheachtracha == * [https://craol.ie/ CRAOL | The Community Radio Forum of Ireland / CRAOL | Fóram Raidió Pobail na hÉireann] * [https://www.cnam.ie/ Coimisiún na Meán] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-raidió}} [[Catagóir:Stáisiúin raidió in Éirinn‎]] [[Catagóir:CRAOL]] ne2x300thnpec72vyh9m2zfs70avlm9 0 86378 1323813 1314453 2026-08-10T12:40:26Z Saighneánach 72809 1323813 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Polaitíocht|polaiteoir]] poblachtánach as [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] é '''Barra Mac Giolla Dhuibh''' ({{lang-en|Columba Barry McElduff}}) a rugadh ar 16 Lúnasa 1966.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-52791331|teideal=Barry McElduff defends conduct over social distancing|dáta=2020-05-24|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2021-01-05}}</ref> [[Íomhá:Barry McElduff MLA signs the Book of Condolence to Martin McGuinness.jpg|clé|mion|Barry McElduff: leabhar comhbhróin Martin McGuinness]] == Saol == Sa bhliain 1998, bhí Mac Giolla Dhuibh tofa don chéad uair mar theachta [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionóil]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.sinnfein.ie/contents/14977|teideal=West Tyrone - Barry McElduff {{!}} Sinn Féin|dáta=2010-05-04|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-01-05|archivedate=2010-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100504103102/http://www.sinnfein.ie/contents/14977}}</ref> I mí Mheitheamh 2017, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte [[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Westminster]] do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Thír Eoghain Thiar]]. Choinnigh Pat Doherty, Sinn Féin, an suíocháin go dtí gur éirigh sé as roimh olltoghchán 2017 nuair a tháinig Barra Mac Giolla Dhuibh i gcomharbacht air agus bua gan aon stró aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sinn-fein-is-laidre-i-gconai-i-dtir-eoghain-thiar-agus-lar-uladh/|teideal=Sinn Féin is láidre i gcónaí i dTír Eoghain Thiar agus Lár Uladh|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-05}}</ref>[[Íomhá:Prizefighter Draw at Stormont.jpg|clé|mion|2012: Mac Giolla Dhuibh ar dheis]] === Conspóid === Ní raibh bliain féin ag Mac Giolla Dhuibh mar fheisire sula mb’éigean dó éirí as nuair a mhaslaigh sé íobartaigh an tsléachta ag Kingsmill le scigfhíseán seafóideach. Ar an 5 Eanáir 2018, scaip Barra Mac Giolla Dhuibh [[físeán]] ar na meáin shóisialta de féin agus builín [[Arán|aráin]] ... de dhéantús Kingsmill ... leagtha ar a cheann aige, cothrom an lae i ndiaidh na h[[Sléácht Kingsmill (1976)|eachtra Kingsmill]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/neart-gaeilgeoiri-tofa-ar-chomhairle-fhear-manach-agus-na-homai/|teideal=Neart Gaeilgeoirí tofa ar chomhairle Fhear Manach agus na hÓmaí|údar=Anton Mac Cába|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-05}}</ref> cothrom an lae 42 bliain i ndiaidh na heachtra inar maraíodh deichniúr oibrithe as monarcha teicstíle agus iad ar a slí abhaile ón obair. D’éirigh Mac Giolla Dhuibh as a phost ar 15 Eanáir 2018, de bharr na conspóide a bhain leis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=McElduff to stand down as MP over Kingsmill video|url=https://www.rte.ie/news/2018/0115/933385-mcelduff-sinn-fein-westminster/|date=2018-01-15|language=en|author=RTÉ News|journal=|volume=|issue=}}</ref> === Toghchán áitiúil, 2019 === Sa bhliain 2019, fuair Mac Giolla Dhuibh an dara vóta ab airde ar an chéad comhaireamh i dtoghchán áitiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/neart-gaeilgeoiri-tofa-ar-chomhairle-fhear-manach-agus-na-homai/|teideal=Neart Gaeilgeoirí tofa ar chomhairle Fhear Manach agus na hÓmaí|údar=Antón Mac Cába|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-05}}</ref> === Pearsanta === Cainteoir líofa Gaeilge agus Béarla é Mac Giolla Dhuibh. == Naisc sheachtracha == * [https://twitter.com/barrymcelduff Twitter] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mac Giolla Dhuibh, Barra}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] p4xz9dogyv38exqmnz3jhe3cammacp2 0 88678 1323878 1280519 2026-08-10T13:46:06Z Saighneánach 72809 1323878 wikitext text/x-wiki {{Glanadh}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Bá stát shóisialach Marxach-Leiníneach a bunaíodh i [[Poblacht an Chongó|bPoblacht an Chongó]] i 1969 a bhí i n'''Daon-Phoblacht an Chongó''' ({{Lang-fr|République populaire du Congo}}) Bhí sé ann go 1991 nuair, i ndiaidh [[lánscor an Aontais Shoivéidí]], athbhunaíodh iar-ainm na tíre agus ainmníodh [[André Milongo]] mar Phríomh-aire idir thréimhseach. Bhí [[Páirtí Oibrithe an Chongó]] ({{Lang-fr|Parti congolais du travail}}, ''PCT'') ina mbun ar feadh a iomláine. '''Príomhalt: [[Poblacht an Chongó]]''' == Déimeagrafaic == Bhí 2,153,685 duine ina gcónaí i nDaon-Phoblacht an Chongó i 1988. Bhí 15 ghrúpa eitneacha éagsúla ann, ach bhí an chuid is mó de dhaoine ina [[Kongo people|Kongo]], [[Sangha people|Sangha]], [[M'Bochi]] nó [[Bateke|Teke]]. Bhí 8,500 [[An Eoraip|Eorapach]] ina chónaí sa tír chomh maith, bá as shíolrach [[An Fhrainc|Francach]] den chuid is mó a bhí iontu. Ba í an [[An Fhraincis|Fhraincis]] teanga oifigiúil na tíre, ach bhí teangacha eile cosúil le [[Kikongo]] agus [[Lingala language|Lingala]] aitheanta fosta. Bhí an chuid is mó den daonra dírithe i gceantair uirbeacha cosúil le [[Brazzaville]]. Bhí rátá litearthachta de 80% ann, ach bhí [[mortlaíocht naíonán]] ard ann fosta. === Cúlra === Ba Alphonse Massamba-Débat, a bhí ina uachtarán ar Phoblacht an Chongó i 1963, an chéad cheann stáit Afracach a d'fhógair go hoscailte gur Marxach a bhí ann. Bhunaigh sé córas [[Single party|aonpháirtí]] i 1964 thart ar a ghrúpa pholaitúil féin, an [[National Revolution Movement|Gluaiseacht Náisiúnta Réabhlóid]] ''(Mouvement National de la Révolution)''. Toghadh Massamba-Débat mar Ard-Rúnaí an Ghluaiseacht Réabhlóid Náisiúnta agus rinneadh Céad Rúnaí deAmbroise Édouard Noumazalaye. Thacaigh an mílíste móreilimh dea-armtha, an ''Défense Civile'', faoi cheannas Ange Diawara, leis an pháirtí. Ach, faoi 1968 thug agóidí a bhí ag dul i dtoil ar Massamba-Débat ceann de cheannairí na hagóidí, an Captaen [[Marien Ngouabi]], a chur sa phríosún. [[Íomhá:Marien Ngouabi & Nicolae Ceaușescu, Congo 1972.jpg|mion|clé|260x260px|An tUachtarán [[Marien Ngouabi]] le ceannaire na [[Socialist Republic of Romania|Rómáine]] [[Nicolae Ceaușescu|Nicolae Ceausescu]] (1972)]] === Forógra === Cionn is nach raibh an freasúra míleata cléach ag géilleadh, ghéill Massamba-Débet agus d'fhógair sé maithiúnas, ag saoradh Marien Ngouabi, i measc príosúnaigh polaitaíochta eile i lár 1968. Tar éis an mhaithiúnas ghéill Massamba-Débat an chumhacht i Meán Fómhair, rud a thug slí do thréimhse éagobhsaíochta. Faoi dheireadh ar an 31 Nollaig 1968 tháinig Marien Ngouabi isteach mar cheann stáit. D'fhógair an ceannaire nua go hoifigiúil stát gur stáit a bhí dírithe ar shóisialachas i bhfoirm "Poblacht Móréilimh" an 31 Eanáir 1969. Díríodh an riarachán go láidir i [[Brazzaville]] agus ghlac [[Congolese Workers' Party|Páirtí Oibrithe Congólach]] (''Parti congolais du travail (PCT))'' poist rialtais i ndiaidh dóibh deireadh a chur le tionól náisiúnta an tsean-phoblacht. D'eagraigh an PCT [[Marxism-Leninism|Marxist-Leniníneach]] comhdháil bunreachtúil sa phríomhchathair ón 29 go dtí an 31 Nollaig 1969, agus bá é an t-aon pháirtí sa stát nua. Thug Marien Ngouabi roinnt polasaithe cumannach isteach- cosúil le náisiúnú na modhanna táirgthe - sna blianta ina dhiaidh. Feallmharaíodh Ngouabi i 1977 agus tháinig an coirnéal [[Joachim Yhombi-Opango]] i gcomharba air. Rialaigh Yhombi-Opango go dtí Feabhra 1979, nuair a tháinig [[Denis Sassou-Nguesso]] i gcumhacht.<ref name="M'Paka"> Albert M'Paka, ''Démocratie et administration au Congo-Brazzaville,'' L'Harmattan, 2005, lch. 181-182</ref> Ar an dóigh céanna le roinnt stáit chumannacha eile san Afraic le linn an [[Cogadh Fuar|Chogadh Fuar]], bhí dlúthchaidreamh ag Daon-Phoblacht an Chongó leis an [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]].<ref> {{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14121195|teideal=Republic of Congo profile|dáta=2018-01-08|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2020-11-08}} </ref> D'fhan an chairdeas seo láidir tar éis feallmharú Ngouabi i 1977. Choinnigh rialtais an PCT dlúthchaidreamh leis an [[An Fhrainc|Fhrainc]] fosta, áfach.<ref> John F. Clark, "An Chongó: Idirthréimhse agus an Comhshlánú le Comhdhlúthú", i ''Athchóiriú Polaitiúil san Afraic Francophone'' (1997), ed. John F. Clark agus David E. Gardinier, leathanach 65.</ref> |[[Íomhá:Bundesarchiv_Bild_183-1982-0922-029,_Bennewitz,_Besuch_einer_kongolesischen_Delegation.jpg|mion|260x260px| Toscaireacht PRC le linn cuairt oifigiúil chuig [[East Germany|an Ghearmáin Thoir]] (1982). ]] === Idirthréimhse === I lár na bliana 1991, bhain an Comhdháil Náisiúnta Ardcheannasach an focal ''populaire'' ("Daon-") as ainm oifigiúil na tíre, agus chuir siad bratach agus aintiún nua isteach in áit an bhratach agus an aintiún a bhí in úsáid faoi rialtas an PCT. Chuir an Comhdháil Náisiúnta Ardcheannasach deireadh leiis an rialtas PCT agus cheap siad Príomh-Aire idirthréimhseach, [[André Milongo]], a infheistíodh le cumhachtaí feidhmiúcháin. Bhí cead ag an tUachtarán [[Denis Sassou Nguesso]] fanacht in oifig i gcáilíocht deasghnách le linn an idirthréimhse.<ref>Clark, "An Chongó: Idirthréimhse agus an Comhshocrú le Comhdhlúthú", leathanach 69.</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1960í]] [[Catagóir:Iarphoblachtaí]] [[Catagóir:Poblacht an Chongó]] [[Catagóir:Stair na hAfraice]] [[Catagóir:Stáit chumannacha]] eggvrh1w0bvx40zwuwgngpspwhgbsh9 0 89432 1323862 1297223 2026-08-10T13:22:46Z Saighneánach 72809 1323862 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba bhrúghrúpa é '''Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta''' (GCSG) nó '''Coiste Chearta Sibhialta na Gaeltachta''' , a bhíodh i mbun feachtasaíochta ar son cearta sóisialta, eacnamaíocha agus cultúrtha do chainteoirí dúchais na [[Gaeilge]] a bhí ina gcónaí i gceantair [[Gaeltacht|Ghaeltachta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/pobal/cearta-sibhialta-na-gaeltachta-1967|teideal=Cearta Sibhialta na Gaeltachta, 1967 < Meon Eile|údar=Pádraig Mac Oitir|dáta=15 Meit 2018|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2021-03-28}}</ref> Bunaíodh é i [[Conamara|gConamara]] sa bhliain 1969 chun dul i ngleic le meath na Gaeilge sa Ghaeltacht, agus le haghaidh cearta níos mó do mhuintir na gceantar maidir le rochtain ar sheirbhísí, chraoltóireacht agus ar deireadh thiar tionól tofa dá gcuid féin. Ainmníodh é ina dhiaidh sin mar 'Ghluaiseacht na Gaeltachta'.<ref name="Carn29">{{Luaigh foilseachán|date=Earrach 1980|title=The Gaeltacht Authority Elections|journal=|publisher=Celtic League|issue=29|url=http://www.celticleague.net/wp-content/uploads/2010/01/Carn%2029%20Spring%201980.pdf#page=18|author=Carn}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031214535/http://www.celticleague.net/wp-content/uploads/2010/01/Carn%2029%20Spring%201980.pdf#page=18 |date=2021-10-31 }}</ref> [[Íomhá:Coill Leitir Creamha Rua (Lettercraffroe Wood) - geograph.org.uk - 1291706.jpg|mion|Coill Leitir Creamha Rua: Uachtar Ard go Rós an Mhíl |180x180px]] == Stair == Lean an eagraíocht ar aghaidh ón áit ar chríochnaigh 'Muintir na Gaeltachta' roimhe sin, ach bhain an feachtas inspioráid freisin ó [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann|ghluaiseacht chearta sibhialta comhaimseartha Thuaisceart Éireann]] agus gluaiseacht chearta sibhialta Mheiriceá. I measc bhunaitheoirí na heagraíochta bhí an scríbhneoir [[Máirtín Ó Cadhain]] agus na gníomhaithe pobail agus polaitíochta; [[Seosamh Ó Cuaig]] agus [[Seán Ó Cionnaith]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://anghaeltacht.net/ctg/|teideal=Ceart Teanga na Gaeltachta|work=anghaeltacht.net|dátarochtana=2021-03-28|archivedate=2016-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160113043544/http://anghaeltacht.net/ctg/}}</ref> [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|mion|Scríobh [[Máirtín Ó Cadhain]] san [[Irish Times]] (27 Feabhra, 1970), “Mura gcuirfidh an Rialtas raidió dlisteanach ar bun b’fhéidir go mbeidh raidió mí-dhlisteanach ann.” |234x234px]] Is ag cruinniú poiblí a tionóladh ar an Domhnach, 23 Márta, i Seanscoil an Chnoic, a bunaíodh 'Cumann Chearta Sibhialta na Gaeltachta', mar a ghlaodh air ag an am. D’eascair an cruinniú as agóid ag Teach Furbo (Connemara Coast Hotel a thugtar air anois) cúig lá roimhe sin. Eagrán den clár teilifíse Quicksilver – seó quiz i mBéarla – a bhí dhá thaifeadadh ag RTÉ san óstán. Mar agóid in éadan RTÉ ag déanamh clár i mBéarla sa Ghaeltacht, d’eagraigh baill de Chumann Forbartha Chois Fharraige agus baill de Chonradh na Gaeilge i nGaillimh picéad ar an óstán agus cuireadh ceathrar isteach le cur as don teilifísiú. Socraíodh an oíche sin tíocht le chéile an Domhnach dár gcionn. Ar an Domhnach bhí an seomra ba mhó sa tSeanscoil ag cur thar maoil. [[Peadar Mac an Iomaire]] a bhí sa gcathaoir. Pléadh go leor fadhbanna a bhí ag pobal na Gaeltachta i gConamara, idir cúrsaí teangan, easpa seirbhísí bunúsacha ar nós uisce agus easpa fostaíochta. Léadh litir ó [[Dheasún Fennell]], fear a bhí tagaithe chun cónaí go Maighinis lena bhean Mary tamall roimhe sin, ag moladh “Údarás Áitiúil don Ghaeltacht” a bheith mar chéad chloch ar a páidrín ag aon eagraíocht nua a bhunófaí. Socraíodh dul ar aghaidh le bunú Chearta Sibhialta na Gaeltachta agus toghadh coiste. B’as ceantar an Chnoic do na hoifigigh go léir – Peadar Mac an Iomaire, Ruaidhrí Ó Tuathail, Pádraig Ó Coincheanann, Tomás Ó Ráighne, [[Joe Steve Ó Neachtain]] agus Maidhc Beag Ó Conghaile. Toghadh na hionadaithe ceantair seo a leanas chomh maith: Joe Sheáinín Ó Tuaírisg (Carna, áit a raibh sé ina chónaí ann ag an am); Seosamh Ó Cuaig (Cill Chiaráin); Tom Conroy (Ros Muc); Josie Gibbons ([[Camus]]); Coilmín Tom Ó Donncha ([[Tír an Fhia]]); Ruairí Ó Conchúir ([[Leitir Móir]]); Willy Pháidín Mac Donncha ([[An Cheathrú Rua]]); Micheál Mac an Iomaire ([[Ros an Mhíl|Ros a’ Mhíl]]); Peadar Cháit Ó Conaola ([[An Tulach]]); Pat Willy Mac Donncha ([[Na Minna]]). Tá sé suntasach nár roghnaíodh an oiread is bean amháin ar an gcoiste de sheisear déag. Ach ba dhaoine óga sna fichidí a bhformhór. Go gairid ina dhiaidh sin, tugadh cruinniú le chéile i nDoire Né, ag a socraíodh liosta aidhmeanna don ghluaiseacht nua. Bhí “Údarás Áitiúil Pleanála agus Forbartha d’Iarchonnacht – Gaeltacht Chonamara” ar an gcéad cheann agus bhí “Raidió Áitiúil don Ghaeltacht” ar an gceann deireannach. {{Main|Saor-Raidió Chonamara}} Mí tar éis a bhunaithe thaisteal Cearta Sibhialta go Baile Átha Cliath le picéad a chur ar [[Teach an Chustaim|Theach an Chustaim]], áit a raibh cruinniú ar bun idir Rúnaí Parlaiminte na Gaeltachta, Pádraig Faulkner T.D., an tAire Rialtais Áitiúil, [[Kevin Boland]] T.D. agus ionadaithe ó na Comhairlí Chontae Gaeltachta. D’éirigh leis an agóid. Scaoileadh isteach toscaireacht ón bpicéad chun a gcuid éilimh a chur os comhair [[Pádraig Faulkner]] T.D., an Rúnaí Parlaiminte ar [[Roinn na Gaeltachta]]. Pléadh Údarás Áitiúil don Ghaeltacht; scéimeanna uisce; céibh nua [[Ros an Mhíl|Ros a’ Mhíl]], a raibh baol mór ag an am gur i nGaillimh a thógfaí é; fadhb na dtéacsleabhair Ghaeilge sa Ghaeltacht; cead pleanála dhá dhiúltú do mhuintir na háite; praghas na móna sa stáisiún móna i [[Scríb]] agus nithe eile. Tugadh neart poiblíochta sna meáin náisiúnta don agóidíocht agus do na ráitis éagsúla a d’eisigh Cearta Sibhialta na Gaeltachta. Bhí ceist na Gaeltachta ardaithe agus dhá plé go poiblí agus go forleathan don chéad uair le fada an lá. Mar a dúirt [[Seosamh Ó Cuaig]] san Irish Times i 1975: “Mhair muid ar feadh cúig bhliana ar bhlaisteanna flaithiúla poiblíochta ar mhór an sásamh croí iad go pearsanta ach ar bheag a dtairbhe nuair nach raibh an téagar ná an gníomh ag cur leo go minic.” Is minic a bhí an feachtas de chineál milis, mar shampla tairní a chur faoi rothaí an ghluaisteáin a bhí ag iompar an [[Taoiseach|Taoisigh]] ansin Jack Lynch in [[Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)|Iarthar na Gaillimhe]] le linn fheachtas olltoghcháin 1969. Sa toghchán sin chaith Peadar Mac An Iomaire níos mó ná 6% den vóta sa dáilcheantar sin. === 1974-1979 === Ar an 19 Aibreán 1974 chuir grúpa beag ó GCSG tús le máirseáil ag éileamh go mbunófaí ‘[[Údarás na Gaeltachta]]’ a bheadh daonlathach agus cumhachtach. Tugadh "Ó Charna go Bearna" ar an agóid. Ach tharla scoile san eagraíocht nuair a d’fhógair [[Peadar Mac an Iomaire]] go raibh sé ag éirí as, mar gurb é a thuairim gur fearr leis an nGluaiseacht ‘a bheith ag léirsiú faoin Údarás ná a bheith ag iarraidh é a leasú’. Ina dhiaidh sin bhí litreacha binbeacha sna nuachtáin agus an dá thaobh ag caitheamh spallaí lena chéile: [[Breandán Ó hEithir]] agus [[Eoghan Harris]] ar thaobh amháin; [[Seosamh Ó Cuaig]] agus [[Deasún Fennell]] ar an taobh eile.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/50-bliain-is-an-la-inniu-a-thosaigh-an-mhairseail-chonspoideach-o-charna-go-bearna/|teideal=50 bliain is an lá inniu a thosaigh an mháirseáil chonspóideach ‘Ó Charna go Bearna’|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=19 Aibreán 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-04-20}}</ref> [[Íomhá:Údarás-CMYK-Logo-White-&-Gold.jpg|mion]] Cé gur lean an Ghluaiseacht i mbun agóidíochta agus gníomhaíochta ar feadh trí bliana eile, ní raibh an oiread airde air mar eagraíocht as sin amach. Nuair a bunaíodh [[Údarás na Gaeltachta]] sa deireadh i 1979, tháinig an dá thaobh le chéile le tacú le Peadar Mac an Iomaire a sheas sa gcéad toghchán don Údarás, mí na Nollag 1979.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Saor-Raidió Chonamara]] * [[TINTEÁN (feachtas)|TINTEÁN]] == Léitheoireacht == * Ó hIfearnáin, Tadhg (2009-09-10). "Sochaí na Gaeilge agus an stát". In Ball, Martin; Muller, Nicole. Na Teangacha Ceilteacha. Routledge. pp.   572–5. <nowiki>ISBN   9781134100347</nowiki>. Aisghabháil 19 Márta 2016. * Ó Muirí, Pól (23 Meán Fómhair 2009). "Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta faoi scrúdú". An Irish Times (as Gaeilge). Aisghabháil 19 Márta 2016. * {{Luaigh foilseachán|author=Ó Tuathail|first=R|year=1969|title=Gluaiseacht Cearta Sibhialta na Gaeltachta|journal=Comhar|volume=6|pages=9-10}} * Bán, Jerry (2009-11-17). "Réamhrá gairid ar Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta". The Radio Eye: Cinema san Atlantach Thuaidh, 1958–1988. Wilfrid Laurier Univ. Brúigh. pp.   122-9. <nowiki>ISBN   9781554582129</nowiki>. Aisghabháil 19 Márta 2016. == Naisc sheachtracha == * "Stair Chois Fharraige" ar [https://www.coisfharraige.ie/ CoisFharraige.ie] == Tagairtí == [[Catagóir:Grúpaí abhcóideachta pholaitiúla na hÉireann]] [[Catagóir:Eagraíochtaí a bunaíodh i 1969]] [[Catagóir:Gaeltacht| ]] <references /> [[Catagóir:Stair na Gaeilge]] [[Catagóir:Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge]] obtkj7ydxfbk8lzdf4php2utcovqa1s 0 90003 1324018 1119039 2026-08-11T00:00:13Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]] go [[Ard-Mhúsaem na hÉireann – Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1119039 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[File:Main entrance to the National Museum of Ireland- Decorative Arts &amp; History- Collins Barracks, Dublin (2019).jpg|thumb|right|300px|Príomhshlí isteach go hArd-Mhúsaem na hÉireann i nDún Uí Choileáin]] [[File:National Museum of Ireland- Decorative Arts &amp; History- Collins Barracks Luas stop (2019).jpg|thumb|Stad Luas ag an músaem]] Tá '''Ard-Mhúsaem na hÉireann''' suite ar [[Sráid Chill Dara | Shráid Chill Dara]] i dTuaisceart [[Baile Atha Cliath | Bhaile Átha Cliath]] agus tá an chuid de a bhaineann le Na hEalaíona Maisiúla agus Stair lonnaithe i nDún Uí Choileáin ar Shráid na Binne Boirbe. Tá trí bhrainse de chuid an mhúsaeim i m[[Baile Átha Cliath]] agus ceann amháin lonnaithe i [[Maigh Eo]]. Tá saorchead isteach sna ceithre mhúsaem. ==An bailiúchán óir== Tá bailiúchán Ard-Mhúsaem na hÉireann d'órshaothar ón gCréUmhaois ar cheann de na bailiúcháin is mó agus is tábhachtaí in Iarthar na hEorpa. Táirgeadh na réada is luaithe idir 2200 agus 1800 R.Ch. ó ór a mheastar a scagadh as gairbhéil aibhneacha agus trí chnagáil rinneadh leatháin thanaí de. Bhí dhá chineál díobh seo i gceist: dioscaí dronnacha, d’fhaightí iad seo ina bpéirí uaireanta, agus ornáidí i gcruth corráin ar a dtugtaí luanlaí. Tá na dioscaí maisithe le sraitheanna comhlárnacha poncanna, croiseanna, triantán agus fiarlán, agus tugann an dá pholl sa lár le fios go raibh siad ceangailte le ball éadaigh agus gur caitheadh iad ar ócáidí speisialta. ==Féach freisin== [[Ard-Mhúsaem na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == [https://www.museum.ie/Decorative-Arts-History/ Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair] Suíomh gréasáin == Tagairtí == {{Reflist}} {{Ard-Mhúsaem na hÉireann}} {{síol-ie}} [[Catagóir:Músaeim]] gfppwlwhhzmusiq8tfksdsytwlrolzk 0 90046 1323933 1262465 2026-08-10T16:38:00Z Saighneánach 72809 1323933 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Chuir na [[APSS|Sóivéadaigh]] na mílte [[Polannach]] chun báis i bh[[foraois]] Katyn sa bhliain 1940, '''Sléacht Katyn''' a thugtar ar inniu ([[an Pholainnis]]: zbrodnia katyńska ; [[an Rúisis]]: Катынская резня / Katynskaya reznya).<ref>{{Lua idirlín|url=https://aonghus.blogspot.com/2013/06/aisteoiri-bulfin-katyn-thiocfaidh-tu.html|teideal=Aisteoirí Bulfin: KATYN A THIOCFAIDH TÚ ABHAILE?|údar=Aonghus|dáta=2013-06-07|work=Smaointe Fánacha Aonghusa|dátarochtana=2021-03-05}}</ref> Is ar an teorainn idir an Rúis agus an Pholainn a rinne an tAirm Sóivéadach an tsléacht. Inniu tá Katyn suite sa Rúis, in aice le [[Smolensk]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katyn (rural locality)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Katyn_(rural_locality)&oldid=1010514624|journal=Wikipedia|date=2021-03-05|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.com/maps/place/Katyn,+Smolensk+Oblast,+Russia,+214522/@54.8187594,31.5789842,10.43z/data=!4m5!3m4!1s0x46ce53683244f3db:0xde887c79f9354200!8m2!3d54.7711727!4d31.6868874?hl=en|teideal=Katyn|údar=Google Maps|language=en|work=Katyn|dátarochtana=2021-03-05}}</ref> [[Íomhá:Katyń przestroga Europy!.jpg|clé|mion|252x252px|[[Bolscaireacht]] [[Naitsíochas|Naitsíoch]] sa bhliain 1943, ag cur eagla ar na comhghuaillithe ]][[Íomhá:Katyn_massacre_1.jpg|177x177px|mion|clé|Sléacht Katyn]] [[Íomhá:Theo Matejko - Katyn (poster 1944).jpg|mion|clé|244x244px|[[Póstaer|Póstaer]] a rinne na Naitsithe sa bhliain 1944: chuir siadsan an locht ar na Sóivéadaigh (agus an ceart acu)]] [[Íomhá:Katyn massacres 1940 map-de.svg|clé|mion|177x177px]] == Imeachtaí == Sa bhliain 1940, d’ordaigh [[Lavrenty Beria]], i mbun an NKVD (an tseirbhís rúnda), dúnmharú 20,000 Polannach, oifigigh agus intleachtóirí go háirithe. D'aontaigh ceannaire an t[[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]], [[Iósaf Stailín]], leis. In 1943, tháinig na [[Naitsíochas|Naitsithe]] ar na holluaigheanna i Katyn agus áiteanna eile (Kalinin ([[Tver]] inniu), [[Kharkiv]], srl). Sheán an tAontas Sóivéadach an scéal agus chur siadsan an locht ar na [[Naitsíochas|Naitsithe]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/cultur-agus-ealain/%E2%80%98herody-kaytn%E2%80%99-a-l%C3%A9iri%C3%BA-ag-aisteoir%C3%AD-bulfin|teideal=‘Herody Kaytn’ a léiriú ag Aisteoirí Bulfin < Meon Eile|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2021-03-05}}</ref> Ba mar seo a sheas an scéal ar feadh caoga bliana agus Katyn taobh thiar den [[Cuirtín Iarainn|Chuirtín Iarain]]<nowiki/>n [[Íomhá:Экспозиция «Времен меняющихся лики... Смоленщина. XX век».jpg|clé|mion|177x177px|Taispeántas i Katyn]] Ansin sa bhliain 1990, d’admhaigh Mikhail Gorbachov go raibh airm an tSóivéadach freagrach as Sléacht Katyn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/cultur-agus-ealain/%E2%80%98herody-kaytn%E2%80%99-a-l%C3%A9iri%C3%BA-ag-aisteoir%C3%AD-bulfin|teideal=‘Herody Kaytn’ a léiriú ag Aisteoirí Bulfin < Meon Eile|údar=Shane Ó Curraighín, Sinéad Ingoldsby, Fearghal Ó Maolagáin|dáta=27 September 2013|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> == Féach freisin == * [[Iósaf Stailín]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sleacht Katyn}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na Polainne]] [[Catagóir:Sladmharú]] icz62zzh5wye67fun6vqx5u0cimaqzv 0 90051 1323995 1294718 2026-08-10T23:19:35Z TGcoa 21229 1323995 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Marascal machaire (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann)|Marascail Machaire]] na Ríochta Aontaithe, polaiteoir agus Aontachtaí Éireannach ba Sir '''Henry Wilson''', an Chéad Baronet, GCB, DSO ([[5 Bealtaine]] [[1864]] – [[22 Meitheamh]] [[1922]]) . Bhí sé i gceannas ar an arm Briotanach i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Domhanda]].[[Íomhá:Field Marshal Wilson - 1919.jpg|mion|clé|an Marascail Machaire sa bhliain 1919|426x426px]] == Feallmharú == Ar [[22 Meitheamh]] [[1922]], scaoileadh marbh Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Údarás nua - tús nua?|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572700|journal=Comhar|date=1995|issn=0010-2369|pages=4|volume=54|issue=8|doi=10.2307/25572700|author=Nollaig Ó Gadhra}}</ref> Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] [[Tuaisceart Éireann]], [[James Craig, 1ú Bíocúnta Chreaga Abhann|James Craig]] ag an am céanna. Mar thoradh, chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] brú ar an g[[Mícheál Ó Coileáin|Coileánach]] ionsaí a dhéanamh ar na [[Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|journal=Irish Historical Studies|date=1992|issn=0021-1214|pages=150–170|volume=28|issue=110|author=Peter Hart}}</ref> Bhí [[David Lloyd George]] den tuairim gur [[Poblachtánachas in Éirinn|poblachtánaigh]] frith-[[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]] ba chúis leis an marú.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=UCD-Decade-of-Centenaries|údar=UCD.ie|dáta=2016|dátarochtana=2019}}</ref> Crochadh na dúnmharfóirí [[Reginald Dunne]] agus [[Joseph O'Sullivan]] ar [[10 Lúnasa]] [[1922]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://catalogue.nli.ie/Collection/vtls000536652/HierarchyTree?recordID=vtls000536652|teideal=Statement by Reginald Dunne about his participation (along with Joe O'Sullivan)in the assassination of Sir Henry Wilson at Liverpool Street Station, London, on 21st June 1922, with its authentication verified by Sean McGrath,|údar=Reginald Dunne|dáta=1922|language=English|work=catalogue.nli.ie|dátarochtana=2022-08-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Cath Átha Cliath]] * [[Reginald Dunne]] * [[Joseph O'Sullivan]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wilson, Henry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:An Dún Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Cogadh na mBórach]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Longfoirt]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] mypy7dz9icaciun2nqlh9op07ulh4fv 1324022 1323995 2026-08-11T00:03:47Z Saighneánach 72809 1324022 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Marascal machaire (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann)|Marascail Machaire]] na Ríochta Aontaithe, polaiteoir agus Aontachtaí Éireannach ba Sir '''Henry Wilson''', an Chéad Baronet, GCB, DSO ([[5 Bealtaine]] [[1864]] – [[22 Meitheamh]] [[1922]]). Bhí sé i gceannas ar an arm Briotanach i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Domhanda]].[[Íomhá:Field Marshal Wilson - 1919.jpg|mion|clé|an Marascail Machaire sa bhliain 1919|426x426px]] == Feallmharú == Ar [[22 Meitheamh]] [[1922]], scaoileadh marbh Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Údarás nua - tús nua?|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572700|journal=Comhar|date=1995|issn=0010-2369|pages=4|volume=54|issue=8|doi=10.2307/25572700|author=Nollaig Ó Gadhra}}</ref> Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] [[Tuaisceart Éireann]], [[James Craig, 1ú Bíocúnta Chreaga Abhann|James Craig]] ag an am céanna. Mar thoradh, chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] brú ar an g[[Mícheál Ó Coileáin|Coileánach]] ionsaí a dhéanamh ar na [[Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|journal=Irish Historical Studies|date=1992|issn=0021-1214|pages=150–170|volume=28|issue=110|author=Peter Hart}}</ref> Bhí [[David Lloyd George]] den tuairim gur [[Poblachtánachas in Éirinn|poblachtánaigh]] frith-[[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]] ba chúis leis an marú.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=UCD-Decade-of-Centenaries|údar=UCD.ie|dáta=2016|dátarochtana=2019}}</ref> Crochadh na dúnmharfóirí [[Reginald Dunne]] agus [[Joseph O'Sullivan]] ar [[10 Lúnasa]] [[1922]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://catalogue.nli.ie/Collection/vtls000536652/HierarchyTree?recordID=vtls000536652|teideal=Statement by Reginald Dunne about his participation (along with Joe O'Sullivan)in the assassination of Sir Henry Wilson at Liverpool Street Station, London, on 21st June 1922, with its authentication verified by Sean McGrath,|údar=Reginald Dunne|dáta=1922|language=English|work=catalogue.nli.ie|dátarochtana=2022-08-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Cath Átha Cliath]] * [[Reginald Dunne]] * [[Joseph O'Sullivan]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wilson, Henry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:An Dún Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Cogadh na mBórach]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Longfoirt]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] q48okw9wsicx854vpkor26agb2an4ca 1324046 1324022 2026-08-11T08:32:25Z TGcoa 21229 1324046 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Marascal machaire (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann)|Marascail Machaire]] na Ríochta Aontaithe, polaiteoir agus Aontachtaí Éireannach ba ea Sir '''Henry Wilson''', an Chéad Baronet, GCB, DSO ([[5 Bealtaine]] [[1864]] – [[22 Meitheamh]] [[1922]]). Bhí sé i gceannas ar an arm Briotanach i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Domhanda]]. Feallmharaigh an tIRA é in 2022.[[Íomhá:Field Marshal Wilson - 1919.jpg|mion|clé|an Marascail Machaire sa bhliain 1919|426x426px]] == Saol == Rugadh Wilson ar 5 Bealtaine 1864 i gCurrach Gránna,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/32881.aspx|teideal=Currygrane|údar=logainm.ie|dátarochtana=2026}}</ref> in aice le [[Béal Átha na Lao]], Co. an Longfoirt, an dara mac as ceathrar mac agus triúr iníon a bhí ag James Wilson, tiarna talún, agus a bhean chéile Constance Grace Martha Wilson. Mhaígh an teaghlach gur tháinig siad go [[Carraig Fhearghais]] le [[Liam III Shasana|Uilliam Oráiste]] sa bhliain 1690, agus rinneadh tiarnaí talún díobh tar éis Acht na nEastát Muirearaithe (Éirinn) 1849. === Feallmharú === Ar [[22 Meitheamh]] [[1922]], scaoileadh marbh Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londan.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Údarás nua - tús nua?|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572700|journal=Comhar|date=1995|issn=0010-2369|pages=4|volume=54|issue=8|doi=10.2307/25572700|author=Nollaig Ó Gadhra}}</ref> Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]], [[James Craig, 1ú Bíocúnta Chreaga Abhann|James Craig]] ag an am céanna. Mar thoradh, chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] brú ar an g[[Mícheál Ó Coileáin|Coileánach]] ionsaí a dhéanamh ar na [[Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|journal=Irish Historical Studies|date=1992|issn=0021-1214|pages=150–170|volume=28|issue=110|author=Peter Hart}}</ref> Bhí [[David Lloyd George]] den tuairim gur [[Poblachtánachas in Éirinn|poblachtánaigh]] frith-[[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]] ba chúis leis an marú.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=UCD-Decade-of-Centenaries|údar=UCD.ie|dáta=2016|dátarochtana=2019}}</ref> Crochadh na dúnmharfóirí [[Reginald Dunne]] agus [[Joseph O'Sullivan]] ar [[10 Lúnasa]] [[1922]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://catalogue.nli.ie/Collection/vtls000536652/HierarchyTree?recordID=vtls000536652|teideal=Statement by Reginald Dunne about his participation (along with Joe O'Sullivan)in the assassination of Sir Henry Wilson at Liverpool Street Station, London, on 21st June 1922, with its authentication verified by Sean McGrath,|údar=Reginald Dunne|dáta=1922|language=English|work=catalogue.nli.ie|dátarochtana=2022-08-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Cath Átha Cliath]] * [[Reginald Dunne]] * [[Joseph O'Sullivan]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wilson, Henry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1864]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:An Dún Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Cogadh na mBórach]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Longfoirt]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] 8zyn9nyemsaso7qhmkpfaztldfhawgw 0 90311 1323801 1318157 2026-08-10T12:33:53Z Saighneánach 72809 1323801 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Íomhá:St. Declan's Round Tower and Oratory, Ardmore, Co. Waterford.JPG|mion|Aird Mhór: téann an [[cloigtheach]] siar go dtí an [[10ú haois]] b'fhéidir agus an tsuíomh go dtí an 5ú haois<ref>{{Lua idirlín|url=http://roundtowers.org/ardmore/index1.htm|teideal=Ardmore Irish Round Tower|work=roundtowers.org|dátarochtana=2019-07-24|archivedate=2008-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505035524/http://roundtowers.org/ardmore/index1.htm}}</ref> ]] Áirítear '''Déaglán mac Eircc''' nó '''Deaglán na hAirde Móire''' ({{lang-la|Declanus}}, {{lang-en|Declan}}) mar [[Duine|dhuine]] de na [[Naomh|naoimh]] a bhí in [[Éire|Éirinn]] roimh theacht [[Naomh Pádraig]]. Deirtear go raibh an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] sna Déise sular tháinig Pádraig Naofa go hÉirinn, mar gheall ar an obair a bhí déanta ag Naomh Deaglán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/ga/cbes/4428117/4379875/4463829|teideal=Naomh Déaglán i nDéiseach|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2019-07-24}}</ref> Ba de shliocht uasal é.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/iuil/naomh-deaglan-easpag-iuil.html|teideal=Naomh Déaglán, easpag: Iúil 24 {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2019-07-24|archivedate=2019-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190724204639/http://www.cumannnasagart.ie/iuil/naomh-deaglan-easpag-iuil.html}}</ref> Rinne Colmán, [[sagart]] áitiúil, é a bhaisteadh.<ref>Deirtear gur bhunaigh Naomh Colmán an Seanphobal i bhfad sular tháinig [[Naomh Pádraig]] go hÉirinn agus fiú sular tháinig Naomh Deaglán go dtí [[Aird Mhór]].</ref> Tar éis dó bheith ina dhalta ag a uncail cuireadh chuig Díoma é, “duine a chaith tréimhse fhada thar lear ag déanamh staidéir.” [[Íomhá:Ardmore St Declan Sculpture by Turlough Cowman 2015 09 15.jpg|clé|mion|177x177px|Deaglán: píosa [[Dealbhóireacht|dealbhóireachta]] le Turlough Cowman (2000)]] Níos déanaí chuaigh Déaglán go dtí an [[An Eoraip|Eoraip]] le leanúint ar aghaidh lena chuid staidéir agus oirníodh ina shagart ansin é, agus b’fhéidir ina [[easpag]]. Bhain sé faoi in [[Aird Mhór]] agus shíolaigh sé an [[creideamh]] i gceantar na n[[Gaeltacht na nDéise|Déise]]. Mhair cuid mhór fear agus ban faoina riail. [[Íomhá:Ardmore St. Declan’s Stone 2015 09 15.jpg|clé|mion|177x177px|An Charraig]] == Nósanna agus béaloideas == Ceiliúrtar Lá Fhéile Deaglán ar an [[24 Iúil|24 Iúil.]] De réir an [[Béaloideas|bhéaloidis]], ba é Naomh Deaglán a chéadbhaistigh [[Má Dheilge]] nó "Magh Dheilge" nuair a ghortaigh sé a [[Méar|mhéar]] agus é ag gabháil thart. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Deaglán Naomh}} [[Catagóir:5ú haois]] [[Catagóir:Abaí Éireannacha]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Easpaig]] [[Catagóir:Gaeltacht na nDéise]] [[Catagóir:Misinéirí]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Sagairt Éireannacha]] qy71oz7zpy6weuaoveli9m06scwjv6x 0 90344 1323919 1271552 2026-08-10T16:31:28Z Saighneánach 72809 1323919 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}Is [[Taighde|taisce thagartha]] agus ionad acmhainne í '''Taisce Cheol Dúchais Éireann''' nó an '''TCDÉ'''<ref>Nó an '''Cartlann Cheol Traidisiúnta na hÉireann'''. I mBéarla, ''Irish Traditional Music Archive'' nó ''ITMA''</ref> suite i m[[Baile Átha Cliath]], do dhaoine ar suim leo san [[Amhránaí|amhránaíocht]], [[Uirlis cheoil|cheoluirlise]] agus[[Damhsa Gaelach| rince dúchais]] na h[[Éireann]]. Bunaíodh TCDÉ ar an [[29 Iúil]] [[1987]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tradconnect.com/profiles/blogs/25th-anniversary-of-founding-of-itma-irish-traditional-music-arch|teideal=25th Anniversary of Founding of ITMA (Irish Traditional Music Archive)|údar=TradConnect|dáta=2012|language=en|work=tradconnect.com|dátarochtana=2019-07-27|archivedate=2019-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190727171517/https://tradconnect.com/profiles/blogs/25th-anniversary-of-founding-of-itma-irish-traditional-music-arch}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.itma.ie/ga/about/history|teideal=Stair|údar=Irish Traditional Music Archive|dáta=2019-07-27|language=ga|work=ITMA|dátarochtana=2019-07-27|archivedate=2019-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190727170252/https://www.itma.ie/ga/about/history}}</ref> le [[Nicholas Carolan]] agus [[Harry Bradshaw]] mar stiúrthóirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-nicholas-carolan.aspx|teideal=Nicholas Carolan|údar=Robert McMillen|dáta=Eanair 2007|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Tá an Taisce ina phríomhionad chun taitneamh a bhaint as an g[[ceol]] agus chun staidéar a dhéanamh air. Is ansin atá an bailiúchán is mó dá bhfuil ann de [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|cheol dúchais na hÉireann]], agus an bailiúchán is mó faisnéise ar an g[[ceol]]: breis is 28,000 fuaimthaifead, 18,000 leabhar agus sraitheanna, 10,000 íomhá, agus go leor ábhar eile (sa bhliain 2007).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/about-us/news-and-events/news-archive/2007/june2007/ceimeanna-oinigh-bronnta-ag-oe-gaillimh-ar-sheisear-den-scoth.html|teideal=June 2007 - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-10-24}}</ref> ==Feidhmeanna== Áis phoiblí gan beann ar bhrabús í a bhíonn oscailte saor in aisce dóibh siúd ar suim leo [[Ceol traidisiúnta na hÉireann| foirmeacha ealaíne cheol dúchais na hÉireann]], idir chomhaimseartha agus [[stair]]<nowiki/>iúil. Cuireann an [[Cartlann|chartlann]] [[oideachas]] pobail sa [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|cheol dúchais]] chun cinn trína cuid gníomhaíochtaí féin agus trí chomhpháirtíochtaí le daoine eile. Is ag an Taisce atá an bailiúchán is mó dá shórt; tá ábhar ann as Éirinn trí chéile, agus ó cheantair thar sáile ina bhfuil Éireannaigh lonnaithe (go háirithe [[an Bhreatain]], [[Meiriceá Thuaidh]] agus an [[Astráil]]), chomh maith le daoine nach Éireannaigh iad a sheinneann ceol traidisiúnta. Tá bailiúchán ionadaíoch de cheol traidisiúnta as tíortha eile freisin á thiomsú. [[Íomhá:Merrion Square, Dublin - geograph.org.uk - 943551.jpg|mion|73 Cearnóg Mhuirfean, BÁC 2]] == Bailiúchán == Is í an tuiscint atá ag an Taisce ar an téarma ‘[[Ceol traidisiúnta na hÉireann |ceol dúchais na hÉireann]]' gur téarma leathan é a chuimsíonn amhráin ón traidisiún béil, a lán cineálacha [[ceoil uirlise]] agus [[damhsa Gaelach|damhsa]] ó thréimhsí éagsúla.<ref>Ábhar cuimsitheach atá ann: taifeadtaí [[Fuaim|fuaime]], [[Leabhar|leabhair]] agus sraithirisí, bileoga ceoil agus bileoga bailéad, grianghraif, físeáin, DVDanna agus araile, le go bhféadfadh daoine tuiscint a fháil agus staidéar a dhéanamh ar cheol dúchais na hÉireann.</ref><ref>Bíonn an Taisce ag obair mar shampla leis an [http://www.cmc.ie/ Contemporary Music Centre]</ref> Bailítear ábhar a cheaptar a bheith traidisiúnta ar aon bhealach: ó thaobh bunúis de, nó modh léirithe, nó tarchuir, nó stíle seanma; nó má bhaineann sé le tuiscint ar an gceol dúchais agus ar a chomhthéacsanna. Tá aici an [[ceoltóir|fonnadóir]] agus an fidléir aonair chomh maith leis an [[rac-cheol|racghrúpa]] a sheinneann cornphíopaí agus an cheolfhoireann siansa a sheinneann cóirithe d’fhoinn dúchais. ===Taifeadadh === Tá amhránaithe, ceoltóirí agus damhsóirí á dtaifeadadh ag an Taisce. Taifeadtaí fuaime atá á dhéanamh tríd an tír agus taifeadtaí [[fuaim]]e agus [[fís]]e ins an stiúideo i m[[Baile Átha Cliath]]. ==Foilseacháin== Tá bailiúcháin d’fhoinn agus d’amhráin clóbhuailte le tráchtais ar an gceol traidisiúnta agus lámhleabhair faoi [[Eitneolaíocht|eitneocheolaíocht]]. Tá réimse íomhánna ann ó ghreantaí adhmad de bhileoga bailéad go grianghraif dhigiteacha íoslódáilte. Tá an Taisce ag comhoibriú le mórán daoine eile ina gcuid oibre. Ar na comhthionscnaimh: * The Journal of Music in Ireland<ref>{{Lua idirlín|url=https://journalofmusic.com/|teideal=The Journal of Music: News, Reviews & Opinion {{!}} Music Jobs & Opportunities|language=en|work=The Journal of Music: News, Reviews & Opinion {{!}} Music Jobs & Opportunities|dátarochtana=2019-07-27}}</ref> - soláthar liostaí reatha ceirníní, leabhar, scannán, alt agus íomhánna cartlainne; * Na Píobairí Uilleann<ref>{{Lua idirlín|url=http://pipers.ie/|teideal=Na Piobairi Uilleann|language=en-US|dátarochtana=2019-07-27}}</ref> - ailt agus míreanna cartlainne; * [[Cló Iar-Chonnachta]] - ''Leabhar Mór na nAmhrán'',<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/books/published-books/leabhar-mor-na-namhran-leabhair-cloite|teideal=Leabhar Mór na nAmhrán {{!}} CIC|work=www.cic.ie|dátarochtana=2019-07-27|archivedate=2018-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181120232112/http://www.cic.ie/books/published-books/leabhar-mor-na-namhran-leabhair-cloite}}</ref> srl. == Féach freisin == * [[Nicholas Carolan]] == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[https://www.itma.ie/ga/about/history Suíomh ITMA, Irish Traditional Music Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727170252/https://www.itma.ie/ga/about/history |date=2019-07-27 }} [[Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann| ]] [[Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge]] [[Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha]] hn6m3wrxqq1rj4x3up1unr1q2lnq9yh 0 90760 1323869 1294631 2026-08-10T13:27:16Z Saighneánach 72809 1323869 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is gníomhaí [[timpeallacht]]<nowiki/>a [[Sualannaigh|Sualannach]] í '''Greta Thunberg''', a rugadh ar an [[3 Eanáir]] [[2004]] i [[Stócólm]] na [[an tSualainn|Sualainne]]. Bhunaigh sí gluaiseacht idirnáisiúnta ar son na timpeallachta agus gan í ach 15 d’aois. Ó aois óg, chuir drochstaid na haeráide as go mór di agus thosaigh sí ag agóidíocht taobh amuigh de Pharlaimint na Sualainne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/L%C3%A1mhleabhar-na-nDalta%C3%AD_leagan-deiridh_su%C3%ADomh.pdf|teideal=Gaeilge na Sraithe Sóisearaí|údar=cogg.ie|dáta=2019|dátarochtana=2020|archivedate=2021-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211129004242/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/L%C3%A1mhleabhar-na-nDalta%C3%AD_leagan-deiridh_su%C3%ADomh.pdf}}</ref> Ní raibh Greta Thunberg ach sé bliana déag d’aois, sa bhliain 2018, ach bhí daltaí scoile ar fud an [[Domhan|domhain]] spreagtha chun agóide aici, daltaí na h[[Éire|Éireann]] ina measc. Ó shin i leith, tá sí ina gníomhaí ar son na timpeallachta agus tá cáil bainte amach aici. [[Íomhá:Greta Thunberg 02 cropped.jpg|clé|mion|206x206px|Lúnasa 2018]] [[Íomhá:Greta Thunberg 4.jpg|clé|mion|230x230px|Lúnasa 2018 i [[Stócólm]] na [[an tSualainn|Sualainne]].]] [[Íomhá:Greta Thunberg au parlement européen (33744056508), recadré.png|clé|209x209px|thumb|Greta Thunberg (2019)]] == Saol == Is i [[Stócólm]] na [[An tSualainn|Sualainne]] a rugadh Thunberg sa bhliain 2003. Is [[amhránaí]] cáiliúil [[Ceoldráma|ceoldrámaíocht]]<nowiki/>a a máthair, Malena Enman, agus is [[aisteoir]] a hathair, Olof Thunberg.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/give-us-a-future-a-deir-greta-thunberg-agus-ta-an-ceart-ar-fad-aici/|teideal=‘Give us a future’ a deir Greta Thunberg agus tá an ceart ar fad aici|údar=Cathal Mac Coille|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> Uaireanta fanann Thunberg ina tost má cheapann sí nach fiú labhairt. Bhí Greta Thunberg ina haonar nuair a chuaigh sí i mbun agóide an chéad uair sa bhliain 2018. Shuigh sí síos taobh amuigh de [[Parlaimint|pharlaimint]] na Sualainne agus [[póstaer]] a rinne sí féin lena hais ar a raibh scríofa aici ''skolstrejk för klimatet'' nó "[[stailc]] [[scoil]]<nowiki/>e don [[aeráid]]". [[Íomhá:Greta Thunberg - No one is too small to make a difference.jpg|clé|mion|257x257px|Leabhar le Greta Thunberg]] Ní raibh sí ina haonar ar feadh i bhfad. Laistigh de chúpla mí, bhí daltaí [[Meánscoil|meánscoile]] ar fud na Sualainne agus ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]] ag dul ar stailc ó ranganna go rialta agus ag reáchtáil mórchruinnithe agóide chun aird a tharraingt ar an dainséar [[Comhshaol|comhshaoil]] atá ag bagairt ar chách, agus orthusan go háirithe. Ar 11 Nollaig 2019, d’fhógair an iris ''Time'' gurb í Greta Thunberg ‘Pearsa na Bliana’ 2019 na hirise.<ref>{{Lua idirlín|url=https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/|teideal=Greta Thunberg Is TIME’s 2019 Person of the Year|language=en|work=Time|dátarochtana=2019-12-28|archivedate=2019-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191213190507/https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/}}</ref> Bhí [[An Béarla|Béarla]] ar a thoil aici agus in aois 16 bliain di.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.edp24.co.uk/lifestyle/greta-thunberg-role-model-rachel-moore-opinion-1394526|teideal=Our kids need to be more like Greta Thunberg – and I’m not talking about climate change|údar=Rachel Moore|dáta=2019-05-15|language=en-UK|work=Eastern Daily Press|dátarochtana=2020-12-11|archivedate=2021-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211130130317/https://www.edp24.co.uk/lifestyle/greta-thunberg-role-model-rachel-moore-opinion-1394526}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.reddit.com/r/languagelearning/comments/d60qxi/amazed_by_greta_thunbergs_english/|teideal=r/languagelearning - Amazed by Greta Thunberg's English|language=en-US|work=reddit|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> [[Íomhá:The Greta Thunberg story.webm|clé|mion|177x177px|Físeán bolscaireachta: Greta, a scéal, 30 M.F.2019]] === Siondróm Asperger === Bhí Thunberg aon bhliain déag nuair a léirigh trialacha go raibh [[Siondróm Asperger]] agus [[Neamhord pearsantachta|neamhord]] éigníoch dúghafach<ref>obsessive compulsive disorder</ref> uirthi. Is é an tionchar a bhíonn ag siondróm Asperger uirthi, mar a mhíníonn sí ina leabhar (2019), go mbreathnaíonn sí ar gach ceist mar cheist atá [[dubh]] nó [[bán]]. Deir sí nach dtuigeann sí an fáth nach n-athraíonn an ghlúin reatha a nósanna maireachtála agus [[Truailliú|truaillithe]], cé nach séanann a bhformhór comhairle na saineolaithe. Más gá ár n-aschur carbóin a laghdú gan mhoill agus a stopadh, ba chóir é a dhéanamh. Níl ciall le séanadh na fírinne.<ref name=":0" /> [[Íomhá:School Strikers- Dear adults, use your power.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: agóidí is bolscaireacht, 15 Márta 2019]] == Leabhar == Tá a cás mínithe go beacht aici ina [[leabhar]], ''No one is too small to make a difference'', a foilsíodh a bhliain 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.penguin.co.uk/books/315/315787/no-one-is-too-small-to-make-a-difference/9780141992716.html|teideal=No One Is Too Small to Make a Difference|údar=Greta Thunberg|language=en|work=www.penguin.co.uk|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> Is éard atá sa leabhar cnuasach óráidí agus aistí ina n-iarrtar ar pholaiteoirí aird a thabhairt ar an nglúin óg agus ar fhianaise na [[Síneolaíocht|saineolaithe]] (agus níl ann ach 64 [[leathanach]]). [[Íomhá:Greta Thunberg- Our House Is On Fire.webm|clé|mion|177x177px|Físeán í féin: Greta Thunberg ag labhairt - "Our House Is On Fire": 20 M.F. 2019]] Tugann sí trí rabhadh láidir do [[Polaiteoir|pholaiteoirí]] an domhain: # Tá géarchéim thubaisteach aeráide ag bagairt ar an b[[Pláinéad|pláinéa]]<nowiki/>d. # Teastaíonn laghdú mór gan mhoill ar an [[aschur carbóin]]. # Tá an t-aos óg ag brath ar dhaoine fásta chun gníomhú sula mbeidh sé ródhéanach. Impíonn Greta Thunberg ar pholaiteoirí beartais atá riachtanach, dar le formhór mór na saineolaithe, a chur i bhfeidhm  Caithfear [[astaíocht charbóin]] a laghdú go leanúnach agus gan mhoill – ní amach anseo, mar atá beartaithe ag an rialtas, ach in imeacht deich mbliana. [[Íomhá:Greta Thunberg urges MEPs to show climate leadership (49618310631).jpg|clé|mion|177x177px|[[Parlaimint na hEorpa]], 2020]] Cáineann Thunberg polaiteoirí go géar mar gheall ar a síormhoilleadóireacht, a síor-éalú ón bhfírinne, agus rud ar a dtugann sí ‘síorghadaíocht ón todhchaí’, rud atá ar bun ag polaiteoirí agus daoine fásta i gcoitinne. Tá ceist chrua agus ábhar machnaimh do gach duine fásta sa leabhar: céard is fiú don aos óg staidéar a dhéanamh ar mhaithe lena dtodhchaí mura bhfuil daoine fásta ag gníomhú dáiríre lena dtarrtháil?[[Íomhá:Greta Thunberg Graffiti 2 (49074863126).jpg|clé|mion|177x177px|Skolstrejk för klimatet), nó Fridays for Future (FFF) <ref>{{Luaigh foilseachán|title=School strike for climate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=School_strike_for_climate&oldid=991664591|journal=Wikipedia|date=2020-12-01|language=en}}</ref> ]] == Agóidí == Tá an t-uafás agóidíochta déanta aici agus óráidí spreagúla tugtha aici faoi thodhchaí ár b[[Pláinéad|pláinéid]] agus an fhreagracht atá ar an bpobal i leith na hoibre sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/da-mbeadh-greta-ina-sui-i-gcathaoir-uachtarain-bheadh-i-bhfad-nios-mo-muinine-agam-grainne-bleasdale/|teideal=‘Dá mbeadh Greta ina suí i gcathaoir uachtaráin, bheadh i bhfad níos mó muiníne agam’ – Gráinne Bleasdale|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-12-28}}</ref> Sa bhliain 2019, cuireadh fáilte mhór roimpi anseo sa Bhruiséil nuair a rinne sí cur i láthair os comhair an Choiste [[Timpeallacht|Timpeallachta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/reiteach-ar-athru-aeraide-an-bhfuil-eire-ullamh-do/|teideal=Réiteach ar athrú aeráide – an bhfuil Éire ullamh dó?|údar=Eoin Ó Catháin|dáta=2020|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2020-12-11}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=cJAcuQEVxTY|teideal=Greta Thunberg full speech at the EU Parliament in Strasbourg|údar=Parlaimint na hEorpa|dáta=Aibreán 2019|dátarochtana=2019}}</ref> == Thunberg agus Éire == Chuaigh páistí timpeall na h[[Éire|Éireann]] ag dul ar stailc ar an [[15 Márta]] [[2019]], agus 60 scoil in Éirinn ar stailc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Eleathanach%20314_0.pdf|teideal=Ollscoil Mhá Nuad|údar=Eleathanach|dáta=25 Feabhra 2019|dátarochtana=2020|archivedate=9 Samhain 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109083611/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Eleathanach%20314_0.pdf}}</ref> Bhí na páistí ag iarraidh béim a chur ar athrú aeráide. Chuaigh 400 páiste chuig an [[Dáil Éireann|Dáil]] an Chéadaoin chom maith. Bhí póstaeir acu agus theastaigh uathu a rá go bhfuil an timpeallacht tábhachtach. '''Tionól Aeráide na hÓige, 2019.''' Bhí 157 duine óg páirteach i g[[ceardlann]]<nowiki/>a agus i ndíospóireacht speisialta a reáchtáladh i seomra [[Dáil Éireann|Dháil Éireann]] ar an 15 Samhain 2019. Bhí an [[Ceann Comhairle]] [[Seán Ó Fearghaíl]] sa [[Cathaoir|chathaoir]]. Dúirt sé agus an Tionól á fhógairt aige go raibh sé á reáchtáil d’fhonn deis a tabhairt do dhaoine óga tuairimí a nochtadh faoin ngéarchéim aeráide agus beartais a mholadh chun cur ina coinne in Éirinn. == Conspóidí == Bíonn fothoradh contúirteach uaireanta ag baint leis an stádas [[réalta]] a bhronn na [[Meáin chumarsáide|meáin]] ar Greta Thunberg.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/olc-is-maith-ag-baint-le-greta-thunberg-a-bheith-i-lar-an-aonaigh-i-gconai/|teideal=Olc is maith ag baint le Greta Thunberg a bheith i lár an aonaigh i gcónaí|údar=Alex Hijmans|dáta=Feabhra 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> Déantar dearmad ar ghníomhaithe aeráide eile uaireanta. Mar shampla, in 2019, ghearr an Associated Press an gníomhaí aeráide óg as [[Uganda]], [[Vanessa Nakate]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Vanessa Nakate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vanessa_Nakate&oldid=991561781|journal=Wikipedia|date=2020-11-30|language=en}}</ref> amach as grianghraf,<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/ligimis-do-greta-thunberg-filleadh-ar-scoil/|teideal=Ligimis do Greta Thunberg filleadh ar scoil|údar=An Gael Glas|dáta=|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> == Féach freisin == * [[Severn Cullis-Suzuki]]''',''' nó "Greta Thunberg roimh am", gníomhaí [[timpeallacht]]<nowiki/>a as [[Ceanada]] í (a rugadh ar an [[30 Samhain]] [[1979]]). Tháinig sí chun cinn mar ghníomhaí timpeallachta in 1992 agus í 12 bliain d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Girl Who Silenced the World for 5 Minutes! English Subs|url=https://www.youtube.com/watch?v=XdK0uYjy85o|language=en|author=Severn Cullis-Suzuki (12 ag an am)|date=1992}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Severn Cullis-Suzuki: The 12-year-old who tried to save the world {{!}} BBC Ideas|url=https://www.youtube.com/watch?v=DAyXeXVFSbw|language=en|author=BBC|date=2019}}</ref> Ansin rinneadh dearmad uirthi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://developmenteducation.ie/wp-content/uploads/2020/06/GAP-IRISH-Global-Citizenship-as-Gaeilge.pdf|teideal=SRAITH STRAITÉISÍ DO MHÚINTEOIRÍ - GNÍOMHAÍOCHT AR MHAITHE LEIS AN tSAORÁNACHT DHOMHANDA|údar=/developmenteducation.ie|dátarochtana=2023}}</ref> * [[Athrú aeráide]] * [[Luamh daonchabhrach an Madleen]], Gaza 2025 == Naisc sheachtracha == * [https://tuairisc.ie/ceapaim-gur-iontach-an-bhean-i-greta-thunberg-a-duirt-an-piolota/ "‘Ceapaim gur iontach an bhean í Greta Thunberg’] a dúirt an píolóta' (Tuairisc, 2019)<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceapaim-gur-iontach-an-bhean-i-greta-thunberg-a-duirt-an-piolota/|teideal=‘Ceapaim gur iontach an bhean í Greta Thunberg,’ a dúirt an píolóta|údar=Alex Hijmans|dáta=Feabhra 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-12-11}}</ref> * [https://www.europarl.europa.eu/pdfs/news/expert/2020/3/story/20200227STO73520/20200227STO73520_ga.pdf Greta Thunberg sa Pharlaimint sa Bhruiséil an 4 Márta 2020]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/pdfs/news/expert/2020/3/story/20200227STO73520/20200227STO73520_ga.pdf|teideal=Greta sa Bhruiséil|údar=europarl.europa.eu|dáta=2020|dátarochtana=}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Thunberg, Greta}} [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2003]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sualannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta]] [[Catagóir:Daoine le siondróm Asperger]] [[Catagóir:Greta Thunberg]] 1d2qm2wdbj2mjatrouix9rzz16parh0 0 92052 1323860 1296166 2026-08-10T13:21:48Z Saighneánach 72809 1323860 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Former News Letter office, Belfast, July 2010 (01).JPG|mion|clé|Phléasc an buama lasmuigh den oifig ]] Ionsaí [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoireachta]] i d[[Tuaisceart Éireann]] ab ea '''Buamáil Shráid Dhún na nGall''' (Donegall Street) ar [[20 Márta]] [[1972]], an chéad ionsaí carrbhuama le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]].<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/03/21/archives/6-killed-146-hurt-in-blast-on-crowded-belfast-street-6-killed-146.html|teideal=6 Killed, 146 Hurt in Blast On Crowded Belfast Street|dáta=1972-03-21|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2020-03-04}}</ref> [[Íomhá:Donegall Place, Belfast - geograph.org.uk - 734881.jpg|clé|mion|Sráid Donegall]] == Pléascadh == Phléasc [[Buama loiscneach|buama]] [[geilignít]] ollmhór (45kg) i gcarr i m[[Béal Feirste]], ar an 20 Márta 1972, ag 11:58 a.m. Dúnmharaíodh seachtar agus gortaíodh 148. Phléasc an buama lasmuigh d'oifig an ''[[Belfast Telegraph]]'', [[nuachtán]] [[aontachtach]]. B'fhéidir mar sin go raibh [[Seicteachas|fuath seicteach]] taobh thiar den ionsaí. Ghlac [[na Sealadaigh]] leis an bhfreagracht, ach trí lá níos déanaí. == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Bhéal Feirste]] [[Catagóir:1972]] gb965v5li4hmtlsihvnz62nz6kxf8sq 0 92108 1323983 1320399 2026-08-10T21:20:42Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1323983 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Eitleoireacht|Eitleoir]] Éireannach ab ea '''Mary, An Bhantiarna Heath''' (10 Samhain 1896 – 9 Bealtaine 1939)<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://evoke.ie/2020/01/28/extra/meet-lady-mary-heath-the-first-star-of-rtes-new-herstory-series|teideal=Meet Lady Mary Heath, the first 'star' of RTE's new Herstory Series|údar=Ciaran Mather|dáta=2020-01-28|language=en-US|work=EVOKE.ie|dátarochtana=2020-03-10}}</ref>. '''Sophie Catherine Theresa Mary Peirce-Evans''' a thugtar uirthi nuair a rugadh í, gar do [[Caisleán Nua Thiar|Chaisleán Nua Thiar,]] i [[Cnoc an Doire|gCnoc an Doire]], [[Contae Luimnigh]]. Ba í Mary duine de na mná is mó cáil sa domhan ar feadh cúig bliana i lár na [[1920idí]]<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://limerickslife.com/limerick-aviatrix-lady-mary-heath/|teideal=The Limerick Aviatrix - Lady Mary Heath • People & Genealogy|údar=Sharon Slater {{!}} Apr 3, 2016 {{!}} People, Genealogy|dáta=2016-04-03|language=en-US|work=Limerick's Life|dátarochtana=2020-03-10}}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://loraobrien.ie/lady-mary-heath-irish-aviator/|teideal=Lady Mary Heath - Irish Aviator|dáta=2019-01-05|language=en-US|work=Lora O'Brien - Irish Author & Guide|dátarochtana=2020-03-10}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=http://www.advertiser.ie/galway/article/102705/lady-mary-heath-in-the-swamp|teideal=Lady Mary Heath in ‘The Swamp’|údar=Galway Advertiser, Thu, Aug 30, 2018|work=Galway Advertiser|dátarochtana=2020-03-10}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/rise-and-fall-of-our-high-flying-lady-mary-38918112.html|teideal=Rise and fall of our high-flying Lady Mary|language=en|work=independent|dátarochtana=2020-03-10}}</ref>. == Saol a hÓige == Rugadh Sophie i 1896 i gCnoc an Doire, Contae Luimnigh<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|title=Wild Irish Women : Extraordinary Lives from History|url=http://worldcat.org/oclc/1100921976|oclc=1100921976|author=Broderick, Marian, author.}}</ref>. Feirmeoir agus [[Grianghrafadóireacht|grianghrafadóir]] ab ea a athair John Peirce-Evans; bhí an teaghlach go maith as<ref name=":1" />. Pósadh é ar bhean an tí, Kate Theresa Dooling as [[Contae Chiarraí]]<ref name=":2" /><ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/ladymaryheath|teideal=LADY MARY HEATH / AVIATOR & ATHLETE —|language=en-GB|work=www.herstory.ie|dátarochtana=2020-03-17}}</ref>. Pósadh foréigneach gearr a bhí ann; mharaigh Evans a bhean chéile nuair a thug sé drochbhualadh di<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|title=Herstory: Lady Mary Heath|url=https://www.rte.ie/culture/herstory/2019/0902/1073350-herstory-lady-mary-heath/|date=2019-09-02|language=en}}</ref>. Chuireadh é isteach in ospidéal [[Meabhairghalar|meabhairghalair]] i [[Dún Droma|nDún Droma]], [[Baile Átha Cliath]] agus fágadh an naíonán Sophie gan aon tuismitheoirí<ref name=":1" />. Chuireadh í faoi chúram a seantuismitheoirí agus beirt aintín, i dteaghlach saibhir i [[An Caisleán Nua Thiar|gCaisleán Nua Thiar]]<ref name=":5" />. Chuireadh í chuig scoileanna cónaithe i [[Corcaigh|gCorcaigh]], i [[Béal Feirste|mBéal Feirste]] agus i mBaile Átha Cliath<ref name=":1" /><ref name=":5" />. I 1914, thosaigh sí ag staidéar [[eolaíocht]] sa [[Coláiste Ríoga Eolaíocht Éireann|Choláiste Ríoga Eolaíocht Éireann]]. Bhuail sí le William Lynn, oifigeach airm, fear 40 bliana d'aois<ref name=":1" /> agus pósadh iad i 1916; tugtar Sophie Mary Eliott-Lynn uirthi anois<ref name=":2" />. Chuir sí a staidéar ar sos i 1917 agus d'oibrigh sí mar theachtaireacht i [[Sasana]] agus sa [[Frainc|Fhrainc]], ar feadh dhá bhliain i rith [[An Chéad Chogadh Domhanda]]<ref name=":2" />. Ag an am seo, bhí a fear céile ag teacht chuige féin ón [[maláire]]<ref name=":6" />. Lean sí ar aghaidh ar an staidéar i mBaile Átha Cliath agus bhain sí amach céim Eolaíocht sa [[talmhaíocht]]<ref name=":1" />. Chun airgid a thuill, d'oibrigh sí in [[Obar Dheathain]] mar chúntóir [[zó-eolaíocht]]<ref name=":6" />. Thaistil a fear céile go dtí [[an Chéinia]] agus bhunaigh sé feirm [[Caife|chaife]]<ref name=":1" />; i 1922, bhog sí go dtí an phlandáil caife chun obair leo<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Iona: Irelands First Commercial Airline|url=https://books.google.ie/books?id=S1oIrPQNJcAC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=mary+heath+jack+williams+iona+national+airways&source=bl&ots=SwDaY15jvw&sig=ACfU3U3ukmIi1shI-gOP244JoJn1E8YsuQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiA9N-_kZ_oAhVMQ8AKHepID6wQ6AEwAnoECAoQAQ#v=onepage&q=mary%20heath%20jack%20williams%20iona%20national%20airways&f=false|publisher=IONA-Ireland's 1st Airline|date=2004-11|language=en|author=Michael Traynor}}</ref><ref name=":9">{{Lua idirlín|url=https://nerdalicious.com.au/history/mary-heath-the-life-and-sad-demise-of-lady-icarus-the-forgotten-aviatrix/|teideal=Mary Heath: The Life and Sad Demise of “Lady Icarus”-The Forgotten Aviatrix|údar=Neil Kemp|dáta=2016-01-24|language=en|work=Nerdalicious|dátarochtana=2020-03-17|archivedate=2020-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200313023026/http://nerdalicious.com.au/history/mary-heath-the-life-and-sad-demise-of-lady-icarus-the-forgotten-aviatrix/}}</ref>. Níor thaitin an ciúnas le Sophie agus bhog í go Sasana ina aonar<ref name=":1" />. Ní raibh mórán teagmháil idir í féin agus a fear céile, agus fuair sé bás i 1927. == Spórt == [[Lúthchleasaíocht|Lúthchleasaí]] ildánach a bhí inti ar scoil agus d'imir sí [[haca]] agus [[leadóg]]<ref name=":2" />. Ghlac sí páirt ghníomhach sa Chumann Haca agus í san ollscoil<ref name=":6" />. Agus i ina chónaí i Londain, bhí suim mhór aici i gcúrsaí mná sa spórt<ref name=":5" />. Ba i duine de na bunaitheoirí an Cumann Lúthchleas Amaitéarach Mná na Breataine i 1922; i 1924, bhí 23,000 baill sa chumann agus bhí Sophie ina uachtarán<ref name=":6" />. I 1922, chuaigh sí isteach sna ''Women's Modern Olympic Games'' i bPáras - rinne sí ionadaíocht thar ceann na Breataine<ref name=":6" />. I 1923, chuaigh sí isteach sa Chraobh Dhomhanda i Sasana: sa léim fhada, i gcaitheamh meáchain, i gcaitheamh na teisce, agus i gcliathrás 100m<ref name=":5" />. Bhris sí curriarracht mná an domhan sa léim fhada, agus an churiarracht Bhriotanach i gcaitheamh na sleá<ref name=":5" /><ref name=":10">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/sport/how-a-pioneer-from-limerick-helped-women-take-flight-in-the-olympics-1.1066726|teideal=How a pioneer from Limerick helped women take flight in the Olympics|údar=Ian O'Riordan|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-03-16}}</ref>. Bhí a curiarracht sa chliathrás 100m an churiarracht in Éirinn ar feadh 41 bliana<ref name=":5" />. I 1925, d'eitilt í go [[Prág]] agus thug sí óráid don Chomhdháil Oilimpeach, ag feachtasaíocht go mbeidh cead ag mná dul isteach sna [[Cluichí Oilimpeacha|Cluichí Oilimpeach]]<ref name=":0" /><ref name=":7" /><ref name=":5" />. I 1925, scríobh sí lámhleabhar cóitseáil rathúil, ''Athletics for Women and Girls''<ref name=":10" />''.'' Mar gheall ar a feachtasaíocht, bhí cead ag mná dul isteach sna Cluichí Oilimpeach i 1928 in [[Amstardam]]<ref name=":10" />. Sna cluichí seo, roghnaíodh í mar mholtóir lúthcleasaíochta<ref name=":10" />. D'eitilt í chuig an Staidiam Oilimpeach, agus tháinig í chun talún go drámatúil ar an bpáirc<ref name=":10" />''.'' == Gairm Eitilt == I 1925, thosaigh a gairm eitilt nuair a bhuail sí le Captaen Reid as an Aerfórsa Ríoga, agus léirigh sí go raibh spéis aici san eitlíocht<ref name=":10" />. D'eagraigh sé ceachtanna eitilt di sa Chumann Eitleán Beag Londain (''London Light Air Club'')<ref name=":8" /><ref name=":10" />. I 1925, ba í an chéad bhean sa domhan le ceadúnas píolóta<ref name=":5" />. Áfach, mar ba bhean í, dúirt an Coimisiún Idirnáisiúnta Eitlíocht nach raibh cead aici eitilt<ref name=":5" />. Bhí sí ag feachtasaíocht go dian in aghaidh é seo, agus i 1926 cuirfear deireadh leis an gcosc ar mhná agus thosaigh Mary ag tuilleamh airgead mar phíolóta tráchtála<ref name=":5" />. I 1926, rinne sí léim pharaisiúit as eitleán, an chéad bhean a rinneadh é seo<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref name=":8" />. I 1927, bhain sí amach airde 4,880m, curiarracht nua in airde; thaistil sí thart ar an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] ag léacht; agus rinne sí éachtaí san aer<ref name=":5" /><ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Daughters of Ireland: Pioneering Irish Women|url=https://books.google.ie/books?id=gekoCgAAQBAJ&pg=PT165&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=History Press|date=2015-08-03|language=en|author=Debbie Blake}}</ref>. I 1927 pósadh í ar An Ridire James Heath, seanfhear saibhir, agus tugtar Mary, an Bhantiarna Heath uirthi<ref name=":6" /><ref name=":9" />. An plean a bhí aici ná eitilt aonair a dhéanamh ó [[Cape Town]] go Londain, an céad uair a rinneadh é<ref name=":7" /><ref name=":11" />. ==== Turas ó Cape Town go Londain ==== Cheannaigh Heath [[eitleán]] Avro Avian di, agus sheol an lánúin go dtí an [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] ar mhí na meala, chun an turas a dhéanamh ó Cape Town<ref name=":9" /><ref name=":11" />. Thosaigh sí an eitilt in Eanáir 1928; turas eachtrach a bhí ann. Tháinig [[stróc teasa]] uirthi agus í os cionn Deisceart an [[Róidéis]] ([[An tSiombáib]]) agus bhí uirthi an t-eitleán a thabhairt chun talún de thuairt<ref name=":7" /><ref name=":9" />. Bhí sí ag teacht chuici féin ar feadh cúpla seachtain sular thosaigh sí ag eitilt arís<ref name=":11" />. Chun eitilt os cionn [[Scoiltghleann]] siar ó [[Nairobi]], 2,440m os cionn leibhéal na mara, chaith sí rudaí mar bhróga agus leabhair amach as an eitleán<ref name=":5" /><ref name=":9" />. Thug sí cuairt ar roinnt áiteanna faoi smacht na Breataine, agus chuir an uaisaicme áitiúil fáilte roimpi<ref name=":9" />. Bhí sí i bhfabhar impiriúlachas agus cheap sí gur rud maith é go raibh na tíortha seo faoi smacht an Ríocht Aontaithe<ref name=":5" />. Nuair a bhí sé os cionn na [[An Libia|Libia]], thug daoine as treibheanna áitiúil iarracht í a scaoileadh<ref name=":9" /><ref name=":11" />. Bhí sí ábalta teacht chun talún go sábháilte níos déanaí chun na poill piléar a dheisiú<ref name=":9" />. Ar an mbealach, d'eitilt í thart ar [[an Mheánmhuir]] cé nach raibh ceart aici é sin a dhéanamh<ref name=":5" /> agus thug sí cuairt ar [[Málta|Mhálta]] agus an Fhrainc<ref name=":5" />. Bhí meas aici ar [[Benito Mussolini|Mussolini]]; thug sí cuairt ar an [[An Iodáil|Iodáil]] chomh maith<ref name=":5" />. Shroich sí ar [[Croydon]], Londain i mí na [[Bealtaine]] 1928 tar éis turas 16,000km<ref name=":5" />; chuireadh fáilte an laoch roimpi<ref name=":4" />. Ag an bpointe seo agus an eitlíocht i mbéal an phobail, ba í duine de na mná is cáil sa domhan<ref name=":3" />. Toghadh ina Chomhalta Cumann Ríoga an [[Tíreolaíocht]] í<ref name=":6" />. I samhradh 1928, rinne sí turas eitilt in Éirinn<ref name=":3" />. Thaistil sí ar fud na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] ag léacht<ref name=":11" />. Bhain sí amach cáilíocht [[meicneoir]], an chéad bhean a rinneadh é sna Stáit Aontaithe<ref name=":4" />. Scríobh sí leabhar, ''Women and Flying'', lena cara Stella Wolfe Murray<ref name=":11" />. Áfach, in [[Ohio]] i 1929, agus í 34 bliana d'aois, chuir drochthimpiste eitleán stop lena gairm eitilt<ref name=":11" />. Gortaíodh go dona í, ina coirp agus ina intinn - d'athraigh a pearsantacht tar éis na timpiste<ref name=":11" />. == Saol Tar Éis Eitlíocht == I 1930, theip ar a dara pósadh<ref name=":0" />. Thit sí i ngrá le Reginald John Williams, fear gorm as [[Na hIndiacha Thiar]], agus pósadh iad i 1931<ref name=":7" />. Chaill sí a tacaíocht [[fógraíocht]] mar gheall ar an [[Ciníochas|gciníochas]] oscailte a díríodh ar a fear céile<ref name=":7" />. Bhog siad go hÉirinn agus bhunaigh iad chomhlacht eitilte i 1932; scoil a thraenáil, níos déanaí, roinnt de na píolótaí [[Aer Lingus]]<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":10" />. Rinneadh a chomhlacht féimheach i 1935 agus chaill Mary a chuid airgid<ref name=":5" /><ref name=":10" />. Thit an tríú pósadh as a chéile agus bhog sí go Londain ag lorg oibre, ach bhí a sláinte ag dul níos measa agus fuair an t-alcól greim uirthi<ref name=":5" /><ref name=":11" />. I 1939 agus i ag taisteal ar [[iompar]] poiblí i Londain, bhain gortú cloiginn di agus fuair sí bás<ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.newspapers.com/image/52629499/|teideal=9 May 1939, Page 1 - The Brooklyn Daily Eagle at Newspapers.com|language=en|work=Newspapers.com|dátarochtana=2020-03-18}}</ref>. Bhí sí 42 bliana d'aois nuair a chailleadh í<ref name=":4" />. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Heath, Mary an Bhantiarna}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1896]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Eitleoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Litríocht taistil Éireannach]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] kdkjux592wx045v5upfg8y3jaadlzbn 0 92173 1323908 1231008 2026-08-10T14:46:04Z Saighneánach 72809 1323908 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Bhí "'''Ionsaí an Earraigh'''" ('''''Ludendorff Spring Offensive''''' nó '''''Kaiserschlacht'''''), [[21 Márta]] [[1918]] - go dtí [[18 Iúil]] [[1918]], ar na cathanna ba mhó agus ab fhíochmhaire i rith an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogaidh Dhomhanda]]. [[Íomhá:The German Spring Offensive, March-july 1918 Q8621.jpg|mion|clé|Cath Rosières (Obráid Michael): An V Corps ag teitheadh Hermies, 26 Márta 1918.]] Ba é seo an seans deireanach ag ceannairí Arm na [[An Ghearmáin|Gearmáine]] an Cogadh a bhuachan sula n-éiríodh na Comhghuaillithe róláidir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=DEICH mBLIANA na gCUIMHNEACHÁN|údar=centenaries.ucd.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Bhí na saighdiúirí [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánacha]] ag teacht isteach sa troid. == Ionsaí == [[Íomhá:Nemška pomladna ofenziva 1918.svg|clé|mion|320x320px]] Rinne na Gearmánaigh, faoi cheannas Erich Ludendorff''''','''''<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Erich Ludendorff|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Erich_Ludendorff&oldid=1012746948|journal=Wikipedia|date=2021-03-18|language=en}}</ref> dul chun cinn suntasach ar dtús, ach i ndeireadh an lae, theip orthu polladh trí línte na gComhghuaillithe. Agus é lagaithe mar gheall ar chailleadh a chuid saighdiúirí is fearr agus bacaithe mar gheall ar róshíneadh na línte soláthair, bhí Arm na Gearmáine leochaileach agus i mbaol frith-ionsaithe ó na Comhghuaillithe. [[Íomhá:Erich Ludendorff Hugo Vogel.jpg|mion|clé|Na Gearmánaigh faoi cheannas Erich Ludendorff<ref name=":0" /> ]] == Frith-ionsaí == I lár mhí Iúil 1918 chuir fórsaí de chuid na Fraince agus [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceá]] tús le hionsaí. Lean [[Arm na Breataine]] le hionsaí dá chuid féin i Lúnasa 1918. Géilleadh na Gearmánaigh i mí na Samhna 1918. == Iarmhairtí == Cor i gciniúint an Chogaidh ba ea é. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:1918]] ewhzudk38qcrojs6gpg71ck3i318438 0 92245 1323816 1315016 2026-08-10T12:41:42Z Saighneánach 72809 1323816 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Íomhá:ArchdioceseArmagh.png|mion|D'éirigh [[Ard-Deoise Ard Mhacha]] níos tábhachtaí le linn a thréimhse mar easpag. ]] [[Ardeaspag|Easpag]] ar [[Ard Mhacha]] agus leasaitheoir creidimh ab ea '''Ceallach,''' nó '''Celsus / Celestinus''' i [[An Laidin|Laidin]] agus '''Cellach of Armagh''' i m[[An Béarla|Béarla]] ([[1080]] – [[1 Aibreán]] [[1129]]).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://catholicreadings.org/saint-celsus-of-armagh-saint-of-the-day-april-1/|teideal=Saint Celsus of Armagh - Saint of the Day - April 1 Feast Day|dáta=2019-03-27|language=en-US|work=Catholic Daily Readings|dátarochtana=2021-04-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://catholicsaints.info/saint-celsus-of-armagh/|teideal=Saint Celsus of Armagh|dáta=2009-03-31|language=en-US|work=CatholicSaints.Info|dátarochtana=2021-04-01}}</ref> Ba leasaitheoir díograiseach é mar [[easpag]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/aibrean/naomh-ceallach-easpag-aibre.html|teideal=Naomh Ceallach, easpag: Aibreán 1 {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2020-04-01}}{{Dead link|date=Aibreán 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D'éirigh [[Ard-Deoise Ard Mhacha|Deoise Ard Mhacha]] níos tábhachtaí le linn a thréimhse mar easpag.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.reginamag.com/saint-cellach-of-armagh/|teideal=Saint Cellach of Armagh, Confessor - REGINA Magazine|údar=Editor Staff|dáta=2017-04-01|language=en-US|dátarochtana=2021-04-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.catholicireland.net/saintoftheday/st-ceallach-celsus-of-armagh-1080-1129/|teideal=Apr 1 - St Ceallach (Celsus) 1080-1129|language=en-US|work=Catholicireland.net|dátarochtana=2021-04-01}}</ref> Ceiliúrtar a lá féile ar 1 Aibreán. == Saol == [[Íomhá:Armagh Roman Catholic Cathedral of St. Patrick West Transept South Wall Window St. Malachy 2013 09 24.jpg|mion|Ardeaglais Phádraig, Ard Mhacha: [[Maolmhaodhóg Ó Morgair]]]] Rugadh Ceallach sa bhliain 1080 i gContae [[Ard Mhacha]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=St. Bernard of Clairvaux's Life of St. Malachy of Armagh|url=https://books.google.fr/books?id=2RLDDwAAQBAJ&pg=PT27&lpg=PT27&dq=%221080%22++armagh+born++%221080%22&source=bl&ots=cuJTaVeEtp&sig=ACfU3U0JWrv8B9zY1X0-9gxZs7ctdG8jpg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjMjIzf_8foAhWLkhQKHW97ApwQ6AEwAHoECC8QKQ#v=onepage&q=%221080%22%20%20armagh%20born%20%20%221080%22&f=false|publisher=Good Press|date=2019-12-02|language=en|author=Saint of Clairvaux Bernard}}</ref> Shíolraigh sé ón [[uasaicme]] ann. Ina theannta sin, bhí [[Teaghlach|muintir]] Cheallach, na Siniaigh (nó Siniaich nó Sínnaig), i gcumhacht ar an "deoise" (nó dúiche ag an am). Bhí a athair ina [[ab]] ar [[Ard Mhacha]] ó 1074 go 1091 ach níor oirníodh ina shagart é. [[Teaghlach]] mór le rá sa pholaitíocht ab ea muintir Cheallach is cosúil. Ansin bhí a sheanuncail, Domnall mac Amalgada, ina ab. Ceapadh Ceallach mar ab ar [[Ard Mhacha]] é sa bhliain 1105 agus rinneadh [[sagart]] de. I gcodarsnacht leis an traidisiúin teaghlaigh, duine spioradálta a bhí ann. Chuaigh an leasú [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|eaglasta]] a bhí faoi lánseol sa [[Cúige Mumhan|Mhumhain]] san am sin go mór i bhfeidhm ar Cheallach, is cosúil. == Easpag agus leagáid == Nuair a d’éag Easpag Ard Mhacha de bharr “shocrú fear nÉireann”, ardaíodh Ceallach ina easpag ar Ard Mhacha. Ba é a bhí i gceannas an tSionaid leasaithigh a tionóladh i Ráth Bhreasail sa bhliain 1111. == Bás agus Tionchar == Sa bhliain 1129, le linn dó bheith ar cuairt tréadaireachta sa [[Cúige Mumhan|Mhumhain]], shíothlaigh Ceallach in Ard Phádraig agus ar a iarratas féin, cuireadh i [[Lios Mór]] é. Oirníodh [[Maolmhaodhóg Ó Morgair]] ina [[Sagart|shagart]] é ag Ceallach Naofa sa bhliain 1119. Ansin thogh Ceallach é mar bhíocáire agus níos déanaí ina ab ar mhainistir Ard Mhacha. Tar éis a bháis ar 1 Aibreán 1129,<ref name=":0" /> toghadh Maolmhaodhóg ina easpag ar Ard Mhacha, ach ní raibh sé in ann dul ann ar dtús toisc go raibh muintir Cheallach, na Siniaigh, fós i gcumhacht ann. Níos déanaí, ba leasaitheoir díograiseach é mar easpag, ar aon dul le Ceallach. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ceallach Naomh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1080]] [[Catagóir:Básanna i 1129]] [[Catagóir:11ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ardeaspaig]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Sagairt Éireannacha]] j67cmml2rxnzi8t30yl41bs4av66in1 0 92351 1323975 1205558 2026-08-10T19:26:40Z Saighneánach 72809 1323975 wikitext text/x-wiki :''Do Thuaisceart Éireann, féach ar [[Paindéim COVID-19 i dTuaisceart Éireann]].'' {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:COVID-19 14-day incidence rate per 100,000 population in Ireland.png|mion|250px|Rátaí minicíochta 14 lá in aghaidh 100,000 daoine den daonra i ngach contae, amhail 23 Meithmeamh 2021.{{legend|#7c0000|≥195}}{{legend|#ce0000|90-195}}{{legend|#ee493a|72-90}}{{legend|#ff856c|63-72}}{{legend|#ffbb9d|<63}}]] Thosaigh an '''paindéim COVID-19 i bPoblacht na hÉireann''' ar an 29 Feabhra 2020. Fógraíodh i ráiteas ón bhFoireann Náisiúnta Éigeandála Sláinte Poiblí, ar 29 Feabhra 2020 go raibh cás deimhnithe Covid-19 (Coróinvíreas) dearbhaithe acu. == Amlíne == Fear ba ea an chéad íospartach, a chónaigh sa chuid thoir den tír. Thaistil sé ó limistéar i dtuaisceart na hIodáile a bhí thíos leis an víreas . Dúirt an Dr Tony Holohan, Príomhoifigeach Míochaine sa Roinn Sláinte: “Bhíothas ag súil leis go dtiocfadh cás chun cinn. Táimid ag ullmhú dó sin le seachtainí fada anuas.”<ref>{{lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/844258-none/|teideal=Ráiteas ón bhFoireann Náisiúnta Éigeandála Sláinte Poiblí- 29 Feabhra 2020|údar=.gov.ie|dáta=2020|foilsitheoir=An Roinn Sláinte|dátarochtana=2024}}</ref> Laistigh de thrí seachtaine ina dhiaidh sin, dearbhaíodh cásanna i ngach [[Contaetha na hÉireann|contaetha]].<ref>{{lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/health/coronavirus-cases-now-confirmed-in-every-county-in-ireland-1.4209389|teideal=Coronavirus cases now confirmed in every county in Ireland|údar=Paul Cullen|foilsitheoir=The Irish Times|dáta=22 Márta 2020}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/breakdown-county-coronavirus-ireland-5054368-Mar2020/|teideal=Every single county in Ireland now has at least one coronavirus case - here's a breakdown of where the virus is|foilsitheoir=TheJournal.ie|údar=Garreth MacNamee|dáta=22 Márta 2020}}</ref> Chuaigh an phaindéim i bhfeidhm ar go leor gnéithe den tsochaí. An 12 Márta 2020, dhún [[Rialtas na hÉireann]] gach scoil, coláiste, saoráid cúram leanaí agus institiúid chultúrtha, agus mhol an rialtas cruinnithe móra a chur ar ceal.<ref name="Irish Times schools to shut">{{lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/health/coronavirus-schools-colleges-and-childcare-facilities-in-ireland-to-shut-1.4200977|teideal=Coronavirus: Schools, colleges and childcare facilities in Ireland to shut|foilsitheoir=The Irish Times|údar=Pat Leahy, Paul Cullen, Suzanne Lynch agus Fiach Kelly|dáta=12 Márta 2020}}</ref> Cuireadh deireadh le féilte [[Lá Fhéile Pádraig]],<ref>{{lua idirlín|url=https://www.dublinlive.ie/news/dublin-news/coronavirus-st-patricks-day-parade-17879218|teideal=Coronavirus: St Patrick's parade cancelled in Stepaside Dublin for Public Health|foilsitheoir=Dublin Live|údar=Leigh McGowran|dáta=6 Márta 2020}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.highlandradio.com/2020/03/09/letterkenny-st-patricks-day-parade-cancelled/|teideal=Letterkenny and Buncrana parades cancelled|foilsitheoir=Highland Radio|dáta=9 Márta 2020}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-51806551|teideal=Irish St Patrick's Day parades off over coronavirus|foilsitheoir=BBC News|dáta=9 Márta 2020}}</ref> agus thug an [[Taoiseach]], [[Leo Varadkar]], aghaidh ar an náisiún an oíche sin. Dúnadh beagnach gach gnó, ionad, saoráid agus taitneamhachtaí ar an 24 Márta; ach ceadaíodh cruinnithe de suas le ceathrar.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/coronavirus-new-measures-5055686-Mar2020/|teideal=Taoiseach announces all non-essential shops to close, restrictions on gatherings of more than four people|foilsitheoir=TheJournal.ie|údar=Sean Murray|dáta=24 Márta 2020}}</ref> Trí lá ina dhiaidh sin an 27 Márta, chuir an rialtas ordú "fanacht sa bhaile" i bhfeidhm, ag toirmeasc ar gach taisteal agus teagmháil neamhriachtanach le daoine lasmuigh de theach duine.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/27/stay-home-varadkar-urges-irish-in-drastic-lockdown|teideal='Stay home': Varadkar announces sweeping two-week lockdown|foilsitheoir=The Guardian|údar=Rory Carroll|dáta=27 Márta 2020}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://whatsnew.citizensinformation.ie/2020/03/27/new-measures-to-combat-covid-19-from-midnight-on-27-march-2020/|teideal=New measures to combat COVID-19 from midnight on 27 March 2020|foilsitheoir=whatenew.citizensinformation.ie|dáta=27 Márta 2020|dátarochtana=9 Eanáir 2021|archivedate=11 Bealtaine 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511224007/https://whatsnew.citizensinformation.ie/2020/03/27/new-measures-to-combat-covid-19-from-midnight-on-27-march-2020/}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/2020/0327/1126911-ireland-restrictions-covid19/|teideal=New restrictions: Exceptions for leaving your home|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|dáta=28 Márta 2020}}</ref> Dúradh le daoine scothaosta agus leo siúd a bhfuil riochtaí sláinte áirithe orthu chun [[Cocúnú (iompraíocht )|cocúnú]] nó clutharú a dhéanamh.<ref name=":0" /><ref>{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/2020/0328/1126988-what-is-cocooning/|teideal=Explainer: What is cocooning, and who needs to do it?|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|údar=Orla O'Donnell|dáta=28 Márta 2020}}</ref> Thosaigh daoine ag cleachtadh "[[Scaradh sóisialta|scoitheadh sóisialta]]" (fanacht dhá mhéadar amach ó dhaoine). Tugadh cumhacht do na [[Garda Síochána]] na bearta a fhorfheidhmiú,<ref>{{lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/press-release/e9d120-minister-for-health-simon-harris-signs-regulations-to-give-an-garda-/|teideal=Minister for Health Simon Harris signs regulations to give An Garda Síochána the power to enforce COVID-19 restrictions|foilsitheoir=An Roinn Sláinte|dáta=10 Aibreán 2020}}</ref> a síneadh arís agus arís eile go dtí 18 Bealtaine.<ref name="extension">{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/2020/0501/1135923-cabinet/|teideal=Taoiseach addresses nation on road map to ease restrictions|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|údar=Aisling Kenny|dáta=1 Bealtaine 2020}}</ref> Cuireadh cúrsaí 2020 [[Ardteistiméireacht]], [[Teastas Sóisearach]] agus gach cúrsa samhraidh 2020 [[Gaeilge]] sa [[Gaeltacht]] ar ceal. Sheol an [[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte]] (FSS) feachtas earcaíochta, ag iarraidh ar ghairmithe cúram sláinte agus neamh-chúram sláinte araon “a bheith ar glao ar Éirinn”.<ref name="beon">{{lua idirlín|url=https://www.hse.ie/eng/services/news/newsfeatures/covid19-updates/oncall/|teideal=Be on call for Ireland|foilsitheoir=HSE|dáta=15 Aibreán 2020|dátarochtana=15 Aibreán 2020|archivedate=18 Meán Fómhair 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918185534/https://www.hse.ie/eng/services/news/newsfeatures/covid19-updates/oncall/}}</ref> Faoi lár mhí Aibreáin, thuairiscigh an Fhoireann Náisiúnta Éigeandála Sláinte Poiblí (FNESP) go raibh ráta fáis an phaindéim tiomáinte “chomh híseal agus is gá dó a bheith”,<ref name="plateau">{{lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/spread-of-covid-19-infection-has-reached-a-plateau-with-growth-rate-close-to-zero-994503.html|teideal=Spread of Covid-19 infection has reached a 'plateau' with growth rate 'close to zero'|údar=Cianan Brennan|dáta=16 Aibreán 2020|foilsitheoir=Irish Examiner}}</ref> go raibh an cuar leacaithe agus nach mbeadh aon bhuaic ag teacht.<ref name="curve flattened">{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/coronavirus/2020/0418/1132249-coronavirus-ireland/|teideal='Important to continue current measures until 5 May', says Dr Holohan|dáta=18 Aibreán 2020|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs}}</ref> ==== Rialtas ==== D'fhan rialtas [[an 32ú Dáil]] sa phost le linn roinnt míonna tosaigh den phaindéim go dtí gur ceapadh a chomharba ar an 27 Meitheamh. Shuigh [[Dáil Éireann]] le níos lú ball agus bhog sí óna teach traidisiúnta ag [[Teach Laighean]] go dtí an Ionad Comhdhála chun riachtanais [[scaradh sóisialta]] a éascú.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/politics/2020/0524/1140290-one-or-two-the-battle-brewing-over-dail-committees/|teideal=One or Two? The battle brewing over Dáil committees|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|údar=Paul Cunningham|dáta=24 Bealtaine 2020}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40046930.html|teideal=Government use of Convention Centre cost almost €500k in one month|foilsitheoir=Irish Examiner|dáta=11 Meán Fómhair 2020}}</ref> Rith an [[Oireachtas]] gníomh éigeandála a thug cumhacht don stát a choinneáil daoine, taisteal a shrianadh agus daoine a choinneáil ina dtithe chun scaipeadh an víris a rialú.<ref name="RTE Higgins signs emerg">{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/coronavirus/2020/0320/1124275-covid19-coronavirus-politics/|teideal=President Higgins signs emergency measures into law|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|údar=Aisling Kenny|dáta=20 Márta 2020}}</ref> Ritheadh ​​tuilleadh reachtaíochta éigeandála an tseachtain dár gcionn. [[Íomhá:Pandemic pints.jpg|mion|Dhá phionta den ghreann cáiliúil Éireannach Guinness a seachadadh úr ó theach tábhairne. Ba nuálaíocht úrnua den phaindéim in Éirinn an tseirbhís seachadta piontaí. Dheimhnigh [[Garda Síochána]] - nuair a ghlac sé comhairle dlí - nach raibh aon dlí ann i gcoinne na seirbhíse.]] === Samhradh 2020 === Tháinig laghdú mall ar chásanna laethúla agus ar bhásanna i mí an Mheithimh agus i mí Iúil 2020. I mí Lúnasa, gearradh glasáil réigiúnach trí seachtaine i dtrí chontae tar éis ardú suntasach i gcásanna dearbhaithe go príomha i ngléasraí próiseála feola.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/business/agribusiness-and-food/how-is-ireland-s-meat-industry-handling-recent-covid-19-outbreaks-1.4335093?mode=sample&auth-failed=1&pw-origin=https%3A%2F%2Fwww.irishtimes.com%2Fbusiness%2Fagribusiness-and-food%2Fhow-is-ireland-s-meat-industry-handling-recent-covid-19-outbreaks-1.4335093|teideal=How is Ireland's meat industry handling recent Covid-19 outbreaks?|foilsitheoir=The Irish Times|údar=Barry O'Halloran|dáta=21 Lúnasa 2020}}</ref><ref name="klo1">{{lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/new-covid-19-restrictions-for-kildare-laois-and-offaly-5170255-Aug2020/|teideal=New Covid-19 restrictions for Kildare, Laois and Offaly to kick in from midnight|foilsitheoir=TheJournal.ie|údar=Conor McCrave|dáta=7 Lúnasa 2020}}</ref><ref name="klo2">{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/2020/0807/1157957-govt-statement-covid/|teideal=Taoiseach makes address as local restrictions announced|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|údar=Aisling Kenny|dáta=7 Lúnasa 2020}}</ref> === Geimhreadh 2020 === I mí Dheireadh Fómhair 2020, atheagraíodh srianta glasála ar fud na tíre tar éis borradh gasta i gcásanna deimhnithe agus an dara tonn de COVID-19 a thabhairt isteach in Éirinn.<ref name="lockdown1">{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/coronavirus/2020/1019/1172397-coronavirus-ireland/|teideal=Cabinet agrees to impose Level 5 restrictions for six weeks from Wednesday|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|údar=Mícheál Lehane|dáta=19 Deireadh Fómhair 2020}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.independent.ie/world-news/coronavirus/cabinet-to-consider-level-5-restrictions-for-six-weeks-39641904.html|teideal=Cabinet accepts Level 5 lockdown for six weeks|foilsitheoir=Irish Independent|údar=Philip Ryan|dáta=19 Deireadh Fómhair 2020}} {{lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/new-restrictions-5237255-Oct2020/|teideal=Cabinet agrees to impose nationwide Level 5 restrictions for six weeks|foilsitheoir=TheJournal.ie, Press Association|údar=Stephen McDermott, Christina Finn agus Sean Murray|dáta=19 Deireadh Fómhair 2020}} {{lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40067574.html|teideal=Government follows Nphet advice with level 5 move for six weeks|foilsitheoir=Irish Examiner|údar=Paul Hosford agus Aoife Moore|dáta=19 Deireadh Fómhair 2020}}</ref> Mar thoradh ar an dara glasáil bhí ráta minicíochta 14 lá na hÉireann ar an ráta is ísle san [[Aontas Eorpach]],<ref>{{lua idirlín|url=https://www.breakingnews.ie/ireland/coronavirus-ireland-has-lowest-incidence-rate-in-eu-1045389.html|teideal=Coronavirus: Ireland has lowest incidence rate in EU|foilsitheoir=BreakingNews.ie|údar=Tomas Doherty|dáta=2 Nollaig 2020}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.irishpost.com/news/ireland-now-has-lowest-covid-19-incidence-rate-in-europe-union-199161|teideal=Ireland now has lowest Covid-19 incidence rate in Europe Union|foilsitheoir=The Irish Post|údar=Rachael O'Connor|dáta=3 Nollaig 2020}}</ref> agus maolaíodh srianta go luath i mí na Nollag.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/coronavirus/2020/1127/1180803-coronavirus-ireland/|teideal=Country moves to Level 3 'with modifications' on Tuesday|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|údar=Mícheál Lehane|dáta=27 Samhain 2020}}</ref> Tháinig an tríú tonn de COVID-19 go hÉirinn tar éis srianta a mhaolú.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/health/were-clearly-now-in-a-third-wave-warning-comes-to-protect-loved-ones-as-727-covid-19-cases-confirmed-today-39889062.html|teideal=‘We’re clearly now in a third wave’ – warning comes to protect loved ones as 727 Covid-19 cases confirmed today|foilsitheoir=Irish Independent|údar=Cormac McQuinn agus Ciara O'Loughlin|dáta=21 Nollaig 2020}}</ref> Ghníomhaigh an [[Rialtas na hÉireann|rialtas]] go gasta agus an 24 Nollaig ([[Oíche Nollag]]), cuireadh srianta glasála ar ais ar fud na tíre tar éis borradh eile i gcásanna dearbhaithe in Éirinn.<ref name="level5dec">{{lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/press-release/a1f21-ireland-placed-on-level-5-restrictions-of-the-plan-for-living-with-covid-19-with-a-number-of-specific-adjustments/|teideal=Ireland placed on Level 5 Restrictions of the Plan for Living with COVID-19 - with a number of specific adjustments|foilsitheoir=Rialtas na hÉireann|dáta=22 Nollaig 2020}}</ref> Ar [[Lá Fhéile Stiofáin]], tháinig an chéad loingsiú den vacsaín Pfizer/BioNTech COVID-19 go Poblacht na hÉireann.<ref name="vaccine1">{{lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/2020/1226/1186461-coronavirus-ireland/|teideal=First batch of Pfizer-BioNTech vaccine arrives in Ireland|foilsitheoir=RTÉ News and Current Affairs|dáta=26 Nollaig 2020}}</ref> Cuireadh tús le vacsaínithe trí lá ina dhiaidh sin an 29 Nollaig 2020.<ref name="1stvaccine">{{lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/first-coronavirus-vaccine-ireland-5312217-Dec2020/|teideal=79-year-old Dublin woman first in Republic of Ireland to get Covid-19 vaccine|foilsitheoir=TheJournal.ie|údar=Orla Dwyer|dáta=29 Nollaig 2020}}</ref> === 2021 === Faoi 25 Meitheamh 2021, bhí 270,477 cás agus 4,989 bás dearbhaithe ag [[an Roinn Sláinte]].<ref>{{lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/news/7e0924-latest-updates-on-covid-19-coronavirus/|teideal=Latest updates on COVID-19 (Coronavirus)|dátarochtana=15 Márta 2021|foilsitheoir=An Roinn Sláinte}}</ref> Bhí níos mó ná 90% díobh siúd a fuair bás os cionn 65 bliana d’aois,<ref>{{lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/over-65s-account-for-90-of-coronavirus-deaths-recorded-in-ireland-1.4227833|teideal=Over-65s account for 90% of coronavirus deaths recorded in Ireland|foilsitheoir=The Irish Times|údar=Jack Power|dáta=13 Aibreán 2020}}</ref> agus bhí tinnis bhunúsacha ar a bhformhór nó bhí cónaí orthu i dtithe cúraim.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/health/nursing-homes-account-for-50-per-cent-of-coronavirus-deaths-in-ireland-1.4241723|teideal=Nursing homes account for 50 per cent of coronavirus deaths in Ireland|foilsitheoir=The Irish Times|údar=Paul Cullen|dáta=30 Aibreán 2020}}</ref> Amhail 11 Bealtaine 2021, tá 1,922,913 vacsaín riartha. Tugadh an chéad dáileog den vacsaín do 1,408,105 duine, agus tugadh an dara dáileog den vacsaín do 514,808 duine.<ref>{{lua idirlín|url=https://covid19ireland-geohive.hub.arcgis.com/pages/vaccinations|teideal=Ireland's COVID-19 Data Hub - Vaccinations|foilsitheoir=[[An Roinn Sláinte]]|dátarochtana=7 Márta 2021}}</ref> == Iarmhairtí == Ba chúis leis na srianta a forchuireadh [[Cúlú eacnamaíochta|cúlú géar]],<ref>{{lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/gdp-ireland-5197914-Sep2020/|teideal=Ireland now officially in recession after largest ever quarterly GDP drop|dáta=7 Meán Fómhair 2020|foilsitheoir=TheJournal.ie, Press Association}}</ref> ardú gan fasach ar dhífhostaíocht<ref>{{lua idirlín|url=https://www.ft.com/content/27b22971-5da3-4b3e-83fa-9127016e859b|teideal=Coronavirus pushes unemployment in Ireland to 'unprecedented' level|dáta=21 Aibreán 2020|foilsitheoir=Financial Times}}</ref> agus rinne sé damáiste mór do gach earnáil.<ref>{{lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/business/for-some-sectors-economic-damage-from-covid-19-could-be-fatal-1.4231508|teideal=For some sectors, economic damage from Covid-19 could be fatal|údar=Colin Gleeson|dáta=17 Aibreán 2020|foilsitheoir=The Irish Times}}</ref><ref>{{lua idirlín|url=https://www.independent.ie/world-news/coronavirus/coronavirus-ireland-country-set-for-deep-recession-as-economy-to-shrink-by-10pc-and-mass-unemployment-grows-39145466.html|teideal=Coronavirus Ireland: Country set for deep recession as economy to shrink by 10pc and mass unemployment grows|údar=David Chance, Cormac McQuinn agus Aoife Walsh|dáta=21 Aibreán 2020|foilsitheoir=Irish Independent}}</ref> Cuireadh Íocaíocht Dífhostaíochta Phaindéimeach COVID-19 agus Scéim Fóirdheontais Pá Sealadach COVID-19 ar bun. ==Gailearaí== <gallery> Íomhá:"Cocooning" during the 2020 coronavirus pandemic.jpg|mion|Clutharú: tugann garmhac cuairt ar a sheanmháthair. ina teach féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seo-agaibh-focloir-beag-bearla-gaeilge-an-choroinviris/|teideal=Seo agaibh Foclóir Beag Béarla-Gaeilge an Chóroínvíris|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-24}}</ref> Íomhá:Irish grocery store showing a one-way system, instructions on social distancing, disposable gloves for shoppers, and supplies to clean trolleys.jpg|Ollmhargadh: córas aon-bhealach, treoracha maidir le fadú sóisialta, lámhainní indiúscartha, soláthairtí glantacháin go hiomlán Íomhá:Ersatz protection for employees deployed in a grocery store during the 2020 coronavirus pandemic.jpg|Cosaint bhunúsach d’fhostaithe na siopaí grósaera Íomhá:Pharmacy in Ireland during the 2020 coronavirus pandemic.jpg|Cógaisíocht inar cuireadh haiste in ionad an dorais chun earraí a mhalartú. Íomhá:Shop door in Ireland during the 2020 coronavirus pandemic.jpg|Doras an tsiopa Íomhá:Irish butcher implementing ad-hoc social distancing measures duing the 2020 pandemic.jpg|Búistéir Éireannach ag cur bearta um fhadú sóisialta ad hoc i bhfeidhm Íomhá:Collection of books at an Irish primary school during the 2020 pandemic.jpg|Málaí leabhar curtha taobh amuigh de bhunscoil in Éirinn le bailiú Íomhá:Queue at Irish grocery store during the 2020 coronavirus pandemic.jpg|Daoine ag scuaine ag ollmhargadh in Éirinn; stiallacha de théip dhubh ar an talamh chun bearnaí 2 mhéadar a theorannú Íomhá:St Mochta's church Porterstown.jpg|Fógra pinned chuig séipéal Naomh Mochta i mBaile Phort Láirge ag rá go bhfuil an séipéal dúnta Íomhá:Porterstown Park in lockdown.jpg|Páirc Portertown faoi ghlas ach daoine fós le feiceáil sa pháirc Íomhá:Paramedic wearing PPE mask, eye protection, and gown in Ireland 2020.jpg|An Irish paramedic en route to a so-called "query case" during the pandemic in Ireland. |Sínigh [[Iarnród Éireann]] [[scaradh sóisialta]] ar thraein i mí Iúil 2020. Íomhá:Supermarket social distancing signs.jpg|Comharthaí urláir [[scaradh sóisialta]] in ollmhargadh in Éirinn i mí Lúnasa 2020. Íomhá:First Day of School.jpg|Beannaíonn príomhoide agus leas-phríomhoide do mhic léinn atá ag filleadh ar an gcéad lá den scoil. Íomhá:Bus Éireann social distancing signs on a bus in October 2020.jpg|Síníonn [[Bus Éireann]] [[scaradh sóisialta]] ar bhus i mí Dheireadh Fómhair 2020. Íomhá:Floor physical distancing sign in an Irish store, amidst Christmas merchandise, in October 2020.jpg|Comhartha um fhadú fisiceach urláir i siopa Éireannach, i measc earraí Nollag, i mí Dheireadh Fómhair 2020. Íomhá:Social Distant Santa.jpg|Tugann Daidí na Nollag cuairt lasmuigh ar eastát tithíochta i [[Maigh Nuad]], Nollaig 2020 Íomhá:Social distancing at a funeral.jpg|Cosc ar fhreastal ar shochraid, déanann caoineoirí líne ar phríomhshráid [[Maigh Nuad]] chun meas a thabhairt do na daoine a d’imigh ar scor, Nollaig 2020. Íomhá:Bram Stoker Park social distancing 01.jpg|mion|Scoitheadh sóisialta nó scoitheadh fisiciúil: marcáil dhá mhéadar do chuairteoirí ar Pháirc Bram Stoker i [[Marino]], [[Baile Átha Cliath]] Íomhá:Bilingual Irish-English COVID-19 sign at Heuston Station Dublin (2021).jpg|thumb|Comhartha dátheangach ag Iarnród Éireann i Stáisiún Traenach Heuston, 2021. Íomhá:COVID-19 Social Distancing Bilingual Sign Tír na nÓg Park Carpenterstown (2020).jpg|thumb|Comhartha dátheangach Chomhairle Contae Fhine Gall i bPáirc Tír na nÓg i mBaile an Chairpintéaraigh, 2020. </gallery> ==Féach freisin== * [[Coróinvíreas]] * [[COVID-19]] * [[Paindéim COVID-19]] == Naisc sheachtracha == * [https://tuairisc.ie/seo-agaibh-focloir-beag-bearla-gaeilge-an-choroinviris/ Seo agaibh Foclóir Beag Béarla-Gaeilge an Chóroínvíris.] Tá foclóir beag curtha le chéile ag [[Tuairisc.ie]] de na téarmaí nua a bhíonn á n-úsáid againn i ré an choróinvíris, nó ré an víris chorónaigh más fearr leat.<ref name=":0" /> ==Tagairtí== {{reflist|2}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Paindéim COVID-19]] [[Catagóir:Sláinte in Éirinn]] 8kxohhgy3nndi42txa2mmbrpojszcxl 0 92452 1323829 1316962 2026-08-10T12:55:11Z Saighneánach 72809 1323829 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} An 6ú h[[Uachtarán]] ar [[Iosrael]] (1983-93) ab ea '''Chaim Herzog''' ([[17 Meán Fómhair]] [[1918]] – [[17 Aibreán]] [[1997]]). [[Saighdiúir]], [[Dlí|dlíodóir]], fear [[gnó]] agus [[taidhleoir]] ab ea é chomh maith, a d'fhás suas in [[Éire|Éirinn]]. [[Íomhá:FOUR YEAR OLD CHAIM HERZOG IN PARIS. חיים הרצוג בן ה-4 בפריז.D63-102.jpg|clé|mion|266x266px|Ceithre bhliain d'aois: ar saoire as [[An Fhrainc|Fhrainc]]]] [[Íomhá:CHAIM HERZOG IN BRITISH ARMY UNIFORM. חיים הרצוג במדי הצבא הבריטי.D63-097.jpg|clé|mion|266x266px|1944]] == Saol == [[Íomhá:Chaim_herzog.jpeg|clé|mion|264x264px|26 Aibreán 1950]] === Luathshaol in Éirinn === Rugadh Herzog i 2 Norman Villas<ref>{{Lua idirlín|url=https://openplaques.org/plaques/7070|teideal=Chaim Herzog blue plaque|údar=Open Plaques|language=en-GB|work=openplaques.org|dátarochtana=2020-04-18|archivedate=2019-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190917224750/http://openplaques.org/plaques/7070}}</ref> i m[[Béal Feirste]] (anois 185 Clifton Park Avenue<ref>nochadh plaic chuimhneacháin ina onóir sna 200idí ag 185 Clifton Ville Avenue.</ref>). Bhí a athair, [[Isaac Herzog]], go láidir i bhfabhar an [[Poblachtánachas in Éirinn|phoblachtachais Éireannaigh]] (bhí [[An Ghaeilge|Gaeilge]] líofa aige is cosúil). Mar sin thugtaí "Raibí Shinn Féin" air ar feadh tamaill áirithe. Rinneadh Ard-Raibí [[Aisceanaz|Aisceanásaíoch]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Ashkenaz/|teideal="Ashkenaz"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-04-18}}</ref> na [[An Phalaistín|Palaistíne]] dá athair (agus Ard-Raibí Iosrael ina dhiaidh sin go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1959). Ós rud é gur mhac le hArd-Raibí na hÉireann, tógadh Herzog i m[[Baile Átha Cliath]] é idir 1919 agus 1935, ar 33 Ascaill Ghort na mBláth, [[Portobello (Baile Átha Cliath)|Portobello]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/sites/default/files/content/Community/LetsWalkandTalk/Documents/PortobelloMapGuide.pdf|teideal=Portobello Map Guide|údar=dublincity.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2019-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526004116/http://www.dublincity.ie/sites/default/files/content/Community/LetsWalkandTalk/Documents/PortobelloMapGuide.pdf}}</ref>. Bhí [[Cearbhall Ó Dálaigh]] ina chara ag Chaim i laethanta a óige, ina chónaí in aice leis ar 15 [[Portobello Road|bóthar Portobello]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1530085303682455|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-04-18}}</ref>[[Íomhá:Chaim Herzog.png|clé|mion|328x328px|1989]]D'fhreastail Herzog ar Choláiste Alexandria ([[naíonra]]) ar dtús, agus ansin ar [[Coláiste Wesley|Choláiste Wesley]] (ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] ag an am). Ghnóthaigh sé scoláireacht nuair a bhí sé ann. Chaith sé roinnt blianta ag dornalaíocht agus d'éirigh go maith leis,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living History: A Memoir|url=https://books.google.fr/books?id=l5CpDwAAQBAJ&pg=PT91&lpg=PT91&dq=%22chaim+herzog%22++%22Himmler%22&source=bl&ots=x6CjWBbwDM&sig=ACfU3U19fG_2galzae_VNXtydbk7mwIkIw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlm8mf8_HoAhUAAWMBHQo8BioQ6AEwFHoECDUQLw#v=onepage&q=%22chaim%20herzog%22%20%20%22Himmler%22&f=false|publisher=Plunkett Lake Press|date=2019-08-16|language=en|author=Chaim Herzog}}</ref> Scríobh Brendan Delap i 2020 go raibh onóir sa [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] faighte ag Herzog san [[Ardteistiméireacht|Ardteist]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-dli.aspx|teideal=An Dlí|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-04-18}}</ref> (agus beagnach 17 mbliana d'aois i 1935, más fíor). Ar aon nós, bhí sé ar bharr an ranga. Bhog sé go dtí an [[An Phalaistín|Phalaistín]] i mBealtaine 1935. === Staidéar agus Cogadh === Thosaigh Herzog ag déanamh staidéir i gColáiste na h[[Ollscoil]]<nowiki/>e, [[Londain]] sa bhliain 1938<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newsletter.co.uk/news/giants-israeli-politics-both-sprang-belfasts-tiny-jewish-community-254204|teideal=Giants of Israeli politics both sprang from Belfast's tiny Jewish community|language=en|work=www.newsletter.co.uk|dátarochtana=2020-04-18}}{{Dead link|date=Nollaig 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fuair sé céim sa dlí i 1941 agus rinneadh [[abhcóide]] d'Ósta Lincoln de i 1942, agus é ina oifigeach oiliúna san [[Arm na Breataine|Arm]] ag an am céanna. Bhí Herzog in [[Arm na Breataine]], ó 1942 go dtí 1947. Bhí [[Chaim Herzog]] (a d'fhás suas i m[[Baile Átha Cliath]]) ann nuair a chimigh na [[Sasana|Sasanaigh]] Himmler agus scríobh sé cuntas suntasach faoi,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living History: A Memoir|url=https://books.google.fr/books?id=l5CpDwAAQBAJ&pg=PT91&lpg=PT91&dq=%22chaim+herzog%22++%22Himmler%22&source=bl&ots=x6CjWBbwDM&sig=ACfU3U19fG_2galzae_VNXtydbk7mwIkIw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlm8mf8_HoAhUAAWMBHQo8BioQ6AEwFHoECDUQLw#v=onepage&q=%22chaim%20herzog%22%20%20%22Himmler%22&f=false|publisher=Plunkett Lake Press|date=2019-08-16|language=en|author=Chaim Herzog}}</ref> Faoi dheireadh, rinneadh Maor de. * Ansin bhí Herzog i bhFórsaí Cosanta Iosrael (1948-62) ar éirigh sé as mar Mhaorghinearál. Bhí sé ina Cheannaire ar an mBrainse um Fhaisnéis Mhíleata ó 1948 go dtí 1950 agus ansin ó 1959 go dtí 1962). Bhí sé ina ''attaché'' míleata in Ambasáid Iosrael i Stáit Aontaithe Mheiriceá ó 1950 go dtí 1954.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Chaim-Herzog|teideal=Chaim Herzog {{!}} president of Israel|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2020-04-18}}</ref> [[Íomhá:Wall plaques Irish Jewish museum.jpg|mion|músaem i b[[Portobello (Baile Átha Cliath)|Portobello]]|clé|274x274px]] Ní ba dhéanaí, bhí Herzog ina Ghobharnóir Míleata ar feadh tamaillín le haghaidh na gcríoch a bhfuair Iosrael seilbh orthu tar éis [[Cogadh na Sé Lá|Chogadh na Sé Lá]]. === Polaitíocht === Nuair a chuaigh Herzog ar ais chun an tsaoil shibhialta sa bhliain 1962, thosaigh sé ag dlíodóireacht agus thug sé faoi roinnt stiúrthóireachtaí. Sa bhliain 1972, bhí Herzog ar an triúr a chuir an dlíghnólacht, "Herzog, Fox & Neeman", ar bun (atá i measc na ngnólachtaí dlí is mó le rá in Iosrael fós).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4403355416355415|teideal=Herzog Óg|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2 Meith. 2021|dátarochtana=3 Meith. 2021}}</ref> Bhí Herzog ina Ambasadóir chun na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] ó 1975 go dtí 1978. Dhá bhliain tar éis dó a bheith tofa chun na [[Knesset]] ar liosta na Comhghuaillíochta (Páirtí an Lucht Oibre de chuid Iosrael), rinneadh Uachtarán Stát Iosrael. Chuir sé dhá thréimhse cúig bliana isteach san oifig sin. === Cuairt ar Éirinn, 1985 === Sa bhliain 1985 thug Herzog cuairt stáit ar Éirinn, ag filleadh ar ais ar a alma mater agus ag oscailt Mhúsaem Giúdach na hÉireann i mBaile Átha Cliath chomh maith. Thug sé cuairt ar an t[[An tSnaidhm|Snaidhm]], [[Contae Chiarraí]] freisin, chun dealbh in ómós a chara [[Cearbhall Ó Dálaigh|Chearbhaill Uí Dhálaigh]] a nochtadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4403355416355415|teideal=Herzog Óg|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2 Meith. 2021|dátarochtana=3 Meith. 2021}}</ref> Ag an am, rinneadh roinnt léirsithe in aghaidh a cuairte, maidir le polasaí eachtrach Iosrael, i dtaobh na [[An Liobáin|Liobáine]] Theas go mór mór. Bhí [[Fórsaí armtha|trúpaí]] na hÉireann imlonnaithe ann ag an am, mar chuid d'Fhórsa Eatramhach na Náisiún Aontaithe sa Liobáin ([[UNIFIL]]). [[Íomhá:יצחק הרצוג נואם בכנסת לזכר הרב הרצוג - צילום דוברות הכנסת יצחק הררי.jpg|clé|mion|[[Isaac Herzog Óg]] agus a sheanathair, an 'Sinn Féin rabbi' |177x177px]] === Bás agus teaghlach === Niúmóine a chniog Herzog agus d'éag sé i [[Tel Aviv]] é ar [[17 Aibreán]] [[1997]], in aois 78 bliain dó<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Encyclopedia of Intelligence and Counterintelligence|url=https://books.google.fr/books?id=6HusBwAAQBAJ&pg=PT868&lpg=PT868&dq=died++Chaim+Herzog+die?++April+17,+1997+++-%22long+illness%22&source=bl&ots=1NVCeYnnYf&sig=ACfU3U0eooEAfKea7FOKMAwwzQM9vAaQMg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiO9rXFnPLoAhUGkxQKHax4CgEQ6AEwBnoECC4QKQ#v=onepage&q=died%20%20Chaim%20Herzog%20die?%20%20April%2017,%201997%20%20%20-%22long%20illness%22&f=false|publisher=Routledge|date=2015-03-26|language=en|author=Rodney Carlisle}}</ref>. Tá sé curta i [[Reilig|reilig]] Mount Herzl, [[Iarúsailéim]]. Tá mac leis, Íosác nó [[Isaac Herzog Óg|Isaac Herzog]], a bhí ina chathaoirleach ar Pháirtí an Lucht Oibre de chuid Iosrael agus ina Cheannaire ar an bhFreasúra ó 2013-2018.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-receives-mr-isaac-herzog-son-of-former-president-of-the-state-of-israel-chaim-herzog-on-the-100th-anniversary-of-the-birth-of-his-father|teideal=Diary President Receives Mr Isaac Herzog Son Of Former President Of The State Of Israel Chaim Herzog On The 100th Anniversary Of The Birth Of His Father|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2020-04-18}}</ref> D'éirigh sé ina [[Uachtarán]] ar Stát [[Iosrael]] sa bhliain 2021, ag leanúint a athar. == Féach freisin == * [[Isaac Herzog Mór]] * [[Isaac Herzog Óg]] * [[Stair na nGiúdach in Éirinn]] * [[:Catagóir:Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn|Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Herzog, Chaim}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918]] [[Catagóir:Básanna i 1997]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Daoine Palaistíneacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Uachtaráin]] [[Catagóir:Giúdaigh Éireannacha an 20ú haois]] oei3pl3msddymsytsy1euoh4mgkx9vo 0 92459 1323846 1301751 2026-08-10T13:11:10Z Saighneánach 72809 1323846 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Uachtarán]] ar Stát [[Iosrael]] is ea '''Isaac Herzog Óg''' (a rugadh ar [[22 Meán Fómhair]] [[1960]] i d[[Tel Aviv]]).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4403355416355415|teideal=Herzog Óg|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2 Meith. 2021|dátarochtana=3 Meith. 2021}}</ref> Is mac le iar-[[Uachtarán]] Stát Iosrael é, an Ginearál [[Chaim Herzog]] (1918-1997), a rugadh i m[[Béal Feirste]]. Is garmhac leis an iar-Príomhraibí Iosrael é, [[Isaac Herzog]] (1888-1959), a bhí ina raibí i mBéal Feirste agus [[Baile Átha Cliath]]; tugadh an "Sinn Féin Rabbi" air sna 1910idí-1920idí. Is iar-[[Aire Rialtas|Aire]] agus iar-Chathaoirleach ar Pháirtí an Lucht Oibre é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-receives-mr-isaac-herzog-son-of-former-president-of-the-state-of-israel-chaim-herzog-on-the-100th-anniversary-of-the-birth-of-his-father|teideal=Diary President Receives Mr Isaac Herzog Son Of Former President Of The State Of Israel Chaim Herzog On The 100th Anniversary Of The Birth Of His Father|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2020-04-18}}</ref> Bhí sé ina chomhalta den [[Knesset]] idir 2003 agus 2018. I mí an Mheithimh 2018 toghadh é mar Chathaoirleach ar Ghníomhaireacht [[An Giúdachas|Ghiúdach]] Iosrael, agus mar [[uachtarán]] ar [[Iosrael]] sa bhliain 2021. [[Íomhá:יצחק הרצוג נואם בכנסת לזכר הרב הרצוג - צילום דוברות הכנסת יצחק הררי.jpg|clé|mion|Isaac Herzog agus a sheanathair, an 'Sinn Féin rabbi'|220x220px]] [[Íomhá:Isaac Herzog 2004.JPG|clé|mion|2004|255x255px]] [[Íomhá:Isaac Herzog 2014.jpg|mion|2014|clé|292x292px]] [[Íomhá:יצחק הרצוג וג'ו ביידן.jpg|clé|mion|le Joe Biden, 2016|220x220px]] == Saol == === Muintir === Is garmhac leis an Raibí Yitzhak HaLevi ([[Isaac Herzog|Isaac) Herzog]] (1888-1959) agus mac leis an nGinearál [[Chaim Herzog]] (1918-97) é. An séú hUachtarán ar Stát Iosrael (1983-93) ab ea Chaim Herzog, a rugadh i mBéal Feirste agus a tógadh i mBaile Átha Cliath é. [[Íomhá:יצחק הרצוג ואנגלה מרקל - צילום שלומי אמסלם.jpg|clé|mion|le [[Angela Merkel]],2019|220x220px]] Bhí Isaac Herzog Mór ina Ard-Raibí na hÉireann idir 1921 agus 1936. Duine a bhí go láidir i bhfabhar an phoblachtachais Éireannaigh agus a raibh Gaeilge líofa aige, thugtaí "Raibí Shinn Féin" air ar feadh tamaill áirithe agus bhí [[Cearbhall Ó Dálaigh]] ina chara ag Chaim Herzog i laethanta a óige. Bhí Isaac Herzog Mór ina Ard-Raibí Aisceanásaíoch ar an b[[An Phalaistín|Palaistín]] ó 1936 go 1948 agus ina Ard-Raibí ar Iosrael ina dhiaidh sin go dtí go bhfuair sé bás. === Tús a shaoil === [[Íomhá:יצחק הרצוג ומיכל הרצוג בערב לזכרו של חיים הרצוג - קרדיט ניר סטולו.jpg|clé|mion|lena bhean, Michal, 2017|220x220px]] Sa bhliain 1960 i [[Tel Aviv|dTel Aviv]] a rugadh Isaac Herzog Óg. Chaith sé cuid dá óige i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], tráth a bhí a athair ina [[Ambasadóir]] chun na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] (1975-78). Fuair sé céim sa dlí ó Ollscoil Tel Aviv agus chuaigh sé isteach sa ghnólacht dlí Herzog, Fox & Neeman (i measc na ngnólachtaí dlí is mó le rá in Iosrael, a chomhbhunaigh a athair sa bhliain 1972).<ref name=":0" /> Ar nós a athar, bhí Isaac Óg ina pholaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre Iosrael. === '''Polaitíocht''' === Bhí Isaac Óg ina bhall den Knesset idir 2003 agus 2018 agus go leor uaireanta ina Aire sna blianta sin: * Tithíochta & Tógála, 2005; * Turasóireachta, 2006-7; * An Diaspóra, Na Sochaí, agus An Chomhraic in aghaidh An Fhrith-Sheimíteachais, 2007-09; * Seirbhísí Leasa ⁊ Sóisialta, 2007-11). Bhí Isaac Óg ina ina chathaoirleach ar Pháirtí an Lucht Oibre Iosrael ó 2013 go 2017, agus ina chomhchathaoirleach ar an Aontas Síónach ó 2014 go 2017. Bhí sé ina Cheannaire ar an bhFreasúra ó 2013 go 2018. Sa bhliain 2018 a toghadh ina chathaoirleach ar an An nGníomhaireacht Ghiúdach d’Iosrael é agus dhírigh sé ar an mbearna idir an bpobal Giúdach agus Stát Iosrael a líonadh. === Uachtarán === Ar 2 Meitheamh 2021, toghadh Herzog Óg ina Uachtarán ar Stát Iosrael, le dul in oifig ar an 9 Iúil 2021. Bhuail sé Miriam Peretz 87 go 26 i vóta an Knesset ar cé atá le bheith ina chéad Uachtarán eile. Sheas an bheirt acu mar iarrthóirí neamhspleácha.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Chaim Herzog|Chaim Herzog, athair]] * [[Isaac Herzog|Isaac Herzog, seanathair]] * [[Stair na nGiúdach in Éirinn]] * [[:Catagóir:Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn|Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Herzog, Isaac Óg}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1960]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael–Iaráin]] [[Catagóir:Cogadh na hIaráine 2026]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Dlíodóirí Iosraelacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Uachtaráin]] 4mvll7i9b54bg7dnbflnrgbfkyltzrz 0 92509 1323970 1203311 2026-08-10T19:23:14Z Saighneánach 72809 1323970 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:IRE-Gibbons & Williams Bankers (Dublin)-5 Pounds (1833).jpg|mion|Nóta cúig phunt eisitthe sa bhliain 1833 le Gibbons & Williams i Sasana.]] '''Airgeadas''' is ea an cleachtas a bhaineann le hairgead a láimhseáil agus a bhainistiú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/airgeadas/|teideal="airgeadas"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-08-11}}</ref> Tá trí chatagóir  ann, deirtear go minic: * [[airgeadas poiblí]] * [[airgeadas corparáideach]] * [[airgead pearsanta]] Uaireanta is é an [[caipiteal]] a bhíonn i gceist i d[[Tionscadal|tionscadal,]] go speisialta an caipiteal is riachtanach a fháil chun [[Comhlacht|gnó]] nua a thosú. Uaireanta eile, is é iasacht airgid a bhíonn i gceist, le haghaidh aidhme ar leith, go speisialta iasacht ó theach airgeadais. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-airgeadas}} [[Catagóir:Airgeadas]] qcchqhs3dfbz18kei9zqw9656atsrl6 0 92573 1324110 1293489 2026-08-11T10:41:44Z An Sionnach Rua 29036 1324110 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''éigrit mhór'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Ardea%20alba/|title=“Ardea alba” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref>, sórt [[corr réisc]]. Is baill d'fhine na Ardeidae iad. == Féach freisin == * [[Éigrit mhór ghorm]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-éan}} {{DEFAULTSORT:Eigrit mhor}} [[Catagóir:Éigrití]] [[Catagóir:Ardea]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] c97w1bxi8hbjgay75qr98pnvq4029q1 0 92575 1324112 1293488 2026-08-11T10:42:48Z An Sionnach Rua 29036 1324112 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''éigrit eallaigh''' (''Bubulcus ibis''), sórt [[corr réisc]].<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Bubulcus%20ibis/|title=“Bubulcus ibis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-05-26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-éan}} {{DEFAULTSORT:Eigrit eallaigh}} [[Catagóir:Éigrití]] [[Catagóir:Ardea]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] hipanp72jyrbcf30xhsgktrgmkmdx3k 0 92908 1323946 1223617 2026-08-10T17:21:41Z Saighneánach 72809 1323946 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:PietaHouseSign.jpg|mion|Teach Pieta i mBaile Átha Cliath]] Is gníomhaíocht tiomsaithe [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] é an tsiúlóid “'''Dólás go Sólás'''”, a bhíonn ar siúl i mí na [[An Bhealtaine|Bealtaine]] gach bliain in [[Éire|Éirinn]]. Téann an t-[[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] a bhailítear ón imeacht chuig an g[[carthanas]] [[Pieta House]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pressreader.com/ireland/irish-independent-seachtain/20150408/281668253492167|teideal=DÓLÁS GO SÓLÁS ANOIS AR FUD AN DOMHAIN|údar=Irish Independent|dáta=2015|work=www.pressreader.com|dátarochtana=2020-05-09}}</ref> Tugann Teach Pieta comhairle do dhaoine a deir go bhfuil smaointe [[Féinmharú|féinmharaithe]] nó féindochair acu. An príomhaidhm atá ag ''Dólás go Sólás'' ná aird na ndaoine a tharraingt ar an eagraíocht agus ar a ''raison d'être''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Féindochar {{!}} Self-Harm {{!}} BLOC, féinmharú|url=https://www.facebook.com/pietahouse/videos/f%C3%A9indochar-self-harm-bloc/10155311420863789/|language=ga|author=TG4|date=2017|journal=Alice: agallamh|volume=|issue=|accessdate=2020}}</ref>  == Eagraíocht == Is imeacht siombalach é ''Dólás go Sólás'' don eagraíocht. Ag a ceathair a chlog ar maidin, bíonn sé fós dorcha taobh amuigh agus faoin am a mbíonn sé críochnaithe bíonn sé geal. Tá lucht na heagraíochta ag iarraidh a léiriú gurb é an ról atá acu ná cabhrú le daoine atá ag streachailt agus ag smaoineamh faoi [[Féinmharú|fhéindochar]], daoine atá sa ‘dorchadas’ Cabhraíonn siad le daoine teacht amach as an dorchadas sin tagann siad amach go dtí an [[solas]]. Is é an t-imeacht ''Dólás go Sólás'' an phríomhghníomhaíocht tiomsaithe airgid a bhíonn ag Teach Pieta le linn na bliana. == Stair == [[Íomhá:JoanFreemanPetaHousePressPack.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:JoanFreemanPetaHousePressPack.jpg|alt=|clé|mion|331x331px|'''[[Joan Freeman]], buanaitheoir''']] Thosaigh an tsiúlóid sa bhliain 2009 nuair a chas 400 duine le chéile ag 4.15rn agus shiúil nó rith siad cúig [[Ciliméadar|chiliméadar]]. Sa dara bliain den ócáid, bhí siúlóidí i m[[Baile Átha Cliath]] agus i [[Luimneach]]. Sa tríú bliain bhí imeachtaí ar siúl ar fud na tíre; i g[[Corcaigh]], [[Contae an Chláir]], [[Luimneach]], [[Gaillimh]] agus [[Ciarraí]].  Sa bhliain 2015, bhí ''Dólás go Sólás'' ar siúl in 80 ionad timpeall an domhain, i d[[Tuaisceart Éireann]] agus imeachtaí ar siúl acu thar lear; sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], [[Ceanada]], [[Sasana]] agus fiú san [[An Astráil|Astráil]]. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Féinmharú]] [[Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn]] 25qsuzdklh8rpefs69kjtzw80raggbd 0 93062 1324078 1309727 2026-08-11T10:11:11Z An Sionnach Rua 29036 1324078 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Chroicocephalus genei MHNT.ZOO.2010.11.122.14.jpg|thumb| ''Chroicocephalus genei'']] Is [[éan]] é '''crotach gobchaol''' (''Chroicocephalus genei''). Is baill d'fhine na Laridae é. == Féach freisin == * [[Numenius]] * [[Crotach]] * [[Crotach Artach]] * [[Crotach eanaigh]] * [[Crotach cloch]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Crotach gobchaol}} [[Catagóir:Crotaigh]] [[Catagóir:Numenius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1839]] hcltahgd4dgk9sh600a3o6y80r71m2r 1324079 1324078 2026-08-11T10:13:10Z An Sionnach Rua 29036 1324079 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Chroicocephalus genei MHNT.ZOO.2010.11.122.14.jpg|thumb| ''Chroicocephalus genei'']] Is [[éan]] é '''crotach gobchaol''' (''Chroicocephalus genei''). Is baill d'fhine na Laridae é. == Féach freisin == * [[Numenius]] * [[Crotach]] * [[Crotach Artach]] * [[Crotach eanaigh]] * [[Crotach cloch]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Crotach gobchaol}} [[Catagóir:Crotaigh]] [[Catagóir:Chroicocephalus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1839]] rn3t0h41znzpdgkcl9pc8hyix4mvxxk 0 93090 1323935 1264288 2026-08-10T16:38:49Z Saighneánach 72809 1323935 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Indira Gandhi, Jawaharlal Nehru, Rajiv Gandhi and Sanjay Gandhi.jpg|clé|mion|Teaghlach mór le rá sa pholaitíocht: Indira Gandhi, [[Jawaharlal Nehru]], [[Rajiv Gandhi]] and [[Sanjay Gandhi]]]] Polaiteoir [[India|Indiach]] ab ea '''Rajiv Gandhi''' ([[20 Lúnasa]] [[1944]] – [[21 Bealtaine]] [[1991]]). Bhí sé ina [[Príomh-Aire|phríomh-aire]] ar an India ó 1984 go 1989. Feallmharaíodh máthair Rajiv, [[Indira Gandhi]], sa bhliain 1984 agus toghadh Rajiv ina háit.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-toghchan-san-india.aspx|teideal=Toghchán san India|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-05-21}}</ref> D'éirigh Rajiv Gandhi ina h[[uachtarán]] mar sin ar an [[Indian National Congress]]. Feallmharaíodh é ar 21 Bealtaine 1991. Maraíodh Gandhi agus 14 eile nuair a phléasc buamadóir [[Féinmharú|féinmharaithe]] 700g RDX (pléascán plaisteach) in aice leis. [[Tamil Nadu|Tamalach]] ba ea an [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoir]], agus fonn díoltais doshásaithe uirthi. [[Íomhá:Rajiv Gandhi Memorial plaque.jpg|clé|mion|plaic chuimhneacháin]] D'éirigh [[Sonia Gandhi]], bean Rajiv Gandhi, i gceannas ar an pháirtí, an Indian National Congress. == Féach freisin == * [[Indian National Congress]] * [[Jawaharlal Nehru]] * [[Sanjay Gandhi]] * [[Indira Gandhi]] == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-in}} {{DEFAULTSORT:Gandhi, Indira}} [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]] [[Catagóir:Básanna i 1991]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] qo4qea6tz77rsg17b7lzzmabwj2k4ds 0 93286 1323921 1273032 2026-08-10T16:32:09Z Saighneánach 72809 1323921 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} Gluaiseacht idirnáisiúnta um [[Cearta daonna|Chearta an Duine]] is ea '''Black Lives Matter''' ('''BLM'''), ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: ''Mór Againn Beatha Daoine Gorma'') a tháinig chun cinn ar dtús sa phobal [[Meiriceánaigh Afracacha|Afrai-Mheiriceánach]], a théann i mbun feachtais in aghaidh an fhoréigin agus [[Ciníochas institiúideach|an chiníochais shistéamaigh]] in éadan [[Cine gorm|daoine gorma]]. [[Mana]] agus [[méim]]<ref>‘meme’ i mBéarla </ref> is ea ''BLM'' sa lá atá inniu ann chomh maith. [[Íomhá:BlackLivesMatter hastag table.png|mion|clé|Twitter, an nuacht agus #BLM]] Is in 2013 a cuireadh bun faoin fheachtas atá i ndiaidh scaipeadh ar fud na cruinne sna sála ar dhúnmharuithe a rinne póilíní i SAM ar dhaoine gorma.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/pobal/bigil-black-lives-matter-i-mb%C3%A9al-feirste|teideal=Bigil 'Black Lives Matter' i mBéal Feirste < Meon Eile|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> Maíonn an ghluaiseacht go seasann siad ar son cothromais agus cearta daonna d’achan duine. Táthar ag iarraidh dlúthpháirtíocht dhomhanda a chothú. == Stair == Bhí fadhbanna an [[Ciníochas|chiníochais]] lárnach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht]] sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] ó bunaíodh iad, ón [[sclábhaíocht]] a thug saibhreas don tír nua, go dtí [[cinedhíothú]] na m[[Bundúchasaigh Mheiriceá|bundúchasach]], siúlóidí ar son [[Cearta daonna|chearta daonna]] na ndaoine gorma agus feachtas ''BLM'' an lae inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/an-masc-ag-titim|teideal=An masc ag titim < Meon Eile|údar=Ciarán Ó Pronntaigh|dáta=21 Lúnasa 2017|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> Ó cuireadh tús leis na Stáit Aontaithe bhí leatrom córasach ar an phobal ghorm ach go háirithe, leatrom a mhaireann go dtí an lá inniu. Chruthaigh mná dubha an méim agus an mana ''BLM'' i ndiaidh mharú Trayvon Martin sa bhliain 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trayvon Martin|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Trayvon_Martin&oldid=1009176777|journal=Wikipedia|date=2021-02-27|language=en}}</ref> Fuarthas neamhchiontach i ngach cúis an marfóir agus ansin scaipeadh an haischlib #BlackLivesMatter don chéad uair in 2013. Cuireadh borradh faoi ansin i ndiaidh mharú Michael Brown in 2014.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Shooting of Michael Brown|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Shooting_of_Michael_Brown&oldid=1011949648|journal=Wikipedia|date=2021-03-13|language=en}}</ref> Tá an [[mana]] ‘''I can’t breathe''’ in úsáid ag an ngluaiseacht BLM ón uair ar thacht póilín Eric Garner<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Killing of Eric Garner|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Killing_of_Eric_Garner&oldid=1011830967|journal=Wikipedia|date=2021-03-13|language=en}}</ref> i Nua-Eabhrac thiar sa bhliain 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/i-cant-breathe-suil-siar-ar-2020/|teideal=‘I can’t breathe!’ – súil siar ar bhliain achrannach 2020|údar=Alex Hijmans|dáta=2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> Scaip na manaí '''BLM''<nowiki/>' agus ‘''I can’t breathe''’ ar fud an domhain ag agóidí ar son chearta an phobail dhuibh sa bhliain 2020, nuair a dhúnmharaigh póilín bán [[Dúnmharú George Floyd|George Floyd]] i gcathair Minneapolis ar an 25 Bealtaine. == Gluaiseacht agus teaicticí == [[Íomhá:San Francisco March 2016 protest against police violence - 4.jpg|mion|Agóid Mario Woods, San Francisco Márta 2016]] “Is eagraíocht de chuid an 21ú haois í BLM";<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/black-deaths-matter-oscailt-sul-i-caint-gary-younge-ag-feile-an-phobail/|teideal=‘Black deaths matter’ – oscailt súl í caint Gary Younge ag Féile an Phobail|údar=Robert McMillen|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> is é atá i gceist, níl struchtúr eagraíochtúil ann, tá sé measartha scoite, scaoilte agus sin ceann de na buanna atá aige agus ceann de na laigí atá ann chomh maith. Tarlaíonn agóidí BLM go rialta, ag labhairt amach i gcoinne na bpóilíní a mharaíonn [[daoine gorma]], agus saincheisteanna níos leithne mar [[próifíliú ciníoch]] [[Brúidiúlacht na bpóilíní sna Stáit Aontaithe|brúidiúlacht na bpóilíní]], agus [[neamhionannas ciníoch i gcóras dlí choiriúil na Stát Aontaithe]]. Scaoileann na póilíní i SAM le duine dubh gach 24 bomaite. Is mó seans  go scaoilfidh na póilíní páiste dubh ná páiste geal agus rachaidh gasúr dubh as gach triúr a tháinig ar an saol in 2000 go príosún.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Black Lives Matter Sign - Minneapolis Protest (22632545857).jpg|mion|Minneapolis, 2015]] === Cur in aghaidh === ‘''Blue Lives Matter''’ is ea mana na frithghluaiseachta conspóidí a tháinig chun cinn mar fhreagra ar an ngluaiseacht ''BLM''. Samhlaítear an dath ‘gorm’ i m[[An Béarla|Béarla]] Mheiriceá leis na seirbhísí [[Póilíní|póilín]]<nowiki/>eachta sa tír sin agus is don tsamhail sin a thagraítear sa mana ‘''Blue Lives Matter''’. [[Íomhá:Black Lives Matter protest.jpg|mion|Nua Eabhrac, 2014]]Maraíodh Rafael Ramos agus Wenjian Liu as an [[NYPD]] i m[[Brooklyn]] ar 20 Nollaig 2014 agus bunaíodh an fhrithghluaiseacht i ndiaidh an eachtra seo. Tharla ionsaí eile i gcathair [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]] i [[Louisiana]] ar [[18 Iúil]] [[2016]] inar maraíodh 3 póilíní.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Achainí déanta go gcuirfí síocháin i bhfeidhm i Meiriceá|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0718/803147-achaini-deanta-ag-uachtaran/|date=2016-07-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Fuath ba bhun leis an gcoir. Tugadh reachtaíocht isteach i Stát [[Louisiana]] chun na póilíní a chosaint. Tháinig clú ar ghluaiseacht eile, na [[Proud Boys|''Proud Boys'']] sna 2010idí mar gheall ar roinnt agóidí atá eagraithe acu mar fhreagra ar ghluaiseacht ''BLM'' agus mar gheall ar throideanna a mbíonn a gcuid ball páirteach iontu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-hiad-na-proud-boys-a-bhfuil-ugach-tugtha-ag-donald-trump-doibh/|teideal=Cé hiad na Proud Boys a bhfuil ugach tugtha ag Donald Trump dóibh?|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=2 Deireadh Fómhair 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> == ''BLM'' in Éirinn == === ‘Gorm Chónaí Ábhar’ === Sa bhliain 2017, thosaigh lucht na Gaeilge ar líne ag baint suilt as an íoróin a bhaineann le haistriúchán Gaeilge a rinneadh ar an mana conspóideach ‘''Blue Lives Matter''’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/blue-lives-matter-gorm-chonai-abhar-gaeilgeoiri-ar-line-ag-baint-spraoi-as-drochaistriuchan/|teideal=‘Blue Lives Matter’ = ‘Gorm Chónaí Ábhar’ – Gaeilgeoirí ar líne ag baint spraoi as drochaistriúchán|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> ‘Gorm Chónaí Ábhar’ an Ghaeilge a cuireadh air. Sa Ghaeilge tugtar duine gorm ar dhuine a bhfuil craiceann dubh air, rud a fhágann lorg na híoróine ar an drochaistriúchán atá le feiceáil ar léine an fhir.[[Íomhá:Black Lives Matter Selfie (50173119868).jpg|mion|Féinín: Tionscal an fhaisin ag tacú le ''BLM''<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tionscal-an-fhaisin-ag-tacu-le-black-lives-matter-ach-gniomh-seachas-gealluinti-ag-teastail/|teideal=Tionscal an fhaisin ag tacú le Black Lives Matter, ach gníomh seachas geallúintí ag teastáil|údar=Sara Ní Chuirreáin|dáta=2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref>]] === 2020 === Tá an ciníochas beo beathaíoch in Eirinn chomh maith<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/meabhru-duinn-gur-feidir-leis-an-ngaeilgeoir-a-bheith-chomh-cinioch-le-duine-ar-bith-eile/|teideal=Meabhrú dúinn gur féidir leis an nGaeilgeoir a bheith chomh ciníoch le duine ar bith eile…|údar=Seán Mag Leannáin|dáta=22 Iúil 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> agus eagraíodh léirsithe ''Black Lives Matter'' in Éirinn sa bhliain 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gailearai-slua-mor-i-mbun-leirsithe-ar-son-black-lives-matter-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=GAILEARAÍ: Slua mór i mbun léirsithe ar son Black Lives Matter i mBaile Átha Cliath|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cur-chuige-ciotach-ag-an-psni-i-leith-na-leirsithe-black-lives-matter/|teideal=Cur chuige ciotach ag an PSNI i leith na léirsithe Black Lives Matter|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/go-back-to-your-cotton-fields-cur-sios-deanta-ag-fear-og-gaeltachta-ar-na-maslai-ciniocha-a-caitheadh-leis/|teideal=‘Go back to your cotton fields’ – cur síos déanta ag fear óg Gaeltachta ar na maslaí ciníocha a caitheadh leis|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=Meitheamh 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-15}}</ref> == Féach freisin == * [[Páirtí na bPantar Dubh]] * [[:Catagóir:Eachtraí ciníocha|Eachtraí ciníocha]] * [[Dúnmharú George Floyd]] *''[[Blue Lives Matter]]'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Black Lives Matter}} [[Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha]] [[Catagóir:Ciníochas]] [[Catagóir:Daoine gorma]] [[Catagóir:Agóidí]] 8trumqs1057yakb86c1oksl1soie5bv 0 93491 1324071 1293057 2026-08-11T10:01:27Z An Sionnach Rua 29036 1324071 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.28.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Sylvia nisoria'']] Is [[éan]] é an '''ceolaire barrach (''Curruca nisoria'')'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Sylvia%20nisoria/|title=“Sylvia nisoria” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Sylviidae iad. === In Éirinn === Chonacthas an ceolaire barrach in [[Inis Bó Finne, Contae na Gaillimhe|Inis Bó Finne]] i nGaillimh sa bhliain 2025. Mheas lucht faire éan gur thug an Stoirm Amy roinnt éan go hÉirinn i bhfómhar na bliana 2025 nach bhfeictear anseo go hiondúil – an ceolaire barrach ina measc. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ein-neamhchoitianta-feicthe-sa-ghaeltacht/|teideal=Éin neamhchoitianta feicthe sa Ghaeltacht|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=6 Eanáir 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-07}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Ceolaire barrach}} [[Catagóir:Sylviidae]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1792]] [[Catagóir:Éin Mheiriceá Thuaidh]] e40gpe4nlo0ca9uuv9uqs003najbykq 0 94163 1324082 1309729 2026-08-11T10:14:43Z An Sionnach Rua 29036 1324082 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é an '''crotach Artach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Numenius%20borealis/|title=“Numenius borealis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Numenius borealis''). Is baill d'fhine na Scolopacidae é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Numenius%20borealis/|teideal=An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|work=Téarma.ie|dátarochtana=2020-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Numenius]] * [[Crotach]] * [[Crotach eanaigh]] * Crotach gobchaol * [[Crotach cloch]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Crotach Artach}} [[Catagóir:Crotaigh]] [[Catagóir:Numenius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1772]] qmr82hpbqz2k8v2bsqrj90qfpfghaus 0 94205 1323790 1220505 2026-08-10T12:15:31Z Saighneánach 72809 1323790 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Lewes Bonfire, Martyrs Crosses 02 detail (cropped).jpg|mion|Lewes, [[Sussex Thoir|Sussex]]: oíche [[Tine chnámh|thine chnáimh]] ar 5 Samhain gach bliain]] '''Mairtíreach''' is ea duine a fhaigheann bás ar son a [[Creideamh|chreidimh]]. I stair na [[An Chríostaíocht|Críostaíochta]], déantar comóradh ar chuid mhaith de na daoine a aithnítear mar mhairtírigh mar [[Naomh|naoimh]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset/Resource/Naomh%20P%C3%A1draig%20agus%20Daoine%20Creidmheacha%20Aonad%20T%C3%A9amach.pdf|teideal=Naomh Pádraig agus Daoine Creidmheacha|údar=CCEA|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mar shampla rinneadh mairtírigh de [[Naomh Seoirse]] agus [[Naomh Aindrias|Naomh Aindriú]]. Ní dhearnadh mairtíreach de [[Naomh Pádraig]]. I ré na nua-staire, nuair a fhaigheann daoine bás ar son cúiseanna polaitiúla, tugtar “mairtírigh” orthu uaireanta. === Éire === Baineann an chuid is mó de na mairtírigh in Éirinn leis [[na Péindlíthe]]. I ré luath na [[An Chríostaíocht|Críostaíochta]], fuair cuid acu bás ar an [[Mór-roinn]] agus iad i mbun misinéireachta . == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Mairtírigh]] [[Catagóir:Reiligiún]] [[Catagóir:Lucht creidimh]] no850nkkp6g1dnr1v9f8qbed1o6ijth 0 94312 1323887 1252038 2026-08-10T14:22:33Z Saighneánach 72809 1323887 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ar 9-[[11 Lúnasa]] [[1971]], mharaigh [[Arm na Breataine]] deichniúr sibhialtach i m[[Baile Uí Mhurchú]], Iarthar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]]. Gortaíodh na doseain eile agus bhí teaghlaigh cráite go dona mar thoradh ar uafáis na dtrí lá sin. Deirtear gur [[Reisimint Pharaisiút|reisimint]] d'[[Arm na Breataine]] a bhí freagrach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coiste Cróinéara tosaithe faoin sléacht i mBaile Uí Mhurchú,B.F|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2018/1112/1010383-coiste-croineara-tosaithe-faoin-sleacht-i-mbaile-ui-mhurchu-b-f/|date=2018-11-12|language=ga|author=Nuacht RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref> Maraíodh Joan Connolly, 44, Joseph Corr, 43, Edward Doherty, 31, John Laverty, 20, John McKerr, 49, an tAthair Hugh Mullan, 38, Joseph Murray, 41, Noel Phillips, 19, Frank Quinn, 19, agus Daniel Teggart, 44. Bhuail taom croí fear eile, Paddy McCarthy (44) nuair a rinneadh céasadh air. [[Íomhá:Anti-Austerity March, Belfast, October 2012 (023).JPG|clé|mion]] == Cúlra == In 1970, d'éirigh le saighdiúirí [[Frank Kitson]] seilbh a ghabháil ar cheantair i mBéal Feirste a bhí faoi smacht an IRA Oifigiúil agus an IRA Shealadaigh agus tugadh moladh céadach dó dá bhíthin sin. Ar an [[9 Lúnasa]] [[1971]], tugadh isteach [[imtheorannú]] gan triail i d[[Tuaisceart Éireann]]. nó sluachampaí géibhinn. Ghabh [[Fórsaí armtha|fórsaí slándála]] na Breataine na céadta [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] agus chuireadar i b[[príosún]] sa [[An Cheis Fhada|Cheis Fhada]] iad gan triail cúirte. "Operation Demetrius" nó [[Oibríocht Demetrius]] a tugadh air, nó an braighdeanas. Bhí na mílte ball d'Arm na Breataine ar na sráideanna i ruathar inar tógadh suas le 400 fear Caitliceach agus d'imigh na mílte óna dtithe le himeacht ón fhoréigin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/news/2015/05/09/news/scanna-in-a-chuirfidh-idir-iontas-agus-uafa-s-orainn-le-feicea-il-ag-qft-122833/|teideal=Scannáin a chuirfidh idir iontas agus uafás orainn le feiceáil ag QFT|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2020-08-09}}</ref> == Imeachtaí == Bhí Frank Kitson, mar bhriogáidire, i gceannas ar an gcathlán paratrúipéirí ar 9-11 Lúnasa 1971.<ref name=":022">{{Luaigh foilseachán|title=An 'frithcheannairceach' an Ginearál Frank Kitson tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0104/1424697-an-frithcheannairceach-an-ginearal-frank-kitson-tar-eis-bhais/|date=2024-01-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Lámhachadh deichniúr, ina measc [[bean]] a raibh ochtar [[Leanbh|páistí]] aici, sagart agus fear a fuair [[bás]] de bharr [[taom croí]] tar éis achrainn le [[saighdiúir]]í. Cuireadh an milleán riamh ar [[Reisimint Pharaisiút|pharatrúpaí]] [[Arm na Breataine]] a bhí gníomhach i mBaile Uí Mhurchú ar feadh trí lá le linn na corraíola a lean [[imtheorannú]] gan triail i mí Lúnasa den bhliain sin<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-uvf-agus-sleacht-bhaile-ui-mhurchu-macantacht-no-mioscais/|teideal=An UVF agus sléacht Bhaile Uí Mhurchú – macántacht nó mioscais?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-08-09}}</ref>. níor ciontaíodh riamh aon saighdiúir as aon dúnmharú i mBaile Uí Mhurchú. === Eachtraí === * Ar an 9 Lúnasa, scaoil [[naoscaire]] ar Bobby Clarke, á ghortú agus é ag rith trasna [[Páirc|páirce]]. Nuair a tháinig [[sagart]], an tAthair Hugh Mullan fríd an tamhach táisc le cuidiú leis, scaoileadh marbh é. Agus Frank Quinn (19) a tháinig chun cuidiú leis an sagart, mharaigh na saighdiúirí eisean chomh maith. Fágadh na [[Corp an duine|coirp]] ina luí sa pháirc ar feadh thréimhse fada ama. * Maraíodh Joan Connolly, bean 50 bliain d'aois a raibh ochtar páistí aici, agus i ag iarraidh cuidiú le duine de na daoine a scaoil na Paratrúpaí trasna na sráide ón Henry Taggart Memorial Hall. Scaoileadh san aghaidh í agus deirtear go mairfeadh sí dá bhfaigheadh sí cuidiú. Ach fágadh ina luí ar an tsráid í le bás a fhail cionn is nach raibh aon duine in ann dul a fhad léi mar gheall ar an oiread sin scaoileadh, * Maraíodh an déagóir Noel Phillips agus Joe Murphy. * An dá lá dár gcionn, maraíodh Joseph Corr agus ar 11 Lúnasa, fuair Edward Doherty, John Laverty,John McKerr agus Paddy McCarthy bás. == Conspóidí == Bhí daoine muinteartha na marbh ag éileamh ionchoisne sna blianta dár gcionn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radioplayer/html5/#/rnag/21412372|teideal=RTÉ Radio Player|údar=RnaG|dáta=Lúnasa 2018|work=www.rte.ie|dátarochtana=2020-08-09}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://cs.slu.edu/~scannell/gaelsceal/2010-06-25.pdf|teideal=Sléacht Bhaile Uí Mhurchú|údar=Anton Mac Cába, Gaelscéal|dáta=25 Meitheamh 2010|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809123100/https://cs.slu.edu/~scannell/gaelsceal/2010-06-25.pdf}}</ref>. Bhí coiste bunaithe ag teaghlaigh na marbh agus táthar ag lorg aitheantais ó [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] ag deimhniú gur dhaoine neamhchiontacha iad siúd ar mharaigh an t-arm iad<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/nuacht/l%C3%A9acht-bhliant%C3%BAil-harry-holland-sl%C3%A9acht-bhaile-u%C3%AD-mhurch%C3%BA|teideal=Léacht Bhliantúil Harry Holland - Sléacht Bhaile Uí Mhurchú < Meon Eile|údar=Sarah de Búrca|dáta=2013|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2020-08-09}}</ref>. Cuireadh tús le coiste cróinéara i mí Mheán Fómhair 2018 i gCúirt Thaobh an Lagáin. * Thug an tIar-Ghinearál Mike Jackson fianaise ag an gcoiste cróinéara. Bhí sé séanta ag Iar-Cheannasaí in Arm na Breataine go ndearnadh aon iarracht an sléacht a chuir faoi cheilt<ref>{{Luaigh foilseachán|title=É séanta go ndearnadh marú le linn na dTrioblóidí a cheilt|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0530/1052620-diultaithe-go-rinneadh-eachtra-lamhaigh-a-cheilt/|date=2019-05-30|language=ga|author=Nuacht RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref>. Dúirt sé go bhfuil sé áiféiseach a chur ina leith go raibh comhcheilg ar bun ag Arm na Breataine. Ag an am, bhí an Ginearál mar chaptaen leis an gcéad [[Cathlán|chathláin]] choisithe don [[Reisimint Pharaisiút|reisimint pharaisiút]]. * Dúirt iarshaighdiúir Breataineach eile go raibh rógairí agus 'coirpigh ó smacht' bainteach leis an Reisimint Paraisiúit<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Baill den Reisimint Paraisiúit ó smacht i mBaile Uí Mhurchú'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0513/1049183-baill-den-reisimint-paraisiuit-o-smacht-i-mbaile-ui-mhurchu/|date=2019-05-13|language=ga|author=Nuacht RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref>. Dúirt sé gur sheachain roinnt de na comhaltaí sin téarmaí príosúnachta ar an gcoinníoll go mbeadh siad páirteach sa reisimint. 'Ba é tuairim na saighdiúirí sin' a dúradh inniu, 'gur bhaill den IRA a bhí in aon duine a bhí ar an tsráid sa trí lá fuilteach sin agus gur cheart iad a lámhach dá réir'. Dúirt sé go raibh ceiliúradh i measc na bhfórsaí sa reisimint, de réir mar a bhí daoine á marú. * Ag an am, bhí buíon seanfhondúirí ón UVF ag maíomh go raibh fear gunna dá gcuid ag scaoileadh le daoine sa cheantar agus gurb eisean a mharaigh roinnt den deichniúr. Bhí na gaolta imníoch ag an am go gcothódh idirghabháil an UVF amhras a a thiocfadh salach ar a n-iarracht chun freagracht a leagan ar na saighdiúirí.agus go raibh [[duaithníocht]] i gceist<ref name=":0" />.[[Íomhá:Ballymurphy garden.JPG|mion|Gairdín cuimhneacháin]] === Breithiúnas an chróinéara, 2021 === Ar 11 Bealtaine 2021, chinn an cróinéir san Ionad Idirnáisiúnta Comhdhála go raibh deichniúr Caitliceach a mharaigh [[Arm na Breataine|saighdiúirí na Breataine]] i mBaile Uí Mhurchú " iomlán neamhchiontach."<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Deichniúr a mharaigh Arm na Breataine "iomlán neamhchiontach"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0511/1220941-deichniur-a-mharaigh-arm-na-breataine-iomlan-neamhchiontach/|date=2021-05-11|language=en|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt an cróinéir go raibh sé as compás ar fad ag [[Arm na Breataine]] dul i muinín an fhornirt i mBaile Uí Mhurchú. Theip ar an stát, a dúirt sí, a chruthú go raibh an forneart inchosanta. Chaith an Breitheamh Keegan amhras freisin ar roinnt den fhianaise a thug cuid de saighdiúirí a bhí freagrach as an sléacht. Níor ghlac sí le líomhaintí ó Roinn Cosanta na Breataine go mb'fhéidir gur chaith ball den UVF cuid de na híospartaigh. Thug dlíodóir ghaolta na marbh Pádraig Ó Muirigh le fios go mbeidh siad ag tabhairt cásanna sibhialta in aghaidh Roinn Cosanta na Breataine de réir bhreithiúnas an chróinéara. === 2022: Damáistí cúitimh ceadaithe do theaghlaigh Bhaile Uí Mhurchú === San Ardchúirt i mBéal Feirste ar 13 Meitheamh 2022, deimhníodh go raibh damáistí "suntasacha" cúitimh le híoc le teaghlaigh an naonúir a thug cás sibhialta in aghaidh Roinn Cosanta na Breataine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Damáistí cúitimh ceadaithe do theaghlaigh Bhaile Uí Mhurchú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0613/1304521-damaisti-cuitimh-ceadaithe-do-theaghlaigh-bhaile-ui-mhurchu/|date=2022-06-13|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Leithscéal == Bhí leithscéal foirmiúil gafa i bparlaimint [[Westminster]] ag [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|Príomh-Aire na Breataine]] [[Boris Johnson]] ar 19 Márta 2021 le [[Teaghlach|teaghlaigh]] an deichniúir a chaith agus a mharaigh Arm na Breataine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leithscéal gafa ag Johnson faoin gcaoi ar fiosraíodh sléacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0519/1222613-leithsceal-gafa-ag-johnson-faoin-gcaoi-ar-fiosraiodh-sleacht/|date=2021-05-19|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léigh an Príomh-Aire ainmneacha na marbh os ard sa pharlaimint agus dúirt sé gur mhian leis thar ceann rialtais éagsúla na Breataine [ó 1971 i leith] leithscéal a ghabháil leis na teaghlaigh faoin gcaoi ar fiosraíodh na maruithe agus faoin bpian a d'fhulaing siad le leathchéad bliain. Dúirt sé gur mhaith leis an méid sin a chur ar taifead. == Féach freisin == * [[Frank Kitson]] * ''[https://www.youtube.com/watch?v=2ANOsYa1ZOU The Ballymurphy Precedent]'', ag Callum Macrae<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Ballymurphy Precedent|url=http://www.imdb.com/title/tt8661580/|author=IMDB film review|date=2018|journal=|volume=|issue=}}</ref>. Scannán faisnéise déanta faoi Shléacht Bhaile Uí Mhurchú<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=2ANOsYa1ZOU|teideal=The Ballymurphy Massacre (Scannán faisnéise)|údar=Callum Macrae.|dáta=2018|dátarochtana=2020}}</ref>. *[[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:1971]] [[Catagóir:Stair Bhéal Feirste]] jx3zxgg2ljdephtoaduecylxb0bkbgh 0 94358 1323859 1296162 2026-08-10T13:21:25Z Saighneánach 72809 1323859 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|píosa [[dealbhóireacht]]<nowiki/>a i [[Hannover]], [[An Ghearmáin]] inniu, le H. J. Breuste]]Tharla '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' idir 12-[[14 Lúnasa]] [[1969]] i n[[Doire]]. Bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Cé go raibh Doire ciúin ar feadh tamaill ina dhiaidh an 12-14 Lúnasa, thosaigh trioblóid i roinnt bailte eile agus, go háirithe, i m[[Béal Feirste]], áit a raibh borradh faoi leith faoin fhoréigean sheicteach. Cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ar an 14 Lúnasa, rud a chuir tús le "[[Oibríocht Banner]]". Measann staraithe gur pointe an-tábhachtach é Lúnasa 1969 i stair [[Na Trioblóidí|na ‘dTrioblóidí]]’. Sa deireadh thiar thall, mar thoradh, rinneadh an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA]] a athbheo. [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|Doire "saor"]] == Cúlra == [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion]]Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais sa bhliain 1968 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na [[Dílseachas|Dílseoirí]] mórshiúl [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] ar Dhroichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] ar [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements Derry|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. Thosaigh an [[foréigean]] i m[[Béal Feirste]] ar dtús agus ba luath gur leathnaigh sé amach go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/Caidrimh.pdf|teideal=Diarmaid Ua Bruadair|údar=St Mary's, Béal Feirste|dáta=2007|dátarochtana=2020|archivedate=2019-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218185228/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/Caidrimh.pdf}}</ref> I mBéal Feirste cuireadh [[Teach|tithe]] trí [[Tine|thine]] - [[Dílseoir|dílseoirí]] ba mhó a bhí i mbun na gníomhaíochta seo. == Imeachtaí == Ar [[12 Lúnasa]] [[1969]], bhris [[foréigean]] i nDoire amach tar éis mháirseáil de chuid na bPrintísigh. B'é ba chúis leis an gcath ná an bruíonachas a phléasc amach idir muintir Thaobh an Phortaigh agus [[Printísigh Dhoire|Printísigh]] Dhoire, a bhí díreach ag iarraidh a gcuid máirseála féin a dhéanamh thart le Taobh an Bhogaigh, in aice le ballaí na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]]. Ansin rinne iarracht na [[póilíní]] a choinneáil amach ó thaobh Caitliceach an Bhogaigh. Chuir sé sin tús le [[Círéib|scliúchas]] trí lá ar a dtugtar "Cath Thaobh an Bhogaigh". Bhí an [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] ag glacadh páirte freisin, agus iad ag troid ar aon taobh leis na Printisigh. === Rialtas sa deisceart === D’eisigh [[Seán Ó Loingsigh]], [[Taoiseach]] na Poblachta, ráiteas ag léiriú mhéid a bhuairimh faoin staid seo agus bhog sé saighdiúirí agus [[Ospidéal|otharlann]]<nowiki/>a [[machaire]] go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b’fhéidir níos measa fiú." </blockquote>Chuir sé seo leis an teannas. === Na meáin === Rinneadh tuairisciú forleathan ar na imeachtaí sna [[Meáin chumarsáide|meáin]] idirnáisiúnta don chéad uair, Níorbh é seo an chéad uair dá leithéid tarlú ná gar dó. Ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radharcanna de phóilíní de chuid an [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] agus na ''[[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]'' ag tabhairt bascadh don phobal [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]]. Thaistil [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d;aois ag an am, go dtí na Stáit Aontaithe, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] agus ar thugadh eochracha [[Cathair Nua-Eabhrac|chathair Nua-Eabhrac]] di.<ref>"Bernadette Devlin Denied Entry into the US"</ref> Thug sí na heochracha sin do [[Páirtí na bPantar Dubh]]. Ach nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, gabhadh í agus cuireadh pionós sé mhí i b[[príosún]] uirthi mar gheall ar an ról ar ghlac sí i gCath Thaobh an Bhogaigh.<ref>Bernadette McAliskey: Return of the Roaring Girl, independent.co.uk</ref> [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d;aois ag an am]] === Críoch === Níor mhair Cath Thaobh an Bhogaigh ach 50 uair an chloig. Faoi dheireadh socraíodh an cheist trí thrúpaí a úsáid ar shráideanna Thuaisceart Éireann den chéad uair. D'iarr Rialtas Thuaisceart Éireann ar Rialtas na Ríochta Aontaithe saighdiúirí de chuid [[Arm na Breataine]] a chur ar garastún sa stáitín leis an tsíocháin a choimeád. B'fhéidir gur freagra a bhí ann ar na luaidreáin go raibh rialtas Phoblacht na hÉireann ag pleanáil ionsaí míleata leis na ceantair Chaitliceacha i nDoire a chosaint. Ag 5.15pm, ar an 14 Lúnasa, cuireadh an Prince of Wales' Own Regiment anonn leis an [[dlí]] agus an t[[síocháin]] a choinneáil i ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, rud a chur tús le [[Oibríocht Banner]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ar dtús, d'fháiltigh na Náisiúnaithe go croíúil roimh na saighdiúirí, ó bhí siad muiníneach go mbeadh an tArm ní ba neodraí agus ní ba chothroime ná na péas. Fuair na saighdiúirí, fiú, [[Ceapaire|ceapairí]] agus [[tae]] ó na Caitlicigh. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais, ó bhí na saighdiúirí róbhrúidiúil. == Iarmhairtí == Níor mhair Cath Thaobh an Bhogaigh ach 50 uair an chloig ach d'fhág sé éiginnteacht agus imní ina dhiaidh. Thug an cath i nDoire spreagadh do [[Círéib|chíréibeacha]] in áiteanna eile, cosúil le [[Béal Feirste]], [[Iúr Chinn Trá]], agus an [[Srath Bán]] ón 14 Lúnasa 1969 ar aghaidh. Ar an lá sin, maraíodh seisear,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/on-this-day-50-years-ago-six-killed-in-north-as-british-troops-arrive-1.3985251|teideal=On this day 50 years ago: Six killed in North as British troops arrive|údar=Donnacha Ó Beacháin|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> ina measc buachaill naoi mbliana d'aois ina theach féin i dTúr Divis, Bóthar na bhFál, Béal Feirste. Thosaigh an t-achrann le mórshiúlta a bhí ag fógairt dlúthpháirtíochta le muintir Thaobh an Bhogaigh; ansin, caitheadh pléascán láimhe le stáisiún na bpéas, agus dá thoradh sin, chuaigh na cúrsaí i bhfairsinge. Le díoltas a agairt ar na Caitlicigh as an mbuamáil, chuaigh Constáblacht Ríoga Uladh i dtuilleamaí gluaisteáin armúrtha a raibh meaisínghunnaí feistithe orthu le patról a dhéanamh. D'ionsaigh na sluaite de Dhílseoirí ceantair Chaitliceacha, agus chuir siad trí thine an chuid ba mhó de Shráid Bombay, Sráid [[Madrid]] agus sráideanna Caitliceacha eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.histclo.com/essay/war/swc/20/uls/uls-tro2.html|teideal=war and social upheaval : Ulster The Troubles|work=www.histclo.com|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> D'áitigh na Náisiúnaithe go raibh an Chonstáblacht ag tabhairt tacaíochta do na Dílseoirí le linn na gcíréibí seo, nó, ar a laghad, go raibh na péas ag déanamh neamhshuime de choireanna na bProtastúnach. Bhí na Náisiúnaithe ag lochtú an IRA chomh maith, toisc nach raibh cosaint ar bith ann don phobal Chaitliceach le linn na dtrioblóidí i Lúnasa 1969. Fuair seachtar Caitliceach bás sna scliúchais seo, goineadh timpeall is seacht gcéad go leith, agus ruaigeadh 1505 theaghlach Caitliceach as baile - beagnach cúig oiread níos mó ná iomlán na bProtastúnach a bhí sa chruachás céanna. Dúirt sagart Caitliceach amháin gurbh é an chiall a bhain a chuid [[paróiste]]ánach as na litreacha sin IRA ná ''I Ran Away'', "d'éalaigh mé liom". === An freagra polaitiúil === Cúpla lá níos déanaí, gheall [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] athleasuithe, de réir preasráiteas [[Forógra Shráid Downing]], ar an 19 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] ppbgaqnba2r5uph8r2gc37ggamqg48h 0 94407 1323788 1250386 2026-08-10T12:14:37Z Saighneánach 72809 1323788 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Dáil Éireann meeting in the Mansion House, August, 1921 (17068860698).jpg|mion|an Dara Dáil, i d [[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] ar an 26 Lúnasa (?)]] Ar an [[16 Lúnasa]] [[1921]], tháinig '''an Dara Dáil''' le chéile ([[An Béarla|Béarla]]: Second Dáil). Thug an Dáil [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] chun deiridh, nuair a ritheadh an [[Conradh Angla-Éireannach]] in Eanáir 1922 le 64 vóta go 57, in ainneoin na conspóide a bhain leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.donegalcoco.ie/media/donegalcountyc/museum/From%20Conflict%20To%20Division%201919-%201925%20Donegal%20Reduced.pdf|teideal=Ó CHOIMHLINT GO DEIGHILTː DÚN NA NGALL 1919-1925|údar=donegalcoco.ie|dáta=2016|dátarochtana=2022|archivedate=2022-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220721084601/https://www.donegalcoco.ie/media/donegalcountyc/museum/From%20Conflict%20To%20Division%201919-%201925%20Donegal%20Reduced.pdf}}</ref> == Cúlra == Chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] an t[[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)|Acht um Rialtas na hÉireann]] i bhfeidhm ar [[23 Nollaig]] [[1920]]. Leis an Acht rinneadh Éire a [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] feadh na línte céanna a bhí leagtha amach ag [[David Lloyd George|Lloyd George]] i 1916 agus rinneadh foráil do dhá rialtas [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theirishrevolution.ie/wp-content/uploads/2020/03/U7.-TY-IRISH-PROJECT-BOOK-P3.pdf|teideal=Atlas of the Irish Revolution - Acmhainní do Scoileanna - AONAD 7, Cuid a 3|údar=UCC|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Íomhá:Éamon de Valera by Underwood & Underwood.jpg|clé|mion|300x300px|[[Éamon de Valera]], [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1921-1922]] Dhiúltaigh an Dáil don Acht um Rialú na hÉireann, ach shocraigh sí socruithe an [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|toghcháin]] a úsáid chun teachtaí a thoghadh don dara Dáil. Gan aon fhreasúra i 124 thoghcheantar de na 128 dtoghcheantar nua, bhuaigh [[Sinn Féin]] gach suíochán iontu. == Gnó == I measc na chéad mhíreanna gnó, bhí plé le déanamh ar an sos cogaidh. Bhí toscaireacht le ceapadh le dul anonn go [[Londain]] agus caibidlíocht a dhéanamh ar son conradh ceangailteach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-08-16}}</ref> '''Conradh Angla-Éireannach''' Shínigh na toscairí an [[Conradh Angla-Éireannach]] ar an [[6 Nollaig]] [[1921]], ach bhí sé faoi réir a dhaingnithe ag an [[Dáil Éireann|Dáil]]. I sraith suíonna den Dáil a thosaigh an 14 Nollaig – sa [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] ar [[Ardán Phort an Iarla]] an t-am seo – rinne na Comhaltaí díospóireacht ar an gconradh. Dhaingnigh an Dáil an conradh le 64 vóta in aghaidh 57 vóta ar an [[7 Eanáir]] [[1922]] agus d’fhógair [[Uachtarán]] Dháil Éireann, [[Éamon de Valera]], go raibh sé i gceist aige éirí as. [[Íomhá:Arthur Griffith.jpg|mion|Arthur Griffith, [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1922]] == Eagraíocht == Ba é [[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] an t-ionad ar dtús. Mar gheall ar an sos cogaidh ar 12 Iúil, bhí deis ag an dara Dáil nua-thofa suí níos minice agus go hoscailte agus bhí deis ann na himeachtaí a fhoilsiú ar bhealach níos iomláine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dail100.ie/ga/debates-office/reporting-a-revolutionary-parliament/|teideal=Parlaimint réabhlóideach a thuairisciú|language=ga-IE|work=Dáil100 {{!}} Houses of the Oireachtas|dátarochtana=2020-08-16}}</ref> == Baill shuntasacha<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Members of the 2nd Dáil|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Members_of_the_2nd_D%C3%A1il&oldid=964554871|journal=Wikipedia|date=2020-06-26|language=en}}</ref> == * [[Éamon de Valera]], [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1921-1922 * [[Art Ó Gríofa]], [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1922 * [[Mícheál Ó Coileáin]] * [[Liam Tomás Mac Cosgair]] * [[An Cunta Pluincéad]] * [[Eoin Mac Néill]] * [[Cathal Brugha]] * [[Caoimhín Ó hUiginn]] == Féach freisin == * [[Críochdheighilt na hÉireann]] * [[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)]] * [[Olltoghcháin na hÉireann, 1921|Olltoghchán na hÉireann, 1921]] * [[Conradh Angla-Éireannach]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn]] [[Catagóir:Dáil Éireann]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]] 6ufwaxcjfbqi4rafwarv7h26eaooumc 1323798 1323788 2026-08-10T12:24:50Z Saighneánach 72809 1323798 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Dáil Éireann meeting in the Mansion House, August, 1921 (17068860698).jpg|mion|an Dara Dáil, i d [[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] ar an 26 Lúnasa (?)]] Ar an [[16 Lúnasa]] [[1921]], tháinig '''an Dara Dáil''' le chéile ([[An Béarla|Béarla]]: Second Dáil). Thug an Dáil [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] chun deiridh, nuair a ritheadh an [[Conradh Angla-Éireannach]] in Eanáir 1922 le 64 vóta go 57, in ainneoin na conspóide a bhain leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.donegalcoco.ie/media/donegalcountyc/museum/From%20Conflict%20To%20Division%201919-%201925%20Donegal%20Reduced.pdf|teideal=Ó CHOIMHLINT GO DEIGHILT: DÚN NA NGALL 1919-1925|údar=donegalcoco.ie|dáta=2016|dátarochtana=2022|archivedate=2022-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220721084601/https://www.donegalcoco.ie/media/donegalcountyc/museum/From%20Conflict%20To%20Division%201919-%201925%20Donegal%20Reduced.pdf}}</ref> == Cúlra == Chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] an t[[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)|Acht um Rialtas na hÉireann]] i bhfeidhm ar [[23 Nollaig]] [[1920]]. Leis an Acht rinneadh Éire a [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] feadh na línte céanna a bhí leagtha amach ag [[David Lloyd George|Lloyd George]] i 1916 agus rinneadh foráil do dhá rialtas [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theirishrevolution.ie/wp-content/uploads/2020/03/U7.-TY-IRISH-PROJECT-BOOK-P3.pdf|teideal=Atlas of the Irish Revolution - Acmhainní do Scoileanna - AONAD 7, Cuid a 3|údar=UCC|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Íomhá:Éamon de Valera by Underwood & Underwood.jpg|clé|mion|300x300px|[[Éamon de Valera]], [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1921-1922]] Dhiúltaigh an Dáil don Acht um Rialú na hÉireann, ach shocraigh sí socruithe an [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|toghcháin]] a úsáid chun teachtaí a thoghadh don dara Dáil. Gan aon fhreasúra i 124 thoghcheantar de na 128 dtoghcheantar nua, bhuaigh [[Sinn Féin]] gach suíochán iontu. == Gnó == I measc na chéad mhíreanna gnó, bhí plé le déanamh ar an sos cogaidh. Bhí toscaireacht le ceapadh le dul anonn go [[Londain]] agus caibidlíocht a dhéanamh ar son conradh ceangailteach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-08-16}}</ref> '''Conradh Angla-Éireannach''' Shínigh na toscairí an [[Conradh Angla-Éireannach]] ar an [[6 Nollaig]] [[1921]], ach bhí sé faoi réir a dhaingnithe ag an [[Dáil Éireann|Dáil]]. I sraith suíonna den Dáil a thosaigh an 14 Nollaig – sa [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] ar [[Ardán Phort an Iarla]] an t-am seo – rinne na Comhaltaí díospóireacht ar an gconradh. Dhaingnigh an Dáil an conradh le 64 vóta in aghaidh 57 vóta ar an [[7 Eanáir]] [[1922]] agus d’fhógair [[Uachtarán]] Dháil Éireann, [[Éamon de Valera]], go raibh sé i gceist aige éirí as. [[Íomhá:Arthur Griffith.jpg|mion|Arthur Griffith, [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1922]] == Eagraíocht == Ba é [[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] an t-ionad ar dtús. Mar gheall ar an sos cogaidh ar 12 Iúil, bhí deis ag an dara Dáil nua-thofa suí níos minice agus go hoscailte agus bhí deis ann na himeachtaí a fhoilsiú ar bhealach níos iomláine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dail100.ie/ga/debates-office/reporting-a-revolutionary-parliament/|teideal=Parlaimint réabhlóideach a thuairisciú|language=ga-IE|work=Dáil100 {{!}} Houses of the Oireachtas|dátarochtana=2020-08-16}}</ref> == Baill shuntasacha<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Members of the 2nd Dáil|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Members_of_the_2nd_D%C3%A1il&oldid=964554871|journal=Wikipedia|date=2020-06-26|language=en}}</ref> == * [[Éamon de Valera]], [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1921-1922 * [[Art Ó Gríofa]], [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1922 * [[Mícheál Ó Coileáin]] * [[Liam Tomás Mac Cosgair]] * [[An Cunta Pluincéad]] * [[Eoin Mac Néill]] * [[Cathal Brugha]] * [[Caoimhín Ó hUiginn]] == Féach freisin == * [[Críochdheighilt na hÉireann]] * [[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)]] * [[Olltoghcháin na hÉireann, 1921|Olltoghchán na hÉireann, 1921]] * [[Conradh Angla-Éireannach]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn]] [[Catagóir:Dáil Éireann]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]] 46vzb82c2s7qc8rwi3qn7xwf63yw6k7 0 94533 1323943 1239970 2026-08-10T16:44:47Z Saighneánach 72809 1323943 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:The First International Peace Conference, the Hague, May - June 1899 HU67224.jpg|mion|An chomhdháil síochána, 1899: pálás Huis ten Bosch ]] Is bunús an [[dlí idirnáisiúnta]] maidir le coinbhleacht armtha é Coinbhinsiún na Háige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://focail.ie/en/eid/Hague|teideal=Háig|údar=focail.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2022-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122235123/https://focail.ie/en/eid/Hague}}</ref> == Stair == [[Íomhá:Murawjow.jpg|mion|Mikhail Nikolayevich Muravyov]] Sa bhliain 1898, mhol [[Aire Rialtas|Aire]] Gnóthaí Eachtracha na Rúise, An Cunta Mikhail Nikolayevich Muravyov, ag gníomhú thar ceann [[Nioclás II na Rúise|An tSáir Nioclás II]], go ngairfí comhdháil chun plé a dhéanamh ar na bealaí arbh fhéidir srian a chur ar an armrás agus an [[cogadh]] a sheachaint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3579060115451620|teideal=UCD School of Law|údar=Scoil Dlí, CÓBAC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-08-24}}</ref> Tharla Chéad Chomhdháil Síochána na Háige mar gheall air, a bhí ina suí ó mí Bealtaine go mí Iúil 1899. Rinne coinbhinsiúin maidir le réiteach [[Síocháin|síochánt]]<nowiki/>a díospóidí idirnáisiúnta (as ar tháinig an Bhuan-Chúirt Eadrána<ref>{{Lua idirlín|url=https://pca-cpa.org/en/home/|teideal=Home {{!}} PCA-CPA|work=pca-cpa.org|dátarochtana=2020-08-24}}</ref>), * maidir le [[dlí]]<nowiki/>the agus nósanna an [[Cogadh|chogaidh]] ar talamh agus chun prionsabail [[Coinbhinsiún na Ginéive|Choinbhinsiún na Ginéive]] de [[22 Lúnasa]] [[1864]] a oiriúnú don chogaíocht ar [[muir]] agus * dearbhuithe maidir le cosc ar [[Diúracán treoraithe|dhiúracáin]] nó pléascáin a scaoileadh ó balúin nó trí mhodhanna nua eile comhchosúla<ref>nár pháirtí ann an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]</ref>, * maidir le cosc ar úsáid a bhaint as diúracáin nach raibh d'aidhm acu ach [[Gás|gáis]] [[Aisfisce|aisfisceacha]] [[nimh]]<nowiki/>iúla a scaipeadh agus * maidir le cosc ar úsáid a bhaint as piléir ar féidir leo borradh go heasca nó a bhfoirm a athrú laistigh de [[Corp an duine|chorp an duine]], ar nós piléar le clúdach crua nach gclúdaíonn an croí go hiomlán (piléir bhog-phointe) nó a bhfuil eangaí iontu (piléir dhumdum). [[Íomhá:Vredesconferentie Den Haag, Tweede 1907 - Second Peace Conference The Hague 1907.jpg|mion|An dara chomhdháil síochána, 1907]] Athdhearbhaíodh agus leathnaíodh an méid a rinne Comhdháil 1899 ag dara Comhdháil Síochána na Háige sa bhliain 1907. Cé go bhfuil an chuid is mó dá leagadh síos i 1899 agus 1907 caite i gcártaí anois trí chonarthaí níos déanaí,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tosaiochtai-idirnaisiunta/dli-idirnaisiunta/an-dli-idirnaisiunta-priobhaideach/|teideal=An Dlí Idirnáisiúnta Príobháideach - Department of Foreign Affairs|údar=Department of Foreign Affairs|language=en|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2020-08-24}}</ref> is bunús an [[dlí idirnáisiúnta]] maidir le coinbhleacht armtha iad na Comhdhálacha. == Coinbhinsiún na Háige agus Éire == Is soiléir go maith rian Choinbhinsiún 1907 um Réiteach Síochánta Díospóidí Idirnáisiúnta ar Airteagal 29.2 de [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht na hÉireann]]. Inniu, mar aon le bheith ina stát is páirtí le Reacht Chomhdháil na Háige, is stát is páirtí í [[Éire]] freisin sna Coinbhinsiúin a formhíníodh faoi scáth Chomhdháil na Háige: féach [https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tosaiochtai-idirnaisiunta/dli-idirnaisiunta/an-dli-idirnaisiunta-priobhaideach/ anseo]. == Féach freisin == * [[Coinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe (1951)|Coinbhinsiún na Ginéive (Coinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe (1951)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1899]] [[Catagóir:Cogadh]] [[Catagóir:Conarthaí na Beilge]] [[Catagóir:Conarthaí na Fraince]] [[Catagóir:Conarthaí na Gearmáine]] [[Catagóir:Conarthaí na hÉireann]] [[Catagóir:Conarthaí na hIodáile]] [[Catagóir:Conarthaí na hÍsiltíre]] [[Catagóir:Conarthaí na Polainne]] [[Catagóir:Conarthaí na Portaingéile]] [[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Spáinne]] [[Catagóir:Conarthaí na Sualainne]] relz1vpgg0u7ygfwb2smcmzmco3m2dg 0 94756 1323947 1223651 2026-08-10T17:22:44Z Saighneánach 72809 1323947 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Sa bhliain [[1649]], le linn choncas Chromail na hÉireann, d’éignigh an Modh-Arm Nua, faoi stiúir [[Oilibhéar Cromail]], [[Droichead Átha]] agus rinne ár ar an ngarastún agus ar a lán sibhialtach, is cosúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.louthcoco.ie/en/publications/development-plans/louth-county-council-development-plans/measunacht-st-rai-tei-seach-timpeal-lachta-report.pdf|teideal=Measúnacht Staitéiseach Timpeallachta|údar=louthcoco.ie|dáta=2010|dátarochtana=2022}}</ref> [[Cogadh cathartha]] idir Cromail agus an Rí. idir lucht labhartha an Bhéarla i Sasana agus in Éirinn, idir na [[Maolcheann|Maolchinn]] agus na Ríogaithe. Bhí an slad i n[[Droichead Átha]] dírithe níos mó ar an gcóilineacht Shasanach in Éirinn, na Ríogaithe.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oilibhear-cromail-fear-nach-bhfaigheann-cothrom-na-feinne/|teideal=Oilibhéar Cromail – fear nach bhfaigheann cothrom na Féinne|údar=[[Seosamh Ó Cuaig]]|dáta=23 Iúil 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-11}}</ref> {{Main|Cromail in Éirinn 1649-1650}}[[Íomhá:Massacre at Drogheda.jpeg|mion|Fíorscéal agus finscéal: "History of Ireland from 400 to 1800", 1868 le Henry Edward Doyle|clé]] === Imeachtaí === In [[1649]], chuir [[Oilibhéar Cromail]] baile [[Droichead Átha|Dhroichead Átha]] faoi [[léigear]]. Ní raibh na ríogaithe sásta géilleadh do na [[Maolcheann|maolchinn]]. Bhí garastún Dhroichead Átha faoi cheannas [[Arthur Aston]], saighdiúir ríogaí, Sasanach agus Caitliceach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Arthur Aston (army officer)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Aston_(army_officer)&oldid=1109723651|journal=Wikipedia|date=2022-09-11|language=en}}</ref> I ndiaidh ocht lá, ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]], gabhadh an bhaile, tar éis ionsaí fíochmhar le gunnaí móra. Rinne na parlaiminteoirí sléacht ar na Ríogaithe. Is cosúil go raibh timpeall 2,700 saighdiúir ríogaí ann ar dtús.<ref name="autogenerated2">Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eag.). ''The Civil Wars'', Oxford 1998, lch 98.</ref> Mharaigh na parlaiminteoirí cúpla céad duine ar a laghad... ach b'fhéidir i bhfad níos mó, suas le 3,500 duine, níl a fhios againn. Ach dúirt Cromail féin gur tharla sléacht as éadan.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.olivercromwell.org/wordpress/?page_id=1837|teideal=Cromwell in Ireland|language=en-GB|work=olivercromwell.org|dátarochtana=2020-09-11}}</ref> Ach bolscaireacht a bhí ann b'fhéidir: bhí Cromail ag iarraidh eagla a chur ar dhaoine ar fud na tíre Gabhadh 400 saighdiúir, agus cuireadh chuig [[Barbadós]] iad. Inniu tá an fíorscéal fite fuaite leis an bhfinscéal is cosúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theirishstory.com/2014/08/13/opinion-cromwell-was-framed/#.X1vwQ4zYyEs|teideal=Opinion: ‘Cromwell was Framed’ – The Irish Story|language=en-GB|dátarochtana=2020-09-11}}</ref> An slad mór a rinne [[Oilibhéar Cromail|Cromail]] i nDroichead Átha ba iad lucht labhartha Bhéarla na cathrach sin a d’fhulaing, na Ríogaithe. Fágadh na Gaeil in Irishtown gan ionsaí.<ref name=":0" /> === Toradh === Chuir scéal Dhroichead Átha eagla ar dhaoine ar fud na tíre agus ba ghairid gur ghéill siad uilig d’arm Chromail. == Féach freisin == * [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] * [[Léigear Dhroichead Átha, 1641]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] [[Catagóir:1649]] [[Catagóir:Léigir]] [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Droichead Átha]] [[Catagóir:Stair Chontae Lú]] lp3qksuu54lnzjkbyxepxfl1tpvt8x5 0 94761 1323870 1294801 2026-08-10T13:27:44Z Saighneánach 72809 1323870 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Muhammad Ali Jinnah''' ([[25 Nollaig]] [[1876]] – [[11 Meán Fómhair]] [[1948]]) ina cheannaire ar Chumann na [[Moslamach]], páirtí pobalach, ar feadh beagnach 30 bliain. Bhí Jinnah ag troid ar son cearta do na [[Moslamaigh]] san [[An India|India]] le blianta fada. Ach ghríosaigh a chuid óráidí an teannas [[Ciníochas|ciníoch]], de réir a chéile, roimh [[Críochdheighilt na hIndia|chríochdheighilt na hIndia]] sa bhliain 1947.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-40961603|teideal=How Jinnah still shapes Pakistan's identity|údar=Secunder Kermani|dáta=2017-08-18|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2020-09-12}}</ref> D'éirigh Jinnah ina Sheanascal ar an b[[An Phacastáin|Pacastáin]] agus ina [[Uachtarán]] ar Thionól [[Bunreacht]]<nowiki/>a na Pacastáine (ar feadh bliana, 1947-1948, roimh a bhás). Féachadh air mar athair an [[Náisiún|náisiúin]]. Tugtar urraim mhór do Jinnah sa Phacastáin inniu mar Quaid-i-Azam ("an Ceannaire Mór") agus Baba-i-Qaum, ("Athair an Náisiúin"). Is [[lá saoire]] an [[25 Nollaig]] sa Phacastáin, [[breithlá]] Jinnah (ach níl muid cinnte cén lá a rugadh é i ndáiríre)'''.''' == Saol == [[Íomhá:Jinnah Poonjha.jpg|clé|mion|225x225px|Athair Jinnah; fear gnó i [[Karachi]] agus [[Mumbai]]]] === Óige === Rugadh Jinnah i Jinnahbhai Poonja, in aice le [[Karachi]] (san India ag an am). Is as cúlra [[gnó]] a fuineadh é Agus é cúig bliana déag d'aois, fuair Muhammad Ali Jinnah [[printíseach]] le [[comhlacht]] [[loingseoireacht]]<nowiki/>a i [[Londain]]. Sular imigh sé, rinneadh [[cleamhnas]] dó lena [[Col ceathrar|chol ceathrar]]. Nuair a shroich Jinnah Londain, tháinig athrú aigne air agus níorbh fhada gur athraigh sé go staidéar an [[dlí]]. D'fhág a athrú intinne colg ar a athair. Glaodh Jinnah chun an Bharra i g[[Cumann Onórach Ósta Lincoln]] sa bhliain 1895, agus é naoi mbliana déag d'aois, an tIndiach is óige riamh a glaodh chun an Bharra, [[Íomhá:Mohammad Ali Jinnah, 1910 (cropped).jpg|clé|mion|242x242px|1910]] An bhliain dár gcionn, 1896, d'fhill Jinnah ar ais go [[Mumbai]] chun an dlí a chleachtadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jinnah, Pakistan and Islamic Identity: The Search for Saladin|url=https://books.google.fr/books?id=RqyniTHXFxUC&pg=PT33&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=Routledge|date=2005-08-12|language=en|author=Akbar Ahmed}}</ref> Ag an am am, bhí sé an t-aon dlíodóir [[Moslamach]] i Mumbai. D'fhorbair Jinnah a chleachtadh go mall ó 1896 go 1907. === Polaitíocht === Chuaigh Jinnah isteach i g[[Comhdháil Náisiúnta na hIndia]] sa bhliain 1904. Tharraing Jinnah aird an phobail den chéad uair i 1907, mar gheall ar an mionteagasc a tugadh dó i gCás an Chácais<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Caucus Case|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Caucus_Case&oldid=974896019|journal=Wikipedia|date=2020-08-25|language=en}}</ref>, maidir le toghcháin [[Rialtas áitiúil|bhardas]]<nowiki/>acha i Mumbai. Bhí sé ina bhall de Chomhairle na hImpireachta (reachtas na hIndia Briotanaí) ó 1910 go 1911 agus arís ó 1916 go 1919. [[Íomhá:Gandhi and Jinnah Bombay 1944.jpg|clé|mion|251x251px|1944: thug Ali Jinnah agus [[Mahatma Gandhi|Gandhi]] aghaidh ar a chéile]] Ar dtús, bhí Jinnah go láidir i gcoinne Chonradh Moslamach na hUile-India (a bunaíodh sa bhliain 1906. Ach mheall an Conradh Moslamach é de réir a chéile. Ceapadh Jinnah ina Uachtarán ar Chonradh Moslamach na hUile-India sa bhliain 1916. [[Íomhá:Jinnah crop.jpg|clé|mion|1947]] Sna [[1910idí]], bhí an Conradh Moslamach agus an Chomhdháil ag obair i dteannta a chéile. Ach bhris Jinnah an ceangal a bhí aige leis an gComhdháil sa bhliain 1920. Mhothaigh sé ní ba mhó coimhthíos le radacachas Chomhdháil Náisiúnta na hIndia, a bhí ag méadú faoi cheannaireacht [[Mahatma Gandhi|Gandhi]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3636342233056741|teideal=UCD School of Law|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-09-12}}</ref> (ghluaiseacht an neamh-chomhoibrithe is mó a bhí aithne air<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leis-an-ngra-a-bhionn-an-la-sa-deireadh-comhairle-thrathuil-gandhi/|teideal=‘Leis an ngrá a bhíonn an lá sa deireadh’ – comhairle thráthúil Gandhi|údar=Kevin Hickey|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-09-12}}</ref>). B'fhearr le Jinnah dul chun cinn i dtreo [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] na h[[An India|India]] trí mheán [[bunreacht]]úil agus i gcomhar leis na Briotanaigh. [[Íomhá:Muhammad Ali Jinnah sitting on the Chair of Governer General wearing a Sherwani.jpg|clé|mion|177x177px|1947ː Ali Jinnah ag caitheamh Sherwani ]] Le linn na fiche bhliain dár gcionn, na [[1920idí]] agus na [[1930idí]], mheall coincheap na Pacastáine — stát ar leith le haghaidh na Moslamach san [[An Áise|Áise]] Theas — Jinnah agus an Conradh Moslamach de réir a chéile. Chuaigh Sir [[Muhammad Iqbal]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Muhammad Iqbal|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Muhammad_Iqbal&oldid=978000220|journal=Wikipedia|date=2020-09-12|language=en}}</ref> agus a chuid smaointí i bhfeidhm go mór air. Chaith Jinnah na blianta 1930 - 1934 i Seomra na [[Ríchomhairle]] i Londain. === Pobalóir === Níorbh é ach i 1937 go ndeachaigh Jinnah ar ais chuig ceannaireacht ghníomhach an Chonartha, tar éis dó cliseadh i dtoghcháin na bliana sin. Ar feadh deich mbliana ina dhiaidh sin, d'éiligh sé gurbh é an Conradh an t-aon ghuth polaitiúil de gach Moslamach Indiach agus go raibh neamhspleáchas críochach ag teastáil ó na Moslamaigh san India. [[Íomhá:Quaid-e-Azam Ali Jinnah and Fatima Ali Jinnah sitting on their horse carriage.JPG|clé|mion|177x177px|Quaid-e-Azam Ali Jinnah agus Fatima Ali Jinnah ar chóiste capaillː [[músaem]] [[Céir|céarach]] in [[Islamabad]] inniu]]Ghríosaigh óráid cháiliúil Jinnah an teannas ciníoch, i [[Lahore]] i mí na Márta 1940.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_jinnah_lahore_1940.html|teideal=Address by Muhammad Ali Jinnah to the Muslim League, Lahore, 1940|work=www.columbia.edu|dátarochtana=2020-09-12}}</ref> Bhí an chuma air gur léirigh torthaí na dtoghchán don Tionól Bunreachta sa bhliain 1946 go raibh an ceart aige ina sheasamh sin, ós rud é gur bhuaigh an Conradh gach suíochán a coinníodh do thoghthóirí Moslamacha. Ghéaraigh Jinnah ar an éileamh a bhí á dhéanamh aige, ionas gur éiligh sé stát lán-neamhspleách lán-cheannasach, scoite ón India. Is cosúil go raibh tromlach millteanach na Moslamach i bhfabhar na Críochdheighilte i 1947, ach ní raibh sé mar sin tamall de bhlianta roimh 1947. [[Íomhá:Jinnah Mausoleum (cropped).JPG|clé|mion|177x177px|[[másailéam]], Mazaar e Quaid, [[Karachi]]]]Nuair a shocraigh [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] go dtarraingeodh sé siar go tapa ón India i 1947, bhí Jinnah agus an Conradh in ann a gcuid éileamh a dhaingniú, i mí Lúnasa na bliana sin. Bhí Moslamaigh ina gcónaí san India le fada an lá, in éineacht le [[An Hiondúchas|Hiondúigh]] agus le [[Suíceach|Suícigh]]. Ach bhí an fanaiceacht chreidimh ann i gcónaí ag an am céanna. Bhí an teannas ag cur thar maoil i 1947. Tharla sléacht as éadan; maraíodh b'fhéidir milliún faoi chrann smola an [[Foréigean|fhoréigin]] eitnigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple|teideal=The Mutual Genocide of Indian Partition|údar=Condé Nast|dáta=2015-06-21|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2021-08-14}}</ref> === Státaire === Sa bhliain nó mar sin a bhí fágtha dá shaol, chuir a dhrochshláinte (a bhí ag dul in olcas) isteach ar na hiarrachtaí a bhí á ndéanamh ag Jinnah institiúidí an stáit nua a chomhdhlúthú, lena n-áirítear gealltanas maidir le saoirse reiligiúin, cearta na mionlaigh agus aitheantas náisiúnta a rachadh níos faide ná difríochtaí [[Creideamh|creidimh]] (lena n-áirítear iad siúd idir [[Sunnaíoch]] agus [[Siach]]). == Tionchar == Nuair a d'éag Jinnah i 1948, fágadh an stát nua ar go leor bealaí gan fhíor-cheannaire. Cé go bhfuil meas air fós sa Phacastáin mar Quaid-i-Azam (an Ceannaire Mór), tá mórán díospóireachta ann fós maidir le nádúr a [[Creideamh|chreidimh]] [[Reiligiún|reiligiúnaigh]] phearsanta agus an fhís a bhí aige faoi ról [[Ioslam]] sa [[Polaitíocht|pholaitíocht]] agus sa t[[sochaí]]. == Féach freisin == * [[Críochdheighilt na hIndia]] ==tuilleadh léitheoireachta== * [https://nayadaur.tv/2021/08/busted-myths-about-quaid-e-azam-jinnah/ Busted: Myths About Quaid-e-Azam Jinnah], Yasser Latif Hamdani. 14 August 2021, Naya Duar * [https://pdflink.to/946592a9/ Ataturk vs Jinnah]. Khan, Umair (historian), Author of SECULAR MUSLIM: Jinnah, His Politics And Pakistan == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1878]] [[Catagóir:Básanna i 1948]] [[Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Dlíodóirí Indiacha]] [[Catagóir:Dlíodóirí Pacastánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Moslamaigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as an bPacastáin]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 8rrg77khnddutwi494pvndlb7w1ud0f 1323873 1323870 2026-08-10T13:43:01Z Saighneánach 72809 1323873 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Muhammad Ali Jinnah''' ([[25 Nollaig]] [[1876]] – [[11 Meán Fómhair]] [[1948]]) ina cheannaire ar Chumann na [[Moslamach]], páirtí pobalach, ar feadh beagnach 30 bliain. Bhí Jinnah ag troid ar son cearta do na [[Moslamaigh]] san [[An India|India]] le blianta fada. Ach ghríosaigh a chuid óráidí an teannas [[Ciníochas|ciníoch]], de réir a chéile, roimh [[Críochdheighilt na hIndia|chríochdheighilt na hIndia]] sa bhliain 1947.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-40961603|teideal=How Jinnah still shapes Pakistan's identity|údar=Secunder Kermani|dáta=2017-08-18|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2020-09-12}}</ref> D'éirigh Jinnah ina Sheanascal ar an b[[An Phacastáin|Pacastáin]] agus ina [[Uachtarán]] ar Thionól [[Bunreacht]]<nowiki/>a na Pacastáine (ar feadh bliana, 1947-1948, roimh a bhás). Féachadh air mar athair an [[Náisiún|náisiúin]]. Tugtar urraim mhór do Jinnah sa Phacastáin inniu mar Quaid-i-Azam ("an Ceannaire Mór") agus Baba-i-Qaum, ("Athair an Náisiúin"). Is [[lá saoire]] an [[25 Nollaig]] sa Phacastáin, [[breithlá]] Jinnah (ach níl muid cinnte cén lá a rugadh é i ndáiríre)'''.''' == Saol == [[Íomhá:Jinnah Poonjha.jpg|clé|mion|225x225px|Athair Jinnah; fear gnó i [[Karachi]] agus [[Mumbai]]]] === Óige === Rugadh Jinnah i Jinnahbhai Poonja, in aice le [[Karachi]] (san India ag an am). Is as cúlra [[gnó]] a fuineadh é Agus é cúig bliana déag d'aois, fuair Muhammad Ali Jinnah [[printíseach]] le [[comhlacht]] [[loingseoireacht]]<nowiki/>a i [[Londain]]. Sular imigh sé, rinneadh [[cleamhnas]] dó lena [[Col ceathrar|chol ceathrar]]. Nuair a shroich Jinnah Londain, tháinig athrú aigne air agus níorbh fhada gur athraigh sé go staidéar an [[dlí]]. D'fhág a athrú intinne colg ar a athair. Glaodh Jinnah chun an Bharra i g[[Cumann Onórach Ósta Lincoln]] sa bhliain 1895, agus é naoi mbliana déag d'aois, an tIndiach is óige riamh a glaodh chun an Bharra, [[Íomhá:Mohammad Ali Jinnah, 1910 (cropped).jpg|clé|mion|242x242px|1910]] An bhliain dár gcionn, 1896, d'fhill Jinnah ar ais go [[Mumbai]] chun an dlí a chleachtadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jinnah, Pakistan and Islamic Identity: The Search for Saladin|url=https://books.google.fr/books?id=RqyniTHXFxUC&pg=PT33&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=Routledge|date=2005-08-12|language=en|author=Akbar Ahmed}}</ref> Ag an am am, bhí sé an t-aon dlíodóir [[Moslamach]] i Mumbai. D'fhorbair Jinnah a chleachtadh go mall ó 1896 go 1907. === Polaitíocht === Chuaigh Jinnah isteach i g[[Comhdháil Náisiúnta na hIndia]] sa bhliain 1904. Tharraing Jinnah aird an phobail den chéad uair i 1907, mar gheall ar an mionteagasc a tugadh dó i gCás an Chácais<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Caucus Case|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Caucus_Case&oldid=974896019|journal=Wikipedia|date=2020-08-25|language=en}}</ref>, maidir le toghcháin [[Rialtas áitiúil|bhardas]]<nowiki/>acha i Mumbai. Bhí sé ina bhall de Chomhairle na hImpireachta (reachtas na hIndia Briotanaí) ó 1910 go 1911 agus arís ó 1916 go 1919. [[Íomhá:Gandhi and Jinnah Bombay 1944.jpg|clé|mion|251x251px|1944: thug Ali Jinnah agus [[Mahatma Gandhi|Gandhi]] aghaidh ar a chéile]] Ar dtús, bhí Jinnah go láidir i gcoinne Chonradh Moslamach na hUile-India (a bunaíodh sa bhliain 1906. Ach mheall an Conradh Moslamach é de réir a chéile. Ceapadh Jinnah ina Uachtarán ar Chonradh Moslamach na hUile-India sa bhliain 1916. [[Íomhá:Jinnah crop.jpg|clé|mion|1947]] Sna [[1910idí]], bhí an Conradh Moslamach agus an Chomhdháil ag obair i dteannta a chéile. Ach bhris Jinnah an ceangal a bhí aige leis an gComhdháil sa bhliain 1920. Mhothaigh sé ní ba mhó coimhthíos le radacachas Chomhdháil Náisiúnta na hIndia, a bhí ag méadú faoi cheannaireacht [[Mahatma Gandhi|Gandhi]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3636342233056741|teideal=UCD School of Law|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-09-12}}</ref> (ghluaiseacht an neamh-chomhoibrithe is mó a bhí aithne air<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leis-an-ngra-a-bhionn-an-la-sa-deireadh-comhairle-thrathuil-gandhi/|teideal=‘Leis an ngrá a bhíonn an lá sa deireadh’ – comhairle thráthúil Gandhi|údar=Kevin Hickey|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-09-12}}</ref>). B'fhearr le Jinnah dul chun cinn i dtreo [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] na h[[An India|India]] trí mheán [[bunreacht]]úil agus i gcomhar leis na Briotanaigh. [[Íomhá:Muhammad Ali Jinnah sitting on the Chair of Governer General wearing a Sherwani.jpg|clé|mion|177x177px|1947: Ali Jinnah ag caitheamh Sherwani ]] Le linn na fiche bhliain dár gcionn, na [[1920idí]] agus na [[1930idí]], mheall coincheap na Pacastáine — stát ar leith le haghaidh na Moslamach san [[An Áise|Áise]] Theas — Jinnah agus an Conradh Moslamach de réir a chéile. Chuaigh Sir [[Muhammad Iqbal]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Muhammad Iqbal|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Muhammad_Iqbal&oldid=978000220|journal=Wikipedia|date=2020-09-12|language=en}}</ref> agus a chuid smaointí i bhfeidhm go mór air. Chaith Jinnah na blianta 1930 - 1934 i Seomra na [[Ríchomhairle]] i Londain. === Pobalóir === Níorbh é ach i 1937 go ndeachaigh Jinnah ar ais chuig ceannaireacht ghníomhach an Chonartha, tar éis dó cliseadh i dtoghcháin na bliana sin. Ar feadh deich mbliana ina dhiaidh sin, d'éiligh sé gurbh é an Conradh an t-aon ghuth polaitiúil de gach Moslamach Indiach agus go raibh neamhspleáchas críochach ag teastáil ó na Moslamaigh san India. [[Íomhá:Quaid-e-Azam Ali Jinnah and Fatima Ali Jinnah sitting on their horse carriage.JPG|clé|mion|177x177px|Quaid-e-Azam Ali Jinnah agus Fatima Ali Jinnah ar chóiste capaill: [[músaem]] [[Céir|céarach]] in [[Islamabad]] inniu]]Ghríosaigh óráid cháiliúil Jinnah an teannas ciníoch, i [[Lahore]] i mí na Márta 1940.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_jinnah_lahore_1940.html|teideal=Address by Muhammad Ali Jinnah to the Muslim League, Lahore, 1940|work=www.columbia.edu|dátarochtana=2020-09-12}}</ref> Bhí an chuma air gur léirigh torthaí na dtoghchán don Tionól Bunreachta sa bhliain 1946 go raibh an ceart aige ina sheasamh sin, ós rud é gur bhuaigh an Conradh gach suíochán a coinníodh do thoghthóirí Moslamacha. Ghéaraigh Jinnah ar an éileamh a bhí á dhéanamh aige, ionas gur éiligh sé stát lán-neamhspleách lán-cheannasach, scoite ón India. Is cosúil go raibh tromlach millteanach na Moslamach i bhfabhar na Críochdheighilte i 1947, ach ní raibh sé mar sin tamall de bhlianta roimh 1947. [[Íomhá:Jinnah Mausoleum (cropped).JPG|clé|mion|177x177px|[[másailéam]], Mazaar e Quaid, [[Karachi]]]]Nuair a shocraigh [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] go dtarraingeodh sé siar go tapa ón India i 1947, bhí Jinnah agus an Conradh in ann a gcuid éileamh a dhaingniú, i mí Lúnasa na bliana sin. Bhí Moslamaigh ina gcónaí san India le fada an lá, in éineacht le [[An Hiondúchas|Hiondúigh]] agus le [[Suíceach|Suícigh]]. Ach bhí an fanaiceacht chreidimh ann i gcónaí ag an am céanna. Bhí an teannas ag cur thar maoil i 1947. Tharla sléacht as éadan; maraíodh b'fhéidir milliún faoi chrann smola an [[Foréigean|fhoréigin]] eitnigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple|teideal=The Mutual Genocide of Indian Partition|údar=Condé Nast|dáta=2015-06-21|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2021-08-14}}</ref> === Státaire === Sa bhliain nó mar sin a bhí fágtha dá shaol, chuir a dhrochshláinte (a bhí ag dul in olcas) isteach ar na hiarrachtaí a bhí á ndéanamh ag Jinnah institiúidí an stáit nua a chomhdhlúthú, lena n-áirítear gealltanas maidir le saoirse reiligiúin, cearta na mionlaigh agus aitheantas náisiúnta a rachadh níos faide ná difríochtaí [[Creideamh|creidimh]] (lena n-áirítear iad siúd idir [[Sunnaíoch]] agus [[Siach]]). == Tionchar == Nuair a d'éag Jinnah i 1948, fágadh an stát nua ar go leor bealaí gan fhíor-cheannaire. Cé go bhfuil meas air fós sa Phacastáin mar Quaid-i-Azam (an Ceannaire Mór), tá mórán díospóireachta ann fós maidir le nádúr a [[Creideamh|chreidimh]] [[Reiligiún|reiligiúnaigh]] phearsanta agus an fhís a bhí aige faoi ról [[Ioslam]] sa [[Polaitíocht|pholaitíocht]] agus sa t[[sochaí]]. == Féach freisin == * [[Críochdheighilt na hIndia]] ==tuilleadh léitheoireachta== * [https://nayadaur.tv/2021/08/busted-myths-about-quaid-e-azam-jinnah/ Busted: Myths About Quaid-e-Azam Jinnah], Yasser Latif Hamdani. 14 August 2021, Naya Duar * [https://pdflink.to/946592a9/ Ataturk vs Jinnah]. Khan, Umair (historian), Author of SECULAR MUSLIM: Jinnah, His Politics And Pakistan == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1878]] [[Catagóir:Básanna i 1948]] [[Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Dlíodóirí Indiacha]] [[Catagóir:Dlíodóirí Pacastánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Moslamaigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as an bPacastáin]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] qx0gxsp63oruggojyener4gyrq5534y 0 94792 1324077 1309730 2026-08-11T10:10:12Z An Sionnach Rua 29036 1324077 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} :''Baineann an t-alt seo leis an speiceas coitianta Numenius arquata. Má tá suim agat in éin eile ar a dtugtar “crotach”, féach [[Numenius]]. Is [[Lapaire (zó-eolaíocht)|lapaire]] é an '''crotach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Numenius%20arquata/|title=“Numenius arquata” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref>I mBéarla, ''Eurasian curlew''</ref> nó an '''cuirliún''' (''Numenius arquata'') san [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] mhór [[Gobadán|Scolopacidae]]. Tá sé ar cheann de na crotaigh is forleithne, ag pórú ar fud na [[An Eoraip|hEorpa]] measartha agus na hÁise. San Eoraip, is minic a thagraítear go díreach ar an [[speiceas]] seo mar "an crotach", agus in [[Albain]] tugtar "an guilbneach" air i n[[Gaeilge na hAlban]]. [[Íomhá:Curlew-1014284, Dingle Peninsula, Co. Kerry, Ireland.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: [[Caisleán Ghriaire]],   31 Nollaig 2025,]] [[Íomhá:Curlew-1013866, Dingle Peninsula, Co. Kerry, Ireland.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Ar a bhealach go dtí Daingean, 2 Nollaig 2025]] [[Íomhá:Curlews-1013771, Dingle Peninsula, Co. Kerry, Ireland.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: 24 Samhain 2025, [[Caisleán Ghriaire]]]] [[Íomhá:Curlew (Numenius arquata) - geograph.org.uk - 929612.jpg|clé|mion|220x220px|ag eitlit]] [[Íomhá:Plundered Curlew nest - geograph.org.uk - 380270.jpg|clé|mion|220x220px|D'ionsaigh [[sionnach]] an nead]] == Tréithe == Gobadán fadchosach a phóraíonn sa leathsféar thuaidh ach a eitlíonn ó dheas sa gheimhreadh, cuid acu chomh fada leis an Astráil. An gob fada, cuartha síos..<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Is é seo an lapaire is mó ina raon, ag 50-60 cm ar fhad, le réise sciathán 89–106 cm agus meáchan coirp 410–1,360 g. Tá dath liathdhonn air den chuid is mó, le droim bán, cosa liathghorm agus gob cuartha an-fhada. Breathnaíonn na cinn fhireanna agus bhaineanna go díreach mar an gcéanna, ach tá an gob níos faide i measc na mbaineannach fásta. De ghnáth, ní féidir gnéas crotaigh amháin, nó fiú roinnt níos mó eile, a aithint mar tá an-éagsúlacht ann; de ghnáth is féidir, áfach, leathéan a aithint thar a chéile. == In Éirinn == Éan é an crotach a bhíodh an-choitianta in Éirinn go dtí na 1980idí nuair a thosaigh titim ag teacht ar líon na gcrotach. Déanann an crotach a nead ar an talamh sa bhféar agus meastar gur athruithe a tháinig ar mhodhanna feirmeoireachta in Éirinn ba chúis leis an laghdú. Sa tuarascáil bhliantúil a bhí foilsithe ag Clár Caomhnaithe an Chrotaigh in 2020, dúirt siad gur tháinig laghdú 96% ar an líon crotach a lig sicíní amach in Éirinn sna 2010idí. Tá na crotaigh faoi bhagairt ag athruithe ar chúrsaí feirmeoireachta, ag ceimiceáin, ag siúlóirí sléibhe, ag an sionnach, ag an minc agus ag an snag breac. Mar chuid den scéim caomhnaithe tógtar uibheacha na gcrotach fiáin agus déantar iad a ghor agus tógtar na sicíní in áit shábháilte go dtí go mbíonn na gearrcaigh réidh le scaoileadh amach leo féin. Ba mhór an dul chun cinn é don scéim seo in 2026 nuair a aimsíodh crotach a tógadh faoin scéim seo agus a scaoileadh amach i gcontae Liatroma in 2024 agus é socraithe síos ar [[Sliabh Beatha|Shliabh Beatha i]] g[[Contae Fhear Manach|Co. Fhear Manach]], níos lú ná caoga ciliméadar ón áit ar scaoileadh saor é. Ba é seo an chéad uair ag éan goir sa scéim filleadh ar Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-varadkar-san-fhaopach-la-an-domhain-an-crotach-ag-teacht-ar-ais/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Varadkar san fhaopach {{!}} Lá an Domhain {{!}} An crotach ag teacht ar ais|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=24 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-24}}</ref> == Béaloideas na hÉireann == Tá go leor béaloidis ag baint leis an gcrotach in Éirinn. Bhí aithne agus eolas ar an gcrotach in Éirinn leis na cianta. Ar chloisint an bhéaloidis seo ar fad dúinn ba cheart go spreagfaí muid le cuidiú leis an dream atá ag iarraidh an crotach a choinneáil beo in Éirinn.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nar-bhocht-an-ni-mura-mbeadh-an-crotach-glorach-le-cloisteail-feasta-ar-thranna-banta-agus-sleibhte-na-heireann/|teideal=Nár bhocht an ní mura mbeadh an crotach glórach le cloisteáil feasta ar thránna, bánta agus sléibhte na hÉireann|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=15 Meán Fómhair 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-24}}</ref> Seo é an t-éan ar dhúirt [[Antoine Raiftearaí|Raiftearaí]] faoi go raibh sé i Leathbhaile nuair a bhí sé ag moladh na háite sin. Dúirt sé go raibh “an colm, an creabhar, an crotach is an naoscach ann”. Bhí “crotach, naoscach agus péire lachan” i bhféasta de réir amhráin eile a chum sé. Luaigh [[Pádraig Mac Piarais]] an crotach sa dán ‘Bean tSléibhe ag Caoineadh a Mic’. Ar sise:<blockquote>‘Do labhair an naosc binn is an crotach glórach/Ag faisnéis dom gur éag mo stórach.’</blockquote>Ainmníodh áiteacha as an gcrotach, go mór mór san iarthar. Ba mhinic i gcaint na ndaoine an t-éan céanna. Is deacair a theacht i ngan fhios air siúd ach oiread leis an gcrotach, a deirtí faoi dhuine airdeallach.<ref name=":0" /> Bhí sé de cháil i gcónaí ar an gcrotach go raibh sé an-deacair a theacht ar a nead. Bunaíodh scéal béaloidis air sin in Oileán Mhanann.<blockquote>Nuair a thug Naomh Pádraig cuairt ar an oileán den chéad uair chuala sé scread ghéar an chrotaigh ag faisnéis go raibh mionnán gabhair tite le fána aille. Bheannaigh sé an crotach agus an mionnán agus ón lá sin i leith ní bhfuair aon duine nead crotaigh ar an oileán. Ní fhaca aon duine minseach ag breith mionnáin ach an oiread.</blockquote>Tugadh faoi deara in Éirinn freisin, ar ndóigh, gur mhaith ón gcrotach imeacht de sciotán ón áit a mbeadh a nead nuair a thagadh duine an treo. Cumadh scéal béaloidis faoi sin sa tír seo.<blockquote>Críost a thug an bua don chrotach, a dúradh. De réir an scéil chuaigh Íosa isteach in uaimh agus thit sé ina chodladh. Bhí a naimhde ar a thóir. Nuair a bhí siad in aice na huaimhe thosaigh an crotach ag scréachaíl, dhúisigh sé Íosa agus bhí sé in ann éalú. Bhí Íosa chomh buíoch den chrotach gur mhúin sé dó/di leis an nead a dhéanamh in áit nach mbeifí in ann a theacht uirthi go héasca.</blockquote>D’insítí scéal béaloidis eile fós ar an múnla céanna faoi lá a raibh Íosa ag siúl na trá agus é ar a theicheadh óna naimhde. <blockquote>Bhí Íosa ag fágáil lorg a chos ina dhiaidh sa ngaineamh rud a bhí ag tabhairt treorach dá naimhde. Ach tháinig an crotach an bealach gur thosaigh sé féin ag siúl sa ngaineamh agus ag cur lorg cos Chríost ó aithne.</blockquote>Is fada siar sa stair a creideadh gur tuar báistí a bhí i nglór nó i bhfeadaíl an chrotaigh. Ag scríobh dó sa mbliain 1625 dúirt Ó Súilleabháin Béara go mbeadh a fhios ag duine a chloisfeadh glaoch caointeach an chrotaigh go raibh báisteach ar an mbealach. Chreideadh muintir Thír Chonaill an rud céanna nuair a chloisidís an crotach san oíche. Dá mbeadh na crotaigh ag glaoch agus ag déanamh ar na sléibhte ba chomhartha soiléir é nach mbeadh sé i bhfad go séidfeadh sé ina ghála, a deireadh muintir Mhaigh Eo. Ceapadh freisin dá n-éireodh ealta crotach san oirthear agus eitilt i dtreo an iarthair gur aimsir sheaca a thiocfadh as.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Numenius]] * [[Crotach Artach]] * [[Crotach eanaigh]] * [[Crotach gobchaol]] * [[Crotach cloch]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Lapairí]] [[Catagóir:Crotaigh]] [[Catagóir:Numenius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] [[Catagóir:Éin na hÉireann]] [[Catagóir:Éin na hEoráise]] [[Catagóir:Éin na hEorpa]] [[Catagóir:Éin na hÁise]] niudr2setz30rewwh49xjur30dnax5a 0 94883 1323794 1318553 2026-08-10T12:21:55Z Saighneánach 72809 1323794 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Bandstand at Walmer - geograph.org.uk - 603930.jpg|mion|clé|Cuimhneachán: ardán [[banna ceoil]] i Walmer Green]] Tharla '''Buamáil Deal''' i [[Kent]], [[Sasana]] ar an [[22 Meán Fómhair]] [[1989]]. Rinne an t[[An tIRA Sealadach|IRA]] buamáil ar bheairicí i m[[baile]] Deal, eachtra inar maraíodh 11 ball de [[Banna ceoil|Bhanna Ceoil]] na [[Muirshaighdiúirí Ríoga]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/iris/|teideal=Seánra (Comhar 80 (1))|údar=Breandán Delap|dáta=Eanáir 2020|dátarochtana=2020}}</ref> Maraíodh [[teanór]], [[Fliúit|fliúiteadóir]], [[Veidhlín|veidhleadóir]], [[Sacsafón|sacsafónaí]], [[Trombón|trombónaí]], [[Trumpa|trumpadóir]], [[Tiúba|tiúbadóir]], [[Basún|basúnaí]], [[Cnaguirlisí|cnagcheoltóir]], [[Clairinéad|clairinéadóir]] agus fiú [[Pianó|pianódóir]] [[snagcheol|snagcheoil]][[Clairinéad|.]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://x.com/Feilire/status/1572911739725041665|teideal=Buamáil Deal|údar=Féilire|dáta=2022|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2020-09-22}}{{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Gortaíodh 21 eile. [[Íomhá:Hamilton Road Cemetery Royal Marines Bandsmen.jpg|clé|mion|[[Uaimh-Binn|uaimh]] Mark Petch, [[Fliúit|fliúiteadóir]], i mbaile Deal]] Dúirt an tIRA gurbh iad a bhí freagrach. Níor rugadh riamh ar an té a bhí ciontach. == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Síol-en}} [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Arm na Breataine]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:1989]] c7osrszbcxrivqpueotfr7unk5tczim 0 94948 1323839 1310117 2026-08-10T13:04:43Z Saighneánach 72809 1323839 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Bear_Stearns_Logo.svg|mion|An chéad íospartach ollmhór; bhí Bear Stearns bancbhriste ar an 11 Márta, ach cheannaigh JPMorgan é 5 lá níos déanaí<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bear Stearns|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bear_Stearns&oldid=1009969592|journal=Wikipedia|date=2021-03-03|language=en}}</ref>]] [[Íomhá:Fed Funds Rate & Mortgage Rates 2001 to 2008.png|mion|rátaí úis, SAM]] [[Íomhá:Logo of Lehman Brothers.svg|mion|dhearbhaigh Lehman Brothers<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Lehman Brothers|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lehman_Brothers&oldid=1010702118|journal=Wikipedia|date=2021-03-06|language=en}}</ref> go raibh siad bancbhriste]] [[Íomhá:Leverage Ratios.png|mion|2003-2007 i SAM: bhí an [[Giaráil chaipitiúil|ghiaráil chaipitiúil]] ag éirí agus ag éirí]] Tharla an '''ghéarchéim airgeadais 2007-2008''' nuair a phléasc an bolgán tithíochta amach sna Stáit Aontaithe agus tar éis do na bainc bheith ag tabhairt iasachtaí go doscaí ([[iasachtú fophríomha]] go háirithe). [[Íomhá:U.S. Private Sector Financial Surplus.png|mion|easpa infheistíochta i 2008 agus níos déanaí sna Stáit Aontaithe]] [[Íomhá:Washington mutual naperville.jpg|mion|̊Rinneadh Wamu<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Washington Mutual|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Washington_Mutual&oldid=1011457922|journal=Wikipedia|date=2021-03-11|language=en}}</ref> iarratas ar fhéimheacht]] [[Íomhá:AIG wordmark.svg|mion|Tháinig AIG slán as, ach dóbair dóibh<ref>{{Luaigh foilseachán|title=American International Group|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=American_International_Group&oldid=1010701345|journal=Wikipedia|date=2021-03-06|language=en}}</ref>]] [[Íomhá:Fannie Mae Logo.png|mion|Tháinig Fannie Mae<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fannie Mae|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Fannie_Mae&oldid=1010540619|journal=Wikipedia|date=2021-03-06|language=en}}</ref> agus Freddie Mac slán as, ach dóbair dóibh]] == Imeachtaí == [[Íomhá:Subprime mortgage originations, 1996-2008.GIF|mion|iasachtú fophríomha (1996-2008)]] [[Íomhá:Case-Shiller National Home Price Index.svg|mion|bhí praghsanna tithe an-ard go deo sa bhliain 2007/2008 (Case-Shiller National Home Price Index)]] [[Íomhá:Foreclosure copper pipes cut out.jpeg|mion|an teach a leagadh nó a dhíol agus chun gadaíocht a stopadh]] [[Íomhá:Dowjones crash 2008.svg|mion|Dow Jones 2006 - 2008]] Sna Stáit Aontaithe sa bhliain 2008, tar éis do na bainc a bheith ag tabhairt iasachtaí go doscaí le blianta, bhí an t-[[iasachtú fophríomha]] i dtrioblóid. I dtús na bliana 2008, bhí ag teip ar go leor gnólachtaí. Bhí an bróicéir Bear Stearns an chéad comhlacht sistéamach chun dul i mbá. Ar an [[14 Márta]] 2008, thug an [[Federal Reserve]] iasacht $25 billiún do Bear Stearns, bróicéir dócmhainneach i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thestreet.com/personal-finance/bear-stearns|teideal=What Happened to Bear Stearns? Who Bought It?|údar=Laura Rodini|dáta=2023-07-21|language=en-us|work=TheStreet|dátarochtana=2024-09-26}}</ref> Ba ualach breise é ar cháiníocóirí ag an am ach cheannaigh JP Morgan an gnólacht dhá lá níos déanaí. Rinneadh dochar do mhuinín lucht [[gnó]] agus tháinig lagmhisneach ar infheisteoirí timpeall an domhain.. Bhí daoine ar fud an domhain buailte leis. Mar shampla, in Éirinn, ar an [[17 Márta]] 2008, nó "Sléacht Lá le Pádraig", thit luach na scaireanna Anglo-Irish 15%. Ar an 6 Meán Fómhair 2008, ghlac rialtas na Stát Aontaithe<ref>an Federal Housing Finance Agency (FHFA) i ndáiríre</ref> seilbh ar Fannie Mae agus Freddie Mac.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Federal takeover of Fannie Mae and Freddie Mac|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_takeover_of_Fannie_Mae_and_Freddie_Mac|journal=Wikipedia|date=2024-08-04|language=en}}</ref> Ar an 15 Meán Fómhair, chlis an [[Gnó|gnólacht]] baincéireachta domhanda [[Lehman Brothers]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.centralbank.ie/docs/default-source/tns/events/75th-anniversary-brochure-gaeilge.pdf?sfvrsn=4|teideal=Scéal Bhanc Ceannais na hÉireann - 75 BLIAIN AG FORBAIRT|údar=centralbank.ie|dáta=2018|dátarochtana=2020}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bankruptcy of Lehman Brothers|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bankruptcy_of_Lehman_Brothers&oldid=980108559|journal=Wikipedia|date=2020-09-24|language=en}}</ref> Ar an 16 Meán Fómhair, rinneadh náisiúnú ar an chomhlacht árachais is mó ar domhan, AIG.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=American International Group|url=https://en.wikipedia.org/wiki/American_International_Group|journal=Wikipedia|date=2024-09-12|language=en}}</ref> Bhí ag éirí go maith le AIG nó gur tharla an Ghéarchéim. Cuireadh i bhfeidhm an pacáiste fóirithinte is mó riamh sna Stáit Aontaithe (agus bhí na sealbhóirí bannaí mí-shásta ar fad). D’fhógair Rúnaí Státchiste Henry Paulson go dtabharfadh Státchiste na Stát Aontaithe $85 billiún le AIG, a tharrtháil, lá ina dhiaidh dó gan teacht i gcabhair ar Bhanc Lehman Brothers.<ref>Seans go raibh baint ag cinneadh Paulson leis an gcruinniú ag an mBanc Cúlchiste Feidearálach i Nua Eabhrach thart ar an am sin idir é féin agus Lloyd Blankfein, caothaoirleach Goldman Sachs. Cé gur mhaígh Blankfein nach raibh sé ann ar son a bhainc féin, ach chun an córas airgeadais iomlán a chosaint, tharla gurb é AIG an comhpháirtí trádála is mó a bhí ag Goldman Sachs, agus go gcaillfeadh siad $20 billiún dá dtitfeadh AIG i bhféimheacht!</ref> Ar an 26 Meán Fómhair, bhí baill Páirtí na bPoblachtánach sa Chomhdháil ag cur i gcoinne cuid den Phlean Paulson (an Rúnaí Státchiste ba ea Paulson, agus Poblachtánach)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Emergency Economic Stabilization Act of 2008|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Emergency_Economic_Stabilization_Act_of_2008&oldid=1046624696|journal=Wikipedia|date=2021-09-26|language=en}}</ref> i gcónaí (bhí cainteanna ann fós faoi phlean tarrthála an chiste stát; moladh luach seacht gcéad billiún dollar de dhrochfhiacha a cheannach).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlínte Nuachta|url=https://www.rte.ie/news/2008/0926/108515-cinnlinte/|date=2008-09-26|language=en}}</ref> Ar an lá céanna, thosaigh bainc ceannais ar fud an domhain ag cur breis airgid i gcóras airgeadais an domhain, féachaint le cuidiú leis an ngéarchéim airgeadais sna margadh domhanda. Deirtear gurb iad na himeachtaí sin (cliseadh Fannie, Freddie, AIG agus Lehman) a chuir tús leis an ngéarchéim airgeadais san Eoraip.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/cumhacht-chiuin-merkel/|teideal=Cumhacht Chiúin Merkel Banríon na Déine|údar=Séamas Ó Meachair|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2020-09-29}}</ref> Ach tharla an cliseadh cúpla lá níos déanaí, nuair a chuaigh tarrtháil na hearnála baincéireachta i sáinn. Sna Stáit Aontaithe, ar an 28 Meán Fómhair; bhí [[Comhdháil na Stát Aontaithe]] agus an Rúnaí Státchiste Paulson in adharca a chéile i gcónaí, ní bheadh ar an gcáiníocóir an difear a dhéanamh suas, a dhearbhaigh an Chomhdháil, agus tugadh cead a cinn di faoi dheireadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/3104487/US-economy-Toxic-Wall-Street-700-billion-bailout-rejected.html|teideal=US economy: 'Toxic' Wall Street $700 billion bail-out rejected|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2020-09-29}}</ref> Caitheadh amach plean tarrthála an Státchiste (agus luach $700bn sócmhainní bearnaithe a cheannach). Tharla "Luan Dubh an Áir" ar an 29 Meán Fómhair. Chonacthas titim mhór ar luach scaireanna airgid ar stocmhalartáin na hEorpa go háirithe agus iad ag trádáil idir 8% -18% níos ísle ná 28 Meán Fómhair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlínte Nuachta|url=https://www.rte.ie/news/2008/0929/108594-cinnlinte/|date=2008-09-29|language=ga|author=Nuacht RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref> == Polasaithe curtha i bhfeidhm == === Beartais  airgeadais === Glacadh céimeanna (a bheag nó a mhór) i ngach tír chun taisceoirí beaga a chosaint, ionas nach mbeadh ruathar ar na bainc agus daoine ag iarraidh a gcuid airgid a bhaint amach. === Polasaithe airgeadaíochta === Agus iad ag freagairt ar bhealach comhordaithe do shuaitheadh mór an mhargaidh, chuir [[Banc ceannais|bainc cheannais]] ar fud an domhain na billiúin dollar agus euro de leachtacht ar fáil do mhargaí airgeadais. === Beartais fhioscacha === Bhí an Géarchéim faoi lánseol nuair a toghadh [[Barack Obama]] don chéad uair mar uachtarán, ar an 4 Samhain 2008. Nuair a tháinig an rialtas nua ag tús na bliana 2009, cuireadh pacáiste ollmhór i bhfeidhm láithreach leis an ngeilleagar a spreagadh. Is mór idir é seo agus na polasaithe fioscacha san Eoraip ag an am, beartais déine. == Imeachtaí in Éirinn == Bhí brú nach beag ar na bainc in [[Éire|Éirinn]]. Nuair a chlis ar bhoilgeog na dtithe cónaithe sa tír seo, chonacthas a laige a bhí a leibhéil chaipitil agus a leabhair iasachta. {{Main|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008}} Thosaigh an scaoll bainc mór agus olléileamh ar an gcóras baincéireachta ar an 18 Meán Fómhair 2008. Ghlaoigh Lenihan an clár raidió ''Liveline'' agus labhair sé le [[Joe Duffy]]; bhí alltacht ar Lenihan ach ní raibh sé in ann an teannas a mhaolú.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/bank-guarantee-oral-history-30-september-2008-1103254-Dec2014/|teideal=30 Days in September: An Oral History of the Bank Guarantee|údar=Hugh O'Connell|language=en|work=TheJournal.ie|dátarochtana=2021-09-27}}</ref> Ghlac an [[Rialtas na hÉireann|rialtas Éireannach]] céimeanna thar a beith mór chun na taisceoirí go léir a chosaint (fiú na taisceoirí mhóra thar lear). Mar shampla, i mí Mheán Fómhair 2008, méadaíodh Scéim Ráthaíochta Taiscí na hÉireann (SRT) ó €20,000 go €100,000 agus glacadh comhair chreidmheasa faoina coimirce den chéad uair riamh. Ar Dé Sathairn, 27 Meán Fómhair 2008, bhí Lenihan ag na rásaí capall i b[[Páirc Ghabhráin]], [[Cill Chainnigh]] agus an [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|ghéarchéim airgeadais]] ina thine bhruite ar fud an domhain. Bhí [[Banc Ceannais Eorpach]] ag iarraidh dul i dteagmháil leis agus é thar a bheith míshásta le scéim ráthaíochta na mbanc. Ach ní raibh Lenihan le fáil chun labhairt le [[Jean-Claude Trichet]] ar an lá sin.<ref name=":0" /> Cúpla lá níos déanaí, tugadh isteach reachtaíocht éigeandála chun ráthaíocht gan teorainn a thabhairt do gach taisce i sé institiúid a bhí faoi úinéireacht Éireannach. Ansin rinne an Stát na bainc a athchaipitliú, agus rinneadh Anglo Irish Bank a náisiúnú i ndeireadh na dála in 2009. Tar éis dhá bhliain ag dul i ngleic leis an ghéarchéim airgeadais, tharla géarchéim eile sa bhliain 2010. Tháinig laghdú tubaisteach ar mhaoiniú an Stáit. Ag pointe amháin, bhí deacrachtaí ag Rialtas na hÉireann infheisteoirí a mhealladh agus [[Ráta úis|rátaí úis]] os cionn 10%. {{Main|Géarchéim fhioscach na hÉireann, 2010-2012}} == Ceachtanna == Léirigh an ghéarchéim airgeadais agus an meathlú eacnamaíochta gur theip ar na húdaráis, in Éirinn agus thar lear, an múnla ceart a chur ar an chóras rialúcháin airgeadais.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-athbhreithnu-de-dhith-ar-struchtur-an-rialtora-air.aspx|teideal=Athbhreithnú de dhíth ar struchtúr an Rialtóra Airgeadais|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=EAGRÁN 91 · SAMHAIN 2008|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-09-29}}</ref> == Féach freisin == *[[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008]] *[[Géarchéim fhioscach na hÉireann, 2010-2012]] *[[Banc Angla-Éireannach]] *[[Corparáid Éireannach um Réiteach Banc]] == Naisc sheachtracha == * [https://nos.ie/cultur/leabhair/gearcheim-airgid/ Géarchéim cad é? Léargas ar bhéarlagair na heacnamaíochta]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar Nós.ie<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/leabhair/gearcheim-airgid/|teideal=Géarchéim cad é? Léargas ar bhéarlagair na heacnamaíochta|údar=Ciarán Dunbar|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2020-09-29}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Mórchúlú Eacnamaíochta]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais]] [[Catagóir:2008]] 4n868zyukmzzkx8fvvct06vj7vr9xz0 0 95201 1323904 1217753 2026-08-10T14:42:58Z Saighneánach 72809 1323904 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:RAF-Logo.svg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:RAF-Logo.svg|mion|Suaitheantas na droinge. Taispeánann sé fo-inneallghunna den déanamh ''Heckler & Koch''.]] Tréimhse fhoréigneach agus fulangacht ab ea '''Fómhar na Gearmáine''', mar a thugtar uirthi ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''Der'' ''Deutscher Herbst''), ó [[7 Aibreán]] [[1977]] go dtí [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]]. Shroich feachtas na sceimhlitheoirí, an [[Rote Armee Fraktion]], barr a ghéaradais le linn "Fhómhar na Gearmáine", is é sin, [[Fómhar]] na bliana 1977. == Imeachtaí == [[Íomhá:Siegfried Buback.jpg|clé|mion|239x239px|[[Siegfried Buback]], 1977]] === 7 Aibreán === Thosaigh "Fómhair na Gearmáine" ar [[7 Aibreán]] [[1977]], nuair a feallmharaíodh [[Siegfried Buback]], an tArd-Aighne in Iarthar na Gearmáine. Mharaigh ''Kommando Ulrike Meinhof (''nó Cománlach Cuimhneacháin Ulrike Meinhof) an t-ionchúisitheoir is airde céim i gcóras dlí na Gearmáine. Fuair beirt fhear de lucht a thionlactha, Wolfgang Göbel agus Georg Wurster, bás sa teagmháil freisin. Tháinig an "cománlach" ar muin gluaisrothair, agus ag tiomáint thart le gluaisteán Buback dóibh, scaoil siad na hurchair chinniúnacha leis an triúr fear. Níos déanaí, san [[1980idí]], gabhadh ceathrar ón RAF, an [[Rote Armee Fraktion]] (Christian Klar, Knut Folkerts, Günter Sonnenberg and Brigitte Mohnhaupt), agus cuireadh sa phríosún iad. === Meitheamh === Ar an [[30 Meitheamh]] [[1977]], maraíodh an baincéir [[Jürgen Ponto]]. Bhí an RAF ag iarraidh é a fhuadach ach ní raibh Pronto sásta dul leo. Bhí aithne phearsanta ag bean de na sceimhlitheoirí, Susanne Albrecht, ar Ponto, agus cead isteach aici ina theach. D'fháiltigh Ponto isteach í maille le beirt sceimhlitheoirí eile, Christian Klar agus Brigitte Mohnhaupt. Scaoil Klar an chéad urchar, agus ansin, thosaigh Mohnhaupt ag loscadh air, ionas gur ghoin sí go héag é. D'éalaigh Klar, Albrecht agus Mohnhaupt ar an ngluaisteán a bhí á tiomáint ag Peter-Jürgen Boock. I ndiaidh na n-imeachtaí, d'fhógair na sceimhlitheoirí nach raibh siad ach ag iarraidh Ponto a fhuadach, agus gur maraíodh é nuair a thosaigh sé á chosaint féin ar na hiarrachtaí seo. Níor bréagnaíodh an leagan seo den scéal ach sa bhliain 1991. === Lúnasa === Ar an 25 Lúnasa 1977, d'fhéach na sceimhlitheoirí le hÁras an ''Bundesanwaltschaft'' (is é sin, oifigí an Ionchúisitheora Fheidearálaigh) a ionsaí in [[Karlsruhe]], ach níor éirigh leis an iarracht seo. [[Íomhá:Bundesarchiv B 145 Bild-F041440-0014, Hamburg, CDU-Bundesparteitag, Schleyer.jpg|mion|Hanns-Martin Schleyer]] === Meán Fómhair === Ar an [[5 Meán Fómhair]] [[1977]], d'fhuadaigh an RAF [[Hanns-Martin Schleyer]], a bhí ina Uachtarán ar Chumann Fostóirí na Gearmáine (''Bundesverband der Arbeitgeber''). An ceathrar fear a bhí á dtionlacan, maraíodh iad go léir. D'éirigh na fuadaitheoirí go scaoilfí saor le lucht na chéad ghlúine, cosúil le Baader agus Ensslin. Le linn na tréimhse seo, bhí an teannas polaitiúil ag méadú sa Ghearmáin, agus siar agus aniar idir na páirtithe polaitiúla faoin bhfreagra ceart ar fheachtas sceimhlitheoireachta, robála bainc agus fuadach an RAF agus conas é sin a dhéanamh gan dochar do [[Daonlathas|dhaonlathas]] na Gearmáine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2180445471979765|teideal=Fómhair na Gearmáine|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018-10-18|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-10-18}}</ref>   Ansin, chuir [[Helmut Schmidt]], Seansailéir na Gearmáine, gairm scoile ar an Mórfhoireann Géarchéime (''der Grosse Krisenstab''), cineál rialtas fairsingithe a raibh feisirí de chuid gach páirtí uirthi. Ba í an Mhórfhoireann seo a bhí i gceannas ar an nGearmáin Iartharach go dtí gur tháinig deireadh le himeachtaí an "Fhómhair". === Deireadh Fómhair === [[Íomhá:D-ABCE B737-230C Lufthansa MAN 24OCT75 (6141698947).jpg|mion|[[Eitil|Eitilt]] [[Lufthansa]] LH 181 Palma de Mallorca go Frankfurt / Main darb ainm ''Landshut,'' a thuirling i [[Mogaidisiú]] ar 13 Deireadh Fómhair 1977 ]] Sna sála ar an scéala sin, i mí Dheireadh Fómhair, reachtaigh an ''[[Bundestag]]'', nó Parlaimint Chónaidhme na Gearmáine, an [[Dlí]] um Chosc ar Chaidreamh, nó an ''Kontaktsperregesetz''. Chuir an dlí seo ar chumas na n-údarás cosc ar na sceimhlitheoirí sa phríosún bheith i dteagmháil lena gcuid dlíodóirí. Ní raibh [[rialtas]] na Gearmáine sásta géilleadh d'éilimh na sceimhlitheoirí. Le tuilleadh brú a chur ar an rialtas, d'fhuadaigh an PFLP ([[Fronta Pobail i gcomhair Shaoirse na Palaistíne]]) - drong radacach [[Marxachas|Mharxach]] ón b[[An Phalaistín|Palaistín]] a raibh an RAF ag comhoibriú leo - eitleán paisinéirí de chuid an [[Lufthansa]], an ''Landshut''. Ba é an "Captaen Mairtíreach Mahmúd", nó Zohair Youssif Akache, a bhí i gceannas ar an gcománlach. Thurling an ''Landshut'' i [[Mogaidisiú]] sa [[An tSomáil|tSómáil]]. [[Íomhá:RAF-lid Rolf Clemens Wagner, Bestanddeelnr 929-4322.jpg|mion|Rolf Clemens Wagner & Friederike Krabbe, ar 11 Samhain 1977]] ==== Críoch ghruama ==== Tháinig críoch ghruama le "Fómhair na Gearmáine" ar [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]]. Ar an lá sin, d'ionsaigh ''Grenzschutzgruppe 9'' (aonad póilíneachta oirbheartaíochta GSG9'')'', feadhain fórsaí speisialta ón nGearmáin, an t-eitleán i [[Mogaidisiú]]. Maraíodh triúr den cheathrar sceimhlitheoirí. Ní bhfuair aon duine de na sibhialtaigh bás sa teagmháil. Ach bhí captaen an eitleáin, Jürgen Schumann, maraithe ag an mairtíreach Mahmúd in [[Adenostoma|Aden]], áit ar thuirling an ''Landshut'' sular bhain sí amach Mogaidisiú. Goineadh an t-[[aeróstach]] Gabriele Dillmann, chomh maith le duine den fhórsa speisialta. Nuair a tháinig deireadh le fuadach an ''Landshut'', chaill na sceimhlitheoirí i [[Stammheim]] deireadh an dóchais. Chuir siad [[Féinmharú|lámh ina mbásanna féin]] ar an [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]]. Bhásaigh Gudrun Ensslin, [[Andreas Baader]], agus Jan-Carl Raspe, ach bhí na dochtúirí in ann Irmgard Möller a choinneáil beo. Bhain Raspe agus Baader úsáid as na hairm thine a fuair siad faoi choim ón abhcóide Arndt Möller, agus chroch Ensslin í féin as cábla leictreachais. D'fhéach Irmgard Möller le hí féin a mharú le scian, ach níor sháigh sí sách domhain í, agus d'éirigh leis na dochtúirí tarrtháil a thabhairt di. [[Íomhá:Stuttgart Dornhaldenfriedhof-8.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Stuttgart%20Dornhaldenfriedhof-8.jpg|mion|leacht cuimhneacháin: [[18 Deireadh Fómhair]] [[1977]] - Gudrun Ensslin, Andreas Baader, agus Jan-Carl Raspe]] Ansin ar an lá céanna, mharaigh na fuadaitheoirí a fear gnó Hanns-Martin Schleyer, a bhí á choinneáil ina ghiall. Thángthas ar a chorpán i [[Mulhouse]] sa Fhrainc (Gearmáinis: Mülhausen), in aice le teorainn na Gearmáine ar an 19 Deireadh Fómhair. Inniu féin, níl sé soiléir cé a rinne an dúnmharú. Na sceimhlitheoirí a bhí páirteach i bhfuadach Schleyer, níor inis siad an taobh sin den scéal. Chuir bás Gudrun Ensslin, Jan-Carl Raspe and Andreas Baader, Schleyer agus triúr de na fuadaitheoirí deireadh le Fómhair na Gearmáine. Ach tháinig an An Tríú Glúin den RAF ar ais sna 1980idí {{Main|Rote Armee Fraktion}} == Conspóidí == D'fhéach "dara glúin" na droinge le saoirse a bhaint amach do na ceannasaithe lena lán ainghníomhartha feiceálacha, ach nuair nár éirigh leis na hiarrachtaí seo, chuir Ensslin, Baader agus Jan-Carl Raspe lámh ina mbásanna féin i Stammheim ar an 18 Deireadh Fómhair 1977. Go gairid ina dhiaidh sin, ar an 12 Samhain 1977, chroch Ingrid Schubert - bean eile acu siúd a bhí ag bunú na droinge - í féin i bpríosún eile, i [[München]]. I ndiaidh na n-imeachtaí, chuaigh na ráflaí timpeall i measc lucht tacaíochta na sceimhlitheoirí gur mharaigh na húdaráis iad i Stammheim. Is léir gur scéal gan dealramh a bhí ann,. Ach le déanaí, tháinig sé chun solais go raibh gléasra cúléisteachta suiteáilte i gcillíní na gcimí, ionas go raibh a fhios ag na húdaráis go raibh airm thine ag na sceimhlitheoirí agus iad dírithe ar [[Féinmharú|lámh a chur ina mbásanna]] féin. == Féach freisin == * [[Rote Armee Fraktion]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-de}} [[Catagóir:Stair na Gearmáine]] [[Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta]] [[Catagóir:Drong Baader-Meinhof]] k0vwm1cb55tgh75m0qbwnxggkg8oogn 0 95458 1323918 1266347 2026-08-10T16:31:01Z Saighneánach 72809 1323918 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Courtroom European Court of Human Rights 01.JPG|mion|An [[Cúirt Eorpach um Chearta an Duine|Chúirt Eorpach um Chearta an Duine]] i [[Strasbourg]]]] Osclaíodh an '''Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine'''<ref>European Convention on Human Rights</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.echr.coe.int/Pages/home.aspx?p=basictexts&c=|teideal=Téacs|údar=ECHR|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> chun a shínithe sa [[An Róimh|Róimh]] ar an [[4 Samhain]] [[1950]]. Aon duine a mheasann go bhfuil sárú déanta ag stát is páirtí don Choinbhinsiún ar na [[Cearta daonna|cearta]] atá aige nó aici faoin gCoinbhinsiún, féadfaidh sé cás ina thaobh sin a thabhairt os comhair na [[Cúirt Eorpach um Chearta an Duine|Cúirte]]. Breithiúnais a chinneann go ndearnadh sárú, tá siad ceangailteach ar na stáit i dtrácht agus tá sé d'oibleagáid ar na stáit sin na breithiúnais a fhorghníomhú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historia-europa.ep.eu/sites/default/files/Discover/EducatorsTeachers/ActivitiesForYourClassroom/hr-resource-2-ga.pdf|teideal=Cearta Daonna|údar=historia-europa.ep.eu|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918021427/https://historia-europa.ep.eu/sites/default/files/Discover/EducatorsTeachers/ActivitiesForYourClassroom/hr-resource-2-ga.pdf}}</ref> Is í an [[Cúirt Eorpach um Chearta an Duine|Chúirt Eorpach um Chearta an Duine]] an ghníomhaireacht ab aithnidiúla de [[Comhairle na hEorpa|Chomhairle na hEorpa]], a chuireann an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine i bhfeidhm. == An Coinbhinsiún agus an tAontas Eorpach == Tá gach ceann de 27 mBallstát an [[An tAontas Eorpach|Aontais]] ina bpáirtithe sa choinbhinsiún.[[Íomhá:Stamp 2010 HR Convention-60 (1).jpg|mion|2010: stampa comórtha, [[an Liotuáin]]]]Chun a áirithiú go bhfuil an tAontas agus dlí an Aontais faoi réir na gcaighdeán céanna agus atá sna Ballstáit, cuirtear mar oibleagáid ar an [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], le Conradh Liospóin, aontú don Choinbhinsiún. Cé gur coinníoll ballraíochta den AE é daingniú an Choinbhinsiúin Eorpaigh um Chearta an Duine, níl an AE faoi chumhdach an choinbhinsiúin fós.<ref>Thug Cúirt Bhreithiúnais an Aontais tuairim dhiúltach uaithi ar an 18 Nollaig 2014 maidir le comhoiriúnacht an dréacht-chomhaontaithe le Conarthaí an Aontais. Tá réiteach nua á phlé lena bhféadfar an oibleagáid aontachais atá sa Chonradh a chomhlíonadh lena gcuirtear san áireamh na gnéithe go léir a luaigh an Chúirt sa tuairim uaithi.</ref> Sa bhliain 2020, tá idirbheartaíocht ar siúl idir an dá thaobh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.coe.int/en/web/human-rights-intergovernmental-cooperation/accession-of-the-european-union-to-the-european-convention-on-human-rights|teideal=EU accession to the ECHR|language=en-GB|work=Human RightsIntergovernmental Cooperation|dátarochtana=2020-11-04}}</ref> Níor stop sé sin, an Chúirt Bhreithiúnais ó aitheantas a thabhairt do na prionsabail atá i bpáirt ag na Ballstáit uile (i.e. an Coinbhinsiún um Chearta an Duine), agus is dealraitheach go mbíonn aird ag gCúirt Bhreithiúnais agus an gCúirt Eorpach um Chearta an Duine ar rialuithe a chéile chun a áirithiú nach bhíonn a gcásdlí ar neamhréir lena chéile.   == Stair == [[Íomhá:Seán MacBride circa 1947.jpg|mion|Seán MacBride circa 1947]] Tháinig an Coinbhinsiún i bhfeidhm ar an 3 Meán Fómhair 1953. Ba é an chéad ionstraim é a thug éifeacht do líon áirithe de na cearta a luaitear i n[[Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine]] agus tugann sé ceangal dlí dóibh. Bhí Éire i measc na dtíortha a shínigh Coinbhinsiún i dtosach báire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2852263451464627|teideal=Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-04}}</ref> Ghlac [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] ról tábhachtach i mbunú [[Comhairle na hEorpa|Chomhairle na hEorpa]] agus in ullmhúchán don Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] ar MacBride mar gheall ar an dea-obair seo. Sa bhliain 1959, cuireadh an [[Chúirt Eorpach um Chearta an Duine]] ar bun. Bunaíodh an sásra cosanta seo in [[Strasbourg]] chun scrúdú a dhéanamh ar sháruithe líomhnaithe ar an gCoinbhinsiún agus chun a áirithiú go mbeadh stáit is páirtí don Choinbhinsiún ag comhlíonadh na ngealltanas a tugadh faoin gCoinbhinsiún. Sa bhliain 1998,gheall [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]], faoi bhun [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Aoine an Chéasta]], an Coinbhinsiún Eorpach a fhí isteach i ndlí Thuaisceart Éireann, agus Coimisiún Thuaisceart Éireann um Chearta an Duine a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2015/12/Foras-A4-Council-Guidelines-Irish-Prf10.pdf|teideal=Comhthéacs dlíthiúil agus reachtúil na Gaeilge i dTuaisceart Éireann|údar=forasnagaeilge.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sinnfein.ie/files/2017/BrexitMiniDocs_April2017_1_irish.pdf|teideal=Stádas sainithe ar leith a chinntiú don Tuaisceart san Aontas Eorpach|údar=Sinn Féin|dáta=2017|dátarochtana=2020|archivedate=2020-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128095115/https://www.sinnfein.ie/files/2017/BrexitMiniDocs_April2017_1_irish.pdf}}</ref> == Cásanna == * Sa bhliain 2006, toghadh [[Lech Kaczyński]] ina mhéara ar [[Vársá]]. Sa phost sin, dhiúltaigh sé cead do mórshiúlta ar son Bhród na n[[Aerach]] i Vársá faoi dhó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/leabhair/seal-sa-pholainn/|teideal=Seal sa Pholainn|údar=47 Sráid Harrington Baile Átha Cliath 8 Éire Teil: +3531 675 1922|language=ga|work=LeabhairCOMHAR|dátarochtana=2020-04-10}}</ref> Shocraigh an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine gur sáraíodh ar an gcaoi sin Airteagal 11 den Coinbhinsiún Eorpach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/human-rights/|teideal=Cearta an duine a chosaint agus a chur chun cinn|language=ga|work=www.consilium.europa.eu|dátarochtana=2020-11-04}}</ref> == Féach freisin == * [[Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine]] * [[Comhairle na hEorpa]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/tuarascail-bhliantuil/2015/cuir-aithne-ar-an-bhfoireann/frank-power/|teideal=Frank Power - An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála|údar=Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2020-11-04}}</ref> * [[Cúirt Eorpach um Chearta an Duine]] * [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] * "[[Oibríocht Demetrius]]" agus Cás na ‘bhFear Cochaill’ == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dlí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh]] szfsokna0h7tp9vpb0vwv5111rs68tc 0 95602 1323928 1275881 2026-08-10T16:35:04Z Saighneánach 72809 1323928 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Henry III seal.jpg|mion|séala oifige, Henry III nó [[Anraí III Shasana]] (rí ar Shasana ó 1316 ar aghaidh)]] Eisíodh '''Magna Carta Hiberniae''' nó '''Cairt Mhór na hÉireann''' den chéad uair ar an [[12 Samhain]] [[1216]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://itsafunnyoldworld.wordpress.com/2011/11/13/michael-d/|teideal=the “Real Irish Republic”|údar=President Michael D Higgins|dáta=2011-11-13|language=en|work=Its A Funny Old World|dátarochtana=2020-11-12}}</ref> i [[Sasana]]. Cuireadh anonn go h[[Éireann]] é i Feabhra 1217, de réir an leagain den stair atá le feiceáil i leabhar reachtaíochta na hÉireann,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3826431597381136|teideal=Magna Carta|údar=Scoil Dlí, COBÁ¢|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-12}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fourcourtspress.ie/books/2020/law-and-the-idea-of-liberty-in-ireland-from-magna-carta-to-the-present/|teideal=Four Courts Press {{!}} Law and the idea of liberty in Ireland from Magna Carta to the present|údar=Peter Crooks & Thomas Mohr, editors|dáta=Ceistíonn an tOllamh Paul Brand (Coláiste na nAnamacha Uile, Ollscoil Áth na nDamh) an tuiscint gur eisíodh agus gur cuireadh Cairt Mhór d'Éirinn dá leithéid anonn i 1216-17.|work=www.fourcourtspress.ie|dátarochtana=2020-11-12}}</ref> Mar a macasamhail i Sasana, an [[Magna Carta]] nó [[An Chairt Mhór]], a bhí go díreach mar an gcéanna léi, ráthaigh an Magna Carta Hiberniae raon leathan cearta agus saoirsí d'fhir shaora na ríochta,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.tara.tcd.ie/bitstream/handle/2262/79428/2015%20Crooks%2C%20Magna%20Carta%20at%20Christ%20Church%20brochure%20final.pdf?sequence=1&isAllowed=y|teideal=Magna Carta at Christ Church Cathedral, Dublin|údar=tcd.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117105144/http://www.tara.tcd.ie/bitstream/handle/2262/79428/2015%20Crooks,%20Magna%20Carta%20at%20Christ%20Church%20brochure%20final.pdf?sequence=1&isAllowed=y}}</ref> go háirithe:<blockquote>"No freeman shall be taken or imprisoned or disseised (díshealbhaithe) or outlawed or exiled, ... but by the lawful judgement of his peers". </blockquote> == Sa lá atá inniu ann == Is reacht a coimeádadh faoin [[Acht um Athchóiriú an Dlí Reachtúil 2007]] an Chairt (mar a leasaíodh ina dhiaidh sin).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.achtanna.ie/ga.act.2007.0028.2.html|teideal=TODO|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=www.achtanna.ie|dátarochtana=2020-11-12|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116171119/http://www.achtanna.ie/ga.act.2007.0028.2.html}}</ref> Tugadh an gearrtheideal 'Magna Carta Hiberniae 1216' (1 Hen 3) di. Mar sin is cuid de [[Dlí na hÉireann|dhlí na hÉireann]] fós í agus tá tagairtí go leor ann fós.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/act/2007/28/gle/enacted/a2807i.pdf|teideal=AN tACHT UM ATHCHÓIRIÚ AN DLÍ REACHTÚIL 2007|údar=oireachtas.ie|dáta=2007|dátarochtana=2020}}</ref> == Féach freisin == * An [[Magna Carta]] nó [[An Chairt Mhór]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-dlí}} {{Síol-ie}} [[Catagóir:13ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Dlí reachtúil]] 0vryg5wmitff5rxg1jlyxwr6ir3vw2t 0 95673 1324011 1311503 2026-08-10T23:58:30Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Dóchas - An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]] go [[Dóchas – An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1311503 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann ionadaíoch é [[Dóchas]] le haghaidh eagraíochtaí neamhrialtasacha Éireannacha (NGOanna) atá ag obair i bhforbairt thar lear. Mar bhratchomhlacht, is fóram é Dóchas trínar féidir lena bhalleagraíochtaí ceisteanna forbartha a phlé. Bíonn deis ag eagraíochtaí dul i gcomhairle agus comhordú le chéile trí mheithleacha ar raon ceisteanna forbartha lena n-áirítear gníomh daonnúil, míchumas, slándáil an tsoláthair bhia, VEID agus [[SEIF]] agus oideachas forbartha. Tá ról lárnach ag Dóchas freisin ó thaobh caighdeáin dea-chleachtais a fhorbairt san earnáil, áit a mbíonn baill ag foghlaim óna chéile agus ag obair le chéile chun na críche sin. Soláthraíonn Dóchas comhairle faoi bheartas agus tugann sé faoi fheachtais tacaíochta agus feasachta ar cheisteanna forbartha in Éirinn agus san [[AE]]. Is é ionadaí na hÉireann é ar Struchtúr comhordaithe NGOanna an Aontais Eorpaigh, [[CONCORD]]. == Naisc Sheachtracha == * [https://dochas.ie/ Dóchas - The Irish Association of Non-Governmental Development Organisations] * [https://www.irishaid.ie/ie/ceard-a-dheanaimid/ce-leis-a-mbimid-ag-obair/an-tsochai-shibhialta/tacaiocht-deagraiochtai-eile-na-sochai-sibhialta/ Tacaíocht d'Eagraíochtaí eile na Sochaí Sibhialta - Cúnamh Éireann] ==Féach freisin== * [[Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)]] * [[An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála]] * [[Na Náisiúin Aontaithe]] * [[An tAontas Eorpach]] * [[Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Dóchas}} [[Catagóir:Cúnamh forbartha]] [[Catagóir:Eagraíochtaí neamhbhrabúis lonnaithe i bPoblacht na hÉireann]] as3hz4j8v4uyygt02ss43m93g0wyijc 0 95734 1323903 1216483 2026-08-10T14:42:05Z Saighneánach 72809 1323903 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Teachta Parlaiminte don [[Contae an Chláir|Chlár]] Thoir, deartháir le ceannaire an [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann]] [[Seán Mac Réamainn]], [[saighdiúir]] agus duine dár bpríomh-earcaitheoirí d’[[Arm na Breataine]] in Éirinn ab ea '''Liam Mac Réamoinn''' ({{Lang-en|'''William Hoey Kearney Redmond''' ''nó'' '''Willie Redmond'''}}). [[Íomhá:William_Redmond_leading_Irish_troops_during_the_First_World_War.jpg|alt=|clé|mion|258x258px|An Captaen Liam Mac Réamoinn i gceannas ar thrúpaí na hÉireann le linn an Chéad Chogadh Domhanda,<ref>{{Lua idirlín|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:William_Redmond_leading_Irish_troops_during_the_First_World_War.jpg|teideal='The Real Ireland, as Opposed to the False Doctrines of the Sinn Fein Rebels: Captain William Redmond, Mr. John Redmond's Soldier Brother, Leading Irish Troops'|údar=Illustrated London News|dáta=6 Bealtaine 1916|dátarochtana=}}</ref> Bealtaine 2016: [[bolscaireacht]] sa Illustrated London News, 6 Bealtaine 1916]] == Luathshaol == Rugadh Liam Mac Réamoinn sa bhliain 1861 i [[Loch Garman]] do mhuintir mór le rá sa saol [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus [[gnó]]. Ar chuireadh ó [[Charles Stewart Parnell|Pharnell]] chuaigh [[Seán Mac Réamainn]], deartháir Liaim, isteach i b[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Parlaimint Westminster]] in 1881. [[Íomhá:William Redmond speaking in the House of Commons.jpg|clé|mion|281x281px| Mac Réamainn ag caint i dTeach na dTeachtaí i 1907]] Ag an am bhí Liam in a oifigeach i gcathlán Loch Garman den [[Royal Irish Regiment|''Royal Irish Regiment'']]. D’éirigh sé as a choimisiún chun páirt a glacadh i g[[Cogadh na Talún]], agus chaith sé seal i b[[Príosún Chill Mhaighneann|Priosún Chill Mhaighneáin]] de bharr a chuid gníomhaíochta sa chogadh sin. I dteannta a dhearthár, agus ar iarratas ó Pharnell, chuaigh sé ag bailiú [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] san [[An Astráil|Astráil]]. Le linn dó a bheith ann chas sé leis an mbean a phós sé, Eleanor Dalton, iníon le hoifigeach [[dlí]] Astrálach. == Polaitíocht == [[Íomhá:Major William Redmond, MP.png|clé|mion|An Maor Liam Mac Réamoinn, ón Rolla Onóra a foilsíodh in ''The Illustrated London News '' ar an 16 Meitheamh 1917.]] Toghadh Willie mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|Fheisire Parlaiminte]] (FP) do Loch Garman in 1883 agus d’[[Contae Fhear Manach|Fhear Manach]] in 1885. Sheas sé le Parnell nuair a scoilt an [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Éireannach]] mar gheall ar Kitty O’Shea agus bhuaigh sé suíochán in Oirthear an [[Contae an Chláir|Chláir]] in 1890, suíochán a choinnigh sé go dtí go bhfuair sé bás i 1917. Mar [[Teachta Parlaiminte|fheisire]] i [[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Westminster]], bhí Liam faoi scáth a dhearthár. Ní dhearna sé aon éacht [[Parlaimint|pharlaiminte]], ach bhí meas air i measc a chomfheisirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/2017/iuil/alt7.html|teideal=Feasta - alt 7|work=www.feasta.ie|dátarochtana=2020-11-22|archivedate=2020-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130033216/http://www.feasta.ie/2017/iuil/alt7.html}}</ref> Duine ionraic cróga ab ea Liam, fear a thug géillsine do Rí [[Impireacht na Breataine|Impire na Breataine]] agus a bhí dílis dó go himirt anama. Chreid sé sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht]] agus san [[Impireacht na Breataine|impireacht]] úd, agus gurbh é leas na hÉireann a bheith mar dhlúthchuid díobh, ach [[Rialtas Dúchais]] a bheith aici. Is léir, ámh, nár chreid sé sa scarúnachas ná i [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] na hÉireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/centuryireland/index.php/articles/willie-redmond-time-has-come-to-settle-the-irish-question|teideal=Willie Redmond: time has come to settle the Irish Question {{!}} Century Ireland|work=www.rte.ie|dátarochtana=2020-11-22}}</ref> [[Íomhá:Redmond Memorial Park namesign, Wexford city.jpg|clé|mion]] [[Íomhá:William Archer Redmond plaque, Wexford city.jpg|clé|mion]] == An Chéad Chogadh Domhanda == Nuair a d’fhógair [[an Bhreatain]] cogadh ar an n[[Impireacht na Gearmáine|Gearmáin]] chuaigh Liam i mbun earcaíochta in Éirinn d’[[arm na Breataine]], agus go háirithe don 16ú Rannán. === 1914 === Cé go raibh sé ina theachta Parlaiminte agus os cionn gnáthaois [[Saighdiúir|saighdiúr]]<nowiki/>achta (in aois 53 dó sa bhliain 1914), liostáil Liam agus lorg sé ceapachán sna línte tosaigh. Ar an 22 Samhain 1914 i g[[Corcaigh]], thug Liam óráid cáiliúil, a eagraíodh chun fir Éireannacha a spreagadh chun liostáil le h[[Arm na Breataine]] agus dul ag troid ar an [[Mór-roinn|Mór-Roinn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.westernfrontassociation.com/world-war-i-articles/major-willie-redmond-mp/|teideal=Major Willie Redmond MP {{!}} The Western Front Association|work=www.westernfrontassociation.com|dátarochtana=2020-11-22}}</ref> === 1917 === Is ar an óráid deiridh a thug sé i Westminster is mó atá cuimhne air. Ar an 7 Márta 1917, chuidigh Willie Redmond le rún a mhol [[T.P O’Connor]] go gcuirfí an t[[Rialtas Dúchais|Acht um Rialtas Dúchais]], a bhí ar fionraí, i bhfeidhm láithreach. Rinne sé mór den aontas a mhaígh sé a bheith idir shaighdiúirí as Éirinn in arm na Breataine, ba chuma ar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] nó [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] iad, as [[Cúige Uladh|Uladh]] nó eile, a bhí ag troid i dteannta a chéile in aghaidh namhad chomónta. Thagair sé don tacaíocht, ar an gcoinníoll go nglacfadh Protastúnaigh na [[Tuaisceart Éireann|Sé Chontae]] leis, a bhí léirithe sa pharlaimint don Acht D’impigh sé ar [[Edward Carson]] aontú agus thairg sé glacadh le coinníollacha a chuirfeadh chun suain imní na bProtastúnach roimh an móramh Caitliceach, cé nár chreid sé féin go raibh gá lena leithéid. Ar ndóigh, níor aontaigh Carson, theip ar an rún agus d’fhill Liam go brónach ar na trinsí.[[Íomhá:Nuns at the graveside of Major Willie Redmond, M.P, Bestanddeelnr 158-0937.jpg|clé|mion|[[Uaimh (foirgneamh)|Uaimh]] Willie Redmond]] === Bás === [[Íomhá:Graf William Redmond - 2779 - onroerenderfgoed.jpg|clé|mion|[[Uaimh (foirgneamh)|Uaimh]] Willie Redmond inniu]]Gortaíodh é go marfach (in aois 56 bliain dó) ar an [[7 Meitheamh]] [[1917]] i g[[Cath Messines (1917)|Cath Messines]]. Mar mhaor san [[Royal Irish Regiment|''Royal Irish Regiment'']] a ghlac sé páirt san ionsaí ar an lá sin. Goineadh é agus tógadh ar ais go dtí ionad garchabhrach é, áit a bhfuair sé bás. Cuireadh é tráthnóna 8 Meitheamh i ngairdín clochair i mbaile beag Loecre. == Oidhreacht == Tar don Fheisire Phairliminte Liam Mac Réamoinn bás a fháilm reachtáladh toghchán áitiúil san Chlár Thoir. Buaigh [[Éamon de Valera|Éamonn de Valera]], iarrthóir [[Sinn Féin|Shinn Féin]], ar [[Patrick Lynch]] ó [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann]] nuair a fuair sé tromlach 2,975 vóta.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=centenaries.ucd.ie|údar=|dáta=1916|dátarochtana=2020}}</ref> == Féach freisin == * [[Na hÓglaigh Náisiúnta]] * [[Éire agus an Chéad Chogadh Dhomhanda]] * [[Seán Mac Réamainn]] *[[Cath Messines (1917)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Redmond, Willie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1861]] [[Catagóir:Básanna i 1917]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman]] 87g1sa00t9ugu2450g2klahqyzrm3ty 0 96050 1323871 1288871 2026-08-10T13:29:12Z Saighneánach 72809 1323871 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''lámhach Sandy Hook''' ar an [[14 Nollaig]] [[2012]] nuair a rinneadh ár millteanach i m[[bunscoil]] Sandy Hook, [[Connecticut]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/imni-ar-ghardai-faoi-ghunnai/|teideal=Imní ar Ghardaí faoi ghunnaí|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-12-15}}</ref> Maraíodh fiche páiste agus seisear daoine eile, idir dhaltaí agus mhúinteoirí. Faoi mar a tharla i g[[Sléacht Columbine|Columbine]] agus i [[Lámhach Virginia Tech|Virginia Tech]], chuir an lámhachóir [[lámh ina bhás féin]] sular éirigh leis na [[póilíní]] breith air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://collegetribune.ie/gafa-le-gunnai-sam-ar-strae/|teideal=Gafa le Gunnai – SAM ar strae|údar=Cormac Breathnach|dáta=2013|language=en-GB|work=College Tribune|dátarochtana=2020-12-15|archivedate=2022-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120171831/http://collegetribune.ie/gafa-le-gunnai-sam-ar-strae/}}</ref> [[Íomhá:Police at Sandy Hook.PNG|mion|clé]] == Imeachtaí == [[Íomhá:School Shootings Shock Connecticut Town.theora.ogv|mion|FÍSEÁN: na himeachtaí, agus áit a raibh an gunnadóir, Adam Lanza, ina chónaí, lena máthair, Nancy Lanza. Scriosadh an teach níos déanaí|clé]] [[Íomhá:Sandy Hook Memorial.PNG|mion|Cuimhneachán|clé]] Dé hAoine an 14ú Nollaig, 2012, agus ranganna díreach tosaithe ag [[bunscoil]] Sandy Hook i Newtown, [[Connecticut]], phléasc [[gunna]]<nowiki/>dóir an doras tosaigh ar oscailt le hurchair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-diabhal-le-diol-i-stait-aontaithe-mheiricea.aspx|teideal=An Diabhal le Díol i Stáit Aontaithe Mheiriceá|údar=Brian Ó Broin|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-15}}</ref> Maraíodh príomhoide agus [[Síceolaíocht|siceolaí]] na scoile ar an toirt. Thug an gunnadóir fogha faoin seomra foirne as a dtáinig an bheirt ar dtús, ach d’éirigh le [[múinteoir]] amháin an [[doras]] a choinneáil dúnta ina aghaidh. [[Íomhá:Author holds book signing 160910-F-XF990-018.jpg|mion|Scarlett Lewis, bunaitheoir "Jesse Lewis Choose Love Movement" agus údar "Nurturing Healing Love: a Mother’s Journey of Hope and Forgiveness"<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.goodreads.com/book/show/17859219-nurturing-healing-love|teideal=Nurturing Healing Love|údar=Scarlett Lewis|dáta=|work=www.goodreads.com|dátarochtana=2020-12-15}}</ref> Maraíodh Jesse Lewis sa lámhach.|clé]] Chuaigh an gunnadóir síos an halla chomh fada le seomra ranga na Naíonán Mór agus d’éirigh leis an doras a bhriseadh isteach. Loisc sé leis an múinteoir, Lauren Rousseau, urchar san aghaidh, agus thosaigh sé ag tabhairt faoi pháistí an ranga. Bhí páiste is fiche sa rang seo, agus faoi dheireadh na heachtra tubaistí, bhí gach duine acu marbh, cé is moite de chailín amháin a d’fhan ciúin agus a lig uirthi go raibh sí marbh cheana féin. === Fiosrúchán === [[Íomhá:Barack Obama with relatives of Emilie Parker.jpg|mion|Obama le muintir Emilie Parker ar16 Nollaig 2012. Maraíodh Emilie Parker sa lámhach.|clé]] Sna seachtainí ina dhiaidh, bhí sé tagtha amach go mba “bhailitheoir gunnaí” í máthair an ghunnadóra, Nancy Lanza. Ní hamháin go raibh lámhghunnáin de gach sórt aici, ach bhí gránghunnaí aici agus [[raidhfil]] cogaidh, Bushmaster AR-15. Is beag difríochta idir an gunna seo agus an “Armalite” a raibh aithne fhairsing air in [[Éire|Éirinn]] tráth. Níos measa fós, cé go raibh a fhios aici agus ag an saol mór go raibh fadhbanna móra [[Neamhoird mheabhracha|meabhairshláinte]] ag a mac, bhíodh sí ag dul ag na raoin lámhaigh leis go mion minic. Táthar ag tabhairt le fios anois gur chreid sí go raibh an [[diabhal]] le díol nó bhí báire na fola éigin ar na bacáin, agus gurbh shin an fáth go raibh a teach lán le gunnaí. == Iarmhairtí == Thug [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uacharán Mheiriceá]] [[Barack Obama]] cuairt ar láthair na tubaiste.  Ní nach ionadh bhí [[dlí]]<nowiki/>the [[Gunna|gunnaí]] chun tosaigh arís sa díospóireacht pholaitiúil. Sa bhliain 2012, dúirt Obama go raibh gá ag an am le ‘gníomh suntasach’ i gcoinne na faidhbe seo, ollsléachtanna sna S.A. Acht tharla l[[Lámhach i gclub oíche Orlando|ámhach i gclub oíche Orlando]] sa bhliain 2016 agus [[Lámhach Las Vegas|lámhach Las Vegas in 2017.]] Bhíteaghlaigh chuid de na páistí a maraíodh in Sandy Hook ag iarraidh an dlí a chur ar an gcomhlacht armlóin, Remington Arms.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceist-na-ngunnai-i-sam-an-cheist-nach-bhfuil-aon-ealu-uaithi/|teideal=Ceist na ngunnaí i SAM, an cheist nach bhfuil aon éalú uaithi|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-12-15}}</ref> Bhí an comhlacht ag iarraidh an chosaint atá acu faoin dara leasú ar an m[[Bunreacht na Stát Aontaithe|Bunreacht]] a dhearbhú sa g[[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Cúirt Uachtarach]]. Ach theip orthu sa bhliain 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.npr.org/2019/11/12/778487920/supreme-court-allows-sandy-hook-families-case-against-remington-to-proceed|teideal=Supreme Court Allows Sandy Hook Families' Case Against Remington Arms To Proceed|language=en|work=NPR.org|dátarochtana=2020-12-15}}</ref> [[Íomhá:GA Dissipator Carbine.jpg|mion|Bushmaster AR-15 agus an GA A- le díol sna siopaí |clé]] == Féach freisin == * [[:Catagóir:Ollsléachtanna|Ollsléachtanna]] * [[Sléacht Columbine]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2012]] [[Catagóir:Contae Fairfield, Connecticut]] [[Catagóir:Eachtraí lámhaigh sna Stáit Aontaithe]] brb7kavilroca03kvm5ct8igv9om57t 0 96135 1323881 1288610 2026-08-10T13:47:38Z Saighneánach 72809 1323881 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} [[Íomhá:The Mayflower at sea, pilgrims signing the compact on board the Mayflower, Nov. 11th, 1620. Provincetown Harbor, Mass (62799).jpg|mion|clé|Íomhá rómánsach, gan dabht]] [[Long]] [[Sasana|Shasanach]] ab ea an '''''Mayflower''','' a d'ardaigh a cuid seolta sa bhliain 1620 chun an [[Meiriceá Thuaidh|Domhan Úr]] agus [[saoirse]] a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Mayflower-ship|teideal=Mayflower {{!}} History, Voyage, & Facts|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2020-12-21}}</ref> Bhí 102 paisinéir ar bord, [[Oilithreach|oilithrigh]] cuid acu. Tháinig siad i d[[tír]] in [[Plymouth, Massachussets|Plymouth]], [[Massachusetts]], i [[Meiriceá Thuaidh|Meiriceá]] ar [[21 Nollaig]] [[1620]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.plymouth400inc.org/395-years-ago-today-pilgrims-landed-in-plymouth/|teideal=395 Years Ago Today, Pilgrims Landed in Plymouth|dáta=2015-12-21|language=en-US|work=Plymouth 400, Inc.|dátarochtana=2020-12-21|archivedate=2020-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201221222607/https://www.plymouth400inc.org/395-years-ago-today-pilgrims-landed-in-plymouth/}}</ref> Na "Pilgrim Fathers" a thugtar ar lucht an Mayflower sa lá atá inniu ann, ainm nár tugadh orthu go dtí 1820. [[Íomhá:The Mayflower at sea (90230).jpg|mion]] == Cúlra == Bhí [[Plandáil Uladh]] ar bun le 11 bliain nuair a chuir lucht an ''Mayflower'' tús lena n-aistear sa bhliain 1620.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ag-eisteacht-le-joe-biden-ba-dheacair-gan-lucht-an-mayflower-a-thabhairt-chun-cuimhne/|teideal=Ag éisteacht le Joe Biden, ba dheacair gan lucht an Mayflower a thabhairt chun cuimhne|údar=Ciarán Ó Cualáin|dáta=2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-12-21}}</ref> "Separatists" nó "Scarúnaithe" a bhí iontu seo, Piúratánaigh radacacha a raibh sé mar aidhm acu scaradh le h[[Eaglais Shasana]] toisc gur shíleadar go raibh an eaglais sin fós ag cloí an iomarca le traidisiúin agus searmanais na h[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglaise Caitlicigh]]. Bhí 12 bliain caite ag na Separatists i [[Leiden]] san [[An Ísiltír|Ísiltír]] i ndiaidh dóibh teitheadh ó ghéarleanúint i Sasana. Ach nuair a bhí [[cogadh]] ag bagairt idir an Ísiltír agus an [[An Spáinn|Spáinn]], rinne siad cinneadh imeacht chuig an Domhan Úr, áit ina mbeadh deiseanna [[Eacnamaíocht|eacnamaíochta]] sa mbreis acu chomh maith.<ref name=":0" /> [[Íomhá:The landing of the Pilgrims at Plymouth, Mass. Dec. 22nd 1620 LCCN2002707741.jpg|mion|Teacht i dtír, Nollaig 1620: líníocht ó 1876 agus iomhá rómánsach gan dabht]] Bhíodar ag iarraidh maireachtáil go neamhspleách de réir fhocail an [[An Bíobla|Bhíobla]]. Bhíodar uilig ag leanacht na comhairle a thug [[Dia]] d’[[Abrahám]] i [[Leabhar Gheineasas]]: “Imigh ó do thír féin, agus ó do mhuintir féin agus ó theach d’athar chun na tíre a thaispeánfaidh mé duit.” Bhí chuile rud a tharla leagtha amach ag [[Dia]], dar leo, agus bhí an [[cine daonna]] roinnte idir an dream a bhí roghnaithe ag Dia agus an dream nach raibh. (Bhí [[Oilibhéar Cromail|Cromail]] féin tamall ina Scarúnaí agus é ina fhear óg agus deirtear go ndearna sé iarracht dul ar imirce go [[Connecticut]] i 1634, ach nár cheadaigh rialtas Sasana dó imeacht.)<ref name=":0" /> == Aistear == Ceard[[Comhlacht|chomhlacht]] i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Londain|Londan]] a chuir an t-[[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] ar fáil dóibh le coilíneacht a bhunú, ceann de na dreamanna céanna a rinne maoiniú ar na plandálaithe i gCúige Uladh agus ar ainmníodh [[Doire Choilmchille|Londonderry]] ina n-onóir i 1613. Chuir na h[[Oilithreach|Oilithrigh]]<nowiki/>h chun [[farraige]] ar [[16 Deireadh Fómhair]] [[1620]] i [[long]] a úsáideadh roimhe sin le [[fíon]] a iompar. Bhí 102 paisinéir ar bord, idir ghasúir, daoine fásta, agus searbhóntaí, chomh maith le criú.. tríocha, nó mar sin (liosta iomlán [[:en:List_of_Mayflower_passengers|anseo]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=List of Mayflower passengers|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_Mayflower_passengers&oldid=991366885|journal=Wikipedia|date=2020-11-29|language=en}}</ref>). Bhí barraíocht daoine ar an long. [[Íomhá:Mayflower II.jpg|mion|macasamhail lánscála in Plymouth MA inniu]] Dream faoi leith a bhí i 37 de na paisinéirí agus is féidir sin a aithint ó na hainmneacha a bhaist siad ar a g[[clann]]: Humility Cooper, Remember Allerton, Desire Minter, Resolved White, agus na deartháireacha Love agus Wrestling Brewster (ag iomrascáil le Dia a bhí i gceist ag William Brewster nuair a thug sé an t-ainm sin ar a mhac. Bhí beirt iníonacha le Brewster, Fear agus Patience, fágtha sa mbaile aige.). Separatists nó Scarúnaithe a bhí iontu seo, Rinneadh géarleanúint reiligiúnach orthu i Sasana. [[Íomhá:Mayflower II galley.jpg|mion|ní raibh níl mórán spáis ann taobh istigh ǃ]] Piúratánaigh a bhí sásta fanacht in Eaglais Shasana agus dul i gcion uirthi “ón taobh istigh” a bhí sa chuid eile den dream a thug faoin aistear seo. === Teacht i dtír === [[Íomhá:Pilgrim tercentenary half dollar commemorative reverse.jpg|mion|cuimhneachán trí chéad bliain]] Ba sa cheantar ar ar baisteadh New England nó [[Sasana Nua]], ceithre bliana roimhe sin, in 1616, a tháinig a long, an Mayflower, i dtír ar 19 Samhain 1620, 66 lá tar éis dóibh [[Plymouth]] in [[Devon]] [[Sasana|Shasana]] a fhágáil. Shroich siad [[Cape Cod]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cape Cod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cape_Cod&oldid=990977535|journal=Wikipedia|date=2020-11-27|language=en}}</ref> ar dtús.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.plimoth.org/learn/just-kids/homework-help/who-were-pilgrims|teideal=Who were the Pilgrims? {{!}} Plimoth Plantation|work=www.plimoth.org|dátarochtana=2020-12-21}}</ref> Bhí siad ar a mbealach go [[Virginia]], áit a raibh Sasanaigh ina gcónaí ó 1607 i leith.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-la-altaithe-an-fheile-is-ansa-leis-na-meiriceanaig.aspx|teideal=Lá Altaithe: an fhéile is ansa leis na Meiriceánaigh|údar=Brian Ó Broin|dáta=2006|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-21}}</ref> Níorbh fhéidir leo seoladh thar [[Cape Cod]] in am don [[Geimhreadh|gheimhreadh]], ámh, agus shocraíodar dul i dtír ansin in Plymouth<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Plymouth Harbor|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Plymouth_Harbor&oldid=955203833|journal=Wikipedia|date=2020-05-06|language=en}}</ref>, Massachusetts. == Fáilte == Fuair 49 den 102 oilithreach bás an [[geimhreadh]] sin, ach threabhadar leo, agus le cúnamh Indiaigh darbh ainm Squanto, a raibh [[An Béarla|Béarla]] aige ó na blianta a chaith sé mar sclábhaí ag na Sasanaigh, d’fhoghlaimíodar modhanna [[Talmhaíocht|feirmeoireachta]]. Mhair an chuid is mó acu trí 1621,' Bhí na hIndiaigh, na [[Wampanoag]] ina gcónaí sa cheantar sin le thart ar 12,000 bliain roimhe sin. Meastar go raibh tuairim is 15,000 de phobal acu ann ag tús an [[16ú haois]],. Ach cúpla bliain roimh theacht an Mayflower, rinne [[An Phlá Mhór|plá]] a tholg siad ó [[An Eoraip|Eorpaigh]] scrios orthu, agus cuireadh thart ar 70% den [[daonra]] den saol.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/world/2020/sep/20/pilgrim-fathers-harsh-truths-amid-the-mayflower-myths-of-nationhood|teideal=Pilgrim fathers: harsh truths amid the Mayflower myths of nationhood|dáta=2020-09-20|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2020-12-21}}</ref> Thug na háitritheoirí nua [[Aicíd|aicídí]] eile anoir chucu – an [[Bolgach|bholgach]] agus an [[An Diftéire|diftéire]] mar shampla. [[Íomhá:Pilgrim Tercentenary half dollar commemorative obverse and reverse.jpg|mion|cuimhneachán trí chéad bliain]] == Oidhreacht == Maíonn na milliúin duine i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa lá atá inniu ann gur de shliocht lucht an Mayflower iad. Faraor níl ach thart ar 5,000 Wampanoag fós ina mbeatha ansin.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:17ú haois]] [[Catagóir:Longa]] [[Catagóir:Massachusetts]] [[Catagóir:Protastúnachas]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Stair Shasana]] bkb75lmormuwutfcl6oz2af74m1no3q 0 96456 1323994 1168807 2026-08-10T23:05:16Z TGcoa 21229 1323994 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Field_Marshal_Wilson_-_1919.jpg|mion|426x426px|an Marascail Machaire sa bhliain 1919, [[Henry Wilson]]]] Tá '''Marascal Machaire''' ar an rangú is airde in [[Arm na Breataine]] ó 1736. Céim cúig réalta le cód [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] OF-10, is ionann é agus Aimiréil an Chabhlaigh sa Chabhlach Ríoga nó Marshal den Aerfhórsa san Aerfhórsa Ríoga (RAF). Is éard atá i suaitheantais an mharascail ná dhá baitín trasna ar a chéile timpeallaithe ag duilleoga buí faoi bhun Choróin Naomh Éadbhard. Cosúil le '''Marascail''' an RAF agus Aimiréil an Chabhlaigh, is gnách go mbíonn na M'''arascail Mhachaire''' ina n-oifigeach le linn a saoil, ach ar leathphá nuair nach bhfuil siad i gceapachán. {{Sfn|Brewer's Dictionary}} {{Sfn|''The Daily Telegraph''|12 April 2008}} Baineadh úsáid as an gcéim ó am go ham ar feadh a staire agus bhí sí folamh le linn codanna den 18ú agus 19ú haois (nuair a bhí gach iar-shealbhóir den chéim marbh). Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, ba ghnáthchleachtas é Ceann na bhFoirne Ginearálta Impiriúla (a athainmníodh ina dhiaidh sin mar Cheann na Foirne Ginearálta) a cheapadh ar an lá deiridh sa phost. De ghnáth, tugadh ardú céime d’oifigigh airm a bhí i bpost mar Cheann Foirne Cosanta, ceann gairmiúil Fhórsaí Armtha na Breataine go dtí an chéim nuair a ceapadh iad. {{Sfn|Heathcote}} == Féach freisin == * [[Henry Wilson]] ==Tagairtí== [[Catagóir: Marascal machaire na Breataine | ]] 8yg1t350gphuaynv6msgzamdkqi7tsr 1324021 1323994 2026-08-11T00:02:48Z Saighneánach 72809 1324021 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Field_Marshal_Wilson_-_1919.jpg|mion|426x426px|an Marascail Machaire sa bhliain 1919, [[Henry Wilson]]]] Tá '''Marascal Machaire''' ar an rangú is airde in [[Arm na Breataine]] ó 1736. Céim cúig réalta le cód [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] OF-10, is ionann é agus Aimiréil an Chabhlaigh sa Chabhlach Ríoga nó Marshal den Aerfhórsa san Aerfhórsa Ríoga (RAF). Is éard atá i suaitheantais an mharascail ná dhá baitín trasna ar a chéile timpeallaithe ag duilleoga buí faoi bhun Choróin Naomh Éadbhard. Cosúil le '''Marascail''' an RAF agus Aimiréil an Chabhlaigh, is gnách go mbíonn na '''Marascail Mhachaire''' ina n-oifigeach le linn a saoil, ach ar leathphá nuair nach bhfuil siad i gceapachán. {{Sfn|Brewer's Dictionary}} {{Sfn|''The Daily Telegraph''|12 April 2008}} Baineadh úsáid as an gcéim ó am go ham ar feadh a staire agus bhí sí folamh le linn codanna den 18ú agus 19ú haois (nuair a bhí gach iar-shealbhóir den chéim marbh). Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, ba ghnáthchleachtas é Ceann na bhFoirne Ginearálta Impiriúla (a athainmníodh ina dhiaidh sin mar Cheann na Foirne Ginearálta) a cheapadh ar an lá deiridh sa phost. De ghnáth, tugadh ardú céime d’oifigigh airm a bhí i bpost mar Cheann Foirne Cosanta, ceann gairmiúil Fhórsaí Armtha na Breataine go dtí an chéim nuair a ceapadh iad. {{Sfn|Heathcote}} == Féach freisin == * [[Henry Wilson]] ==Tagairtí== [[Catagóir: Marascal machaire na Breataine | ]] 0ft0n5ku5y2ccp4pql1sv12g68rwobh 0 96688 1323976 1206927 2026-08-10T19:30:16Z Saighneánach 72809 1323976 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Abhcóide]] agus [[polaiteoir]] ab ea '''Hartley William Shawcross, Barún Shawcross''' ([[4 Feabhra]] [[1902]] – [[10 Iúil|10 Iúl]] [[2003]]). == Saol == [[Íomhá:Eerste na-oorlogse zitting Internationale Hof van Justitie-521242.webm|clé|mion|Físeán i 1948: Shawcross ag labhairt i mBéarla ag 1n40s sa Háig]] Céimí de chuid Choláiste Dulwich, rinne sé staidéar ansin i [[Scoil na hEacnamaíochta agus na hEolaíochta Polaitiúla]] (LSE) [[Londain]], agus Ollscoil na [[Ginéiv|Ginéive]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3060198184004485|teideal=Hartley Shawcross|údar=Scoil Dlí COBÁC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2021-02-05}}</ref> Rinne sé staidéar le haghaidh an Bharra in [[Ósta Gray]], agus bhí sé sa chéad áit sna scrúduithe deiridh don Bharra sa bhliain 1925. [[Íomhá:Hartley Shawcross before the ICJ in the Corfu Channel case.jpg|clé|mion|, cás Corfu Channel<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Straits of Corfu|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Straits_of_Corfu&oldid=989912850|journal=Wikipedia|date=2020-11-21|language=en}}</ref>]] Le linn dó a bheith ina léachtóir páirtaimseartha in [[Ollscoil]] [[Learpholl|Learphoill]] (1927-1934) d'fhorbair sé suas le cleachtas rathúil éagsúil ar Chuaird an Tuaiscirt agus glaodh chun an [[Barra Laistigh|Bharra Laistigh]] air sa bhliain 1939. Bhí Shawcross ina Phríomh-Ionchúisitheoir de chuid na Ríochta Aontaithe ag an mBinse Míleata Idirnáisiúnta i Nürnberg ó 1945 go 1946, áit ar measadh go forleathan gurbh é an duine b'éifeachtaí de na príomhionchúisitheoirí, go háirithe i gcomparáid lena chomhghleacaí Meiriceánach, An Breitheamh Robert Jackson. Feisire Parlaiminte de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] ba ea Shawcross ó 1945 go dtí gur éirigh sé as i 1958. Bhí Shawcross ina [[Ard-Aighne]] ar Shasana agus an Bhreatain Bheag ó 1945 go 1951. Sa phost sin, rinne sé roinnt cásanna a bhí i mbéal an phobail a ionchúiseamh go pearsanta os comhair chúirteanna Shasana, mar shampla na cásanna i gcoinne [[William Joyce]] ("Lord Haw-Haw"), John George Haigh ("dúnmharfóir an fholcadáin aigéid") agus Klaus Fuchs. Bhí Shawcross i bhfad ní ba rathúla mar dhlíodóir ná mar pholaiteoir agus bhí sé ina Chathaoirleach ar Chomhairle Bharra Shasana agus na Breataine Bige ó 1952 go 1957. Sa bhliain dheireanach, d'éirigh sé as an mBarra ar chomhairle na ndochtúirí agus ón bParlaimint an bhliain ina dhiaidh sin. Rinneadh tiarna saoil trasbhinse de sa bhliain 1958 (duine de na chéad tiarnaí saoil a cheapadh riamh.) Ó shin i leith bhí gairme fada aige mar dhuine de na "maithe agus móruaisle", i bpoist amhail * Cathaoirleach an Choimisiúin Ríoga ar an Preas 1961-62, * Cathaoirleach na Comhairle um Thaighde Leighis 1961-65, * Cathaoirleach an Phainéil um Tháthcheangail agus Cumaisc 1969-80 agus * Cathaoirleach na Comhairle Preasa 1974-78, gan tagairt a dhéanamh ar ach ceithre cinn de na poist a bhí aige agus é anonn go maith sna seachtóidí. Chomh maith leis sin, bhí sé i measc bunaitheoirí JUSTICE (roinn Bhriotanach de chuid Choimisiún Idirnáisiúnta na nDlí-Eolaithe) agus ina chathaoirleach tosaigh air, ó 1957 go 1972. [[Íomhá:Hartley Shawcross Gravestone.jpg|clé|mion|uaimh, Gravestone, Jevington, East Sussex]] Mar dhuine de bhunaitheoirí Ollscoil Sussex, bhí dlúthbhaint fhada aige léi agus bhí sé ina Leas-Seansailéir (1961-65) agus ina Sheansailéir uirthi. Le linn a shaoil phoiblí tar éis dó oifig aireachta a fhágáil i 1951, ba mhinic a bhí malairt tuairime idir Shawcross agus a chuid iar-chomhghleacaithe (mar a bhí siad tráth dá raibh) i bPáirtí an Lucht Oibre, go háirithe ar shaincheisteanna ar nós shaoirse an phreasa. Bhí sé ar thús cadhnaíochta na n-agóideoirí ar son Bille um Chearta, tráth a bhfacthas go forleathan é, agus an Tiarna Hailsham an duine is mó a bhíonn luaite sa chomhthéacs sin, mar chosaint i gcoinne iomarcaí féideartha de chuid rialtas den [[Eite chlé|eite chlé.]] == Féach freisin == * [[Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta]] * [[Trialacha Nurnberg]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Shawcross, Hartley}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1902]] [[Catagóir:Básanna in 2003]] [[Catagóir:Dlíodóirí Shasana]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 4e7hh48iwnevuq5nvxzdg24k4bwrupc 0 96859 1324118 1261716 2026-08-11T11:34:48Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324118 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} {{Glanadh}} Peileadóir proifisiúnta [[Sasana|Sasanach]] é '''Jack Peter Grealish''' (a rugadh ar an 10 Meán Fómhair 1995) a imríonn i [[imreoir lár páirce|lár páirce]] do chlub [[Premier League]] [[Manchester City Football Club|Manchester City]] agus d’fhoireann náisiúnta Shasana. Chuaigh Grealish le Aston Villa ag sé bliana d’aois, agus rinne sé a chéad chluiche don chlub i mBealtaine 2014. Incháilithe chun ionadaíocht a dhéanamh ar Shasana nó ar [[Foireann péil naísiunta Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]] go hidirnáisiúnta, chuir Poblacht na hÉireann teorainn le Grealish suas go leibhéal faoi-21 sular dhearbhaigh sé a chinneadh imirt do Shasana in Aibreán 2016. D'imir sé do Shasana faoi-21 na bliana den chéad uair i mBealtaine 2016, agus bhuaigh sé [[Toulon Tournament|Comórtas Toulon]] in 2016. In 2021, shínigh Grealish do Manchester City i mbeart dar luach £100 milliún (€117 milliún), rud a fhágann gurb é an t-imreoir Sasanach is costasaí riamh go dtí an t-am ain. == Saol go luath == Rugadh Grealish in [[Birmingham]]<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://barryhugmansfootballers.com/player/26152|teideal=Barry Hugman's Footballers - Jack Grealish|work=barryhugmansfootballers.com|dátarochtana=2021-02-16|archivedate=2021-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425230911/http://barryhugmansfootballers.com/player/26152}}</ref> agus tógadh é i [[Solihull]]<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/11550090/Aston-Villas-Jack-Grealish-could-spark-international-tug-of-war-between-Ireland-and-England.html|teideal=Aston Villa's Jack Grealish could spark international tug-of-war between Ireland and England|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-16}}</ref> in aice láimhe. D’fhreastail sé ar Bhunscoil Chaitliceach ''Our Lady of Compassion'' agus ar Mheánscoil Chaitliceach Naomh Peadar i Solihull<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-playing-callum-reilly-8138398|teideal=Aston Villa: Playing with Callum Reilly made me competitive, says Jack Grealish|údar=Gregg Evans|dáta=2014-11-20|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. Is de shliocht na h[[Poblacht na hÉireann|Éireann]] é, trína sheanathair as [[Contae Bhaile Átha Cliath]], a sheanathair eile as [[Gort Inse Guaire|Gort]], [[Contae na Gaillimhe]], agus a sheanmháthair as [[An tSnaidhm|Snaidhm]], [[Contae Chiarraí]]<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/international/jack-grealish-poised-to-commit-to-ireland-senior-squad-1.1966879|teideal=Jack Grealish poised to commit to Ireland senior squad|údar=John Fallon|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-02-16}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-16}}</ref><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://talksport.com/football/264949/exclusive-jack-grealish-faces-tough-decision-about-england-future-claims-father/|teideal=Exclusive - Aston Villa youngster faces tough decision about England future, claims father|údar=161385360554578|dáta=2015-04-21|language=en-US|work=talkSPORT|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. D’imir Grealish peil gaelach do CLG Warwickshire John Mitchel idir 10 agus 14 bliana d’aois<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~2848775,00.html|teideal=Mannion: Mixed gaelic football games toughened me up {{!}} Latest News {{!}} Aston Villa|dáta=2015-05-31|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-16|archivedate=2015-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150531021226/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~2848775,00.html}}</ref>. An 4 Lúnasa 2009, scóráil Grealish pointe lé CLG Warwickshire i b[[Páirc an Chrócaigh]] le linn leath-ama de chluiche ceathrú ceannais [[Craobhchomórtas Sinsear na hÉireann sa Pheil|Chraobh Peile na hÉireann]] 2009 idir Baile Átha Cliath agus Ciarraí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/international-soccer/five-reasons-why-jack-grealish-will-choose-ireland-31159660.html|teideal=Five reasons why Jack Grealish will choose Ireland|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. == Gairm club == === Aston Villa === ==== Acadamh ==== Chuaigh Grealish le Aston Villa nuair a bhí 16 d’aois in 2012<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://talksport.com/football/264949/exclusive-jack-grealish-faces-tough-decision-about-england-future-claims-father/|teideal=Exclusive - Aston Villa youngster faces tough decision about England future, claims father|údar=161385360554578|dáta=2015-04-21|language=en-US|work=talkSPORT|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/exclusive-jack-grealish-offered-new-7744403|teideal=Exclusive: Jack Grealish offered a new four-year contract by Aston Villa|údar=Mat Kendrick|dáta=2014-09-09|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.avfc.co.uk/page/AcademyProfile/0,,10265~2810726,00.html|teideal=Aston Villa {{!}} Squads {{!}} Academy {{!}} Academy Profile {{!}} Jack Grealish|dáta=2014-06-19|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-17|archivedate=2014-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140619044827/http://www.avfc.co.uk/page/AcademyProfile/0,,10265~2810726,00.html}}</ref>. Bhí Grealish mar chuid d’fhoireann faoi-19 an chlub a bhuaigh [[Sraith NextGen 2012-13]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/9965508/NextGen-Series-Final-Chelsea-U19-0-Aston-Villa-U19-2.html|teideal=NextGen Series Final: Chelsea U19 0 Aston Villa U19 2|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-17}}</ref> ==== 2013-2014: Iasacht go Notts County ==== Ar 13 Meán Fómhair 2013, chuaigh Grealish le Notts County, ar iasacht go dtí an 13 Eanáir 2014<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24080568|teideal=Haber & Grealish join Notts on loan|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/23999353|teideal=MK Dons 3-1 Notts County|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~3459591,00.html|teideal=Loan watch: Carruthers earns bragging rights over Grealish {{!}} Latest News {{!}} Aston Villa|dáta=2013-10-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-17|archivedate=2013-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021002852/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~3459591,00.html}}</ref>. Ar an 7 Nollaig, scóráil sé a chéad cúl gairme, ag shleamhnaigh thar trí chosantóir chun an sprioc dheireanach a scóráil i mbua 3-1 thar [[Gillingham F.C|Gillingham]] ag [[Meadow Lane]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/25163990|teideal=Notts County 3-1 Gillingham|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Seachtain ina dhiaidh sin, scórail sé an chéad cúl í mbúa 4-0 í gcoinne [[Colchester United]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/25275349|teideal=Colchester United 0-4 Notts County|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nottscountyfc.co.uk/news/2014/january/grealish-signs-new-notts-loan-deal/|teideal=Grealish Signs New Notts Loan Deal|language=en-gb|work=www.nottscountyfc.co.uk|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. San iomlán, scóráil Grealish 5 cúl i rith a iasacht leis na Carruthers<ref name=":0" />. ==== 2014-2015 ==== D'fhill Grealish go Aston Villa. Rinne sé a cead cluiche air ais mar ionadaí 88 nóiméad do [[Ryan Bertrand]] i caill 4–0 as baile go [[Manchester City Football Club|Manchester City]] sa Premier League ar 7 Meitheamh 2014<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/26396253|teideal=Manchester City 4-0 Aston Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mí na Bealtaine 2014, d’imir Grealish i [[Hong Kong Soccer Sevens]], chríochnaigh sé mar an phríomhscórálaí le sé chúilín mar bhuaigh Villa an teideal Sciath<ref>{{Lua idirlín|url=https://wildeastfootball.net/2014/05/manchester-city-win-hong-kong-soccer-sevens-cup/|teideal=Manchester City Win Hong Kong Soccer Sevens Cup|údar=Christopher Lau|dáta=2014-05-26|language=en-GB|work=Wild East Football|dátarochtana=2021-02-17|archivedate=2021-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210115212059/https://wildeastfootball.net/2014/05/manchester-city-win-hong-kong-soccer-sevens-cup/}}</ref>. Thairg Aston Villa conradh nua 4 bliana do Grealish i Meán Fómhair 2014, toisc go rachadh a sheanchonradh in éag i Samhradh 2015<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/exclusive-jack-grealish-offered-new-7744403|teideal=Exclusive: Jack Grealish offered a new four-year contract by Aston Villa|údar=Mat Kendrick|dáta=2014-09-09|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Shínigh sé an conradh an 14 Deireadh Fómhair, ag leathnú a thionachta go 2019<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/29619527|teideal=Grealish signs new deal with Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Chuir Grealish a chéad tús i gcluiche tríú babhta [[Corn FA|Chorn an FA]] an 4 Eanáir 2015 i gcoinne [[Blackpool F.C|Blackpool]] ag [[Villa Park]], a bhuaigh a fhoireann 1–0<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30614386|teideal=Aston Villa 1-0 Blackpool|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Ar an 7 Márta, sa séú babhta, bua 2–0 sa bhaile ar [[West Bromwich Albion Football Club|West Bromwich Albion]], tháinig sé in áit [[Charles N’Zogbia]] tar éis 74 nóiméad, agus cuireadh as tar éis dara áirithint é tar éis ag titm go bhreagach in am breise<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/31669806|teideal=Aston Villa 2-0 West Bromwich Albion|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. An 7 Aibreán, chuir Grealish tús lena chéad chluiche d’Aston Villa sa Premier League, tarraingt baile 3–3 i gcoinne [[Queens Park Rangers F.C|Queens Park Rangers]] inar moladh go mór a fheidhmíocht<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32126419|teideal=Aston Villa 3-3 Queens Park Rangers|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mbabhta leathcheannais Chorn an FA i gcoinne [[Liverpool Football Club|Learpholl]] i [[Staidiam Wembley]], bhí páirt ag Grealish sa dá sprioc le Villa lena n-áirítear cúnamh a thabhairt do an cúl bhuaiteoir [[Fabian Delph]], agus iad ag teacht ón gcúl chun dul ar aghaidh go dtí an cluiche ceannais<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32273487|teideal=Aston Villa 2-1 Liverpool|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. An 30 Bealtaine, d’imir Grealish Cluiche Ceannais Chorn an FA 2015 ar fad i Staidiam Wembley, mar chaill Villa 4–0 in aghaidh [[Arsenal Football Club|Arsenal]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32856754|teideal=Arsenal 4-0 Aston Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mí Aibreáin 2015, thug bainisteoir Aston Villa, [[Tim Sherwood]], rabhadh do Grealish tar éis do ''[[The Sun]]'' íomhánna a fhoilsiú a thaispeánann go líomhnaítear go raibh sé ag ionanálú [[ocsaíd nítriúil]] chun críocha áineasa. Dúirt Sherwood “Ní féidir linn géilleadh don iompar sin. Tá sé anois i riocht freagrach mar pheileadóir gairmiúil, caithfidh sé a chinntiú nach dtarlóidh sé arís, tá sé cinnte dom nach ndéanfaidh. Ach, mar a dúirt mé faoi [[Raheem Sterling|Raheem]] an tseachtain seo caite, is fear óg é, bhí sé níos óige bliain roimhe sin nuair a tógadh an pictiúr.".<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32436515|teideal=Sherwood issues warning to Grealish|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref> [[Íomhá:Jack Grealish aug 2014.jpg|clé|mion|278x278px|Grealish le [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] í 2014]] Scóráil Grealish a chéad sprioc do Villa an 13 Meán Fómhair 2015, lámhaigh 20 slat chun an scóráil a oscailt ar shiúl go [[Leicester City F.C|Leicester City;]] chaill a fhoireann 3–2, áfach<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34166753|teideal=Leicester City 3-2 Aston Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mí na Samhna, roghnaigh sé fanacht in [[Iarthuaisceart Shasana]] agus dul ag clubáil tar éis do Villa 4-0 a chaill [[Everton Football Club|Everton]]. Phionós an bainisteoir nua [[Rémi Garde]] é as an gcinneadh seo trí Grealish a sheoladh chun traenáil leis an bhfoireann faoi-21, agus dúirt sé “Caithfidh tú tú féin a iompar mar ghairmí agus ní raibh sé an cás a bhí an uair seo do Jack”<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34930220|teideal=Garde drops Grealish from first team|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. D'fhill sé go traenáil sínsear ar 8 Nollaig<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/35038482|teideal=Grealish back with Villa first team|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. ==== 2016-2019: bhliantá Championship, conspóide agus ardú céime ==== An 7 Eanáir 2016, dúirt príomhchóitseálaí [[Leeds United Football Club|Leeds United]], [[Steve Evans (péileadoir, rugadh 1962)|Steve Evans]], gur dhiúltaigh Aston Villa d’fhiosrúchán chun Grealish a thabhairt ar iasacht<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.leedsunited.com/news/team-news/423/evans-provides-latest-transfer-news|teideal=EVANS PROVIDES LATEST TRANSFER NEWS|dáta=2016-01-07|language=en|work=www.leedsunited.com|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Chríochnaigh Villa an séasúr san áit dheireanach, ag cur deireadh lena rith 29 blianta sa Premier League. D’imir Grealish 16 chluiche, gach caillteanais, ag briseadh taifead don séasúr is measa a bhí ag [[Sean Thornton]] ó [[Sunderland Association Football Club|Sunderland]] roimhe seo, a chaill i ngach ceann de na 11 láithrithe a bhí aige i 2002–03<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.goal.com/en/news/1862/premier-league/2016/05/18/23687422/aston-villas-jack-grealish-sets-unwanted-premier-league|teideal=Aston Villa's Jack Grealish sets unwanted Premier League record {{!}} Goal.com|work=www.goal.com|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I mí Mheán Fómhair 2016, d’oscail Aston Villa imscrúdú araíonachta inmheánach tar éis tuairiscí go raibh Grealish ag cóisir in óstán in [[Birmingham]] a raibh ar na póilíní é a dhúnadh go luath ar maidin. Mar fhreagra air sin, scríobh an t-úinéir Tony Xia ar [[Twitter]] go raibh ar Grealish díriú ar an bpáirc agus amach de, agus comhlachú leis na daoine cearta<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/37438851|teideal=Villa investigate Grealish hotel party|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I mí Dheireadh Fómhair, cuireadh Grealish ar fionraí ar feadh trí chluiche tar éis dó glacadh le cúiseamh as iompar foréigneach tar éis stampa ar [[Conor Coady]] i dtarraingt 1-1 le [[Wolverhampton Wanderers Football Club|Wolverhampton Wanderers]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.espn.com/soccer/aston-villa/story/2975354/aston-villa-midfielder-jack-grealish-banned-for-three-games-over-stamp|teideal=Villa's Grealish banned for three games|dáta=2016-10-18|language=en|work=ESPN.com|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. An 10 Márta 2019, rinne ionróir páirce ionsaí ar Grealish le linn an chluiche [[Dearbaí Second City|dearbaí]] ar shiúl go Birmingham City. Níos déanaí sa dara leath, scóráil Grealish chun bua 1–0 a thabhairt do Aston Villa<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47431193|teideal=Grealish gives Villa win at Birmingham|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. An lá céanna, gabhadh fear 27 bliain d'aois as [[Rubery]]. Láithrigh sé an 11 Márta i g[[Cúirt Ghiúistís Birmingham]] agus é cúisithe as cúngú ar an bpáirc agus as ionsaí<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47515993|teideal=Grealish attacked on pitch by spectator|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Phléadáil sé ciontach sna cionta agus cuireadh go príosún é ar feadh 14 seachtaine<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-47523268|teideal=Jack Grealish: Birmingham City fan jailed for pitch attack|dáta=2019-03-11|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I mí an Mhárta, ainmníodh Grealish mar chaptaen agus threoraigh sé Villa go 10 mbúacluiche as chéile, curriacht club. Bhronn an fhoirm seo áit ar Villa sna cluichí cáilithe mar bhua thar [[West Bromwich Albion]] agus ghnóthaigh [[Derby County F.C|Derby County]] ardú céime dóibh sa Premier League tar éis trí bliana a bheith as láthair<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2019/05/27/aston-villa-vs-derby-championship-play-off-final-2019-live-score/|teideal=Aston Villa end three-year Premier League exile with deserved play-off final victory over Derby at Wembley|údar=Jason Burt, Alan Tyers|dáta=2019-05-27|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Tháinig an chéad cúl ag Grealish de shéasúr 2019–20 sa dara babhta de Chorn EFL 2019–20 i gcoinne [[Crewe Alexandra]] an 27 Lúnasa 2019<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49403071|teideal=Villa thrash Crewe to reach third round|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Ar an 5 Deireadh Fómhair, scóráil Grealish a chéad sprioc Premier League den séasúr, an tríú sprioc do Villa i mbua 5-1 thar [[Norwich City F.C|Norwich City]]<ref name=":0" />. Leis an mbua, bheag Villa amach as an barr an mbord sraith. ==== 2020-láithair: Covid-19 agus rath sa Premier League ==== I mí an Mhárta 2020, cuireadh an Premier League ar fionraí leath bealaigh trí shéasúr fillte Aston Villa, mar gheall ar an bpaindéim [[COVID-19 sa Ríocht Aontaithe]]<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2020/mar/13/premier-league-and-football-league-suspended-until-4-april-coronavirus|teideal=Premier League, Football League and WSL suspended until April|dáta=2020-03-13|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I rith an briseadh forfheidhmithe, tugadh le fios gur sháraigh Grealish treoir an rialtais chun fanacht sa bhaile. Ghlac Grealish freagracht iomlán as an cion, ag rá go raibh a ghníomhartha “mícheart agus go hiomlán gan ghá". Chuir an club fíneáil air mar phionós<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.avfc.co.uk/|teideal=Aston Villa Football Club {{!}} The official club website {{!}} AVFC|údar=Aston Villa Football Club|work=Aston Villa Football Club|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Le linn shéasúr [[Premier League 2019-2020]], rinneash 167 feall ar Grealish, ag briseadh an curiarracht roimhe seo Premier League le 8 gcluiche fós le himirt sa séasúr<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jack Grealish|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Grealish&oldid=1007423966|journal=Wikipedia|date=2021-02-18|language=en}}</ref>. Scórail Grealish ar an lá deireadh í cómhscór 1-1 í gcoinne [[West Ham United Football Club|West Ham United]]. De bharr an toradh, d'fhan Villa sa Premier League mar chaill a n-iomaitheoirí dícháiliú [[Watford F.C|Watford]] 3-2 do [[Arsenal Football Club|Arsenal]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53460591|teideal=Villa avoid relegation with draw at West Ham|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Ag Gradaim Deireadh Séasúir an chlub, vótáil an lucht tacaíochta agus a chomh-imreoirí araon ar Grealish mar Imreoir Séasúir Aston Villa<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.avfc.co.uk/|teideal=Aston Villa Football Club {{!}} The official club website {{!}} AVFC|údar=Aston Villa Football Club|work=Aston Villa Football Club|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Scóráil sé 10 gcúl san iomlán (8 sraith, 2 [[Corn EFL|Chorn EFL]]) i rith an tséasúir, rud a fhágann gurb é príomhchúlaí an chlub é. === Manchester City === Ar 5 Lúnasa 2021, d’fhógair [[Manchester City Football Club|Manchester City]] go raibh Grealish sínithe acu ar chonradh sé bliana go dtí 2027<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mancity.com/news/mens/manchester-city-sign-jack-grealish-63763786|teideal=City seal Grealish deal|údar=Rob Pollard|language=en|work=www.mancity.com|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. Ag £100 milliún (€117 milliún), rinne aistriú Grealish ó Aston Villa go City an t-imreoir Béarla is costasaí riamh, chomh maith leis an imreoir is costasaí a cheannaigh club Sasanach riamh<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12372309/jack-grealish-manchester-city-sign-aston-villa-captain-for-100m|teideal=Jack Grealish: Manchester City sign Aston Villa captain for £100m|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. Thug an fhoireann an léine uimhir 10 do Grealish a chaith an finscéal club [[Sergio Agüero]] roimhe seo, a d’imigh City an mhí roimh tar éis deich séasúr leis an bhfoireann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mancity.com/news/mens/jack-grealish-man-city-squad-number-63763785|teideal=Grealish squad number revealed|údar=Rob Pollard|language=en|work=www.mancity.com|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. Deich lá ina dhiaidh sin, rinne Grealish a chéad chluiche do City ar chailliúint 1–0 i gcoinne [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] ar an gcéad lá de séasúr Premier League 2021–22<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml|work=www.eurosport.com|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. An 21 Lúnasa, scóráil Grealish a chéad sprioc don chlub i mbua 5–0 ar [[Norwich City F.C|Norwich City]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58193429|teideal=Man City score five to thrash Norwich|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. == Gairm idírnaisiunta == === Poblacht na hÉireann === Chuir Grealish tús lena shlí bheatha idirnáisiúnta i bhfoirne óige na hÉireann, ach ba é Sasana a shaothraigh i gcónaí. Ainmníodh é ar fhoireann [[Foreann sacair naisiunta Shasana Faoi-17|Shasana Faoi-17]] i 2011, ag 15 bliana d’aois, agus dhiúltaigh sé<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/grealish-pledges-his-future-to-boys-in-green-29455715.html|teideal=Grealish pledges his future to Boys in Green|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Tar éis dó a bheith fágtha amach as [[Foireann sacair naisiuntá Poblacht na hÉireann faoi-21|foireann faoi-21]] Phoblacht na hÉireann ar feadh trí cháilitheoir i mí Dheireadh Fómhair 2012, rinne FA Shasana iarracht a chur ina luí air athrú. Dúirt bainisteoir faoi-21 Phoblacht na hÉireann, [[Noel King]], i mBealtaine 2013 go raibh an fear 17 mbliana d’aois ag smaoineamh ar athrú go Sasana mar sin níor measadh go raibh sé cairdiúil i gcoinne na Danmhairge. Rinne Grealish a chéad tús faoi-21 do Phoblacht na hÉireann mar ionadach déanach i gcoinne [[Foreann sacair nasiúnta faoi-21 Oileáin Fharó|Oileáin Fharó]] i mí Lúnasa 2013. In 2013, d’athdhearbhaigh Grealish a mhian leanúint ag déanamh ionadaíochta ar Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/international/grealish-happy-to-stay-in-green-for-nights-like-these-1.1520997|teideal=Grealish happy to stay in green for nights like these|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. I mí Lúnasa 2014, ainmníodh Grealish arís ar scuad faoi-21 Phoblacht na hÉireann. Tuairiscíodh i dtosach go ndiúltódh sé an glao go dtí daoine faoi 21 mar gheall ar a bheith neamhchinnte faoina thodhchaí idirnáisiúnta<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/9441441/aston-villa-boss-paul-lambert-insists-jack-grealish-will-decide-his-own-international-future|teideal=Aston Villa will let Jack Grealish decide international future|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>, ach bhí Grealish i láthair do Phoblacht na hÉireann i gcaillteanas 2–0 in aghaidh na [[Foreann sacair náisiúnta faoi-21 Gearmáine|Gearmáine]]. Tháinig sé chun solais ina dhiaidh sin gur dhiúltaigh Grealish glao ar f[[Foreann sacair nasiunta na hÉireann|hoireann shinsearach na hÉireann]] tar éis cainteanna le [[Martin O'Neill|Martin O’Neil]]<nowiki/>l<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. I mí Dheireadh Fómhair 2014, tharraing Grealish amach as scuad faoi-21 Phoblacht na hÉireann le haghaidh cluiche i gcoinne na hIorua le himirt i gcúl doirse dúnta a bhí cairdiúil dá chlub Aston Villa agus dhearbhaigh bainisteoir faoi-21 Shasana [[Gareth Southgate]] go raibh an Cumann Peile ag déanamh monatóireachta ar an staid an imreora<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/oct/06/gareth-southgate-england-under-21s-jack-grealish-republic-of-ireland-under-21s|teideal=Gareth Southgate hopes Jack Grealish decides to play for England|dáta=2014-10-06|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/international-soccer/jack-grealish-withdraws-from-ireland-under-21-squad-and-noel-king-accepts-his-reasons-30643308.html|teideal=Jack Grealish withdraws from Ireland under-21 squad and Noel King "accepts" his reasons|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>.Tháinig tuairiscí chun solais an 17 Deireadh Fómhair a dhearbhaigh Grealish d’Éirinn agus go ndéanfadh sé a chéad chluiche sinsearach an mhí dár gcionn ach dhiúltaigh an t-imreoir é seo<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/29660430|teideal=Grealish expected to choose Republic|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.thescore.ie/jack-grealish-ireland-future-1729749-Oct2014/|teideal=Confusion surrounds Grealish’s international future despite reports|dáta=2014-10-18|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-19|archivedate=2014-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018111118/http://www.thescore.ie/jack-grealish-ireland-future-1729749-Oct2014/}}</ref>. Bhronn [[Cumann Peile na hÉireann]] imreoir Faoi-21 na bliana ar Grealish i mí an Mhárta 2015 áit ar fhógair sé go raibh sos tógtha aige ó chluichí idirnáisiúnta na n-óg le bliain anuas chun díriú ar bhriseadh isteach sa chéad fhoireann Aston Villa agus go raibh súil aige leis a bheith ar ais ag imirt d’Éirinn go luath<ref>{{Luaigh foilseachán|title=VIDEO: Grealish set to return to Ireland set-up|url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2015/0322/688974-video-grealish-likely-to-return-to-ireland-set-up/|date=2015-03-22|language=en}}</ref>. I mí na Bealtaine 2015, dhiúltaigh Grealish glao eile ar scuad sinsir na hÉireann, an uair seo do chluiche cairdiúil i gcoinne Shasana agus cáilitheoir do Chraobh na hEorpa i gcoinne na [[Foreann sacair nasiúnta Alban|hAlban]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32703107|teideal=Grealish turns down Republic call-up|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Nocht bainisteoir Shasana [[Roy Hodgson]], cé go raibh sé i dteagmháil le Grealish, nár chuir sé san áireamh é ina scuad chun aghaidh a thabhairt ar Éirinn ar eagla go frithradadh<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32840053|teideal=Hodgson feared reaction to Grealish|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. I mí Lúnasa 2015, bhuail Hodgson le Grealish chun a thodhchaí a phlé<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-star-jack-grealish-9999788|teideal=Aston Villa star Jack Grealish could get Euros chance|údar=Gregg Evans|dáta=2015-09-06|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. === Sasana === An 28 Meán Fómhair 2015, dheimhnigh Grealish go raibh cinneadh déanta aige ionadaíocht a dhéanamh ar Shasana ar leibhéal idirnáisiúnta<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34382195|teideal=Grealish picks England over Republic|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Rinne sé a chéad chluiche do Shasana faoi-21 an 19 Bealtaine 2016 mar ionadach 72 nóiméad do [[Ruben Loftus-Cheek]] i mbua 1–0 ar [[Foreann sacair nasiúnta faoi-21 an Pórtaingéil|an bPortaingéil]] ag an [[Toulon Tournament]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/news/12016/10288368/england-u21-1-0-portugal-u21-grealish-plays-in-toulon-win|teideal=England U21 1-0 Portugal U21: Grealish plays in Toulon win|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>.Ar a chéad tús ceithre lá ina dhiaidh sin scóráil sé faoi dhó sa chéad leath de bhuachan 7-1 ar Ghuine<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_273328.html|teideal=Result: Debutant Jack Grealish bags brace as England U21s put seven past Guinea U23s|language=en-GB|work=Sports Mole|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Chuaigh Sasana ar aghaidh chun an comórtas a bhuachan den chéad uair ó 1994<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36410296|teideal=England Under-21s win Toulon Tournament|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ainmníodh Grealish sa scuad do Shasana faoi-21 ag [[Craobh Faoi-21 Eorpach UEFA 2017]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2017-european-u21-championships-squads-10627320|teideal=Squads, fixtures, results, stadiums and more for 2017 European U21 Championships|údar=Billy Stephenson|dáta=2017-06-26|language=en|work=mirror|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ó 2016 go 2017, rinne sé seacht láithriú do dhaoine faoi 21, ag scóráil dhá chúilín<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html|teideal=England Matches - Under-21's 2010-20|work=www.englandfootballonline.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. An 8 Meán Fómhair, rinne sé a chéad chluiche sinsir mar ionadach 76 nóiméad i dtarraingt 0-0 in aghaidh na Danmhairge<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53980518|teideal=England draw dull Denmark game|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ar an 1 Meitheamh 2021, fuair Grealish caipín den scuad 26 fear Shasana don [[UEFA Euro 2020|Euro 2020]] athsceidealaithe<ref>{{Lua idirlín|url=https://footballexpress.co.uk/ben-white-replaces-taa-in-england-squad-ahead-of-euro-2020/|teideal=Ben White Replaces TAA in England squad ahead of Euro 2020|údar=Vishal Bhawani|dáta=2021-06-08|language=en-US|work=Football Express United Kingdom|dátarochtana=2021-07-20|archivedate=2021-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624202800/https://footballexpress.co.uk/ben-white-replaces-taa-in-england-squad-ahead-of-euro-2020/}}</ref> == Stíl imeartha == Imríonn Grealish [[imreoir lár páirce]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>[[Cosantóir|.]] Chuir Bryan Jones, iarstiúrthóir acadamh Aston Villa, a stíl imeartha i gcomparáid le stíl réalta [[Nottingham Forest F.C|Nottingham Forest]], [[John Robertson (imreoir sacair, rugadh 1953)|John Robertson]]. Mar thoradh ar a ghluaiseacht lúfar, tá Grealish go háirithe ag deireadh na ndúshlán níos troime agus níos fisiciúla ó imreoirí freasúracha. Chuir [[Shaun Derry]], a bhainisteoir ag Notts County, béim air seo, tar éis cluichí i gcoinne [[Sheffield United F.C|Sheffield United]] agus [[Stevenage F.C|Stevenage]] go luath in 2014 agus d’iarr sé cosaint níos oifigiúla<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nottinghampost.com/Peterborough-v-Notts-County-Shaun-Derry-eager/story-20470851-detail/story.html|teideal=Peterborough v Notts County: Shaun Derry eager to protect Jack Grealish from rough treatment {{!}} Nottingham Post|dáta=2014-10-22|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-19|archivedate=2014-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022164727/http://www.nottinghampost.com/Peterborough-v-Notts-County-Shaun-Derry-eager/story-20470851-detail/story.html}}</ref>. I gcluiche in 2014 do Aston Villa i gcoinne [[Hull City Association Football Club|Hull City]] ag Villa Park, fuair triúr imreoirí Hull cártaí buí laistigh de thréimhse 15 nóiméad mar thoradh ar roinnt fallaí a rinneadh i gcoinne Grealish<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/big-interview-aston-villas-jack-7748474|teideal=The Big Interview: Aston Villa's Jack Grealish says he is a lifelong fan and wants to stay at Villa Park - Birmingham Mail|dáta=2016-03-04|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-19|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304111534/http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/big-interview-aston-villas-jack-7748474}}</ref>. Caitheann Grealish loirgneán nuair ag imirt, d’fhonn a chumas an liathróid a rialú go héifeachtach<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/jack-grealish-what-you-aston-7745529|teideal=Jack Grealish: What do you get Aston Villa's wing whizz-kid for his 19th birthday today?|údar=Mat Kendrick|dáta=2014-09-10|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Caitheann sé a stocaí peile a rolladh síos mar gheall ar phiseog, rud a thug ar réiteoirí rabhadh a thabhairt dóibh é a tharraingt suas<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32218865|teideal=Superstition behind Grealish's socks|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Dúirt bainisteoir Aston Villa, [[Tim Sherwood]], i mBealtaine 2015 go raibh Grealish ag foghlaim óna chairdeas lena pháirtí lár páirce, an sean-imreoir [[Joe Cole]]. Mheas Sherwood gur eiseamláir é Cole do shaol príobháideach Grealish, mar “níor léigh sé an iomarca faoi Joe a bheith ar na leathanaigh tosaigh”<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32558982|teideal='Grealish should follow Cole advice'|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ar 12 Feabhra 2021, In agallamh le [[Talksport]], chuir [[Emiliano Martínez]], comhghleacaí foirne Aston Villa, síos ar Grealish mar “an t-imreoir is cumasaí [a chonaic sé] riamh” agus chuir sé iontas air nár imir sé níos mó cluichí do Shasana. Lean Martínez ar aghaidh ag rá: "ní thugann sé an liathróid ar shiúl riamh. Nuair a fheicim Grealish ag rith, is lámhaigh i gcónaí é ar sprioc nó cúinne dúinn. Rachaidh sé thart ar bheirt nó triúr imreoirí". Tharraing Martínez comparáidí idir Grealish agus a chomrádaí foirne san [[Foireann sacair naisiúnta Airgintín|Airgintín]], [[Lionel Messi]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://talksport.com/football/833327/aston-villa-jack-grealish-lionel-messi-arsenal-emiliano-martinez-arsenal/|teideal=Grealish is 'Messi with a right foot' and 'most talented star' ex-Arsenal man has seen|údar=161385360554578|dáta=2021-02-12|language=en-US|work=talkSPORT|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ar a chéad tús ceithre lá ina dhiaidh sin scóráil sé faoi dhó sa chéad leath de bhuachan 7-1 ar Ghuine<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_273328.html|teideal=Result: Debutant Jack Grealish bags brace as England U21s put seven past Guinea U23s|language=en-GB|work=Sports Mole|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Chuaigh Sasana ar aghaidh chun an comórtas a bhuachan den chéad uair ó 1994<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36410296|teideal=England Under-21s win Toulon Tournament|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ainmníodh Grealish sa scuad do Shasana faoi-21 ag [[Craobh Faoi-21 Eorpach UEFA 2017]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2017-european-u21-championships-squads-10627320|teideal=Squads, fixtures, results, stadiums and more for 2017 European U21 Championships|údar=Billy Stephenson|dáta=2017-06-26|language=en|work=mirror|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ó 2016 go 2017, rinne sé seacht láithriú do dhaoine faoi 21, ag scóráil dhá chúilín<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html|teideal=England Matches - Under-21's 2010-20|work=www.englandfootballonline.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. An 31 Lúnasa 2020, den chéad uair, glaodh ar Grealish chuig scuad sinsearach [[Foreann sacair náisiúnta Sasana|Shasana]] do chluichí [[Sraith na Náisiún UEFA]] i gcoinne [[Foreann sacair náisiúnta na hÍoslainne|na hÍoslainne]] agus na [[Foreann sacair náisiúnta Danmhairge|Danmhairge]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/amp/football/news/11095/12060478/jack-grealish-gets-first-england-call-up-from-gareth-southgate|teideal=Jack Grealish gets first England call-up from Gareth Southgate|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. An 8 Meán Fómhair, rinne sé a chéad chluiche sinsir mar ionadach 76 nóiméad i dtarraingt 0-0 in aghaidh na Danmhairge<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html|teideal=England Matches - Under-21's 2010-20|work=www.englandfootballonline.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. == Staitistic gairm == === Club === ''Ón 4 Feabhra 2021''<ref>{{Lua idirlín|url=https://int.soccerway.com/players/jack-grealish/213954/|teideal=England - J. Grealish - Profile with news, career statistics and history - Soccerway|work=int.soccerway.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Club ! rowspan="2" |Seásur ! colspan="3" |Sraith ! colspan="2" |[[Corn FA]] ! colspan="2" |[[Corn Sraith]] ! colspan="2" |Eile ! colspan="2" |Iomlan |- !Roinn !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai |- | rowspan="11" |[[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |[[Seasúr Aston Villa 2011-2012|2011–12]]<ref>{{soccerbase season|64748|2011|access-date=11 September 2020}}</ref> |[[Premier League]] |0 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |0 |0 |- |2012–13<ref>{{soccerbase season|64748|2012|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |0 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |0 |0 |- |2013–14<ref name="sb1314">{{soccerbase season|64748|2013|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |1 |0 | colspan="2" |— |0 |0 | colspan="2" |— |1 |0 |- |2014–15<ref>{{soccerbase season|64748|2014|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |17 |0 |6 |0 |1 |0 | colspan="2" |— |24 |0 |- |2015–16<ref>{{soccerbase season|64748|2015|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |16 |1 |2 |0 |3 |0 | colspan="2" |— |21 |1 |- |2016–17<ref>{{soccerbase season|64748|2016|access-date=11 September 2020}}</ref> |[[EFL Championship|Championship]] |31 |5 |1 |0 |1 |0 | colspan="2" |— |33 |5 |- |2017–18<ref>{{soccerbase season|64748|2017|access-date=11 September 2020}}</ref> |Championship |30 |3 |1 |0 |0 |0 |3 |0 |33 |3 |- |2018–19<ref>{{soccerbase season|64748|2018|access-date=11 September 2020}}</ref> |Championship |31 |6 |0 |0 |1 |0 |3 |0 |35 |6 |- |2019–20<ref>{{soccerbase season|64748|2019|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |36 |8 |0 |0 |5 |2 | colspan="2" |— |41 |10 |- |2020–21<ref>{{soccerbase season|64748|2020|access-date=18 November 2020}}</ref> |Premier League |20 |6 |0 |0 |1 |1 | colspan="2" |— |21 |7 |- ! colspan="2" |Iomlan !184 !29 !10 !0 !12 !3 !6 !0 !209 !32 |- |[[Notts County F.C|Notts County]] (loiasacht) |2013–14<ref name="sb1314" /> |[[EFL League One|League One]] |37 |5 |1 |0 | colspan="2" |— |1 |0 |39 |5 |- |[[Manchester City Football Club|Manchester City]] |2021-2022 |Premier League |2 |1 |0 |0 |0 |0 |1 |0 |3 |1 |- ! colspan="3" |Iomlan Gairm !224 !35 !11 !0 !12 !3 !8 !0 !255 !38 |} === Idírnasíunta === ''Ón 18 Samhain 2020''<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54860071|teideal=England fail to qualify for Nations League finals|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !Foreann náisiúnta !bhliain !Cúmai !Cúlai |- | rowspan="2" |[[Foreann sacair náisiúnta Sasana|Sasana]] |2020 |5 |0 |- |2021 |7 | |- ! colspan="2" |Iomlan !12 !0 |} == Onoracha == ==== Óige Aston Villa ==== [[:en:NextGen_Series_(2011–13)|NextGen Series]]: [[Sraith NextGen: 2012-2013|2012–13]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/9965508/NextGen-Series-Final-Chelsea-U19-0-Aston-Villa-U19-2.html|teideal=NextGen Series Final: Chelsea U19 0 Aston Villa U19 2|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-19}}</ref> '''Aston Villa''' * EFL Championship play-offs: 2019<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48331145|title=Aston Villa 2–1 Derby County|first=Ian|last=Woodcock|website=BBC Sport|date=27 May 2019|access-date=27 May 2019}}</ref> * [[Corn FA|FA Cup]] runner-up: 2014–15<ref name="FAC2015">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32856754|title=Arsenal 4–0 Aston Villa|first=Phil|last=McNulty|website=BBC Sport|date=30 May 2015|access-date=31 May 2018}}</ref> * [[EFL Cup]] runner-up: 2019–20<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51601970|title=Aston Villa 1–2 Manchester City|first=Phil|last=McNulty|website=BBC Sport|date=1 March 2020|access-date=1 March 2020}}</ref> '''Sasana F21''' * [[Toulon Tournament]]: 2016<ref>{{cite web|url=http://www.thefa.com/news/2016/may/29/france-toulon-final-report-280516|title=England under-21s lift Toulon title after win over France|first=Nicholas|last=Veevers|publisher=The Football Association|date=29 May 2016|access-date=17 December 2017}}</ref> ==== Sasana ==== * [[UEFA Euro 2020|Craobh na hEorpa UEFA 2020]]: Dara áit ==== Imreoir ==== * FAI Imreoir Eíreannach idírnasíunta den bhliain faoi-17 2012<ref>{{cite web|url=http://www.fai.ie/ireland/news/stars-honoured-at-23rd-international-awards|title=Stars honoured at 23rd International Awards|publisher=Football Association of Ireland|date=4 February 2013|access-date=15 August 2018}}</ref> * FAI Imreoir Eíreannach idírnasíunta den bhliain faoi-21 2015<ref name="RTE">{{cite web|url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2015/0322/688974-video-grealish-likely-to-return-to-ireland-set-up/|title=Video: Grealish set to return to Ireland set-up|website=RTÉ Sport|date=22 March 2015|access-date=15 August 2018}}</ref> * [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] Imreoir den seásur: 2019–20<ref>{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/News/2020/08/07/jack-grealish-player-of-the-year|title=Jack Grealish voted Supporters’ and Players’ Player of the Year|publisher=Aston Villa F.C.|date=7 August 2020|access-date=7 August 2020}}</ref> * Aston Villa Imreoir óg den séasúr: 2014–15 * PFA Foreann den bliain: 2018–19 Championship<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48039297|title=Championship: Norwich and Leeds dominate PFA selection of team of 2018–19|website=BBC Sport|date=24 April 2019|access-date=25 April 2019}}</ref> == Saol pearsanta == Is é Grealish an chéad de bheirt leanaí. Fuair a dheartháir níos óige, Keelan, bás ag 9 mí i mí Aibreáin 2000 mar gheall ar [[Siondróm Bás Tobann Naíonán|shiondróm Bás Tobann Naíonán]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-england-under-21-13226229|teideal=Jack Grealish is motivated by the death of his baby brother|údar=Mat Kendrick|dáta=2018-04-08|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. Peileadóir freisin ab ea a shinn-sin-seanathair, [[Billy Garraty]], a thuill caipín amháin as Sasana agus a bhuaigh Cluiche Ceannais [[Corn FA|Chorn FA]] 1905 le Aston Villa<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-1905-fa-cup-9067929|teideal=Aston Villa v Arsenal: This 1905 FA Cup winner is related to a current Villa star - find out who|údar=Mat Kendrick|dáta=2015-05-26|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.englandstats.com/player.php?pid=285|teideal=englandstats.com {{!}} 285 Billy Garraty (1903)|work=www.englandstats.com|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Grealish, Jack}} 0ykhqz095iagc2mh8p0h9uro8awpzfr 1324119 1324118 2026-08-11T11:34:55Z KiranBOT 67366 baineadh rianú AMP de URLanna ([[:m:User:KiranBOT/AMP|sonraí]]) ([[User talk:Usernamekiran|tuairiscigh earráid]]) v2.2.9s 1324119 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} {{Glanadh}} Peileadóir proifisiúnta [[Sasana|Sasanach]] é '''Jack Peter Grealish''' (a rugadh ar an 10 Meán Fómhair 1995) a imríonn i [[imreoir lár páirce|lár páirce]] do chlub [[Premier League]] [[Manchester City Football Club|Manchester City]] agus d’fhoireann náisiúnta Shasana. Chuaigh Grealish le Aston Villa ag sé bliana d’aois, agus rinne sé a chéad chluiche don chlub i mBealtaine 2014. Incháilithe chun ionadaíocht a dhéanamh ar Shasana nó ar [[Foireann péil naísiunta Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]] go hidirnáisiúnta, chuir Poblacht na hÉireann teorainn le Grealish suas go leibhéal faoi-21 sular dhearbhaigh sé a chinneadh imirt do Shasana in Aibreán 2016. D'imir sé do Shasana faoi-21 na bliana den chéad uair i mBealtaine 2016, agus bhuaigh sé [[Toulon Tournament|Comórtas Toulon]] in 2016. In 2021, shínigh Grealish do Manchester City i mbeart dar luach £100 milliún (€117 milliún), rud a fhágann gurb é an t-imreoir Sasanach is costasaí riamh go dtí an t-am ain. == Saol go luath == Rugadh Grealish in [[Birmingham]]<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://barryhugmansfootballers.com/player/26152|teideal=Barry Hugman's Footballers - Jack Grealish|work=barryhugmansfootballers.com|dátarochtana=2021-02-16|archivedate=2021-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425230911/http://barryhugmansfootballers.com/player/26152}}</ref> agus tógadh é i [[Solihull]]<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/11550090/Aston-Villas-Jack-Grealish-could-spark-international-tug-of-war-between-Ireland-and-England.html|teideal=Aston Villa's Jack Grealish could spark international tug-of-war between Ireland and England|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-16}}</ref> in aice láimhe. D’fhreastail sé ar Bhunscoil Chaitliceach ''Our Lady of Compassion'' agus ar Mheánscoil Chaitliceach Naomh Peadar i Solihull<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-playing-callum-reilly-8138398|teideal=Aston Villa: Playing with Callum Reilly made me competitive, says Jack Grealish|údar=Gregg Evans|dáta=2014-11-20|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. Is de shliocht na h[[Poblacht na hÉireann|Éireann]] é, trína sheanathair as [[Contae Bhaile Átha Cliath]], a sheanathair eile as [[Gort Inse Guaire|Gort]], [[Contae na Gaillimhe]], agus a sheanmháthair as [[An tSnaidhm|Snaidhm]], [[Contae Chiarraí]]<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/international/jack-grealish-poised-to-commit-to-ireland-senior-squad-1.1966879|teideal=Jack Grealish poised to commit to Ireland senior squad|údar=John Fallon|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-02-16}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-16}}</ref><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://talksport.com/football/264949/exclusive-jack-grealish-faces-tough-decision-about-england-future-claims-father/|teideal=Exclusive - Aston Villa youngster faces tough decision about England future, claims father|údar=161385360554578|dáta=2015-04-21|language=en-US|work=talkSPORT|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. D’imir Grealish peil gaelach do CLG Warwickshire John Mitchel idir 10 agus 14 bliana d’aois<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~2848775,00.html|teideal=Mannion: Mixed gaelic football games toughened me up {{!}} Latest News {{!}} Aston Villa|dáta=2015-05-31|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-16|archivedate=2015-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150531021226/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~2848775,00.html}}</ref>. An 4 Lúnasa 2009, scóráil Grealish pointe lé CLG Warwickshire i b[[Páirc an Chrócaigh]] le linn leath-ama de chluiche ceathrú ceannais [[Craobhchomórtas Sinsear na hÉireann sa Pheil|Chraobh Peile na hÉireann]] 2009 idir Baile Átha Cliath agus Ciarraí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/international-soccer/five-reasons-why-jack-grealish-will-choose-ireland-31159660.html|teideal=Five reasons why Jack Grealish will choose Ireland|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. == Gairm club == === Aston Villa === ==== Acadamh ==== Chuaigh Grealish le Aston Villa nuair a bhí 16 d’aois in 2012<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://talksport.com/football/264949/exclusive-jack-grealish-faces-tough-decision-about-england-future-claims-father/|teideal=Exclusive - Aston Villa youngster faces tough decision about England future, claims father|údar=161385360554578|dáta=2015-04-21|language=en-US|work=talkSPORT|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/exclusive-jack-grealish-offered-new-7744403|teideal=Exclusive: Jack Grealish offered a new four-year contract by Aston Villa|údar=Mat Kendrick|dáta=2014-09-09|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.avfc.co.uk/page/AcademyProfile/0,,10265~2810726,00.html|teideal=Aston Villa {{!}} Squads {{!}} Academy {{!}} Academy Profile {{!}} Jack Grealish|dáta=2014-06-19|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-17|archivedate=2014-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140619044827/http://www.avfc.co.uk/page/AcademyProfile/0,,10265~2810726,00.html}}</ref>. Bhí Grealish mar chuid d’fhoireann faoi-19 an chlub a bhuaigh [[Sraith NextGen 2012-13]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/9965508/NextGen-Series-Final-Chelsea-U19-0-Aston-Villa-U19-2.html|teideal=NextGen Series Final: Chelsea U19 0 Aston Villa U19 2|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-17}}</ref> ==== 2013-2014: Iasacht go Notts County ==== Ar 13 Meán Fómhair 2013, chuaigh Grealish le Notts County, ar iasacht go dtí an 13 Eanáir 2014<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24080568|teideal=Haber & Grealish join Notts on loan|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/23999353|teideal=MK Dons 3-1 Notts County|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~3459591,00.html|teideal=Loan watch: Carruthers earns bragging rights over Grealish {{!}} Latest News {{!}} Aston Villa|dáta=2013-10-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-17|archivedate=2013-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021002852/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~3459591,00.html}}</ref>. Ar an 7 Nollaig, scóráil sé a chéad cúl gairme, ag shleamhnaigh thar trí chosantóir chun an sprioc dheireanach a scóráil i mbua 3-1 thar [[Gillingham F.C|Gillingham]] ag [[Meadow Lane]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/25163990|teideal=Notts County 3-1 Gillingham|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Seachtain ina dhiaidh sin, scórail sé an chéad cúl í mbúa 4-0 í gcoinne [[Colchester United]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/25275349|teideal=Colchester United 0-4 Notts County|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nottscountyfc.co.uk/news/2014/january/grealish-signs-new-notts-loan-deal/|teideal=Grealish Signs New Notts Loan Deal|language=en-gb|work=www.nottscountyfc.co.uk|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. San iomlán, scóráil Grealish 5 cúl i rith a iasacht leis na Carruthers<ref name=":0" />. ==== 2014-2015 ==== D'fhill Grealish go Aston Villa. Rinne sé a cead cluiche air ais mar ionadaí 88 nóiméad do [[Ryan Bertrand]] i caill 4–0 as baile go [[Manchester City Football Club|Manchester City]] sa Premier League ar 7 Meitheamh 2014<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/26396253|teideal=Manchester City 4-0 Aston Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mí na Bealtaine 2014, d’imir Grealish i [[Hong Kong Soccer Sevens]], chríochnaigh sé mar an phríomhscórálaí le sé chúilín mar bhuaigh Villa an teideal Sciath<ref>{{Lua idirlín|url=https://wildeastfootball.net/2014/05/manchester-city-win-hong-kong-soccer-sevens-cup/|teideal=Manchester City Win Hong Kong Soccer Sevens Cup|údar=Christopher Lau|dáta=2014-05-26|language=en-GB|work=Wild East Football|dátarochtana=2021-02-17|archivedate=2021-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210115212059/https://wildeastfootball.net/2014/05/manchester-city-win-hong-kong-soccer-sevens-cup/}}</ref>. Thairg Aston Villa conradh nua 4 bliana do Grealish i Meán Fómhair 2014, toisc go rachadh a sheanchonradh in éag i Samhradh 2015<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/exclusive-jack-grealish-offered-new-7744403|teideal=Exclusive: Jack Grealish offered a new four-year contract by Aston Villa|údar=Mat Kendrick|dáta=2014-09-09|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Shínigh sé an conradh an 14 Deireadh Fómhair, ag leathnú a thionachta go 2019<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/29619527|teideal=Grealish signs new deal with Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Chuir Grealish a chéad tús i gcluiche tríú babhta [[Corn FA|Chorn an FA]] an 4 Eanáir 2015 i gcoinne [[Blackpool F.C|Blackpool]] ag [[Villa Park]], a bhuaigh a fhoireann 1–0<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30614386|teideal=Aston Villa 1-0 Blackpool|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. Ar an 7 Márta, sa séú babhta, bua 2–0 sa bhaile ar [[West Bromwich Albion Football Club|West Bromwich Albion]], tháinig sé in áit [[Charles N’Zogbia]] tar éis 74 nóiméad, agus cuireadh as tar éis dara áirithint é tar éis ag titm go bhreagach in am breise<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/31669806|teideal=Aston Villa 2-0 West Bromwich Albion|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. An 7 Aibreán, chuir Grealish tús lena chéad chluiche d’Aston Villa sa Premier League, tarraingt baile 3–3 i gcoinne [[Queens Park Rangers F.C|Queens Park Rangers]] inar moladh go mór a fheidhmíocht<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32126419|teideal=Aston Villa 3-3 Queens Park Rangers|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mbabhta leathcheannais Chorn an FA i gcoinne [[Liverpool Football Club|Learpholl]] i [[Staidiam Wembley]], bhí páirt ag Grealish sa dá sprioc le Villa lena n-áirítear cúnamh a thabhairt do an cúl bhuaiteoir [[Fabian Delph]], agus iad ag teacht ón gcúl chun dul ar aghaidh go dtí an cluiche ceannais<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32273487|teideal=Aston Villa 2-1 Liverpool|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. An 30 Bealtaine, d’imir Grealish Cluiche Ceannais Chorn an FA 2015 ar fad i Staidiam Wembley, mar chaill Villa 4–0 in aghaidh [[Arsenal Football Club|Arsenal]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32856754|teideal=Arsenal 4-0 Aston Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mí Aibreáin 2015, thug bainisteoir Aston Villa, [[Tim Sherwood]], rabhadh do Grealish tar éis do ''[[The Sun]]'' íomhánna a fhoilsiú a thaispeánann go líomhnaítear go raibh sé ag ionanálú [[ocsaíd nítriúil]] chun críocha áineasa. Dúirt Sherwood “Ní féidir linn géilleadh don iompar sin. Tá sé anois i riocht freagrach mar pheileadóir gairmiúil, caithfidh sé a chinntiú nach dtarlóidh sé arís, tá sé cinnte dom nach ndéanfaidh. Ach, mar a dúirt mé faoi [[Raheem Sterling|Raheem]] an tseachtain seo caite, is fear óg é, bhí sé níos óige bliain roimhe sin nuair a tógadh an pictiúr.".<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32436515|teideal=Sherwood issues warning to Grealish|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref> [[Íomhá:Jack Grealish aug 2014.jpg|clé|mion|278x278px|Grealish le [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] í 2014]] Scóráil Grealish a chéad sprioc do Villa an 13 Meán Fómhair 2015, lámhaigh 20 slat chun an scóráil a oscailt ar shiúl go [[Leicester City F.C|Leicester City;]] chaill a fhoireann 3–2, áfach<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34166753|teideal=Leicester City 3-2 Aston Villa|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. I mí na Samhna, roghnaigh sé fanacht in [[Iarthuaisceart Shasana]] agus dul ag clubáil tar éis do Villa 4-0 a chaill [[Everton Football Club|Everton]]. Phionós an bainisteoir nua [[Rémi Garde]] é as an gcinneadh seo trí Grealish a sheoladh chun traenáil leis an bhfoireann faoi-21, agus dúirt sé “Caithfidh tú tú féin a iompar mar ghairmí agus ní raibh sé an cás a bhí an uair seo do Jack”<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34930220|teideal=Garde drops Grealish from first team|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. D'fhill sé go traenáil sínsear ar 8 Nollaig<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/35038482|teideal=Grealish back with Villa first team|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-17}}</ref>. ==== 2016-2019: bhliantá Championship, conspóide agus ardú céime ==== An 7 Eanáir 2016, dúirt príomhchóitseálaí [[Leeds United Football Club|Leeds United]], [[Steve Evans (péileadoir, rugadh 1962)|Steve Evans]], gur dhiúltaigh Aston Villa d’fhiosrúchán chun Grealish a thabhairt ar iasacht<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.leedsunited.com/news/team-news/423/evans-provides-latest-transfer-news|teideal=EVANS PROVIDES LATEST TRANSFER NEWS|dáta=2016-01-07|language=en|work=www.leedsunited.com|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Chríochnaigh Villa an séasúr san áit dheireanach, ag cur deireadh lena rith 29 blianta sa Premier League. D’imir Grealish 16 chluiche, gach caillteanais, ag briseadh taifead don séasúr is measa a bhí ag [[Sean Thornton]] ó [[Sunderland Association Football Club|Sunderland]] roimhe seo, a chaill i ngach ceann de na 11 láithrithe a bhí aige i 2002–03<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.goal.com/en/news/1862/premier-league/2016/05/18/23687422/aston-villas-jack-grealish-sets-unwanted-premier-league|teideal=Aston Villa's Jack Grealish sets unwanted Premier League record {{!}} Goal.com|work=www.goal.com|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I mí Mheán Fómhair 2016, d’oscail Aston Villa imscrúdú araíonachta inmheánach tar éis tuairiscí go raibh Grealish ag cóisir in óstán in [[Birmingham]] a raibh ar na póilíní é a dhúnadh go luath ar maidin. Mar fhreagra air sin, scríobh an t-úinéir Tony Xia ar [[Twitter]] go raibh ar Grealish díriú ar an bpáirc agus amach de, agus comhlachú leis na daoine cearta<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/37438851|teideal=Villa investigate Grealish hotel party|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I mí Dheireadh Fómhair, cuireadh Grealish ar fionraí ar feadh trí chluiche tar éis dó glacadh le cúiseamh as iompar foréigneach tar éis stampa ar [[Conor Coady]] i dtarraingt 1-1 le [[Wolverhampton Wanderers Football Club|Wolverhampton Wanderers]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.espn.com/soccer/aston-villa/story/2975354/aston-villa-midfielder-jack-grealish-banned-for-three-games-over-stamp|teideal=Villa's Grealish banned for three games|dáta=2016-10-18|language=en|work=ESPN.com|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. An 10 Márta 2019, rinne ionróir páirce ionsaí ar Grealish le linn an chluiche [[Dearbaí Second City|dearbaí]] ar shiúl go Birmingham City. Níos déanaí sa dara leath, scóráil Grealish chun bua 1–0 a thabhairt do Aston Villa<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47431193|teideal=Grealish gives Villa win at Birmingham|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. An lá céanna, gabhadh fear 27 bliain d'aois as [[Rubery]]. Láithrigh sé an 11 Márta i g[[Cúirt Ghiúistís Birmingham]] agus é cúisithe as cúngú ar an bpáirc agus as ionsaí<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47515993|teideal=Grealish attacked on pitch by spectator|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Phléadáil sé ciontach sna cionta agus cuireadh go príosún é ar feadh 14 seachtaine<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-47523268|teideal=Jack Grealish: Birmingham City fan jailed for pitch attack|dáta=2019-03-11|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I mí an Mhárta, ainmníodh Grealish mar chaptaen agus threoraigh sé Villa go 10 mbúacluiche as chéile, curriacht club. Bhronn an fhoirm seo áit ar Villa sna cluichí cáilithe mar bhua thar [[West Bromwich Albion]] agus ghnóthaigh [[Derby County F.C|Derby County]] ardú céime dóibh sa Premier League tar éis trí bliana a bheith as láthair<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2019/05/27/aston-villa-vs-derby-championship-play-off-final-2019-live-score/|teideal=Aston Villa end three-year Premier League exile with deserved play-off final victory over Derby at Wembley|údar=Jason Burt, Alan Tyers|dáta=2019-05-27|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Tháinig an chéad cúl ag Grealish de shéasúr 2019–20 sa dara babhta de Chorn EFL 2019–20 i gcoinne [[Crewe Alexandra]] an 27 Lúnasa 2019<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49403071|teideal=Villa thrash Crewe to reach third round|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Ar an 5 Deireadh Fómhair, scóráil Grealish a chéad sprioc Premier League den séasúr, an tríú sprioc do Villa i mbua 5-1 thar [[Norwich City F.C|Norwich City]]<ref name=":0" />. Leis an mbua, bheag Villa amach as an barr an mbord sraith. ==== 2020-láithair: Covid-19 agus rath sa Premier League ==== I mí an Mhárta 2020, cuireadh an Premier League ar fionraí leath bealaigh trí shéasúr fillte Aston Villa, mar gheall ar an bpaindéim [[COVID-19 sa Ríocht Aontaithe]]<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2020/mar/13/premier-league-and-football-league-suspended-until-4-april-coronavirus|teideal=Premier League, Football League and WSL suspended until April|dáta=2020-03-13|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. I rith an briseadh forfheidhmithe, tugadh le fios gur sháraigh Grealish treoir an rialtais chun fanacht sa bhaile. Ghlac Grealish freagracht iomlán as an cion, ag rá go raibh a ghníomhartha “mícheart agus go hiomlán gan ghá". Chuir an club fíneáil air mar phionós<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.avfc.co.uk/|teideal=Aston Villa Football Club {{!}} The official club website {{!}} AVFC|údar=Aston Villa Football Club|work=Aston Villa Football Club|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Le linn shéasúr [[Premier League 2019-2020]], rinneash 167 feall ar Grealish, ag briseadh an curiarracht roimhe seo Premier League le 8 gcluiche fós le himirt sa séasúr<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jack Grealish|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Grealish&oldid=1007423966|journal=Wikipedia|date=2021-02-18|language=en}}</ref>. Scórail Grealish ar an lá deireadh í cómhscór 1-1 í gcoinne [[West Ham United Football Club|West Ham United]]. De bharr an toradh, d'fhan Villa sa Premier League mar chaill a n-iomaitheoirí dícháiliú [[Watford F.C|Watford]] 3-2 do [[Arsenal Football Club|Arsenal]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53460591|teideal=Villa avoid relegation with draw at West Ham|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Ag Gradaim Deireadh Séasúir an chlub, vótáil an lucht tacaíochta agus a chomh-imreoirí araon ar Grealish mar Imreoir Séasúir Aston Villa<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.avfc.co.uk/|teideal=Aston Villa Football Club {{!}} The official club website {{!}} AVFC|údar=Aston Villa Football Club|work=Aston Villa Football Club|dátarochtana=2021-02-18}}</ref>. Scóráil sé 10 gcúl san iomlán (8 sraith, 2 [[Corn EFL|Chorn EFL]]) i rith an tséasúir, rud a fhágann gurb é príomhchúlaí an chlub é. === Manchester City === Ar 5 Lúnasa 2021, d’fhógair [[Manchester City Football Club|Manchester City]] go raibh Grealish sínithe acu ar chonradh sé bliana go dtí 2027<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mancity.com/news/mens/manchester-city-sign-jack-grealish-63763786|teideal=City seal Grealish deal|údar=Rob Pollard|language=en|work=www.mancity.com|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. Ag £100 milliún (€117 milliún), rinne aistriú Grealish ó Aston Villa go City an t-imreoir Béarla is costasaí riamh, chomh maith leis an imreoir is costasaí a cheannaigh club Sasanach riamh<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12372309/jack-grealish-manchester-city-sign-aston-villa-captain-for-100m|teideal=Jack Grealish: Manchester City sign Aston Villa captain for £100m|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. Thug an fhoireann an léine uimhir 10 do Grealish a chaith an finscéal club [[Sergio Agüero]] roimhe seo, a d’imigh City an mhí roimh tar éis deich séasúr leis an bhfoireann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mancity.com/news/mens/jack-grealish-man-city-squad-number-63763785|teideal=Grealish squad number revealed|údar=Rob Pollard|language=en|work=www.mancity.com|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. Deich lá ina dhiaidh sin, rinne Grealish a chéad chluiche do City ar chailliúint 1–0 i gcoinne [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] ar an gcéad lá de séasúr Premier League 2021–22<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml|work=www.eurosport.com|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. An 21 Lúnasa, scóráil Grealish a chéad sprioc don chlub i mbua 5–0 ar [[Norwich City F.C|Norwich City]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58193429|teideal=Man City score five to thrash Norwich|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-08-27}}</ref>. == Gairm idírnaisiunta == === Poblacht na hÉireann === Chuir Grealish tús lena shlí bheatha idirnáisiúnta i bhfoirne óige na hÉireann, ach ba é Sasana a shaothraigh i gcónaí. Ainmníodh é ar fhoireann [[Foreann sacair naisiunta Shasana Faoi-17|Shasana Faoi-17]] i 2011, ag 15 bliana d’aois, agus dhiúltaigh sé<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/grealish-pledges-his-future-to-boys-in-green-29455715.html|teideal=Grealish pledges his future to Boys in Green|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Tar éis dó a bheith fágtha amach as [[Foireann sacair naisiuntá Poblacht na hÉireann faoi-21|foireann faoi-21]] Phoblacht na hÉireann ar feadh trí cháilitheoir i mí Dheireadh Fómhair 2012, rinne FA Shasana iarracht a chur ina luí air athrú. Dúirt bainisteoir faoi-21 Phoblacht na hÉireann, [[Noel King]], i mBealtaine 2013 go raibh an fear 17 mbliana d’aois ag smaoineamh ar athrú go Sasana mar sin níor measadh go raibh sé cairdiúil i gcoinne na Danmhairge. Rinne Grealish a chéad tús faoi-21 do Phoblacht na hÉireann mar ionadach déanach i gcoinne [[Foreann sacair nasiúnta faoi-21 Oileáin Fharó|Oileáin Fharó]] i mí Lúnasa 2013. In 2013, d’athdhearbhaigh Grealish a mhian leanúint ag déanamh ionadaíochta ar Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/international/grealish-happy-to-stay-in-green-for-nights-like-these-1.1520997|teideal=Grealish happy to stay in green for nights like these|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. I mí Lúnasa 2014, ainmníodh Grealish arís ar scuad faoi-21 Phoblacht na hÉireann. Tuairiscíodh i dtosach go ndiúltódh sé an glao go dtí daoine faoi 21 mar gheall ar a bheith neamhchinnte faoina thodhchaí idirnáisiúnta<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/9441441/aston-villa-boss-paul-lambert-insists-jack-grealish-will-decide-his-own-international-future|teideal=Aston Villa will let Jack Grealish decide international future|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>, ach bhí Grealish i láthair do Phoblacht na hÉireann i gcaillteanas 2–0 in aghaidh na [[Foreann sacair náisiúnta faoi-21 Gearmáine|Gearmáine]]. Tháinig sé chun solais ina dhiaidh sin gur dhiúltaigh Grealish glao ar f[[Foreann sacair nasiunta na hÉireann|hoireann shinsearach na hÉireann]] tar éis cainteanna le [[Martin O'Neill|Martin O’Neil]]<nowiki/>l<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. I mí Dheireadh Fómhair 2014, tharraing Grealish amach as scuad faoi-21 Phoblacht na hÉireann le haghaidh cluiche i gcoinne na hIorua le himirt i gcúl doirse dúnta a bhí cairdiúil dá chlub Aston Villa agus dhearbhaigh bainisteoir faoi-21 Shasana [[Gareth Southgate]] go raibh an Cumann Peile ag déanamh monatóireachta ar an staid an imreora<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/oct/06/gareth-southgate-england-under-21s-jack-grealish-republic-of-ireland-under-21s|teideal=Gareth Southgate hopes Jack Grealish decides to play for England|dáta=2014-10-06|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/international-soccer/jack-grealish-withdraws-from-ireland-under-21-squad-and-noel-king-accepts-his-reasons-30643308.html|teideal=Jack Grealish withdraws from Ireland under-21 squad and Noel King "accepts" his reasons|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>.Tháinig tuairiscí chun solais an 17 Deireadh Fómhair a dhearbhaigh Grealish d’Éirinn agus go ndéanfadh sé a chéad chluiche sinsearach an mhí dár gcionn ach dhiúltaigh an t-imreoir é seo<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/29660430|teideal=Grealish expected to choose Republic|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.thescore.ie/jack-grealish-ireland-future-1729749-Oct2014/|teideal=Confusion surrounds Grealish’s international future despite reports|dáta=2014-10-18|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-19|archivedate=2014-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018111118/http://www.thescore.ie/jack-grealish-ireland-future-1729749-Oct2014/}}</ref>. Bhronn [[Cumann Peile na hÉireann]] imreoir Faoi-21 na bliana ar Grealish i mí an Mhárta 2015 áit ar fhógair sé go raibh sos tógtha aige ó chluichí idirnáisiúnta na n-óg le bliain anuas chun díriú ar bhriseadh isteach sa chéad fhoireann Aston Villa agus go raibh súil aige leis a bheith ar ais ag imirt d’Éirinn go luath<ref>{{Luaigh foilseachán|title=VIDEO: Grealish set to return to Ireland set-up|url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2015/0322/688974-video-grealish-likely-to-return-to-ireland-set-up/|date=2015-03-22|language=en}}</ref>. I mí na Bealtaine 2015, dhiúltaigh Grealish glao eile ar scuad sinsir na hÉireann, an uair seo do chluiche cairdiúil i gcoinne Shasana agus cáilitheoir do Chraobh na hEorpa i gcoinne na [[Foreann sacair nasiúnta Alban|hAlban]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32703107|teideal=Grealish turns down Republic call-up|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Nocht bainisteoir Shasana [[Roy Hodgson]], cé go raibh sé i dteagmháil le Grealish, nár chuir sé san áireamh é ina scuad chun aghaidh a thabhairt ar Éirinn ar eagla go frithradadh<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32840053|teideal=Hodgson feared reaction to Grealish|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. I mí Lúnasa 2015, bhuail Hodgson le Grealish chun a thodhchaí a phlé<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-star-jack-grealish-9999788|teideal=Aston Villa star Jack Grealish could get Euros chance|údar=Gregg Evans|dáta=2015-09-06|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. === Sasana === An 28 Meán Fómhair 2015, dheimhnigh Grealish go raibh cinneadh déanta aige ionadaíocht a dhéanamh ar Shasana ar leibhéal idirnáisiúnta<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34382195|teideal=Grealish picks England over Republic|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Rinne sé a chéad chluiche do Shasana faoi-21 an 19 Bealtaine 2016 mar ionadach 72 nóiméad do [[Ruben Loftus-Cheek]] i mbua 1–0 ar [[Foreann sacair nasiúnta faoi-21 an Pórtaingéil|an bPortaingéil]] ag an [[Toulon Tournament]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/news/12016/10288368/england-u21-1-0-portugal-u21-grealish-plays-in-toulon-win|teideal=England U21 1-0 Portugal U21: Grealish plays in Toulon win|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>.Ar a chéad tús ceithre lá ina dhiaidh sin scóráil sé faoi dhó sa chéad leath de bhuachan 7-1 ar Ghuine<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_273328.html|teideal=Result: Debutant Jack Grealish bags brace as England U21s put seven past Guinea U23s|language=en-GB|work=Sports Mole|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Chuaigh Sasana ar aghaidh chun an comórtas a bhuachan den chéad uair ó 1994<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36410296|teideal=England Under-21s win Toulon Tournament|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ainmníodh Grealish sa scuad do Shasana faoi-21 ag [[Craobh Faoi-21 Eorpach UEFA 2017]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2017-european-u21-championships-squads-10627320|teideal=Squads, fixtures, results, stadiums and more for 2017 European U21 Championships|údar=Billy Stephenson|dáta=2017-06-26|language=en|work=mirror|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ó 2016 go 2017, rinne sé seacht láithriú do dhaoine faoi 21, ag scóráil dhá chúilín<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html|teideal=England Matches - Under-21's 2010-20|work=www.englandfootballonline.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. An 8 Meán Fómhair, rinne sé a chéad chluiche sinsir mar ionadach 76 nóiméad i dtarraingt 0-0 in aghaidh na Danmhairge<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53980518|teideal=England draw dull Denmark game|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ar an 1 Meitheamh 2021, fuair Grealish caipín den scuad 26 fear Shasana don [[UEFA Euro 2020|Euro 2020]] athsceidealaithe<ref>{{Lua idirlín|url=https://footballexpress.co.uk/ben-white-replaces-taa-in-england-squad-ahead-of-euro-2020/|teideal=Ben White Replaces TAA in England squad ahead of Euro 2020|údar=Vishal Bhawani|dáta=2021-06-08|language=en-US|work=Football Express United Kingdom|dátarochtana=2021-07-20|archivedate=2021-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624202800/https://footballexpress.co.uk/ben-white-replaces-taa-in-england-squad-ahead-of-euro-2020/}}</ref> == Stíl imeartha == Imríonn Grealish [[imreoir lár páirce]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/12/jack-grealish-real-deal-aston-villa|teideal=Jack Grealish turning into the real deal as he keeps his options open|dáta=2014-09-12|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>[[Cosantóir|.]] Chuir Bryan Jones, iarstiúrthóir acadamh Aston Villa, a stíl imeartha i gcomparáid le stíl réalta [[Nottingham Forest F.C|Nottingham Forest]], [[John Robertson (imreoir sacair, rugadh 1953)|John Robertson]]. Mar thoradh ar a ghluaiseacht lúfar, tá Grealish go háirithe ag deireadh na ndúshlán níos troime agus níos fisiciúla ó imreoirí freasúracha. Chuir [[Shaun Derry]], a bhainisteoir ag Notts County, béim air seo, tar éis cluichí i gcoinne [[Sheffield United F.C|Sheffield United]] agus [[Stevenage F.C|Stevenage]] go luath in 2014 agus d’iarr sé cosaint níos oifigiúla<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nottinghampost.com/Peterborough-v-Notts-County-Shaun-Derry-eager/story-20470851-detail/story.html|teideal=Peterborough v Notts County: Shaun Derry eager to protect Jack Grealish from rough treatment {{!}} Nottingham Post|dáta=2014-10-22|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-19|archivedate=2014-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022164727/http://www.nottinghampost.com/Peterborough-v-Notts-County-Shaun-Derry-eager/story-20470851-detail/story.html}}</ref>. I gcluiche in 2014 do Aston Villa i gcoinne [[Hull City Association Football Club|Hull City]] ag Villa Park, fuair triúr imreoirí Hull cártaí buí laistigh de thréimhse 15 nóiméad mar thoradh ar roinnt fallaí a rinneadh i gcoinne Grealish<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/big-interview-aston-villas-jack-7748474|teideal=The Big Interview: Aston Villa's Jack Grealish says he is a lifelong fan and wants to stay at Villa Park - Birmingham Mail|dáta=2016-03-04|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-19|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304111534/http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/big-interview-aston-villas-jack-7748474}}</ref>. Caitheann Grealish loirgneán nuair ag imirt, d’fhonn a chumas an liathróid a rialú go héifeachtach<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/jack-grealish-what-you-aston-7745529|teideal=Jack Grealish: What do you get Aston Villa's wing whizz-kid for his 19th birthday today?|údar=Mat Kendrick|dáta=2014-09-10|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Caitheann sé a stocaí peile a rolladh síos mar gheall ar phiseog, rud a thug ar réiteoirí rabhadh a thabhairt dóibh é a tharraingt suas<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32218865|teideal=Superstition behind Grealish's socks|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Dúirt bainisteoir Aston Villa, [[Tim Sherwood]], i mBealtaine 2015 go raibh Grealish ag foghlaim óna chairdeas lena pháirtí lár páirce, an sean-imreoir [[Joe Cole]]. Mheas Sherwood gur eiseamláir é Cole do shaol príobháideach Grealish, mar “níor léigh sé an iomarca faoi Joe a bheith ar na leathanaigh tosaigh”<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32558982|teideal='Grealish should follow Cole advice'|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ar 12 Feabhra 2021, In agallamh le [[Talksport]], chuir [[Emiliano Martínez]], comhghleacaí foirne Aston Villa, síos ar Grealish mar “an t-imreoir is cumasaí [a chonaic sé] riamh” agus chuir sé iontas air nár imir sé níos mó cluichí do Shasana. Lean Martínez ar aghaidh ag rá: "ní thugann sé an liathróid ar shiúl riamh. Nuair a fheicim Grealish ag rith, is lámhaigh i gcónaí é ar sprioc nó cúinne dúinn. Rachaidh sé thart ar bheirt nó triúr imreoirí". Tharraing Martínez comparáidí idir Grealish agus a chomrádaí foirne san [[Foireann sacair naisiúnta Airgintín|Airgintín]], [[Lionel Messi]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://talksport.com/football/833327/aston-villa-jack-grealish-lionel-messi-arsenal-emiliano-martinez-arsenal/|teideal=Grealish is 'Messi with a right foot' and 'most talented star' ex-Arsenal man has seen|údar=161385360554578|dáta=2021-02-12|language=en-US|work=talkSPORT|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ar a chéad tús ceithre lá ina dhiaidh sin scóráil sé faoi dhó sa chéad leath de bhuachan 7-1 ar Ghuine<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_273328.html|teideal=Result: Debutant Jack Grealish bags brace as England U21s put seven past Guinea U23s|language=en-GB|work=Sports Mole|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Chuaigh Sasana ar aghaidh chun an comórtas a bhuachan den chéad uair ó 1994<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36410296|teideal=England Under-21s win Toulon Tournament|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ainmníodh Grealish sa scuad do Shasana faoi-21 ag [[Craobh Faoi-21 Eorpach UEFA 2017]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2017-european-u21-championships-squads-10627320|teideal=Squads, fixtures, results, stadiums and more for 2017 European U21 Championships|údar=Billy Stephenson|dáta=2017-06-26|language=en|work=mirror|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ó 2016 go 2017, rinne sé seacht láithriú do dhaoine faoi 21, ag scóráil dhá chúilín<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html|teideal=England Matches - Under-21's 2010-20|work=www.englandfootballonline.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. An 31 Lúnasa 2020, den chéad uair, glaodh ar Grealish chuig scuad sinsearach [[Foreann sacair náisiúnta Sasana|Shasana]] do chluichí [[Sraith na Náisiún UEFA]] i gcoinne [[Foreann sacair náisiúnta na hÍoslainne|na hÍoslainne]] agus na [[Foreann sacair náisiúnta Danmhairge|Danmhairge]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/news/12016/12060478/jack-grealish-gets-first-england-call-up-from-gareth-southgate|teideal=Jack Grealish gets first England call-up from Gareth Southgate|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. An 8 Meán Fómhair, rinne sé a chéad chluiche sinsir mar ionadach 76 nóiméad i dtarraingt 0-0 in aghaidh na Danmhairge<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html|teideal=England Matches - Under-21's 2010-20|work=www.englandfootballonline.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. == Staitistic gairm == === Club === ''Ón 4 Feabhra 2021''<ref>{{Lua idirlín|url=https://int.soccerway.com/players/jack-grealish/213954/|teideal=England - J. Grealish - Profile with news, career statistics and history - Soccerway|work=int.soccerway.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Club ! rowspan="2" |Seásur ! colspan="3" |Sraith ! colspan="2" |[[Corn FA]] ! colspan="2" |[[Corn Sraith]] ! colspan="2" |Eile ! colspan="2" |Iomlan |- !Roinn !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai !Cúmai !Cúlai |- | rowspan="11" |[[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |[[Seasúr Aston Villa 2011-2012|2011–12]]<ref>{{soccerbase season|64748|2011|access-date=11 September 2020}}</ref> |[[Premier League]] |0 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |0 |0 |- |2012–13<ref>{{soccerbase season|64748|2012|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |0 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |0 |0 |- |2013–14<ref name="sb1314">{{soccerbase season|64748|2013|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |1 |0 | colspan="2" |— |0 |0 | colspan="2" |— |1 |0 |- |2014–15<ref>{{soccerbase season|64748|2014|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |17 |0 |6 |0 |1 |0 | colspan="2" |— |24 |0 |- |2015–16<ref>{{soccerbase season|64748|2015|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |16 |1 |2 |0 |3 |0 | colspan="2" |— |21 |1 |- |2016–17<ref>{{soccerbase season|64748|2016|access-date=11 September 2020}}</ref> |[[EFL Championship|Championship]] |31 |5 |1 |0 |1 |0 | colspan="2" |— |33 |5 |- |2017–18<ref>{{soccerbase season|64748|2017|access-date=11 September 2020}}</ref> |Championship |30 |3 |1 |0 |0 |0 |3 |0 |33 |3 |- |2018–19<ref>{{soccerbase season|64748|2018|access-date=11 September 2020}}</ref> |Championship |31 |6 |0 |0 |1 |0 |3 |0 |35 |6 |- |2019–20<ref>{{soccerbase season|64748|2019|access-date=11 September 2020}}</ref> |Premier League |36 |8 |0 |0 |5 |2 | colspan="2" |— |41 |10 |- |2020–21<ref>{{soccerbase season|64748|2020|access-date=18 November 2020}}</ref> |Premier League |20 |6 |0 |0 |1 |1 | colspan="2" |— |21 |7 |- ! colspan="2" |Iomlan !184 !29 !10 !0 !12 !3 !6 !0 !209 !32 |- |[[Notts County F.C|Notts County]] (loiasacht) |2013–14<ref name="sb1314" /> |[[EFL League One|League One]] |37 |5 |1 |0 | colspan="2" |— |1 |0 |39 |5 |- |[[Manchester City Football Club|Manchester City]] |2021-2022 |Premier League |2 |1 |0 |0 |0 |0 |1 |0 |3 |1 |- ! colspan="3" |Iomlan Gairm !224 !35 !11 !0 !12 !3 !8 !0 !255 !38 |} === Idírnasíunta === ''Ón 18 Samhain 2020''<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54860071|teideal=England fail to qualify for Nations League finals|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !Foreann náisiúnta !bhliain !Cúmai !Cúlai |- | rowspan="2" |[[Foreann sacair náisiúnta Sasana|Sasana]] |2020 |5 |0 |- |2021 |7 | |- ! colspan="2" |Iomlan !12 !0 |} == Onoracha == ==== Óige Aston Villa ==== [[:en:NextGen_Series_(2011–13)|NextGen Series]]: [[Sraith NextGen: 2012-2013|2012–13]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/9965508/NextGen-Series-Final-Chelsea-U19-0-Aston-Villa-U19-2.html|teideal=NextGen Series Final: Chelsea U19 0 Aston Villa U19 2|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2021-02-19}}</ref> '''Aston Villa''' * EFL Championship play-offs: 2019<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48331145|title=Aston Villa 2–1 Derby County|first=Ian|last=Woodcock|website=BBC Sport|date=27 May 2019|access-date=27 May 2019}}</ref> * [[Corn FA|FA Cup]] runner-up: 2014–15<ref name="FAC2015">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32856754|title=Arsenal 4–0 Aston Villa|first=Phil|last=McNulty|website=BBC Sport|date=30 May 2015|access-date=31 May 2018}}</ref> * [[EFL Cup]] runner-up: 2019–20<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51601970|title=Aston Villa 1–2 Manchester City|first=Phil|last=McNulty|website=BBC Sport|date=1 March 2020|access-date=1 March 2020}}</ref> '''Sasana F21''' * [[Toulon Tournament]]: 2016<ref>{{cite web|url=http://www.thefa.com/news/2016/may/29/france-toulon-final-report-280516|title=England under-21s lift Toulon title after win over France|first=Nicholas|last=Veevers|publisher=The Football Association|date=29 May 2016|access-date=17 December 2017}}</ref> ==== Sasana ==== * [[UEFA Euro 2020|Craobh na hEorpa UEFA 2020]]: Dara áit ==== Imreoir ==== * FAI Imreoir Eíreannach idírnasíunta den bhliain faoi-17 2012<ref>{{cite web|url=http://www.fai.ie/ireland/news/stars-honoured-at-23rd-international-awards|title=Stars honoured at 23rd International Awards|publisher=Football Association of Ireland|date=4 February 2013|access-date=15 August 2018}}</ref> * FAI Imreoir Eíreannach idírnasíunta den bhliain faoi-21 2015<ref name="RTE">{{cite web|url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2015/0322/688974-video-grealish-likely-to-return-to-ireland-set-up/|title=Video: Grealish set to return to Ireland set-up|website=RTÉ Sport|date=22 March 2015|access-date=15 August 2018}}</ref> * [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] Imreoir den seásur: 2019–20<ref>{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/News/2020/08/07/jack-grealish-player-of-the-year|title=Jack Grealish voted Supporters’ and Players’ Player of the Year|publisher=Aston Villa F.C.|date=7 August 2020|access-date=7 August 2020}}</ref> * Aston Villa Imreoir óg den séasúr: 2014–15 * PFA Foreann den bliain: 2018–19 Championship<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48039297|title=Championship: Norwich and Leeds dominate PFA selection of team of 2018–19|website=BBC Sport|date=24 April 2019|access-date=25 April 2019}}</ref> == Saol pearsanta == Is é Grealish an chéad de bheirt leanaí. Fuair a dheartháir níos óige, Keelan, bás ag 9 mí i mí Aibreáin 2000 mar gheall ar [[Siondróm Bás Tobann Naíonán|shiondróm Bás Tobann Naíonán]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-england-under-21-13226229|teideal=Jack Grealish is motivated by the death of his baby brother|údar=Mat Kendrick|dáta=2018-04-08|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. Peileadóir freisin ab ea a shinn-sin-seanathair, [[Billy Garraty]], a thuill caipín amháin as Sasana agus a bhuaigh Cluiche Ceannais [[Corn FA|Chorn FA]] 1905 le Aston Villa<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-1905-fa-cup-9067929|teideal=Aston Villa v Arsenal: This 1905 FA Cup winner is related to a current Villa star - find out who|údar=Mat Kendrick|dáta=2015-05-26|language=en|work=BirminghamLive|dátarochtana=2021-02-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.englandstats.com/player.php?pid=285|teideal=englandstats.com {{!}} 285 Billy Garraty (1903)|work=www.englandstats.com|dátarochtana=2021-02-16}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Grealish, Jack}} chmxs0w8aks1pkfxsilyl9j6gbk6acz 0 97134 1323849 1305942 2026-08-10T13:12:42Z Saighneánach 72809 1323849 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Birmingham pub bombings plaque Birmingham England.jpg|mion|Cuimhneachán, [[Buamáil Birmingham (1974)]]]] [[Íomhá:New_Street_-Birmingham_-England.jpg|mion|Sráid New, Birmingham. Ar dheis, ''Tavern in the Town'' anois ''The Yard of Ale'']] [[Íomhá:Koningin Juliana is aanwezig bij de uitreiking van eredoctoraten op jubilerende , Bestanddeelnr 929-4540 (cropped).jpg|mion|Dhiúltaigh [[Lord Denning]]<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Tom Denning, Baron Denning|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Tom_Denning,_Baron_Denning|journal=Wikipedia|date=2024-11-15|language=en}}</ref> achomharc in 1980]] [[Íomhá:Shire Hall, Lancaster Castle - geograph.org.uk - 1600008.jpg|mion|Shire Hall, Lancaster Castle ]] [[Íomhá:Paddy Hill - the Birmingham Six.jpg|mion|Paddy Hill sa bhliain 2015]] [[Íomhá:Paddy Hill from the Birmingham Six.jpg|mion|Paddy Hill sa bhliain 2015]] Ciontaíodh seisear, ar a dtugtar ''''Seisear Birmingham'''<nowiki/>' ('''Birmingham Six'''), san éagóir mar gheall mar gheall ar na [[Buamáil Birmingham|buamálacha a tharla i mBirmingham]] ar [[21 Samhain]] [[1974]], ionsaithe inar maraíodh duine is fiche agus inar gortaíodh os cionn 220 duine eile,<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-i-gconai-faoi-birmingham-agus-kingsmills/|teideal=Ceisteanna i gcónaí faoi Birmingham agus Kingsmills|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leithsceal-gafa-ag-buamadoir-de-chuid-an-ira-faoi-bhuamail-birmingham/|teideal=Leithscéal gafa ag buamadóir de chuid an IRA faoi bhuamáil Birmingham|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> ceann de na hainghníomhartha ba mharfaí le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. Cuireadh na ciontuithe ar neamhní ar an [[14 Márta]] [[1991]] agus bronnadh cúiteamh idir £840,000 go £1,200,000 an duine. == Imeachtaí == Ar an [[21 Samhain]] [[1974]], phléasc buamaí in dhá theach tábhairne in [[Birmingham]]. Maraíodh 21 agus gortaíodh 220 duine eile san ionsaí sceimhlitheoireachta. Chinn coiste cróinéara níos déanaí gur foláireamh teileafóin a ndearnadh praiseach de ba chúis leis an moill a bhí ar na póilíní daoine a thabhairt amach as na tithe tábhairne.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Foláireamh lochtach ba chúis le maruithe i mBirmingham'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0405/1040917-folaireamh-lochtach-ba-chuis-le-maruithe-i-mbirmingham/|date=2019-04-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach chinn giúiré an choiste cróinéara freisin nach raibh aon locht ar na póilíní agus nach raibh aon eolas faighte acu faoi na buamaí roimh ré.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fear gafa i mBéal Feirste faoi bhuamálacha Birmingham|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/1118/1178941-fear-65-bliain-gafa-i-mbeal-feirste-faoi-bhuamalacha-birmingham/|journal=|date=2020-11-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>Michael Hayes sa bhliain 2017: "It was only later on that we realised there was eight valuable minutes missed. We were going to give them a half-hour warning. "Out of that half hour, eight minutes elapsed - eight priceless minutes." He said that as he understood it one of the phone boxes used for the telephone warnings was broken and another one was being used.</ref> {{Main|Buamáil tithe tábhairne in Birmingham}} Cuireadh an milleán ar an [[IRA Sealadach|IRA]] faoin mbuamáil go díreach agus tharla ionsaithe díoltais ar phobal mór Éireannach na cathrach dá bharr. Bhain na péas úsáid as an tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta (nó PTA, Prevention of Terrorism Act)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1974/56/contents/enacted|teideal=Prevention of Terrorism (Temporary Provisions) Act 1974|údar=legislation.gov.uk|dáta=1974|dátarochtana=2021}}</ref> chun daoine neamhchiontacha a chur i ngéibheann. Chuir [[Michael Havers, Barún Havers|Michael Havers]] cás an ionchúisimh i láthair sa bhliain 1975 agus ciontaíodh san éagóir an Seiisear ar 15 Lúnasa 1975. === An chéad achomharc, 1980 === Mhair [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] bodhar ar achainí sna 1970idí agus 1980idí. Dhiúltaigh [[Lord Denning]]<ref name=":3" /> achomharc in 1980, breitheamh ar an eite dheis ar fad agus an-mhór le [[Margaret Thatcher]]. ‘Appalling vista’ a bheadh ann, i bhfocail an Tiarna Denning faoi seisear Birmingham.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.birmingham.ac.uk/news/thebirminghambrief/items/2014/11/Birmingham-pub-bombings-40-years-on-why-there-is-still-no-closure-20-11-14.aspx|teideal=Birmingham pub bombings 40 years on: why there is still no closure|údar=Lord Denning i 1980: "Just consider the course of events if their action were to proceed to trial ... If the six men failed it would mean that much time and money and worry would have been expended by many people to no good purpose. If they won, it would mean that the police were guilty of perjury; that they were guilty of violence and threats; that the confessions were involuntary and improperly admitted in evidence; and that the convictions were erroneous. ... That was such an appalling vista that every sensible person would say, "It cannot be right that these actions should go any further."|language=en-GB|work=University of Birmingham|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> chun an bhreith a chur ar ceal nó “b’ionann é agus a rá go raibh na póilíní iomlán mícheart sa rud a rinne siad go dtí sin.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://davidallengreen.com/2023/02/beware-of-judges-employing-rhetoric-a-note-on-lord-denning-and-his-appalling-vista/|teideal=Beware of judges employing rhetoric: a note on Lord Denning and his “appalling vista”|údar=Author David Allen Green|dáta=2023-02-03|language=en-GB|work=The Law and Policy Blog|dátarochtana=2024-11-24}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Feachtas sna 1980idí === D’fhoilsigh an ''The Prisoners Aid Committee'' i Londain, ''’Irish Voices from English Jails’'' sa bhliain 1980, Bhí The Irish Post ag obair ar son an tSeisir le blianta fada, mar a bhí na sagairt [[Denis Faul]] agus Raymond Murray<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radioplayer/html5/#/rnag/20602995|teideal=RTÉ Radio Player|údar=Monsignor Réamonn O Muirí, duine dena sagairt a bhí gníomhach i bhfeachtas Birmingham Six agus cásanna eile|dáta=Meitheamh 2014|work=www.rte.ie|dátarochtana=2021-03-14}}</ref>.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-breandan-mac-lua-1935-2009.aspx|teideal=Breandán Mac Lua 1935-2009|údar=Tony Birtill|dáta=EAGRÁN 95 · MÁRTA 2009|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> Foilsíodh an leabhar ''Error of Judgment - The Truth About the Birmingham Pub Bombings'' le Chris Mullin MP sa bhliain 1986.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.goodreads.com/work/best_book/4058682-error-of-judgement-the-truth-about-the-birmingham-bombings|teideal=Error of Judgement (ISBN13: 9781853710902)|údar=Chris Mullin|dáta=1986|work=www.goodreads.com|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> Ansin rinne an clár ITV World In Action clár faisnéise faoin chás. Sa bhliain 1988 fiú, ní raibh mórán dóchais ann don Seisear. Bhí deacrachtaí ag Chris Mullen MP nuair a bhí sé ag déanamh [[taighde]] ar Sheisear Birmingham. Smuigleáil sé [[téipthaifeadán]] isteach sa phríosún agus rinne sé na príosúnaigh a thaifeadadh (ní raibh fiú cead scríobh go díreach faoi chúrsaí sna príosúin.). Bhí raic faoi seo agus cásanna eile agus chuaigh riail 37 (Riail phríosúin ó 1964, uimhir 5, alt 37, a chuir an cosc i bhfeidhm) go dtí an Chúirt Achomhairc cúpla uair.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-cruachas-na-bpriosunach-poblachtanach-le-linn-na-d.aspx|teideal=Cruachás na bpríosúnach poblachtánach le linn na dTrioblóidí|údar=Tony Birtill|dáta=2006|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> Ní raibh aon trácht sna ghnáth[[Nuachtán|nuachtáin]] Éireannacha ná ar [[RTÉ]] mar bhí Alt 31 den Acht Craolachán i bhfeidhm (go dtí 1994). Bhí faitíos ar na h[[iriseoir]]í ansin rud ar bith conspóideach a rá faoi [[Na Trioblóidí]]<ref name=":1" /> agus ba lú ná gíocs mioninchloiste astu aon tagairt go mb'fhéidir go dtarlódh gur neamhurchóideach iad na daoine seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/sasanaigh-mhaithe-1.369523|teideal=Sasanaigh mhaithe|údar=Alan Titley|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> Le cladhairí agus seoiníní mar seo sa [[Rialtas na hÉireann|Rialtas]] agus sna [[meáin chumarsáide]], theip ar achomharc an tSeisir ...go dtí 1991. === An dara achomharc, 1990/1991 === Ansin sa bhliain 1989, thit [[Balla Bheirlín]] agus bhí an chaint uilig faoi “[[Glasnost]]” in [[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]] agus [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] ag cur comhairle ar fáil do rialtas na tíre sin faoin daonlathas agus [[cearta daonna]].<ref name=":2" /> Cuireadh na ciontuithe ar neamhní ar [[14 Márta]] [[1991]] agus bronnadh cúiteamh idir £840,000 go £1,200,000 an duine. == Iarmhairtí == Tá eachtraí [[Birmingham]] sna téacsleabhair [[dlí]] i ngeall ar an iomrall ceartais a bhain le ciontú sheisear Birmingham san éagóir. Cuireadh an "seisear Birmingham" sa phríosún ar feadh 16 bliana, agus d'éalaigh na daoine b'údar leis an mbuamáil óna n-ionchúiseamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-and-sabina-visit-birmingham-bombings-memorial|teideal=Diary President And Sabina Visit Birmingham Bombings Memorial|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2021-03-14}}</ref> Tharraing iompar na bpóilíní droch-cháil orthu féin agus mímhuinín i riar na córa gan blas maitheasa a dhéanamh do na híobartaigh.<ref name=":0" /> Bunaíodh an [[Criminal Cases Review Commission]] (CCRC)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Criminal Cases Review Commission|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Criminal_Cases_Review_Commission|journal=Wikipedia|date=2024-07-31|language=en}}</ref> sa bhliain 1995-1997. Déanann an coimisiún athbhreithniú anois ar phianbhreitheanna i gcásanna coiriúla. Fuair Richard McIlkenny bás in 2006 agus Hugh Callaghan bás in 2023. Fuair Paddy Hill bás ar an 30 Nollaig 2024. Bhí sé ar dhuine den dream a bhunaigh an eagraíocht ''Miscarriages of Justice Organisation (MOJO)'' in 2001 d'fhonn cuidiú le daoine eile a ciontaíodh san éagóir. In 2025, bhí triúr de Sheisear Birmingham fós ina mbeatha, mar atá, Gerry Hunter, John Walker agus Billy Power.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Paddy Hill ó Sheisear Birmingham tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1230/1488517-paddy-hill-o-sheisear-birmingham-tar-eis-bhais/|date=2024-12-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[An tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta]] * [[Ceathrar Guildford]] * Judith Ward agus [[Buamáil an Bhus M62 (1974)]] *[[Michael Havers, Barún Havers]] *[[Buamáil tithe tábhairne in Birmingham]] * [[Michael Mansfield]] * [[Gareth Peirce]] *[[Tom Denning, Baron Denning]] *[[Cás Mám Trasna]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Birmingham]] [[Catagóir:Ciontuithe ar ceal]] [[Catagóir:Iomrall ceartais]] pr59xmm3lsxkcyns4hyelku925utd41 0 97724 1323868 1293399 2026-08-10T13:26:40Z Saighneánach 72809 1323868 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Sainchomhairleoir [[bainistíocht]]<nowiki/>a, iaroifigeach [[Cabhlach cogaidh|cabhlaigh]], teachta tionóil (MLA) d’[[Aontroim Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Theas]] agus iarcheannaire an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]] (2019-2021)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Steve Aiken ag éirí as mar cheannaire Pháirtí Aontachtach Uladh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0508/1217738-steve-aiken-ag-eiri-as-mar-cheannaire-phairti-aontachtach-uladh/|date=2021-05-08|language=en|author=Nuacht RTÉ}}</ref> is ea '''Stephen Ronald "Steve" Aiken''' OBE MLA (a rugadh ar [[16 Meitheamh]] [[1962]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.steveaiken.uk/about-me|teideal=ABOUT ME|language=en|work=steveaikenmla|dátarochtana=2021-05-12|archivedate=2020-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031190814/https://www.steveaiken.uk/about-me}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://uk.linkedin.com/in/stephen-aiken-b46b1a2b|teideal=Steve Aiken|údar=Linkedin|dáta=2021|dátarochtana=2021}}</ref> == Gairm == [[Íomhá:UUP Office, Carrickfergus, January 2011.JPG|clé|mion|sheas Aiken in [[Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thoir]] don UUP]] Iarcheannaire i gCabhlach Ríoga na Breataine é Steve Aiken, iarcheannfort ar fhomhuireán núicléach. Stiúr sé an Comhlachas Tráchtála Briotanach Éireannach i mBaile Átha Cliath (2011-2014). Sa bhliain 2019, tháinig Aiken i gcomharbacht ar [[Robin Swann]] ina cheannaire ar an UUP. ceapadh Aiken gan aon iomaíocht. San [[olltoghchán]] 2019, sheas Aiken in [[Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thoir]] in aghaidh [[Sammy Wilson]], urlabhraí [[Breatimeacht|Breatimeachta]] an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feachtasaiocht-ag-treisiu-o-thuaidh-dolltoghchan-cinniunach-na-miosa-seo-chugainn/|teideal=Feachtasaíocht ag treisiú ó thuaidh d’olltoghchán cinniúnach na míosa seo chugainn|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-12}}</ref> == Gaeilge == Sa bhliain 2019, dúirt Steve Aiken nach mbeadh aon athrú ar pholasaí an pháirtí maidir le hAcht Gaeilge faoina cheannaireacht féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-muilleoir-agus-aiken-in-adharca-a-cheile-faoi-cheist-an-achta-ghaeilge/|teideal=Ó Muilleoir agus Aiken in adharca a chéile faoi cheist an achta Ghaeilge|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-12}}</ref> Dúirt sé nach nglacfaí le hAcht Gaeilge ach go dtacódh sé le ceart feisirí vótáil de réir a gcoinsiasa ar cheisteanna morálta agus sóisialta: “Sílim go bhfuil bac á dhéanamh di [an Ghaeilge]; ní muidne a chuir na bacainní sa gcosán. Níl aon tacaíocht in aon bhall i measc na nAontachtach in Ulaidh d’acht Gaeilge agus ní fheicim ná ní fhaca mé aon rud agus níor chuala mé aon rud a d’athródh m’intinn faoi sin.” Dúirt Aiken nach bhfuil a pháirtí “i gcoinne na Gaeilge ar aon bhealach”, agus gur thacaigh siad le Foras Teanga don Ghaeilge agus don Ultais a bhunú mar chuid de Chomhaontú Aoine an Chéasta 1998 agus le maoiniú eile a chur ar fáil don Ghaeilge. == Breaitimeacht == Sna blianta 2019/2020, bhí Aiken ag cur an mhilleáin ar an DUP faoin margadh Breatimeachta a raibh aontachtaithe agus dílseoirí ag feachtasaíocht ina choinne. ‘Ba iad an DUP a thug teorainn i Muir Éireann dúinn,’ an port a bhí ag Aiken.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-iomaiocht-iarracht-nios-geire-na-mar-is-gnach-ag-an-dup-ach-sin-an-meid/|teideal=An iomaíocht iarracht níos géire ná mar is gnách ag an DUP, ach sin an méid|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Páirtí Aontachtach Uladh]] *[[Robin Swann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Aiken, Steve}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] cjlkffg87c151gol4mf99simmxkc6ud 0 97802 1323838 1310116 2026-08-10T13:04:03Z Saighneánach 72809 1323838 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:The Israeli Air Force bombed the press offices in Gaza 2021 (cropped).jpg|mion|clé|Léirscrios i lár [[Stráice Gaza|Gaza]], 15 Bealtaine 2021]] Thosaigh an '''ghéarchéim Iosrael-Palaistín''' ar [[6 Bealtaine]] [[2021]] nuair a bhris caismirtí amach idir lucht agóide agus póilíní i gcathair [[Iarúsailéim]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Na scórtha gortaithe i tuilleadh caismirtí in Iarúsailéim|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0509/1217821-na-scortha-gortaithe-i-tuilleadh-caismirti-in-iarusaileim/|date=2021-05-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar dtús, bhí na [[Palaistín|Palaistínigh]] sa chathair ag cur in aghaidh plean daoine a chur amach as a dtithe agus iad a thabhairt do [[An Giúdachas|Ghiúdaigh]].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=26 Palaistíneach, beirt Iosraelach maraithe sa Mheánoirthear|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0511/1220994-26-palaistineach-beirt-iosraelach-maraithe-sa-mheanoirthear/|date=2021-05-11|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Flickr - Israel Defense Forces - Infographics - Hamas Rocket Threat.jpg|mion|clé]] Lean an chogaíocht idir [[Iosrael]] agus [[Hamas]] (míleataigh Phalaistíneacha) go dtí 21 Bealtaine, nuair a tháinig sos cogaidh fós i bhfeidhm. [[Íomhá:The body of a Palestinian child as a result of the Israeli bombing of Gaza 2021.jpg|mion|clé|Páiste a fuair bás, Gaza, 14 Bealtaine 2021]] == 1. Coilíniú agus agóidí == Tharla caismirtí, cóngarach do mhosc Al-Aqsa i gcathair Iarúsailéim, ar 6 Bealtaine. Bhí teannas sa chathair toisc go raibh sé beartaithe [[Teaghlach|teaghlaigh]] Phailistíneacha a aslonnú as a dtithe cónaithe, ionas gur féidir lonnaíocht a chruthú do áitritheoiri [[An Giúdachas|Ghiúdacha]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Na scórtha gortaithe i tuilleadh caismirtí in Iarúsailéim|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0509/1217821-na-scortha-gortaithe-i-tuilleadh-caismirti-in-iarusaileim/|date=2021-05-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ina theannta sin, bhí comóradh á dhéanamh ag Iosrael ar an seilbh a ghlac sé ar 10 Bealtaine 1967 ar chuid d'Iarúsailéim, [[Lá Iarúsailéim]], le linn an chogaidh Iosrael-Arabach 1967. == 2. Ionsathe roicéid agus aerbhuamáil == Maraíodh cúpla Iosraelach de bharr ionsaithe roicéad ar 10 Bealtaine, a rinne Hamas ar chathair Aiscileon i ndeisceart Iosrael agus áiteanna eile sna laethanta ina dhiaidh.<ref name=":0" /> Thosaigh eitleáin chogaidh le hIosrael ag scaoileadh buamaí anuas ar [[Stráice Gaza|Gaza]], ag rá gur mílísteoirí Hamas an sprioc atá acu. Scaoil eitleáin Iosrael [[Diúracán treoraithe|diúracáin]] le [[Foirgneamh|foirgnimh]] i limistéar Ghaza. I measc na n-ionsaithe, bhí foirgnimh, ina mbíodh na meáin idirnáisiúnta ag cur fúthu i gcathair Gaza, scriosta ag eitleáin chogaidh Iosrael (tugadh foláireamh uair a chloig sular scaoileadh na buamaí).<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Foirgneamh ina raibh na meáin idirnáisiúnta scriosta ag Iosrael|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0515/1221752-nil-aon-mhaolu-ar-na-heachtrai-foreigean-sa-mheanoirthear/|date=2021-05-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 14 Bealtaine, bhí an túr Jalal, an túr is mó, scriosta ag aerfhórsa Iosrael. Dúirt Iosrael go mbíodh Hamas ag feidhmiú ón bhfoirgneamh go rialta; bhí sé seo séanta ag an té a mba leis an foirgneamh. Foirgneamh é seo ina mbíodh iriseoirí AP chomh maith le hiriseoirí ó [[Al Jazeera]]. Bhuail eitleáin Iosrael sé ospidéal i nGaza chomh maith agus bhí géarghanntanas leapacha ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: Israeli airstrikes kill doctors and damage healthcare facilities|url=https://www.bmj.com/content/373/bmj.n1300|journal=BMJ|date=2021-05-20|issn=1756-1833|pages=n1300|volume=373|doi=10.1136/bmj.n1300|language=en|author=Elisabeth Mahase}}</ref>[[Íomhá:Operation Guardian of the Walls, May 2021. XXIII.webm|clé|mion|Obráid "Guardian of the Walls": léirscrios ainsrianta. Foinse: an t-arm Iosraelach]]Dhún Iosrael na pointí trasnaithe teorann go léir timpeall Gaza. Ganntanas bia agus breosla a bhí ann i nGaza dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Suas le 180 duine gortaithe in Iarúsailéim de bharr caismirtí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0510/1217980-suas-le-180-duine-gortaithe-in-iarusaileim-de-bharr-caismirti/|date=2021-05-10|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (Tá smacht ag Iosrael ar sholáthar bia, ar sholáthar aibhléise, agus ar sholáthar uisce na bPalaistíneach i nGaza).<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/is-cuis-choir-cheart-i-cuis-na-bpalaistineach-seasaimis-leo/|teideal=‘Is cúis chóir cheart í cúis na bPalaistíneach – seasaimis leo!’|údar=Seán Ó Muireagáin|dáta=2021|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2021-05-23}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tháinig sos cogaidh fós i bhfeidhm i nGaza ar [[21 Bealtaine]] [[2021]]. I ráiteas ó Aireacht Gnóthaí Eachtracha Iosrael, ghabh an rialtas buíochas leis na Stáit Aontaithe as a tacaíocht leanúnach agus chuir Iosrael an milleán iomlán ar mhílistigh de chuid Hamas as na mílte roicéad a scaoileadh le Iosrael.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Achainí déanta go gcloifí go docht leis an sos cogaidh i Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0523/1223415-achaini-deanta-go-gcloifi-go-docht-leis-an-sos-cogaidh-i-gaza/|date=2021-05-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Operation Guardian of the Walls, May 2021. XXV.webm|clé|mion|Obráid "Guardian of the Walls". Scaoil eitleáin Iosrael [[Diúracán treoraithe|diúracáin]] le [[Foirgneamh|foirgnimh]] i limistear Ghaza: bolscaireacht a chuir an IDF, airm Iosrael amach]] [[Íomhá:Illustration to IDF operation to thwart Hamas' metro project, May 2021.webm|clé|mion|tolláin faoi thalamh: bolscaireacht a chuir an IDF, airm Iosrael amach]] === Iarmhairtí === [[Íomhá:Operation Guardian of the Walls, May 2021. XXVII.webm|clé|mion|obráidí i lár na hoíche]] Idir 6-21 Bealtaine, maraíodh 12 Iosraelach, ina measc saighdiúir amháin. Ar an taobh eile, maraíodh 248 [[An Phalaistín|Palaistín]]<nowiki/>each, 66 páiste san áireamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-truce-between-israel-hamas-begins-mediated-by-egypt-2021-05-20/|teideal=Israel and Hamas both claim victory as ceasefire holds|dáta=2021-05-20|work=Reuters|dátarochtana=2021-05-23}}</ref> (Ar an 14 Bealtaine, maraíodh deichniúr as teaghlach amháin).<ref name=":1" /> Dúirt oifigigh de chuid na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] go raibh 80,000 duine díláithrithe i nGaza mar gheall ar an gcogaíocht a bhí ar bun sa cheantar ar feadh coicíse. [[Íomhá:Solidariteit met de Palestijnen - herdenk de Nakba! (51186881096).jpg|mion|agóidí ar fud an domhain]] [[Íomhá:Israeli Navy activity during Operation Guardian of the Walls, May 2021. I.webm|clé|mion|cogaíocht ar muir le linn Obráid "Guardian of the Walls". Foinse: an cabhlach Iosraelach]] Ar 21 Bealtaine, bhí 50 leoraí le soláthairtí fóirithinte, bia agus leigheas ina measc, scaoilte isteach i nGaza agus trasbhealach teorann Kerem Shalom leath oscailte arís.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Sos cogaidh fós i bhfeidhm i Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0522/1223250-sos-cogaidh-fos-i-bhfeidhm-i-gaza/|date=2021-05-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Lean caismirtí ar aghaidh idir phóilíní Iosrael agus lucht agóidíochta a bhí ag caitheamh clocha taobh amuigh de mhosc Al-Aqsa in Iarúsailéim. Bhí cúrsaí fós an-leochaileach ann.<ref name=":2" /> == Cáineadh idirnáisiúnta == Bhí achainí déanta go hidirnáisiúnta go gcuirfí deireadh leis an bhforéigean sa cheantar. Bhí Comhairle Shlándála na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] i mbun cruinnithe éigeandála féachaint le réiteach a fháil ar an bh[[foréigean]]. Ach chuir rialtas [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] bac ar ráiteas ag iarraidh ar Iosrael agus Hamas a gcúl a thabhairt don fhoréigean. Dúirt [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán na Stáit Aontaithe]], [[Joe Biden]], go raibh an ceart ag Iosrael é féin a chosaint. Cuireann na Stáit Aontaithe bac ar aon rún lena dtacaítear leis an Phalaistín nó aon rún i gcoinne Iosrael.<ref name=":3" />   Dúirt rialtas na Gearmáine go raibh Iosrael ag iarraidh cosaint a dhéanamh air féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dw.com/en/germany-stands-by-israel-despite-the-holocaust-and-because-of-the-holocaust/a-57530170|teideal=Germany stands by Israel — despite the Holocaust, and because of the Holocaust {{!}} DW {{!}} 14.05.2021|údar=Deutsche Welle (www.dw.com)|language=en-GB|work=DW.COM|dátarochtana=2021-05-23}}</ref> Ag an am céanna, bhí meáin áirithe ag iarraidh orainn a chreidiúint gurb iad na Palaistínigh an dream ionsaitheach agus an pobal bagrach agus nach bhfuil Iosrael ach dá chosaint féin.<ref name=":3" /> Bhí suíochán ar Chomhairle Shlándála na Náisiún Aontaithe ag Éirinn ag an am. Dúirt an tAire Gnóthaí Eachtracha, [[Síomón Ó Cómhanaigh|Simon Coveney]], go mba uafásach an ní é gur maraíodh páistí chomh hóg le 6 mhí, le linn na buamála ar Gaza.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=40 duine marbh i Gaza;an líon is mó ó thús na cogaíochta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0516/1221916-naisiuin-aontaithe-i-mbun-cruinnithe-faoi-ghearcheim-iosrael/|date=2021-05-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cháin sé Hamas chomh maith as a bheith ag scaoileadh roicéid le pobal Iosrael, ach dúirt go raibh ionsaithe Iosrael marfach agus do-ghlactha. D'iarr sé go ngairmfí sos lámhaigh láithreach. Dúirt an t[[Mícheál D. Ó hUigínn|Uachtarán Higgins]] go dtuigeann pobal na tíre seo go rí-mhaith a bhfuil ag tarlú thall ansin agus go bhfuil an díshealbhú ina chnámh spairne i stáit chomh mór anois agus a bhí sé aimsir an ghorta sa tír seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tagairt ag an Uachtarán don Mheánoirthear ina aitheasc Gorta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0516/1221949-tagairt-ag-an-uachtaran-don-mheanoirthear-ina-aitheasc-gorta/|date=2021-05-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar 22 Bealtaine, d'fhreastail breis is 1,000 ar agóid ag Ambasáid Iosrael i m[[Baile Átha Cliath]] chun tacú le muintir na Palaistíne i Gaza.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1,000 duine ag agóidíocht i mBÁC ag tacú le muintir na Palaistíne|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0522/1223316-1-000-duine-ag-agoidiocht-i-mbac-ag-tacu-le-muintir-na-palaistine/|date=2021-05-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Coimhlint Iosrael–Gaza 2014|Coimhlint Iosrael-Hamas, 2014]] * [[Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023]] * [[Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023]] * [[Gaza (scannán)|''Gaza'' (scannán 2019)]] * [[Lá Iarúsailéim]] == Naisc sheachtracha == * Seán Ó Muireagáin, '[https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/is-cuis-choir-cheart-i-cuis-na-bpalaistineach-seasaimis-leo/ Is cúis chóir cheart í cúis na bPalaistíneach – seasaimis leo]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}', NÓS, 14ú Bealtaine 2021.<ref name=":3" /> * Rialtas na hÉireann, 'An Cás i nGaza agus in Iosrael – Cad é seasamh na hÉireann?', 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/ar-gcuid-oibre/casestudiesarchive/2014/jul/an-cas-i-ngaza-agus-in-iosrael/|teideal=An Cás i nGaza agus in Iosrael – Cad é seasamh na hÉireann? - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2021-05-23}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2021]] [[Catagóir:Iarúsailéim]] [[Catagóir:Stráice Gaza]] [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:Géarchéim]] d7a8dmbuqtjch08e9h6fkjf6turrde4 0 97866 1323971 1203347 2026-08-10T19:23:41Z Saighneánach 72809 1323971 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:MDKQ anim.gif|mion|athróg neamhspleách (x) agus athróg spleách (y)]] Is athróga iad '''athróga neamhspleácha agus athróga spleácha''' san anailís mhatamaiticiúil, [[anailís ar chúlchéimniú]], i [[ríomheolaíocht]] agus mar sin de. * '''Athróg neamhspleách''': athróg a bhfuil súil go mbeidh éifeacht aici ar athróg eile ar a dtabharfaí athróg spleách.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/athr%C3%B3g%20neamhsple%C3%A1ch/ga/|teideal="athróg neamhspleách"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-05-28}}</ref> * '''Athróg spleách''':  tugtar athróg spleách ar athróg atá ag brath ar athróg amháin eile, nó breis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/athr%C3%B3g%20sple%C3%A1ch/ga/|teideal="athróg spleách"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-05-28}}</ref> == Féach freisin == * [[Anailís ar chúlchéimniú|Anailís ar chúlchéimniú']] *[[Athróg (anailís uimhriúil)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Matamaitic]] [[Catagóir:Staidreamh]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht]] [[Catagóir:Eacnaiméadracht]] 39exd5lcv6s4zf9cwsjy4yocoh7c3mz 1323972 1323971 2026-08-10T19:23:51Z Saighneánach 72809 /* */ 1323972 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:MDKQ anim.gif|mion|athróg neamhspleách (x) agus athróg spleách (y)]] Is athróga iad '''athróga neamhspleácha agus athróga spleácha''' san anailís mhatamaiticiúil, [[anailís ar chúlchéimniú]], i [[ríomheolaíocht]] agus mar sin de. * '''Athróg neamhspleách''': athróg a bhfuil súil go mbeidh éifeacht aici ar athróg eile ar a dtabharfaí athróg spleách.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/athr%C3%B3g%20neamhsple%C3%A1ch/ga/|teideal="athróg neamhspleách"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-05-28}}</ref> * '''Athróg spleách''': tugtar athróg spleách ar athróg atá ag brath ar athróg amháin eile, nó breis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/athr%C3%B3g%20sple%C3%A1ch/ga/|teideal="athróg spleách"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-05-28}}</ref> == Féach freisin == * [[Anailís ar chúlchéimniú|Anailís ar chúlchéimniú']] *[[Athróg (anailís uimhriúil)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Matamaitic]] [[Catagóir:Staidreamh]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht]] [[Catagóir:Eacnaiméadracht]] er9xqukvbtc2vj2qmqink65tok4496g 0 99463 1323884 1200201 2026-08-10T13:59:17Z Saighneánach 72809 1323884 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Péintéir]], [[ceoltóir]] agus [[Rí Thóraí]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428363/4400110/4486362|teideal=Rí Thoraí|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> ab ea '''Patsaí Dan Mac Ruaidhrí''' ([[12 Márta]] [[1944]] i m[[Baile Átha Cliath]] - [[19 Deireadh Fómhair]] [[2018]]).<ref>Mag Ruaidhrí nó Patsy Dan Rodgers, King of Tory</ref> Bhí Patsaí Dan ar dhuine de mhórphearsana shaol na [[An Ghaeltacht|Gaeltacht]]<nowiki/>a agus na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] go dtí na [[2010idí]]. Bhí aithne i bhfad agus i ngearr air mar ealaíontóir, mar cheoltóir, mar fheachtasóir agus mar ambasadóir do na hoileáin amach ó chósta [[Contae Dhún na nGall|Dhún nan Gall]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ri-thorai-patsai-dan-mac-ruaidhri-tar-eis-bhais/|teideal=Rí Thoraí, Patsaí Dan Mac Ruaidhrí, tar éis bháis|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> B’fhear Gaeltachta go smior é a raibh a chroí agus a anam i dteanga, i gcultúr agus in oidhreacht Thoraí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/2019/0327/1038907-intriguing-tory-island/|teideal=Intriguing Tory Island|údar=Féach / RTÉ|dáta=1974|language=ga|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> [[Íomhá:West Town Tory Island from the pier - geograph.org.uk - 1051194.jpg|clé|mion]] [[Íomhá:"Rí Thorraígh" - geograph.org.uk - 2491995.jpg|clé|mion|carr "Rí Thorraigh"]] == Saol == Rugadh i [[Rae an Iarthair]], [[Baile Átha Cliath]] i 1944, né Patrick Joseph Enright. Bhog sé go dtí an t-oileán nuair a d’uchtaigh teaghlach as [[Toraigh]] é agus é ceithre bliana d’aois. Athraíodh a shloinne go hoifigiúil ó Enright go Mag Ruaidhrí nó Rodgers, nuair a bhí Patsaí ceithre bliana déag d’aois.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5057|teideal=MAG RUAIDHRÍ, Patsaí Dan (1944–2018)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> Rinne a athair roinnt curach agus chaith sé féin agus Patsaí blianta fada ag iascaireacht i gcuideachta a chéile. Níos déanaí, bhí an ealaín mar chuid thábhachtach d’ioncam Phatsaí, go háirithe ó 1993 i leith nuair a rinneadh Rí de, rud a chuir lena chlú go mór.<ref name=":1" /> Teideal oinigh a bhí ann ach ghlac Patsaí go fonnmhar leis an teideal agus sna blianta a lean, d’imíodh sé síos chun na cé le fáilte a chur roimh na turasóirí a thagadh isteach ar cuairt go Toraigh. Is beag duine a thug cuairt ar an oileán sna [[1990idí]] nó [[2000idí]] nach raibh scéal acu faoin bhfáilte fhial a chuir an Rí rompu.<ref name=":0" /> Idir a róil mar Rí, mar cheoltóir, mar ealaíontóir agus mar agóidí bhain sé aitheantas náisiúnta agus idirnáisiúnta amach dó féin.<ref name=":1" />[[Íomhá:Tory Island - geograph.org.uk - 2493645.jpg|clé|mion|West town, Toraigh]] === Péintéir agus ceoltóir === Ó 1958 ar aghaidh, thugadh an t-ealaíontóir Sasanach [[Derek Hill]] cuairteanna bliantúla ar Thoraigh. Le linn na gcuairteanna sin, spreag sé agus thug chun cinn glúin úr de phéintéirí óga. ‘Scoil Phéintéireachta Thoraí’. Chuir Patsaí Dan féin go mór leis an gcultúr ar an oileán mar dhuine d’ealaíontóirí ‘scoil phéintéireachta Thoraí’, ó na 1960idí i leith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20527936/|teideal=Patsaí Dan Mac Ruairi, Rí Thoraigh|údar=RnaG|dáta=2014|language=ga|work=RTE Radio|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> Thug Patsaí le fios i gclár faisnéise raidió a craoladh ar RTÉ go raibh comhfhreagras ar bun idir é féin agus Prionsa Charles na Breataine faoi chúrsaí ealaíne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2018/12/27/patsai-dan-mac-ruairi-ri-thorai/|teideal=Patsaí Dan Mac Ruairí – Rí Thoraí {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> Dúradh ar an gclár gur thug an Prionsa, a raibh Derek Hill mar mhúinteoir ealaíne aige chomh maith, le fios don Rí gurbh é mian a chroí cuairt a thabhairt ar oileán Thoraí.<ref name=":0" /> Bhí clú tuillte ag Patsaí Dan mar bhocsadóir ceoil – ceird a d’fhoghlaim sé ón oileánach Pól Mag Ruairí. === Feachtasóir === Fear gnímh ab ea Patsaí Dan, a ghlac páirt i mórán feachtas ar son mhuintir Thoraí agus na n-oileán.Bhí sé ar dhuine de na daoine ba mhó a raibh baint acu leis an bhfeachtas i gcoinne athlonnú mhuintir Thoraí go dtí an mhórthír i 1974, tráth a raibh briseadh cumhachta ar an oileán ar feadh dhá mhí, agus is mó feachtas a ghlac sé páirt ann ó shin.<ref name=":0" /> Ba é an ceann deireanach ar ghlac sé páirt ann ná an feachtas i dtaobh cheist chonspóideach sheirbhís farantóireachta Thoraí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/2018/0704/976315-tory-island-ferry-service/|teideal=Tory Island Ferry Service|údar=RTÉ|dáta=1993|language=ga|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> I mí Feabhra na bliana 2018, an bhliain a bhfuair sé bás, bhí Patsaí Dan ar dhuine de na ceoltóirí a thionlaic slua mór chomh fada le geataí na Dála mar chuid d’agóid faoin tseirbhís. === Pearsanta === Ní raibh scríobh na Gaeilge ag Patsaí. Sa bhliain 2013 d’fhiafraigh sé de chara leis, A.J. Hughes (scoláire i mBéal Feirste), cuidiú leis scéal a bheatha a chur ar pár. Sna cúig bliana a lean chuireadh Hughes agallaimh rialta ar Phatsaí Dan faoina shaol pearsanta féin agus faoi shaol an oileáin chomh maith leis an seanchas agus na traidisiúin a bhain le Toraigh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/lifestyle/2018/03/24/news/king-of-tory-patsy-dan-rodgers-hopes-new-book-will-put-remote-island-on-the-map-1285814/|teideal=King of Tory Patsy Dan Rodgers hopes book can put remote island on the map|údar=Gail Bell|dáta=2018-03-24|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-10-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://benmadiganpress.com/irish/book_rt.html|teideal=Clólann Bheann Mhadagáin - Foilseacháin - Rí Thoraí: ó Chathair go Creig|work=benmadiganpress.com|dátarochtana=2021-10-19}}</ref> Bhí ceathrar clainne ag Patsaí Dan agus a bhean, Caitlín. [[Íomhá:With_the_King_of_Tory_Island_at_Ulster_degree_ceremonies.JPG|mion|Patsaí Dan ar dheis: Máistreacht Oinigh sa Cheol ó Ollscoil Uladh, Coláiste Mhig Aoidh, Doire (1992)]] == Féach freisin == * [[Rí Thóraí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ruaidhri, Patsai Dan Mac}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]] [[Catagóir:Básanna in 2018]] [[Catagóir:Péintéirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Toraigh]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] iauf2onkvq6mzlgkn3rvn9bv92gsmna 0 99472 1323857 1308244 2026-08-10T13:17:53Z Saighneánach 72809 1323857 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Troideadh an '''Chéad Chath Ypres''' idir [[19 Deireadh Fómhair]] - [[22 Samhain]] [[1914]] le linn an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chogaidh Mhóir]]. Tháinig fórsaí Francacha, Beilgeacha agus Briotanacha i gcoimhlint le hArm na [[Impireacht na Gearmáine|Gearmáine]] timpeall ar bhaile Ypres sa [[An Bheilg|Bheilg]]. D’éirigh Ypres ina cheantar tábhachtach beartach le linn an Chogaidh agus is ansin a troideadh roinnt cathanna móra thar na blianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=Decade of centenaries|údar=centenaries.ucd.ie|dáta=2014|dátarochtana=2021}}</ref> [[Íomhá:British gun going to its position, Battle of Flanders, Ypres, Belgium, 1914 (3012797250).jpg|mion|airtléire throm de chuid na Breataine in Ypres|clé]]I mí Dheireadh Fómhair 1914, socraíodh na líní chatha a bheag nó a mhór, chuaigh na hairm in abar agus thosaigh an chogaíocht trinsí. Sáinníodh 'an Fronta Thiar' sa [[láib]] go dtí 1918. [[Íomhá:Ypres theatre destroyed in World War I.jpg|mion|Ypres sa bhliain 1914|clé]]Ba é an cath ba mhó a troideadh riamh ar thalamh é go dtí an pointe sin. Bhí níos mó ná 200,000 taismeach in iomlán (básanna agus daoine a bhí gortaithe):<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/event/First-Battle-of-Ypres|teideal=First Battle of Ypres {{!}} Facts, History, & Outcome {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2022-10-19}}</ref> * An Fhrainc: 50,000–85,000 * R. Aontaithe: 58,155 * An Bheilg 21,562 ? * An Ghearmáin: 80,000-130,000 Scriosadh an t-arm Beilgeach. == Féach freisin == * [[An Chéad Chath an Marne]] * [[An Chéad Chogadh Domhanda]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} {{DEFAULTSORT:Céad Chath Ypres, An}} [[Catagóir:1914]] [[Catagóir:Cathanna a bhain leis an Fhrainc]] [[Catagóir:Cathanna a bhaineann leis an Bhreatain Mhór]] [[Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda]] lb9k495eicq4mdib32uk9uq0t7isavl 0 99493 1323890 1253395 2026-08-10T14:24:22Z Saighneánach 72809 1323890 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tharla '''Cogadh san Afganastáin''' le linn na mblianta 1979-1989. Rinne na [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadaigh]] ionradh ar an [[An Afganastáin|Afganastáin]] sa bhliain 1979, le rialtas a bhí báúil leis na Sóivéadaigh a chur i réim.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%202%20Caidrimh%20Idirna%CC%81isiu%CC%81nta%2C%201945-2003.pdf|teideal=Stair - Aonad 2: Caidrimh Idirnáisiúnta, 1945–2003|údar=ccea.org.uk|dáta=2020|dátarochtana=2021|archivedate=2021-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211021153355/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%202%20Caidrimh%20Idirna%CC%81isiu%CC%81nta,%201945-2003.pdf}}</ref> Ach faoin bhliain 1989, bhí na Rúisigh ag imeacht ón Afganastáin. Bhaist a lán daoine ‘Vítneam na Rúise’ ar an Afganastáin agus an cogadh seo.. [[Íomhá:Afghanistan – Soviet convoy of supplies on the move.jpg|mion|clé|Conbhua míleata de chuid an APSS]] Tharla an eachtra seo le linn an [[Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]]. Chuaigh an caidreamh idir [[An tAontas Sóivéadach|APSS]] (an [[An Rúis|Rúis]]) agus [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] in olcas dá thairbhe. [[Íomhá:Afghanistan – Soviet tank at the firing position.jpg|mion|clé|Tanc]] [[Íomhá:RIAN archive 642790 Soviet troop withdrawal from Afghanistan.jpg|mion|clé|Sóivéadaigh]] [[Íomhá:Soviet Tanks Afghanistan.jpg|mion|clé|Sneachta]] [[Íomhá:Afghan village destroyed by the Soviets.jpg|mion|clé|Rinneadh a lán damáiste ar bhonneagar na hAfganastáine le linn an chogaidh. Sa phictiúr seo rinneadh scrios ar bhaile beag.]] === Cúlra === Is tír [[Sliabh|shléibhtiúil]] í an Afganastáin atá suite ar theorainn dheisceartach an [[APSS]]; is pobal [[An tIoslam|Moslamach]] den chuid is mó a [[daonra]]. Sa bhliain 1978, ghlac Páirtí Daonlathach Phobal na hAfganastáine (PDPA) seilbh ar an tír, agus thug siad faoi rialtas a bhí i gcoinne an bhunúsaíochais Ioslamaigh agus a bhí ar son na Rúise a bhunú. Sa bhliain 1979, caitheadh an rialtas seo amach nuair a ghlac faicsean faoi cheannas Hafizullah Amin cumhacht chucu féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=St Mary's Belfast|dátarochtana=2021|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf}}</ref> Ba bhall é Amin den PDPA chomh maith. Ach rinne sé teagmháil leis an an [[Gníomhaireacht Faisnéise Coiriúla|Ghníomhaireacht Faisnéise Coiriúla]] (an CIA) mar dhóigh le smacht a choinneáil ar an tír. Ní nach ionadh, ba chúis mhór buairimh ag an Rúis an smaoineamh go mbeadh baint dhíreach ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] leis an Afganastáin. Lena chois sin ó tharla go raibh daonra chóir a bheith go hiomlán Moslamach ag an Afganastáin, bhí muintir Mhoscó ag éirí níos buartha go bhféachfadh grúpa bunúsaíoch Moslamach, na Mujahedin, leis an réimeas PDPA a chur de dhroim seoil.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Remains of Soviet trucks in Afghanistan.JPEG|mion|scrios]] === Ionradh === Rinne an t[[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] ionradh ar an Afganastáin ar an 24/[[25 Nollaig]] [[1979]]. Bhí An tAontas Sóivéadach féachaint le réimeas inghlactha a chur ar ais in áit. Roimh i bhfad, bhí breis is 100,000 trúpa Rúiseach san Afganastáin.<ref name=":0" /> Go díreach mar a rinne na Sóivéadaigh leis an t[[Earrach Phrág|Seicslóvaic]] ([[Earrach Phrág]]) i 1968, mhaígh an Rúis gur tugadh cuireadh dóibh teacht isteach san Afganastáin le cuidiú leis an ord a chur in áit arís, ach is beag duine a chreid iad. Bhí trí chúis leis an ionradh go mór mór: * Ba mhian le Moscó (bhí [[Leonid Brezhnev|Brezhnev]] i mbun ag an am) rialtas a chur in áit arís a bheadh báúil don Rúis; * Thairis sin, bhí eagla ar na Rúisigh dá bhfaigheadh na reibiliúnaigh Ioslamacha cumhacht go mb’fhéidir go spreagfaí Moslamaigh a mhair i gceantair Áiseacha na Rúise le bheith ag iarraidh a saoirse féin a bhaint amach ó smacht na Sóivéadach.<ref>Agus leoga bhí fáthanna maithe go mbeadh Moscó buartha sa chás seo, ... ní ba luaithe sa bhliain 1979, bhí cumhacht glactha chucu féin ag Moslamaigh san [[An Iaráin|Iaráin]] a bhí ar leac an dorais acu.</ref> Agus í ar an taobh ó dheas ó APSS, chonaic Moscó an Afganastáin mar stát tábhachtach eadrána nó maolánach. * Ina theannta sin, chreid Brezhnev mura dtabharfaí aghaidh ar imeachtaí na hAfganastáine go dtosódh stáit chumannacha eile a chreidiúint nach raibh an tAontas Sóivéadach toilteanach a thuilleadh cur in éadan chumhacht SAM.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.abebooks.com/9780521777971/Democracies-Dictatorships-Europe-World-1919-1989-0521777976/plp|teideal=Democracies and Dictatorships: Europe and the World 1919-1989 (Cambridge Perspectives in History)|údar=Tuairimí an staraí Allan Todd sa leabhar..|language=en|work=www.abebooks.com|dátarochtana=2021-11-10}}</ref> Bhí [[Uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]], [[Jimmy Carter]] ar buile faoin ionradh, ó tharla gur tharla sé le linn tréimhse [[détente]]. Agus sin ráite, ba chosúil go raibh a bhreithiúnas ar an ionradh mar ‘an bhagairt is mó don tsíocháin dhomhanda ó bhí an [[Dara Cogadh Domhanda]] ann’ rud beag áibhéalach nuair a ghlactar san áireamh roinnt de na tréimhsí móra teannais sa scór go leith bliain roimhe sin (an [[Cogadh na Cóiré]], [[Cogadh Vítneam]], srl). Ba é an freagra láithreach a thug Carter smachtbhannaí a leagan ar an APSS. Bhí na [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1980|Cluichí Oilimpeacha]] le bheith i Moscó i 1980. Chonacthas do SAM gur deis iontach a bheadh ann a thaispeáint don Rúis oiread a cháin an domhan ionradh na hAfganastáine. Mar sin de, eagraíodh baghcat ar na cluichí agus d’fhan iomaitheoirí as thar 60 náisiún sa bhaile, Éire agus SAM ina measc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1980 Summer Olympics boycott|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1980_Summer_Olympics_boycott&oldid=1054239864|journal=Wikipedia|date=2021-11-08|language=en}}</ref> [[Íomhá:RIAN archive 644463 First stage in the Soviet troop withdrawal from Afghanistan.jpg|mion|ag dul abhaile]] Dhiúltaigh [[Comhdháil na Stát Aontaithe]] an [[Comhaontú SALT II]] a cheadú, a aontaíodh níos luaithe i 1979. Ina theannta sin, d’údaraigh Carter méadú caiteachais i gcúrsaí airm.<ref name=":0" /> === Cogadh === Mar fhreagairt ar ionradh na Sóivéadach, fuair na Mujahideen,<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Mujahideen|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mujahideen&oldid=1054172945|journal=Wikipedia|date=2021-11-08|language=en}}</ref> a bhí ag troid in éadan trúpaí na Sóivéadacha, cuidiú ó SAM, i measc tíortha eile. Chuir uachtarán nua na S-A, [[Ronald W. Reagan|Ronald Reagan]], airgead chuig an Mujahideen. Tháinig [[An tIoslam|Moslamaigh]] ó thíortha eile le tacú leis an Mujahideen. D'fhág [[Osama bin Laden]] a bhaile san [[An Araib Shádach|Araib Shádach]] le troid in éadan na Sóivéadach in Afganastáin san am sin. D'amharc na trodaithe seo ar an chogadh mar '[[jiohád]]' nó 'chogadh naofa' agus bhí eagla orthu go raibh [[An tIoslam|Ioslam]] faoi bhagairt sa réigiún.<ref name=":0" /> Ainneoin go raibh siad i bhfad níos treise ina líon agus ina dtrealamh, fuair na fórsaí Rúiseacha amach nárbh fhéidir leo na reibiliúnaigh a chloí nó tharraing siad teaicticí treallchogaíochta chucu féin. === 1989: tarraingt siar === Sa bhliain 1985, ceapadh [[Mikhail Gorbachev|Mhikhail Gorbachev]] mar cheannaire ar an Aontas Sóivéadach. Ba ríléir dó go raibh ag teip ar an APSSS. Thuig sé a laghad bá a bhí ag an phobal sa bhaile leis an chogadh san Afganastáin agus a dhochraí a bhí sé do [[Eacnamaíocht|gheilleagar]] na Rúise. Chuir sé roimhe, más ea, deireadh a chur leis. 'Más mall is mithid' agus in 1988, d’fhógair Gorbachev go gcuirfeadh an Rúis deireadh lena gceangal sa tír gan barántas ar bith a éileamh ar cén cineál rialtais a thiocfadh i gcumhacht inti. Faoi mhí Feabhra 1989 aistarraingíodh trúpaí uile na Rúise amach. === Iarmhairtí an chogaidh === Bhí éifeacht ollscriosta ag an chogadh ar an Afganastáin; fágadh na cathracha loite agus an tuath dothaistil agus doghabhála (de dheasca na [[Mianach (pléascán)|mianach talaimh]] mar shampla). As measc daonra de 15 milliún, d’fhág an choimhlint 5 mhilliún gan áit chónaithe. Rinneadh tír teifeach den Afganastáin. [[Íomhá:Памятник "Сердце-Граната" посвященный войне в Афганистане.jpg|mion|Cuimhneachán: pomagránait nó gránáid ?]] Ba dhrocheispéireas pianmhar do na Rúisigh é leis. Seachas nach dtiocfadh leo na Mujahideen<ref name=":1" /> a chloí, fuair 20,000 Sóivéadach bás le linn an chogaidh chomh maith. Bhí costais mhóra eile ag baint leis an chogadh cé is moite den chaill dhaonna: óir dhíscigh (shúigh) sé ollmhéid airgid as an eacnamaíocht Shóivéadach a bhí lag cheana féin. I bhfianaise ar tharla do shean-impireacht na Síne san Afganastáin fadó, do na [[Sasanaigh]] sa [[19ú haois]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Afghanistan conflict (1978–present)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Afghanistan_conflict_(1978%E2%80%93present)&oldid=1038233331|journal=Wikipedia|date=2021-08-11|language=en}}</ref> agus do [[Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)|Mheiriceá sna blianta 2001-2021]], ba chóir athsmaoineamh a dhéanamh faoina leithéid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mas-fior-go-bhfuil-meiricea-ar-ais-ni-sa-domhan-ceanna-e/|teideal=Más fíor go bhfuil Meiriceá ‘ar ais’, ní sa domhan céanna é|údar=[[Eoin Ó Murchú]]|dáta=Aibreán 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-08-11}}</ref> Níos tábhachtaí fós, b'fhéidir, ba ea leathnú an Bhunúsaíochais Ioslamaigh ar fud an réigiúin in aghaidh sheasmhacht an Aontais Shóivéadaigh, agus SAM níos déanaí. D'éirigh go maith le [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoir]]í san Afganastáin, mar shampla [[Osama bin Laden]], agus níos déanaí, d'fhás an [[seicteachas]], mar shampla [[Sunnaíochas]]  v [[Siach]], [[An Talaban|Talaban]] v [[Al-Qaeda|Al Qaeda]] srl. == Féach freisin == * [[Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)|Cogadh na hAfganastáine (2001-2021)]] * [[An tAontas Sóivéadach]] *[[Leonid Brezhnev]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Cogadh Fuar]] [[Catagóir:Stair na hAfganastáine]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] plmgk649wi2qbz496axcidi2dk0lu5z 0 99584 1323892 1253717 2026-08-10T14:25:42Z Saighneánach 72809 1323892 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Fiaclóir]] de shliocht [[An India|Indiach]], a bhí ina cónaí i n[[Gaillimh]], ab ea '''Savita Halappanavar''' (née '''Savita Andanappa Yalagi'''; [[9 Meán Fómhair]] [[1981]] – [[28 Deireadh Fómhair]] [[2012]]). Bhásaigh sí tar éis di páiste a bhí sí a iompar a chailleadh. Fuair sí bás mar gheall ar sheipsis ina broinn nuair a bhí sí cúig mhí torrach. Diúltaíodh ginmhilleadh di cé gur iarr sí sin cúpla uair. Chuir bás Savita Halappanavar tús le gluaiseacht shóisialta a ndearnadh leasú ar dhlíthe ginmhillte na tíre mar thoradh air.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leacht i gcuimhne Savita Halappanavar á éileamh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0622/1390620-leacht-i-gcuimhne-savita-halappanavar-a-eileamh/|date=2023-06-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Dublin_Savita_Halappanavar_Rally_139.jpg|clé|mion|17 Samhain 2012 ]] [[Íomhá:Dublin Savita Halappanavar Rally 123.jpg|clé|mion|Agóid Savita Halappanavar, 17 Samhain 2012]] === Cúlra === Bhí fiche bliain caite ó chás míchlúiteach, tragóideach an chailín X ach níor thug aon rialtas aghaidh ar an anachain. Bhí sé ina néal os cionn lucht leighis go bhféadfaí an dlí a chur orthu, agus téarma príosúnachta 14 bliain a ghearradh orthu, dá dtabharfaí ginmhilleadh i gcúinsí míchuí.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oidhreacht-thruacanta-thabhachtach-savita-halappanavar-ciortha-go-tomhaiste-tuisceanach/|teideal=Oidhreacht thruacánta thábhachtach Savita Halappanavar cíortha go tomhaiste tuisceanach|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=15 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-04}}</ref> === Bás 'de bharr míthapa' === [[Íomhá:Galway University Hospital.jpg|mion|Ospidéal na hOllscoile Gaillimh, áit a d'éag Halappanavar<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/guantanamo-an-hse-dialann-ocht-n-uaire-deag-o-rannog-eigeandala-agus-timpisti/|teideal=Guantanamó an HSE – Dialann ocht n-uaire déag ó Rannóg Éigeandála agus Timpistí|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-10-28}}</ref>]] Aon bhliain déag is fiche a bhí Halappanavar sa bhliain 2012 agus  bhí páiste á iompar aici. Níor éirigh leis an ospidéal breith ar an ionfhabhtú a bhí ag cur as di agus déileáil leis. Go deimhin thug fiosrúchán le fios ina dhiaidh sin go raibh trí dheis déag ann nár tapaíodh. Ag an am céanna ní raibh foirceannadh toirchis mar rogha mar go raibh buille croí féatais le brath agus measadh nach raibh beatha na máthar i mbaol.<ref name=":2" /> Fuair Halappanavar "bás de bharr míthapa leighis”, an breithiúnas a thug an coiste cróinéara.<ref>{{Lua idirlín|url=http://ramhaille.blogspot.com/2018/05/ginmhilleadh-agus-no-banmhilleadh.html|teideal=Mise Áine ag Rámhaille: Ginmhilleadh agus /nó Banmhilleadh?|údar=Mise Áine|dáta=2018-05-17|work=Mise Áine ag Rámhaille|dátarochtana=2021-10-28}}</ref> Mhair Coiste Cróinéara Halipanavar ocht lá. Bhí faillí á cur i leith an ospidéil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-reifreann-bimis-trocaireach-tuisceanach-agus-deanaimis-an-tochtu-leasu-a-aisghairm/|teideal=AN REIFREANN: ‘Bímis trócaireach tuisceanach agus déanaimis an tOchtú Leasú a aisghairm’|údar=Aonghus Ó Lochlainn|dáta=16 Aibreán 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-10-28}}</ref> Ag tráth a báis, glacadh go forleathan leis gur éag sí mar nach raibh fáil aici ar [[Ginmhilleadh|ghinmhilleadh]] (nó foirceannadh toirchis).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seasaimis-suas-do-chearta-daonna-agus-fagaimis-dli-an-ghinmhillte-mar-ata/|teideal=‘Seasaimis suas do chearta daonna agus fágaimis dlí an ghinmhillte mar atá’|údar=Pól Ó Meadhra|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-10-28}}</ref> [[Íomhá:Irish_abortion_referendum_posters_2018_(cropped).jpg|mion|2018]] === Iarmhairtí === Nuair a fuair Savita bás in 2012, "cionn is gur diúltaíodh tobscor di", mhaígh an pobal in Éirinn nach ligfeadh dá leithéid tarlú arís.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/tabhair-duinn-an-rogha/|teideal=Tabhair dúinn an rogha! Léirsiú mór i mBéal Feirste Dé Sathairn|údar=Fionnghuala Nic Roibeaird|dáta=Meitheamh 2016|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2021-10-28}}</ref> Bhí an scéal sna ceannlínte ar fud an domhain agus an mhéar á síneadh i dtreo na ndlíthe ginmhillte. Cuireadh fiosrúcháin éagsúla  ar siúl agus gríosaíodh lucht feachtais leis an dlí a athrú.  Cuireadh brú ollmhór, ó lucht tacaíochta an ghinmhillte is a gcairde, i gcuid de na meáin reachtaíocht a thabhairt isteach bunaithe ar bhreithiúnas na Cúirte Uachtaraí i dtaobh "Chás X". Tháinig an reachtaíocht sin isteach in 2013.<ref name=":0" /> ==== 2013 ==== Cáineadh roinnt cleachtas maidir le seirbhísí máithreachais in Ospidéal na hOllscoile, Gaillimh i dtuarascáil a d'fhoisigh an tÚdarás um Fhaisnéis agus Cáilíocht Sláinte sa bhliain 2013.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Foireann ospidéil smachtaithe i gcás Savita Halappanavar|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2014/0911/642947-foireann-ospideil-smachtaithe-i-gcas-savita-halappanavar/|date=2014-09-11|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> De bharr bás tubaisteach Savita Halappanavar sa bhliain 2012, chuir reachtaíocht nua le chéile, an Bille um Chosaint na Beatha le linn Toirchis (2013). D'éirigh sé dleathach ginmhilleadh a cheadú suas go nóiméad na breithe, má chruthaítear go bhfuil beatha na máthar i mbaol, ag áireamh baol go gcuirfeadh sí lámh ina bás féin.<ref name=":0" /> Ach ina ainneoin sin, dúirt daoine áirithe ag an am, ní léir go sabhálfadh an reachtaíocht bean a bheadh sa chás céanna le Savita".<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ginmhilleadh-faoi-dheireadh-ach-an-leor-e-mar-reit.aspx|teideal=Ginmhilleadh faoi Dheireadh ach an Leor é mar Réiteach|údar=beo.ie|dáta=EAGRÁN 148 · LÚNASA 2013|dátarochtana=2018}}</ref> === 2014 === Ar 11 Meán Fómhair 2014, dúirt an FSS gur smachtaíodh naonúr oibrithe in Ospidéal na hOllscoile Gaillimh mar gheall ar bhás Halappanavar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20647381/|teideal=Eibhlín de Bhailís.|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2021-10-29}}</ref> ==== 2015 ==== Rinne Grúpa Ospidéal an Iarthair agus an Iarthuaiscirt athbhreithniú ar an mbaint a bhí ag deich nduine is fiche le cúram na mná. Cinneadh nach raibh aon chás le cur in aghaidh duine is fiche acu (cé go raibh gníomh smachta ag dul don naonúr eile -féach 2014).<ref name=":1" /> ==== 2016 ==== Tugadh cás cúirte i gcoinne [[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte|Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte]]. Bhí Praveen Halappanavar, fear céile Savita,  ina chónaí i Meiriceá ag an am sin. admhaigh an Fheidhmeannacht go raibh bás Savita Halapannavar éagórach. Bhí cás tugtha ag Praveen Halappanavar i gcoinne na Feidhmeannachta as faillí a dhéanamh i mbás a mhná céile. Admhaigh an Fheidhmeannacht ar 10 Márta 2016 go raibh bás Savita Halapannavar éagórach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cás Praveen Halappanavar socraithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0310/773963-cas/|date=2016-03-10|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Le linn 2016-2017, cuireadh Comhthionól na Saoránach ar bun leis an gceist chigilteach a phlé.<ref>{{Lua idirlín|url=https://citizensassembly.ie/previous-assemblies/2016-2018-citizens-assembly/meetings/4-march-2017/|teideal=4-5 March 2017|údar=citizensassembly.ie|dáta=2017|language=en-IE|work=Citizens' Assembly|dátarochtana=2025-01-04}}</ref> ==== 2018: leasú ar an mbunreacht ==== Chinn an [[Rialtas na hÉireann|Rialtas]] ar 29 Eanáir 2018 go gcuirfí clásal nua in áit Airteagal 40.3.3 den Bhunreacht, nó an t-ochtú leasú mar a thugtar air go coitianta, a chuirfeadh ar chumas an Oireachtais reachtaíocht a thabhairt isteach a cheadódh ginmhilleadh in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cinneadh-deanta-ag-an-rialtas-reifreann-a-ghairm-faoin-ochtu-leasu/|teideal=cinneadh-deanta-ag-an-rialtas-reifreann-a-ghairm-faoin-ochtu-leas|údar=tuairisc.ie|dáta=2018|dátarochtana=2018}}</ref> I reifreann ar an [[25 Bealtaine]] [[2018]], vótáil muintir na hÉireann (66% i bhfabhar agus 34% i gcoinne) chun an tOchtú Leasú a aisghairm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2018/29/eng/initiated/b2918.pdf|teideal=An Bille um an Séú Leasú is Tríocha ar an mBunreacht, 2018|údar=oireachtas.ie|dáta=2018|dátarochtana=2020}}</ref> Glacadh leis an mBille um an Séú Leasú is Tríocha ar an mBunreacht 2018. D'fhonn na forálacha atá leagtha síos in Airteagal 40.3.3 den bhunreacht a scriosadh agus an méid seo a leanas a chur ina háit:<blockquote>"Féadfar socrú a dhéanamh le dlí chun foirceannadh toirchis a rialáil."</blockquote>Tá cearta ban ó thaobh toirchis mar oidhreacht ag Savita. Cuid den oidhreacht sin gurbh éigean di bás a fháil le hathruithe a chur sa tsiúl. Lena bás rinne sí rud ná féadfadh sí, ná aon bhean eile, a bhaint amach lena mbeo.<ref name=":2" /> == Féach freisin == * [[An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann]] * [[Scannal Ann Lovett (1984)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Halappanavar, Savita}} [[Catagóir:Fiaclóirí]] [[Catagóir:Daoine Indiacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1981]] [[Catagóir:Básanna in 2012]] [[Catagóir:Básanna tionóisceacha]] [[Catagóir:Ginmhilleadh]] [[Catagóir:Cearta na mban]] 5ruj45andnnnenepmpjlvf7stmk9lwr 0 99681 1323949 1226651 2026-08-10T17:27:21Z Saighneánach 72809 1323949 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:DIWALI A FESTIVAL OF LIGHTS.jpg|mion|clé|Féile na soilse]] [[Íomhá:Chakri craker in Diwali.jpg|mion|clé|'Chakri craker']] Féile [[An Hiondúchas|Hiondúch]] na soilse is ea '''Diwali''' nó '''Díbheálaí''',<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/D%EDbhe%E1la%ED/|title=“Díbheálaí” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-01-13}}</ref> de ghnáth le linn mhí na [[An tSamhain|Samhna]] (agus mí Dheireadh Fómhair uaireanta).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/news/2014/11/05/news/diwali-agus-samhain-i-dtuaisceart-bhe-al-feirste-107162/|teideal=Diwali agus Samhain i dtuaisceart Bhéal Feirste|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-11-04}}</ref> Baineann an dáta leis an n[[Féilire na gealaí|gealach]] agus athraíonn an dáta ó bhliain go bliain, de réir [[Féilire na gealaí|fhéilire na gealaí]]. Is í an fhéile is mó san India í, ach bíonn daoine ar fud an domhain ag ceiliúradh freisin. Glaonn daoine Féile na Soilse ar Díbhealaí mar go mbíonn lampaí beaga ar lasadh. Déanann muintir na hIndia ceiliúradh ar feadh cúig lá.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/ailt/p%C3%B3sadh-diwali-agus-samhain|teideal=Pósadh Diwali agus Samhain < Meon Eile|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2021-11-04}}</ref> Ceiliúrann Suícigh agus Búdaithe áirithe an t-am seo chomh maith ar fud na Áise (úsáideann siad ainmneacha difriúla b'fhéidir). Seasann an Fhéile seo do bhua na maithe ar an olc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka_irish_9.10.pdf|teideal=Eureka 9-10|údar=cogg.ie|dáta=5 Nollaig 2012|dátarochtana=2021|archivedate=4 Samhain 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104131524/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka_irish_9.10.pdf}}</ref> Ceiliúradh an [[Fómhar|fhómhair]] atá ann freisin. [[Íomhá:Ravana fizzles.jpg|mion|clé|Ravana]] === Nósanna === * Mar chuid den fhéile seo, lasann daoine lampaí cré lán le híle;<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/L%C3%B3n%20Anama%20Aonad%20T%C3%A9amach.pdf|teideal=Lón Anama: Aonad Téamach|údar=ccea.org.uk|dátarochtana=2021|archivedate=2021-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104131523/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/L%C3%B3n%20Anama%20Aonad%20T%C3%A9amach.pdf}}</ref> Cuireann daoine na lampaí ar leac na fuinneoige sa teach. * Cruthaíonn daoine pátrúin áille le gaineamh daite agus bláthanna. * Déantar [[Milseán|milseáin]] Indiacha nó ‘mithai’ le [[seimilín]], [[plúr]] cruithneachta, plúr sciphiseánaigh nó bainne tiubhaithe. Déantar iad a chumhrú le [[Spíosra|spíosraí]] milse, cuirtear [[Cnó|cnónna]] agus [[Rísín|rísíní]] iontu agus múnlaítear iad ina gcearnóga agus ina gciorcail dhaite; * An dán eipiciúil, an ''[[Ramayana]]'' a rá;<ref>{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/cnag/docs/nuachtlitir_no2013_rp|teideal=Nuachtlitir {{!}} Conradh na Gaeilge {{!}} Nollaig 2013 by Conradh na Gaeilge - Issuu|language=en|work=issuu.com|dátarochtana=2021-11-04}}</ref> * Gléasadh le haghaidh Diwali, cuairt a thabhairt ar dhaoine muinteartha, bia a roinnt, dul chuig an Teampall agus Diva a lasadh, srl.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/key_stages_1_and_2/areas_of_learning/religious_education/im/Creideamh_agus_Solas.pdf|teideal=Creideamh agus Solas: Aonad Téamach|údar=nicurriculum.org.uk|dátarochtana=2021|archivedate=2021-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104131524/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/key_stages_1_and_2/areas_of_learning/religious_education/im/Creideamh_agus_Solas.pdf}}</ref> [[Íomhá:Sharing the cakes... (2981161543).jpg|mion|clé|Déantar [[Milseán|milseáin]] Indiacha nó ‘mithai’ le [[seimilín]], [[plúr]] cruithneachta, plúr sciphiseánaigh nó bainne tiubhaithe. ]] === Ceiliúradh === Fógraíodh ceannaireacht [[Rishi Sunak]] ar Díbheálaí,<ref>Dewali</ref> <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/rishi-sunak-a-bheidh-ina-phriomh-aire-ar-an-mbreatain-agus-ras-na-dtoraithe-buaite-aige/|teideal=Rishi Sunak a bheidh ina Phríomh-Aire ar an mBreatain agus rás na dTóraithe buaite aige|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-24}}</ref> B'iontach an t-athrú é i scéal Sunak a chaill rás ceannaireachta na dTóraithe in aghaidh Liz Truss i mí Mheán Fómhair 2022.<ref>Bhí Sunak sa dara háit i dtoghchán na ceannaireachta sa samhradh 2022 nuair a vótáil baill an pháirtí Chaomhaigh. 81,326 vóta a bhí ag Truss sa toghchán sin agus 60,399 ag Sunak.</ref> == Féach freisin == * [[Oíche Shamhna]] * [[Féile an Tiomnaithe]] * ''[[Ramayana]]'' (dán eipiciúil) * [[Féilire na gealaí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Féilte]] [[Catagóir:Hiondúchas]] [[Catagóir:Samhain]] [[Catagóir:Fómhar]] [[Catagóir:Féilire na gealaí]] 13oz186xpqcy05byxeqrxobpiaq7s2b 0 100067 1323911 1207788 2026-08-10T14:47:18Z Saighneánach 72809 1323911 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] de chuid [[An Tíomór Thoir|Thíomór Thoir]] is ea '''José Ramos-Horta''' (a rugadh ar [[26 Nollaig]] [[1949]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an tír ó 2007 go 2012. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] air sa bhliain 1996, mar gheall ar an bhfeachtas ar son shaoirse na tíre ar a raibh sé ina cheannaire. == Saol == Bhí Ramos-Horta mar phríomhurlabhraí na gluaiseachta ar son shaoirse Thíomór Thoir (1975-19999), Le linn dó a bheith ar deoraíocht, rinne sé staidéar ar an dlí idirnáisiúnta poiblí (in Acadamh na [[An Háig|Háige]] um an Dlí Idirnáisiúnta agus i gColáiste Aintíoch) agus ar dhlí [[Cearta daonna|chearta an duine]] (san Institiúid Idirnáisiúnta um Chearta an Duine i [[Strasbourg]]).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3945931425431152|teideal=José Ramos-Horta|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|language=ga|work=Facebook|dátarochtana=2021-12-26}}</ref> Bhí sé ina aire gnóthaí eachtracha (2002-2006), ina phríomhaire (2006-2007) agus ina Uachtarán (2007-12) ar Thíomór Thoir. Bhí sé sa tríú háit i dtoghchán uachtaránachta 2012.<ref name=":0"/> ==Gailearaí== <gallery> Íomhá:José Ramos-Horta 1976.jpg|Ramos-Horta in 1976 Íomhá:2019-05-24 José Ramos-Horta.jpg|Ramos-Horta sa bhliain 2019 </gallery> == Féach freisin == * [[UNTAET (Náisiún Aontaithe i dTíomór Thoir)|UNTAET]] (Náisiún Aontaithe i dTíomór Thoir): Bhí coimeádaithe síochána Éireannacha i dTíomór Thoir idir 1999 agus 2004.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.military.ie/ie/thar-lear/iar-mhisin/an-aise/unmetuntaet/|teideal=UNMET/UNTAET {{!}} An Áise {{!}} Iar-Mhisin {{!}} Thar Lear {{!}} Home|dáta=2016-04-25|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-12-26|archivedate=2016-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160425012624/https://www.military.ie/ie/thar-lear/iar-mhisin/an-aise/unmetuntaet/}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Tíomór Thoir]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1949]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána]] {{DEFAULTSORT:Ramos-Horta, José}} ag45dvc8ne67ms4o9zg2klirzkerbe3 0 100315 1324031 1096612 2026-08-11T03:34:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324031 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht [[An Iodáil|Iodálach]], lonnaithe in Recanati, a dhéanann [[Bosca ceoil|boscaí ceoil]] agus [[mileoidean|mileoidin]] é '''Castagnari'''.<ref>{{cite web|url=http://www.castagnari.com/index.php?strparam=&language=it&sz=200|teideal=Storia della Castagnari|dátarochtana=2022-01-24|archivedate=2019-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120043014/http://www.castagnari.com/index.php?strparam=&language=it&sz=200}}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} jmtabecftr5ulvk58thfxyssfy3m0xb 0 100755 1323944 1241026 2026-08-10T16:45:20Z Saighneánach 72809 1323944 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Fear díolacháin ab ea '''Charles Darrow''' ([[10 Lúnasa]] [[1889]], [[Filideilfia, Pennsylvania|Filideilfia]] – [[28 Lúnasa]] [[1967]], [[Pennsylvania]]), agus cuid den lucht gnó do dhaoine áirithe, caimiléir faille do dhaoine eile., [[Íomhá:DarrowPage1.png|clé|mion|6 Feabhra 1935: U.S. Patent and Trademark Office ]] Sna [[1930idí]], rinne Darrow, dífhostaithe ag an am, dearadh nua den ''Landlord's Game''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nhpr.org/word-of-mouth/2012-12-04/the-truly-shocking-history-of-monopoly|teideal=The (Truly) Shocking History of Monopoly|údar=Rebecca Lavoie|dáta=2012-12-04|language=en|work=New Hampshire Public Radio|dátarochtana=2022-03-08}}</ref> Athruithe cosmaideacha a bhí ann i ndáiríre; rinne Darrow aithris iomlán ar shaothar Magie, den rialacha go háirithe. Dhear Elizabeth "Lizzie" Magie<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Lizzie Magie|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lizzie_Magie&oldid=1063494772|journal=Wikipedia|date=2022-01-03|language=en}}</ref> ''The Landlord's Game'' sa bhliain 1904. Ní raibh cloigeann gnó uirthi áfach agus ní raibh rath ar a chuid iarrachtaí an chluiche a dhíol''.''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=History of Monopoly|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Monopoly&oldid=1070326789|journal=Wikipedia|date=2022-02-06|language=en}}</ref> Sa bhliain [[1933]], thug Darrow ainm nua ar an gcluiche cláir, ''[[Monopoly]],'' agus chuir sé faoi chóipcheart faoi. Cheannaigh Parker Brothers na cearta uaidh ar 18/19 Márta 1935.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=History of Monopoly|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Monopoly&oldid=1070326789|journal=Wikipedia|date=2022-02-06|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/evgknn/the-secret-anti-landlord-origin-of-monopoly|teideal=The Original Monopoly Was Deeply Anti-Landlord|language=en|work=www.vice.com|dátarochtana=2022-03-18}}</ref> Cúpla mí níos déanaí, d'íoc Parker Brothers ̰$500 do Elizabeth Magie,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2019/09/11/ms-monopoly-female-inventor-lizzie-magie/|teideal=The new Monopoly ‘celebrates women trailblazers.’ But the game’s female inventor still isn’t getting credit.|údar=Antonia Noori Farzan|dáta=11 MF 2019|dátarochtana=2022}}</ref> ar eagla go dtabharfadh sé cás ag líomhain sárú paitinne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pressreader.com/uk/daily-mail/20220214/282686165647611|teideal=C.L. Clarke (Daily Mail)|údar=Monopoly's bright spark|dáta=14 Fea 2022|work=www.pressreader.com|dátarochtana=2022-03-08}}</ref> Fuair Darrow na dleachtanna ar feadh roinnt mhaith blianta agus d'éirigh sé ina mhilliúnaí. == Féach freisin == * ''[[Monopoly]]'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Darrow, Charles}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1889]] [[Catagóir:Básanna i 1967]] [[Catagóir:Daoine as Philadelphia]] [[Catagóir:Dearthóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] 176f2857zmo8xt7p70754kcturh3xc1 0 100919 1323980 1323103 2026-08-10T20:02:21Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1323980 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Kanton'' ; [[An Fhraincis|Fraincis]] : ''canton''  ; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Aargau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:Wappen Thurgau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] ogqnteqvauts02fb724u7bved8jhw8c 1324014 1323980 2026-08-10T23:59:03Z Saighneánach 72809 1324014 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Kanton'' ; [[An Fhraincis|Fraincis]] : ''canton''; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Aargau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:Wappen Thurgau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] s3hl2to6bxigqr2fenrb7yoy6m1q1om 1324016 1324014 2026-08-10T23:59:32Z Saighneánach 72809 /* */ 1324016 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''Kanton''; [[An Fhraincis|Fraincis]]: ''canton''; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Aargau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:Wappen Thurgau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] jl5t4fmp7ad9mfwttedj9a63ifx4oud 0 101242 1323901 1261753 2026-08-10T14:36:42Z Saighneánach 72809 1323901 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is páirtí polaitíochta Francach é an '''''Rassemblement National''''' ('Slógadh Náisiúnta' nó RN), nó an '''''Front National''''' (Fronta Náisiúnta nó FN) mar a bhíodh air roimh 2018. Teaghlach mór le rá sa pholaitíocht, muintir 'Le Pen', atá ag stiúradh an pháirtí ó na 1970idí go dtí an lá atá inniu ann. [[Íomhá:RN 2021.png|mion|Toghcháin réigiúnacha sa bhliain 2021, an RN láidir sa tuaisceart agus Cote d'Azur (deisceart)|clé]] Tá an páirtí i bhfad amach ar an eite dheis. Cur in aghaidh na h[[inimirce]] is ea cuid mhaith de shaothar an RN. [[Íomhá:Meeting 1er mai 2012 Front National, Paris (40).jpg|mion|Muintir 'Le Pen' gafa le cúraimí teaghlaigh ó na 1970idí: [[Jean-Marie Le Pen]] agus a iníon, [[Marine Le Pen|Marine]], teaghlach mór le rá sa pholaitíocht ar feadh níos mó ná 50 bliain|clé]] == Stair == Bhunaigh [[Jean-Marie Le Pen]] an páirtí sa bhliain 1972. Ón mbliain 2011 amach, tá iníon le Jean-Marie Le Pen, [[Marine Le Pen]], ina ceannaire ar an RN. Sa bhliain 2017, bhí scrios déanta ar na mórpháirtithe polaitiúla, an Páirtí Sóisialach agus 'Les Républicains', agus d'éirigh an RN lárnach sa chóras polaitíochta sa bhFrainc, chomh maith gluaiseacht [[Émmanuel Macron]], ''La République en Marche''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/coinneofar-suil-ghear-ar-choisir-lae-breithe-na-gilets-jaunes/|teideal=Coinneofar súil ghéar ar chóisir lae breithe na Gilets Jaunes|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=Samhain 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-04-25}}</ref> Cé go raibh borradh faoin ngluaiseacht sna blianta 2018-2022, ní léir go bhfuil pobal na Fraince sásta glacadh go hiomlán lena bhfealsúnacht. Ní raibh acu ach seacht suíochán ag an RN as an 577 suíochán sa gcomhthionól náisiúnta le linn 2017-2022 (ionadaíocht chionmhar agus comhghuaillíochtaí polaitiúla ar bith).<ref name=":0" /> Sna 2020idí, rinne Marine Le Pen iarracht mhór maolú a dhéanamh ar an íomhá atá ag an bpáirtí gur dream radacach ciníoch ar an bhfíordheis iad. Ach chinn Comhairle Stáit na Fraince in 2024 go bhféadfaí a áitiú gur páirtí atá an-fhada amach ar an eite dheis atá i bpáirtí Le Pen.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/lucht-na-heite-fiordheise-coinnithe-amach-sa-fhrainc/|teideal=Lucht na heite fíordheise coinnithe amach sa Fhrainc|dáta=2024-07-08|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-08}}</ref> == Conspóidí == * Sa bhliain 2015, rinne sí idirbheartaíocht i [[Moscó]] chun iasachtaí don RN a thógáil amach (bhí na fiacha seo fós amuigh sa bhliain 2022).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bfmtv.com/economie/quelle-est-cette-banque-russe-qui-a-octroye-un-pret-de-9-millions-d-euros-au-rn_AV-202204210437.html|teideal=Quelle est cette banque russe qui a octroyé un prêt de 9 millions d'euros au RN?|language=fr|work=BFM BUSINESS|dátarochtana=2022-04-26}}</ref> In 2022, chuir Macron i leith Le Pen go raibh sí ró-spleách ar an [[An Rúis|Rúis]] toisc airgead a bheith faighte ar iasacht ag ''RN'' ó bhainc sa Rúis. Chosain Le Pen na hiasachtaí – ní raibh aon dul as aici ach airgead a lorg thar lear, a dúirt sí, toisc nach raibh bainc sa Fhrainc toilteanach iasachtaí a thairiscint dá gluaiseacht.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-feidir-talamh-slan-a-dheanamh-de-go-mbeidh-an-la-le-macron-in-aghaidh-le-pen/|teideal=Ní féidir talamh slán a dhéanamh de go mbeidh an lá le Macron in aghaidh Le Pen|údar=Cathal Mac Coille|dáta=23 Aib 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-04-25}}</ref> * Bhí Marine Le Pen ina feisire i b[[Parlaimint na hEorpa]] idir 2004 - 2017. Bhí costais neamhrialta aici.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ledevoir.com/monde/700578/l-agence-antifraude-de-l-union-europeenne-enquete-sur-marine-le-pen|teideal=L’agence antifraude de l’Union européenne enquête sur Marine Le Pen|údar=Angela Charlton|dáta=2022-04-16|language=fr|work=Le Devoir|dátarochtana=2022-04-26}}</ref> Ar an 31 Márta 2025, bhí Le Pen ciontaithe as maoiniú de chuid an Aontais Eorpaigh a chúbláil ar mhaithe lena páirtí féin. Bhain sí féin agus 21 duine eile (calaois, cóir a cheilt, srl) mí-úsáid as costais na parlaiminte le daoine a íoc as obair a dhéanamh ar son an pháirtí sin seachas mar chúntóirí parlaiminte. Dúradh gur thángthas san fhiosrúchán ar 40 conradh bréige a raibh €4.6 milliún san iomlán ag baint leo thar thréimhse 12 bliain. Tá achomharc ar siúl ag Le Pen agus mar sin tá sí ann seasamh don uachtaránacht in 2027 i láthair na huaire. San earrach 2025, bhí Le Pen chun cinn sna pobalbhreitheanna do thoghchán uachtaránachta 2027.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Le Pen ciontaithe in airgead a chúigleáil ó Pharlaimint na hEorpa|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0331/1504969-le-pen-ciontaithe-in-airgead-a-chuigleail-o-pharlaimint-na-heorpa/|date=2025-03-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2025/03/31/condamnation-de-marine-le-pen-la-sanction-d-un-systeme-destine-a-constituer-une-veritable-manne-financiere-pour-le-parti-et-de-ses-auteurs_6589044_3224.html|teideal=Condamnation de Marine Le Pen : la sanction d’un « système destiné à constituer une véritable manne financière pour le parti » et de ses auteurs|dáta=2025-03-31|language=fr|dátarochtana=2025-03-31}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/marine-le-pen-ciontaithe-as-cublail-cosc-curtha-uirthi-seasamh-doifig-phoibli/|teideal=Marine Le Pen ciontaithe as cúbláil, cosc cúig bliana curtha uirthi seasamh d’oifig phoiblí|dáta=2025-03-31|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-31}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2025/03/31/proces-des-assistants-parlementaires-du-fn-la-candidature-de-marine-le-pen-en-2027-compromise-apres-sa-condamnation-a-une-peine-d-ineligibilite-avec-execution-provisoire_6588985_823448.html|teideal=La candidature de Marine Le Pen à la présidentielle en 2027 compromise après sa condamnation à une peine d’inéligibilité avec exécution provisoire|dáta=2025-03-31|language=fr|dátarochtana=2025-03-31}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na Fraince, 2024]] * [[Marine Le Pen]] * [[Jean-Marie Le Pen]] * [[Jordan Bardella]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Polaitíocht na Fraince]] [[Catagóir:Rassemblement National]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta ar an bhfíordheis]] rj9pg5y16cif5227l7fxk8fyah5cofn 0 101563 1323934 1263445 2026-08-10T16:38:22Z Saighneánach 72809 1323934 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:La Méditation by Auguste Rodin, Tuileries 2011 002.jpg|mion|La Méditation le [[Auguste Rodin]]]] Is mó slí inar féidir '''midheamhain'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/midheamhain/|title=“midheamhain” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2022-09-18}}</ref> nó '''machnamh'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fb/machnamh|teideal=An Foclóir Beag: machnamh|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-05-11}}</ref> a thusicint: Bealach atá ann chun oiliúint a dhéanamh ar an aibíocht; nó chun díriú ar an neach inmheánach; nó chun bac a chur ar an síor-smaoineamh foclach; nó chun faoiseamh a thabhairt don [[Corp an duine|chorp]] agus don [[intinn]]; nó chun [[Strus (síceolaíocht)|strus]] a fhuascailt, nó féinmheas a spreagadh, nó an imní a laghdú agus faoiseamh ón duairceas a spreagadh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20071119152540if_/http://briathar.c.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=295&Itemid=7|teideal=Clár Briathar|údar=Mater Dei|dáta=2007|work=web.archive.org|dátarochtana=2022-05-11}}</ref> Cleachtas [[Spioradáltachas (fealsúnacht)|spioradálta]] atá sa mhidheamhain go minic, Baineann úsáid as chun aire an duine a dhíriú ar an neach inmheánach, agus chun teacht ar Dhia sa réimse sin.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Obair anála]] * [[Aireachas]] * [[Spioradáltachas (fealsúnacht)]] * [[Zen]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Reiligiún]] [[Catagóir:Spioradáltacht]] [[Catagóir:Corp an duine]] [[Catagóir:Síceolaíocht]] [[Catagóir:Inchinn]] [[Catagóir:Zen]] [[Catagóir:Midheamhain]] 8iwsy742lzmmlvknync5yudizav4ni3 0 101860 1323927 1275814 2026-08-10T16:34:42Z Saighneánach 72809 1323927 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Saothar Ceoil}} [[Íomhá:L'Arlésienne de Daudet au théâtre de l'Odéon.jpg|mion|clé|Nuachtán sa bhliain 1885: "théâtre national de l'Odéon, "L'Arlésienne" d'[[Alphonse Daudet]]]] [[Íomhá:Ly theme arlesienne deux voies une portee.png|mion|clé]] Sa bhliain 1872 chum Georges Bizet ceol ag gabháil leis an dráma, '''L’Arlésienne''', le [[Alphonse Daudet]]. Cé gur theip ar an léiriúchán mar [[Drámaíocht|dhráma]], thaitin an ceol le Bizet agus bheartaigh sé sraith a chumadh bunaithe ar an gceol.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/fonn-ceoil-leabhran-c.pdf|teideal=Fonn Ceoil, Leabharán C|údar=COGG.ie|dáta=2012|dátarochtana=2022|archivedate=2022-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127183630/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/fonn-ceoil-leabhran-c.pdf}}</ref> [[Íomhá:Victor Herbert Orchestra - 08 - 1910 - Farandole from LArlsienne Bizet.ogg|clé|mion|1910 - Farandole leis an Victor Herbert Orchestra]] D’éirigh thar barr leis an tsraith seo agus bheartaigh cara le Bizet, [[Ernest Guiraud]], an dara sraith a chumadh ón scór bunaidh tar éis bhás Bizet sa bhliain 1875. Is sa dara sraith atá Intermezzo agus [[Farandole]]. === Scéal === Tá an dráma suite in [[Provence-Alpes-Côte d'Azur|Provence]] na [[An Fhrainc|Fraince]]. Scéal é seo faoi bheirt deartháireacha a chónaigh ar fheirm. Thit duine den bheirt i ngrá le cailín, Vivette, ón sráidbhaile [[Arles]]. Bheartaíodar ar dhul ag pósadh ach ansin fuair sé amach nach raibh sí ionraic leis ó thaobh an ghrá de. Agus é croíbhriste chuir sé [[Féinmharú|lámh ina bhás féin]] agus léim de dhíon sciobóil. [[Íomhá:Georges Bizet L'Arlésienne Suite no. 1 1st movement excerpt.mp3|clé|mion|An chéad ghluaiseacht ]] == Féach freisin == * [[Georges Bizet]] * [[Farandole]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Georges Bizet]] [[Catagóir:Ceoldrámaí]] 2rdewy0wf326j6pluqfz6300te0tic2 0 102007 1323937 1233826 2026-08-10T16:40:14Z Saighneánach 72809 1323937 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Breitheamh]] [[SAM|Meiriceánach]] is ea '''Sonia Sotomayor''', ina [[Breitheamh]] Comhlach de [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] (a rugadh ar [[25 Meitheamh]] [[1954]]). Mhol [[Barack Obama]] í sa bhliain 2009 agus tá Sotomayor leathan-aigeantach go leor. Níl inti ach an tríú bean ariamh ar an gCúirt Uachtarach, agus an chéad [[Meiriceá Laidineach|Hiospáineach]].<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-sonia-sotomayor-an-bhriongloid-mheiriceanach.aspx|teideal=Sonia Sotomayor - An Bhrionglóid Mheiriceánach|údar=Brian Ó Broin|dáta=Meitheamh 2009|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-06-08}}</ref> [[Íomhá:Sonia Sotomayor 12 with parents.jpg|clé|mion|1958: a tuismitheoirí as [[Pórtó Ríce|Puerto Rico]] nach raibh ach cúpla focal Béarla acu]] == Gairm == [[Íomhá:Sonia Sotomayor 14 8th grade graduation.jpg|clé|mion|1968]] As an [[An Bronx|Bronx]] ó dhúchas í Sotomayor, de thuismitheoirí as [[Pórtó Ríce|Puerto Rico]] nach raibh ach cúpla focal [[An Béarla|Béarla]] acu, agus i dtithíocht phoiblí sa Bhronx. Fuair a hathair bás nuair a bhí Sotomayor naoi mbliana d’aois, bliain tar éis di diabéiteas a tholgadh. Ainneoin seo, agus nach raibh ach bunteastas altramais ag a máthair, leagadh an-bhéim ar [[oideachas]]. Bailíodh airgead go leor chun í a sheoladh go dtí scoileanna [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceacha]] sa cheantar. Chuaigh sí ó Ardscoil an Chairdinéil Spellman i 1972 go dtí [[Ollscoil Princeton]]. D’fhág sí Princeton i gcéadáit ('''summa cum laude''<nowiki/>') a ranga (AB 1976) chun céim mháistreáchta a dhéanamh in [[Ollscoil Yale]]. Ach bhain sí dochtúireacht amach (JD 1979). Tá cáil ar Sotomayor mar scoláire den ardscoth ó shin.<ref name=":1" /> === Ionchúisitheoir agus breitheamh === Bhí Sotomayor ina hionchúisitheoir dúiche cúnta i gContae Nua-Eabhrac ([[Manhattan]]) ó 1979 go 1983. Bhí meas ar a cuid oibre mar ionchúisitheoir, go háirithe mar gheall ar an dúthracht a bhí inti dul i ndiaidh na [[pornagrafaíocht]]<nowiki/>a [[Leanbh|leanaí]]. Tar éis di roinnt blianta a chaitheamh i mbun dlíthíochta tráchtála, rinneadh comhpháirtí i Pavia & Harcourt, Manhattan di, sa bhliain 1988.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/152283968129269/posts/2006276762729971/?_rdr|teideal=Sonia Sotomayor|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2022}}</ref> [[Íomhá:Sonia Sotomayor in SCOTUS robe crop.jpg|clé|mion|2009]] Ceapadh Sotomayor ina breitheamh de Chúirt Dúiche na Stát Aontaithe le haghaidh Dúiche Deiscirt Nua-Eabhrac sa bhliain 1992, i ndiaidh vóta d'aon ghuth i [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad na Stát Aontaithe]] i bhfabhar a hainmniúcháin. Ise a chuir deireadh le [[stailc]] ollmhór na n-imreoirí [[Daorchluiche]] 1995 a chuir an cluiche ar fionraí ar feadh bliana. Ceapadh do Chúirt Achomharc na Stát Aontaithe le haghaidh an Dara Cuaird í sa bhliain 1998; ní raibh bealach chomh éasca aici, ach ar deireadh daingníodh í, le vóta 67-25.<ref name=":0" /> Bhí breithiúnais déanta aici cheana féin ar cheisteanna mar chearta ginmhillte, cearta gunnaí, cearta sibhialta, agus leithcheal in aghaidh mionlaigh. [[Íomhá:Supreme Court of the United States - Roberts Court 2018.jpg|clé|mion|2018]] === Cúirt Uachtarach === [[Íomhá:Sonia Sotomayor (31682874953).jpg|clé|mion|2017]] Nuair a d'ainmnigh an t-[[Barack Obama|Uachtarán Obama]] do [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] í, sa bhliain 2009, daingníodh í, ar deireadh, le vóta 69-31, d'ainneoin go raibh conspóid ann maidir le tuairim a chuir sí in iúl sa bhliain 2001 go ndéanfadh breitheamh Latina cinneadh ní b'fhearr, den chuid is mó, ná fear geal nach mbeadh an taithí chéanna ar an saol aige.<ref name=":0" /> Cuireadh Sotomayor faoi mhionn mar Bhreitheamh Comhlach de Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe ar 8 Lúnasa 2009. Léirigh a cuid breithiúnas ó 2009 go bhfuil Sotomayor ar eite liobrálach na Cúirte Uachtaraí den chuid is mó. Ach ó am go ham taobhaíonn sí leis na coimeádaigh maidir le ceisteanna áirithe, mar an clásal a bhaineann le láithreacht na bhfinnéithe.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Sonia Sotomayor - Caricature (5904814651).jpg|clé|mion|2011]] == Féach freisin == * [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] * [[Ruth Bader Ginsburg]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sotomayor, Sonia}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1954]] [[Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine de shliocht Easpáinneach agus Latino]] [[Catagóir:Pórtó Ríce]] [[Catagóir:Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] 3o37yxce43120tpuddfb9em58n0j7mt 0 102498 1323950 1228198 2026-08-10T17:27:44Z Saighneánach 72809 1323950 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:MHWS - Substance Abuse.svg|mion]] [[Íomhá:SUBSTANCE (1).pdf|mion]] Is é atá i gceist le '''mí-úsáid drugaí,''' nó '''mí-úsáid substaintí''', ná úsáid a bhaint as aon [[druga]] – bíodh sé ina dhruga dleathach nó ina dhruga neamhdhleathach – a dhéanann dochar fisiciúil nó [[Meabhairghalar|meabhrach]], nó a d’fhéadfadh dochar fisiciúil nó meabhrach a dhéanamh, do ghné éigin de shaol duine aonair nó d’fholláine shóisialta duine aonair, do dhaoine aonair eile nó don t[[sochaí]] i gcoitinne.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://health.old.gov.ie/ga/eire-shlaintiuil/an-taonad-um-chlair-dhrugai-agus-beartas-drugai/comhairliuchan-poibli-ar-siul-chun-bonn-eolais-a-chur-faoin-straiteis-nua-naisiunta-drugai/|teideal=Comhairliúchán poiblí – Straitéis nua Náisiúnta Drugaí|údar=An Roinn Sláinte|dáta=2016|dátarochtana=2022|archivedate=2022-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220626102143/https://health.old.gov.ie/ga/eire-shlaintiuil/an-taonad-um-chlair-dhrugai-agus-beartas-drugai/comhairliuchan-poibli-ar-siul-chun-bonn-eolais-a-chur-faoin-straiteis-nua-naisiunta-drugai/}}</ref> === Tréithe === Úsáideann daoine a lán cineálacha éagsúla [[Druga|drugaí]]. D’fhéadfadh na drugaí seo a bheith dleathach nó mídhleathach; d’fhéadfaidís a bheith ina gcuidiú nó dochar a dhéanamh. Baineann fo-iarmhairtí agus rioscaí le gach druga, ach bíonn níos mó riosca i gceist le drugaí áirithe, go háirithe drugaí mídhleathacha. D’fhéadfaí go n-éireodh úsáid drugaí ina fadhb ag brath ar roinnt tosca.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/tobar-na-gaoise.pdf|teideal=Tobar na Gaoise|údar=COGG|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Iúil 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Is iad na drugaí mídhleathacha is coitianta a úsáidtear ná [[Cannabas (druga)|cannabas]], [[MDMA|eacstais]], [[hearóin]] agus [[cócaon]]. in amanna, d’fhéadfadh úsáid drugaí bheith ina gcuid thábhachtach de shaol daoine. D’fhéadfadh sé sin bheith amhlaidh mar gheall ar fhadhbanna mothúchánacha, síceolaíocha nó sóisialta. D’fhéadfaí go mbeadh andúil nó spleáchas ag daoine mar thoradh ar dhrugaí áirithe, i gcás go gcailleann siad smacht ar úsáid an druga agus go mbraitheann siad nach féidir leo feidhmiú gan é. Úsáideann daoine áirithe níos mó ná cineál amháin druga ag an aon am – tugtar ‘úsáid poladruga’ air seo. D’fhéadfaí go mbeadh meascadh drugaí contúirteach toisc go mbíonn na hiarmhairtí agus na fo-iarmhairtí curtha le chéile. Cuimsítear air seo meascadh drugaí mídhleathacha le drugaí dleathacha dála [[Alcóil|alcól]] nó [[Cógaisíocht|cógais]]. Mar shampla, má ólann daoine alcól le [[cócaon]], bíonn níos mó riosca ann go mbeidh rithimí neamhrialta croí, [[Taom croí|taomanna croí]] agus an [[bás]] féin i ndán dóibh.<ref name=":0" /> === Iarmhairtí === D’fhéadfaí go mbeadh fadhbanna tromchúiseacha ag duine, fiú mura n-úsáidtear an druga ach uair amháin féin. Bíonn níos mó riosca i gceist le drugaí mídhleathacha, mar níl a fhios céard atá ann i ndáiríre (an comhdhéanamh) agus b'fhéidir go bhfuil substaint [[Tocsain|thocsaineach]] ann.<ref name=":0" /> Tá fíorbheagán eolais faoi céard atá istigh sna 'siabhráin dhleathacha' nó [[drugaí dearthóra]] chomh maith. Is féidir le roinnt drugaí andúil nó spleáchas a chothú níos gasta ná mar a chothaíonn drugaí eile. níl aon fhianaise ann go mbíonn daoine ‘gafa’ le druga i ndiaidh dóibh é a úsáid uair nó dhó, nó go mbeidh andúil sa druga sin ag gach duine a bhaineann triail as. Bíonn fadhbanna ag roinnt daoine ar chéad úsáid an druga, agus d’fhéadfaí fadhbanna a eascairt de réir mar a mhéadaíonn minicíocht úsáid an druga. is féidir go mbeidh iarmhairt ag na drugaí ar fholláine an [[Corp an duine|choirp]] agus ar [[Sláinte mheabhrach|shláinte mheabhrach]], ar shaol teaghlaigh, ar chaidrimh agus ar [[obair]] nó [[Oideachas|staidéar]]. D’fhéadfaí go mbeadh daoine i dtrioblóid le h[[Garda Síochána|údaráis an dlí]] nó go mbeadh deacrachtaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] mar gheall ar úsáid drugaí mídhleathacha.<ref name=":0" /> Déanann drugaí éagsúla dochar ar bhealaí éagsúla. Maidir le drugaí áirithe, amhail [[hearóin]], meastar iad a bheith níos contúirtí de thairbhe go bhfuil níos mó riosca d’andúil agus de ródháileog ag baint leo, nó de thairbhe go n-instealltar iad. Tá baint ag [[féinmharú]] agus mí-úsáid drugaí le chéile. [[Íomhá:Alcohol use disorders world map-DALYs per million persons-WHO2012.svg|mion|mí-úsáid alcóil, 2012, an [[Eagraíocht Dhomhanda Sláinte]]]] === Forleithne === Tarlaíonn mí-úsáid substaintí i ngach aicme shóisialta. === An dlí === Déanann an tacht um Mí-Úsáid Drugaí in Éirinn grúpáil ar dhrugaí atá bunaithe ar a n-úsáideacht.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2016/44/|teideal=An tAcht um Mí-Úsáid Drugaí (Leasú), 2016 – Uimh. 9 de 2016 – Tithe an Oireachtais|údar=Oireachtas|dáta=2019-11-01|work=web.archive.org|dátarochtana=2022-06-26|archivedate=2019-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191101043530/https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2016/44/}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/nuacht/tosach-feidhme-an-achta-um-mi-usaid-drugai-leasu-2016-agus-na-rialachain-agus-orduithe-aireachta-gaolmhara/|teideal=Tosach feidhme an Achta um Mí-Úsáid Drugaí (Leasú) 2016 agus na Rialacháin agus Orduithe Aireachta gaolmhara|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> [[Íomhá:Fógra2.JPEG|deas|mion|267x267px|Faireachán drugaí na gCustaim in Éirinn => [[Polasaithe in aghaidh drugaí]]]] === Straitéisí um Mí-Úsáid Substaintí === Tá rialtais ar fud an domhain ag cogaíocht in aghaidh drugaí le blianta. Ach tá sé chomh éasca drugaí a cheannach anois agus. a bhí sé riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/ta-an-cogadh-in-aghaidh-drugai-a-chailliuint/|teideal=Tá an ‘Cogadh in Aghaidh Drugaí’ á chailliúint… fógraímis sos cogaidh!|údar=Isla Callister|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> Cothaíonn drugaí difriúla fadhbanna éagsúla do dhaoine éagsúla agus úsáideann daoine éagsúla drugaí difriúla ar chúiseanna éagsúla. Mar sin bíonn réitigh éagsúla de dhíth ar na fadhbanna seo agus níl aon fhreagra simplí ar na fadhbanna a bhfuil úsáid drugaí ina n-údar orthu, Ach nuair atá na fíricí ag daoine, tá sé níos fusa déileáil le saincheisteanna a bhaineann le drugaí.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> {{Main|Polasaithe in aghaidh drugaí}} Reáchtálfar ar 26 Meitheamh gach bliain an [[Lá Idirnáisiúnta in aghaidh Mí-Úsáid Drugaí agus Gáinneáil Aindleathach]]. == Eachtraí == * 2022: 'Tragóid ar shráideanna Bhéal Feirste – seisear ógfhear básaithe le coicís'<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tragoid-ar-shraideanna-bheal-feirste-seisear-ogfhear-basaithe-le-coicis/|teideal=Tragóid ar shráideanna Bhéal Feirste – seisear ógfhear básaithe le coicís|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=22 Meitheamh 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> == Féach freisin == * [[Alcólachas]] * [[Polasaithe in aghaidh drugaí]] * [[:Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil|Drugaí gan stádas dlíthiúil]] == Naisc == * An Straitéis Náisiúnta Drugaí in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.garda.ie/ga/coireacht/drugai/mi-usaid-drugai-agus-dochar-a-laghdu.html|teideal=Mí-Úsáid Drugaí agus Dochar a Laghdú|údar=Na Gardaí|language=ga|work=Garda|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Mí-úsáid substaintí]] [[Catagóir:Féindochar]] [[Catagóir:Saint]] [[Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil]] s7qwycvt2d1susm67uvrbnrpof5n97a 0 102510 1323926 1275639 2026-08-10T16:34:21Z Saighneánach 72809 1323926 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine |nom=Declan Flynn }} Tharla '''Dúnmharú Declan Flynn''' ar [[9 Meán Fómhair]] [[1982]]. Rinneadh an fear [[aerach]] tríocha bliain d’aois a dhúnmharú i b[[Páirc Fhionnradhairc]], [[Baile Átha Cliath]]. Ach pianbhreith ar fionraí a gearradh ar lucht a mharaithe. Dúirt [[David Norris]] faoin gcinneadh sin go bhféadfaí é a thuiscint mar ''‘licence to kill’'', (go raibh saorchead acu marú).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/go-raibh-a-thuilleadh-seonna-iontacha-gaeilge-mar-seo-againn/|teideal=Go raibh a thuilleadh seónna iontacha Gaeilge mar seo againn…|údar=[[Eoin P. Ó Murchú]]|dáta=8 Deireadh Fómhair 2021|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> === Dúnmharú === Le linn an tsamhraidh i 1982, buaileadh a lán fir aeracha agus [[Déghnéasacht|déghnéasacha]] in ionsaithe [[Homafóibe|homafóbacha]] i mBÁC.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.into.ie/app/uploads/2022/03/Brod-1.pptx|teideal=Bród agus an troid ar son cearta comhionanna|údar=Irish National Teachers Organisation / https://into.ie/|dáta=2022|dátarochtana=2022}}</ref> Ar [[9 Meán Fómhair]] [[1982]], bhí Flynn amuigh ag siúl i bPáirc Fhionnradhairc, suíomh aitheanta "bádóireachta" i mBÁC ag an am. Chuaigh scuaine d’fhir óga sa tóir ar Flynn, fear a bhí aitheanta go maith ag pobal na h[[Aiteach|aiteachta]] in Éirinn. Nuair a tháinig an dream ar Flynn, leadradh go dona é agus bhásaigh sé tamall ina dhiaidh sin.[[Íomhá:David Norris standing candid 2020.jpg|mion|[[David Norris]], feachtasóir LADT]] [[Íomhá:Statue of Sean Russell with rainbow base.jpg|mion|Conspóid: dealbh [[Seán Russell]] i b[[Páirc Fionnradhairc]] sa bhliain 2020, áit a dhúnmharaíodh Declan Flynn]] === Cás dlí === D'ainneoin gur admhaigh beirt den chúigear ionsaitheoirí gur ionsaigh siad timpeall 20 duine LADT+ thar an tréimhse sé seachtaine, scaoileadh saor gach duine den chúigear agus gearradh pianbhreith ar fionraí orthu.<ref>B'ionann pianbhreith ar fionraí agus a rá nach mbeadh orthu dul isteach sa phríosún ach amháin dá ndéanfaidís rud éigin mícheart eile.</ref> (Ag an am céanna, gearradh téarma príosúin 12 mhí ar fhear a ghoid sparán). Dúirt an breitheamh i gcás Flynn 'nach bhféadfaí é seo a mheas mar dhúnmharú riamh'<ref group="nóta">{{Lang-en|‘this could never be regarded as murder’}}</ref> agus nach raibh ‘aon chineál pionóis’<ref group="nóta">{{Lang-en|‘no element of correction’}}</ref> ag teastáil maidir leis na fir. Bhí an-imní ar dhaoine LADT+ faoin toradh. Níos déanaí d’eagraigh na dúnmharfóirí máirseáil caithréime i bPáirc Fhionnradhairc ag liúradh “''we are the champions''” (is linne an bua) leis an gcás cúirte a cheiliúradh. Mar thoradh ar an gcás, tharla an agóid ba mhó ar son cearta LADT+ go dtí sin. Dé Sathairn, [[19 Márta]] [[1983]], tar éis an bhreithiúnais, chuaigh na céadta duine ar mhórshiúl ó [[Halla na Saoirse]] go [[Páirc Fhionnradhairc]] (áit ar maraíodh Flynn).<ref name=":0" /> === Aighneas polaitiúil agus dlí === Bhí stoirm pholaitíochta ann faoin dúnmharú. Bhí sé mar aidhm ag an feachtasóir, [[David Norris]] (a bhí tofa mar [[Seanadóir|sheanadóir]] níos déanaí sa bhliain 1987) agus an t-[[abhcóide]] agus seanadóir [[Máire Mhic Róibín|Mary Robinson]] cosaint [[Bunreacht na hÉireann|bhunreachtúil]] a bhaint amach do [[LADT|homaighnéasaigh]] na tíre ag breathnú go háirithe ar an bpríobháideachas ó na 1980í i leith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/an-pobal-ladt-faoi-bhlath-in-eirinn/|teideal=An pobal LADT+ faoi bhláth in Éirinn ach obair mhór fós le déanamh|údar=[[Seán Mac Risteaird]]|dáta=28 Meitheamh 2018|language=ga-IE|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> Ach theip ar a gcás cúirte sa bhliain 1983 in aghaidh an stáit. De réir mar a mhínigh an [[Príomh-Bhreitheamh na hÉireann|Príomh-Bhreitheamh]] [[Tom O'Higgins]], bunaíodh an bhreith “…o''n the grounds of the Christian nature of our state and on the grounds that the deliberate pratice of homosexuality is morally wrong''…”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.casemine.com/judgement/uk/5da026f94653d058440f9322|teideal=Norris v. A.G., [1983] IESC 3 {{!}} Supreme Court of Ireland, Judgment, Law, casemine.com|language=en|work=https://www.casemine.com|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> Mar thoradh ar sin, dhírigh Norris agus Robinson, ar Éirinn a thabhairt go dtí an [[Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine]] sa bhliain 1988. Ar an [[26 Deireadh Fómhair]] [[1988]], sa [[An Chúirt Eorpach um Chearta an Duine|Chúirt Eorpach um Chearta an Duine]] i [[Strasbourg]], sa chás NORRIS v. IRELAND, thug an chúirt breithiúnas cinniúnach i bhfabhar cearta daoine aeracha agus leispiacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.humandignitytrust.org/uploaded/Library/Case_Law/Norris_v_Ireland.pdf|teideal=Norris v. Ireland|údar=human dignity trust|dáta=|dátarochtana=2018}}{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D’aontaigh an [[CECD]] le Norris agus Robinson nuair a mhaígh siad nach raibh de cheart ag Éirinn dlíthe in aghaidh lucht [[LADT]] a chur i bhfeidhm. Aisghaireadh na dlíthe a lochtaigh an breithiúnas cúig bliana ina dhiaidh sin in 1993.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/f2dd4-tugann-an-seanadoir-david-norris-cuairt-ar-an-gcartlann-naisiunta-chun-taifid-a-bhaineann-lena-chas-suntasach-david-norris-v-eire-a-fheiceail-ar-taispeaint-mar-chuid-de-sheachtain-an-bhroid/|teideal=Tugann an Seanadóir David Norris cuairt ar an gCartlann Náisiúnta chun taifid a bhaineann lena chás suntasach, David Norris V Éire, a fheiceáil ar taispeáint mar chuid de Sheachtain an Bhróid|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> == Féach freisin == * [[Bród Átha Cliath]] * [[David Norris]] * [[Stair lucht LADT in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} ==Nótaí== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Dunmharu Declan Flynn}} [[Catagóir:Stair lucht LADT in Éirinn]] [[Catagóir:1980idí in Éirinn]] [[Catagóir:Fir aeracha|Flynn, Declan]] [[Catagóir:Cásanna dlí]] [[Catagóir:1982]] [[Catagóir:Dúnmharuithe|Flynn, Declan]] 8p3nvxo4ovmena19anc2fk5hwolu6ho 0 103049 1324007 1264661 2026-08-10T23:55:39Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Theas]] go [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Theas]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1196615 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is coláiste breisoideachais tríú leibhéal é '''Coláiste Breisoideachais Bhaile Formaid''' ({{lang-en|Ballyfermot College of Further Education}} nó ''BCFE'') lonnaithe i [[Baile Formaid | mBaile Formaid]] i mBaile Átha Cliath. Bunaíodh an coláiste i 1979 mar Senior College Ballyfermot agus tá forbairt mhór tar éis teacht ar an gcoláiste ó shin i leith. Tá 39 cúrsa le fáil sa choláiste faoi réimse 9 Rannóg ina measc 2 chéim - Media Production Management (aitheanta ag [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]]) agus Animation (aitheanta ag [[Ollscoil Dhún Dé]]). Tá roinnt cúrsaí [[BTEC]] agus [[QQI]] Leibhéal 5 ar fáil ann freisin. Athraíodh ainm an choláiste go dtí Ballyfermot College of Further Education (Coláiste Breisoideachais Bhaile Formaid / BCFE) sa bhliain 2000. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [https://www.bcfe.ie/ Ballyfermot College BCFE] * [https://www.youtube.com/watch?v=s4AwYabXytM Tuairisc dátheangach Near FM & Raidió na Life ag Lá Oscailte an choláiste 2018] {{síol-ie}} [[Catagóir:Oideachas aosach]] [[Catagóir:Baile Formaid]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] 8v4xk2r403fkpwx1fp6vdslqxqunuiv 0 103300 1323806 1310664 2026-08-10T12:37:29Z Saighneánach 72809 1323806 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Thosaigh seach-chogadh in [[Éimin]] i ndeireadh na bliana 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20758517/|teideal=An trodaíocht ag leanúint ar aghaidh i bPoblacht Éimin|údar=An ceannfort Frank Reidy / Adhmhaidin RnaG|dáta=2015|language=ga|work=RTE Radio / RnaG|dátarochtana=2022-07-23}}</ref> Chuaigh cúrsaí ó smacht in 2015 agus an teannas idir an [[An Araib Shádach|Araib Shádach]] (agus a comhghuaillithe cumhachtacha, [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stáit Aontaithe]] agus an [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]] go háirithe) agus an [[An Iaráin|Iaráin]] (agus na réabhlóidithe [[Houthi]]) ag géarú. Chuaigh an cogaíocht in abar go gasta, Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta in Aibreán 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yemeni peace process|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yemeni_peace_process&oldid=1117277762|journal=Wikipedia|date=2022-10-20|language=en}}</ref> De réir a chéile, d'éirigh '''Cogadh Cathartha Éimin''' 'an ghéarchéim daonna is measa ar domhan', sa [[21ú haois]] de réir na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://crisisrelief.un.org/yemen-worst-humanitarian-crisis-in-the-world|teideal=Yemen: The worst humanitarian crisis in the world|údar=crisisrelief.un.org|language=en|work=crisisrelief.un.org|dátarochtana=2022-07-23}}</ref> Fuair b'fhéidir 377,000 bás le linn 2015-2021. Tugann "Cogadh na gCarad" ar an gcoimhlint go minic ach seach-chogadh a bhí ann i ndáiríre, agus na cumhachtaí eachtrannacha ag troid lena chéile. [[Íomhá:Houthis-control 2014-2015.gif|clé|mion|Tá na Houthi lonnaithe sa tuaisceart agus an-rath orthu le linn 2014-2015, rud a chur eagla an domhain ar na "Comhghuaillithe"]] === Cúlra === Lárionad [[sceimhlitheoireacht]]<nowiki/>a Ioslamacha ba ea Éimin ó na [[1990idí]] ar aghaidh. Mar shampla, sa bhliain 2015, mhaígh [[Al-Qaeda|Al Qaeda]] in Éimin gurb iad a bhí taobh thiar de na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar oifigí na hirise, [[Charlie Hebdo]] i bPáras na Fraince.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Al Qaeda taobh thiar d'ionsaithe Phárais|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0114/672461-an-iris-fhrancach-charlie-hebdo-curtha-ar-an-margadh/|date=2015-01-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Yemeni Civil War LATUFF 2016.png|clé|mion|Scigphictiúr de chuid Carlos Lattouf, WikiLeaks 2016]] === Imeachtaí === Thosaigh Cath Sanaa ar 9 Meán Fómhair 2014.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Sanaa (2014)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Sanaa_(2014)&oldid=1090792661|journal=Wikipedia|date=2022-05-31|language=en}}</ref> Lánscoireadh an pharlaimint in [[Sanaʽa]] agus tháinig 'Coiste Réabhlóideach'<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Supreme Revolutionary Committee|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Supreme_Revolutionary_Committee&oldid=1032152437|journal=Wikipedia|date=2021-07-05|language=en}}</ref> de chuid na [[Houthi]] le chéile ar [[6 Feabhra]] [[2015]]. Bhí an-rath ar Houthi le linn 2014-2015, rud a chur eagla an domhain ar na "Comhghuaillithe" [[Íomhá:Theresa May - how many children have you killed today ? (29091327758).jpg|clé|mion|méadú ar thrádáil na n-arm sna 2010idí agus agóid i Londain, 22 Meitheamh 2018]] Ar 26 Márta 2015, .thosaigh “Obráid  Decisive Storm” nuair a d’ionsaigh an Araib Shádach na Houthi in Éimin. Ach ní raibh an Stoirm cinniúnach ar chor ar bith.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Saudi Arabian–led intervention in Yemen|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Saudi_Arabian%E2%80%93led_intervention_in_Yemen&oldid=1143045832|journal=Wikipedia|date=2023-03-05|language=en}}</ref> === Básanna === Idir 2015 agus 2021, fuair b'fhéidir 377,000 bás le linn an chogaidh, de réir [[Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe]] * 154,000 de bharr na cogaíochta; * 223,000, básanna indíreacha, an gorta go háirithe,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21144169/|teideal=Achainí déanta ag Na Náisiúin Aontaithe, ag Oxfam agus ag eagraíochtaí carthanachta eile ag iarraidh fóirint ar an ngorta atá ag bagairt ar Éimin|údar=Sorcha Nic Mhathúna, Oxfam Ireland|dáta=Márta 2017|language=en|work=RTE Radio / RnaG|dátarochtana=2022-07-23}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://arabdevelopmentportal.com/sites/default/files/publication/undp-yemen_impactofwar_web_0.pdf|teideal=ASSESSING THE IMPACT OF WAR IN YEMEN: Pathways for Recovery|údar=Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe / Taylor Hanna {{!}} David K. Bohl {{!}} Jonathan D. Moyer|dáta=2021|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Márta 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=United Nations Development Programme|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=United_Nations_Development_Programme&oldid=1097470794|journal=Wikipedia|date=2022-07-10|language=en}}</ref><ref>Clár Forbartha na Náisiúin Aontaithe</ref> Is ar na leanaí is measa a thiteann an choimhlint. Bhí an chomhghuaillíocht freagrach as an gcuid is mó de na básanna. Agus le linn na [[2000idí|2010idí]], bhí an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an dá thír a dhíol an líon is mó d’airm leis an Araib Shádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/na-salaimis-ar-lamha-le-fuil-na-neimineach/|teideal=Ná salaímis ár lámha le fuil na nÉimineach Tuairisc ó Mhanainn|údar=Isla Callister|dáta=2019|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2022-07-23}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta in Aibreán 2022. Thosaigh [[Géarchéim na Mara Rua]] an bhliain dár gcionn. == Féach freisin == * [[Éimin]] * [[Géarchéim na Mara Rua]], 2023- == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Gortaí]] [[Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha]] [[Catagóir:Stair Éimin]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] [[Catagóir:Stair na hAraibe Sádaí]] ct7syyq53hapwugnxyr0edr68t605et 0 103626 1323812 1313210 2026-08-10T12:40:07Z Saighneánach 72809 1323812 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:We must liberate Taiwan(1958).jpg|mion|Postaer, 1958 i n[[Daon-Phoblacht na Síne|Daonphoblacht na Síne]]|319x319px]] Is cúis mhór teannais an '''caidreamh Sín-Téaváin''' ó 1949, Breathnaíonn na Sínigh, nó [[Daon-Phoblacht na Síne]], ar an [[An Téaváin|Téaváin]] mar chuid de mhórchríoch na [[An tSín|Síne]] agus táthar imníoch go bhfuil rún acu an t-oileán a fhorghabháil.<ref name=":1" /> Maíonn an tSín gur léi an Téaváin cé go bhfuil an t-oileán ag feidhmiú mar thír aisti féin ó tháinig an Páirtí Cumannach i gcumhacht sa chuid eile den tSín i 1949.<ref name=":02">{{Luaigh foilseachán|title=Fórsaí míleata na Síne ar inlíochtaí timpeall na Téaváine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0523/1450765-forsai-mileata-na-sine-ar-inliochtai-timpeall-na-teavaine/|date=2024-05-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Creideann an tSín gur léi an Téaváin ó cheart ach tacaíonn na Meiriceánaigh leis an rialtas neamhspleách ar an oileán agus soláthraíonn siad airm don rialtas ansin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Ceist na Téaváine is mó is cás leis an tSín' – Xi|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0514/1573294-ceist-na-teavaine-is-mo-is-cas-leis-an-tsin-xi/|date=2026-05-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Cúlra === Is é is cúis leis an "[[Neamhspleáchas (polaitíocht)|neamhspleáchas]]" ''de facto'' atá ag an Téaváin inniu ná gur éalaigh cinnirí Pháirtí Náisiúnta na Síne, nó ''Guomindang'', ón mórthír go dtí an Téaváin; fuair na Cumannaigh an lámh in uachtar ar an mórthír, agus b'éigean do [[Chiang Kai-shek]] agus lucht a leanúna glanadh leo go dtí an Téaváin sa bhliain 1949. Tá an scéal gan réiteach fós. [[Íomhá:Flag of the Republic of China in 1952 art, from- China Mainland Today - NARA - 5729930 (cropped).jpg|mion|Cosaint na Téaváine, póstaer, 1952|277x277px]] Maidir le rialtas [[Daon-Phoblacht na Síne|Dhaon-Phoblacht na Síne]] ar an mórthír, is é a dtuiscint ar an scéal inniu nach bhfuil sa Téaváin ach cúige de chuid na Síne agus níl ann ach treascairt rialtais ag lucht ceannairce. Tá stádas na tíre ina chnámh mhór spairne i bpolaitíocht na Téaváine inniu, cé acu ba chóir don oileán... caidreamh níos fearr le Daonphhoblacht na Síne (comhréiteach nó 'géilleadh') nó poblacht neamhspleách ar leith a fhógairt os ard. Dá bhfógródh an Téaváin neamhspleáchas mar Phoblacht na Téaváine, thabharfadh arm na Síne Cumannaí ionsaí ar an oileán ar an toirt, tuairim a chuireann eagla an domhain ar mhuintir na Téaváine. === Cosaint na Stát Aontaithe === Sa bhliain 2021, dúirt [[Joe Biden]] go ndéanfaidh [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] an Téaváin a chosaint i gcás ionsaí ón tSín.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/23-deireadh-fómhair-2021-T5-P40GulId/|teideal=23 Deireadh Fómhair 2021 (Tiobraid Árann) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, London|dáta=2021|language=ga|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-02-15}}</ref> Tá dlí i bhfeidhm a deir go bhfuil ar Stáit Aontaithe Mheiriceá an Têaváin a chosaint ach níl aon sonraí i gceist maidir le céard a dhéanfaí i gcás ionsaithe. Tá na Stáit Aontaithe ag iarraidh cloí le polasaí ar a dtugtar "éiginnteacht straitéiseach". [[Íomhá:Photo_by_Tsai_Ing-wen.jpg|mion|Uachtarán na Téaváine [[Tsai Ing-wen]]|293x293px]][[Íomhá:Vice President William Lai 2023-04-09.jpg|mion|[[Lai Ching-te]] nó William Lai, 2023|220x220px]] === 2022: Cuairt Pelosi === I mí Lúnasa 2022, tháinig [[Nancy Pelosi]], Spéicéir [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Theach Ionadaithe na Stát Aontaith]]<nowiki/>e chuig an [[An Téaváin|Téaváin]], ar an bpolaiteoir Meiriceánach is sinsearaí le cuairt a thabhairt ar an Téaváin le fada an lá, agus d'ainneoin an fholáirimh a bhí tugtha ag Rialtas na Síne di gan cos a leagan ar an oileán.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Cuairt Nancy Pelosi ar an Téaváin cáinte ag an tSín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0803/1313677-cuairt-nancy-pelosi-ar-an-teavain-cainte-ag-an-tsin/|date=2022-08-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I gcruinniú a bhí aici le hUachtarán na Téaváine [[Tsai Ing-wen]], mhaígh Pelosi go bhfuil an Téaváin ar cheann de na sochaithe is saoire ar domhan agus gheall sí nach loicfeadh na Stáit Aontaithe ar an tír go brách. Dúirt Pelosi go bhfuil deis ann an comhar eacnamaíochta idir na Stáit Aontaithe agus an Téaváin a neartú i bhfianaise reachtaíochta nua in Washington.<ref name=":0" /> Mar fhreagra, scaoil fórsaí míleata na Síne [[Diúracán balaistíoch|diúracáin bhalaistíocha]] sna huiscí thart ar an Téaváin.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Diúracáin scaoilte ag fórsaí na Síne i gCaolas na Téaváine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0804/1313877-diuracain-scaoilte-ag-forsai-na-sine-i-gcaolas-na-teavaine/|date=2022-08-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí longa míleata an dá thír ar aghaidh a chéile amach i gCaolas na Téaváine agus bhí folach bíog á dhéanamh ag scairdeitleáin an dá thaobh ar a chéile chomh maith. === 2024: Toghchán agus teannas === Sa bhliain 2024, roimh an tóghchán uachtaránachta sa Téaváin, thug na Sínigh le fios gur bhreathnaigh siad ar [[Lai Ching-te]] mar "scarúnaí contúirteach a tharraingeodh cogadh agus mírath" ar an oileán. Bhuaigh Lai Ching-te an toghchán agus bhí cabhlach agus aerfhórsa na Síne curtha ar inlíochtaí timpeall na Téaváine le rún meabhrú do rialtas an oileáin, gan dul thar cailc le ráitis faoi neamhspleáchas. Thug rialtas an oileáin le fios go raibh na saighdiúirí ar fad curtha ar fuireachas i bhfianaise inlíochtaí na Síneach.<ref name=":02" /> == Féach freisin == * [[An Téaváin]] * [[Caolas na Téaváine]] * [[Cuairt Stáit Donald Trump chuig an tSín 2026]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Téaváin]] [[Catagóir:An tSín]] [[Catagóir:Caolas na Téaváine]] csc2qxxxzrc53t2zcg7ot4hvan212n2 0 104113 1323895 1256404 2026-08-10T14:28:43Z Saighneánach 72809 1323895 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:US electricity production area chart.svg|mion|táirgeadh [[Leictreachas|leictreachais]] san S-A. FOinse EIA.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eia.gov/totalenergy/data/annual/showtext.php?t=ptb0802a|teideal=U.S. Energy Information Administration - EIA - Independent Statistics and Analysis|work=www.eia.gov|dátarochtana=2022-08-24}}</ref>]] Sa bhliain 2018, bhí na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] freagrach as 12% d’astaíochta gás teasa (GCT<ref>astaíochtaí Gás Ceaptha Teasa</ref>) na cruinne (C02e).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=List of countries by greenhouse gas emissions|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_greenhouse_gas_emissions&oldid=1076518076|journal=Wikipedia|date=2022-03-11|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=List of countries by greenhouse gas emissions per person|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_greenhouse_gas_emissions_per_person&oldid=1075219991|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://resourcewatch.org/data/explore/cli008-Greenhouse-Gas-Emissions-by-Country-and-Sector-Full-Longform|teideal=Resource Watch|údar=bunachar sonraí|dáta=2018|language=en|work=resourcewatch.org|dátarochtana=2022-08-23}}</ref> Má chomhairtear na hastaíochtaí ar fad ó [[Breosla iontaiseach|bhreoslaí iontaise]] ó 1750, is mó a tháirg SAM ná aon tír eile ar domhan.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/biden-lena-lamh-a-chur-leis-an-dli-aeraide-is-tabhachtai-riamh-i-mheiricea-2/|teideal=Biden lena lámh a chur leis an dlí aeráide is tábhachtaí riamh i Meiriceá|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-23}}</ref>[[Íomhá:1895- Temperature change in the United States - Ed Hawkins - climate change.jpg|mion|athruithe teochta sna S-A <ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20220220172017/http://showyourstripes.info/c/northamerica/usa/all/|teideal=#ShowYourStripes (University of Reading, eolaí Ed Hawkins:)|dáta=2022-02-20|work=web.archive.org|dátarochtana=2022-08-23}}</ref>]]Is as an t[[An tSín|Sín]] is mó a eisítear gáis ceaptha teasa sa lá inniu ach tá na Stáit Aontaithe sa dara háit. Ar ndóigh, bíonn 1,400 milliún ina chónaí sa tSín agus 330 milliún sna Stáit Aontaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=List of countries by population (United Nations)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_population_(United_Nations)&oldid=1105498790|journal=Wikipedia|date=2022-08-20|language=en}}</ref> In aghaidh an duine, sa bhliain 2021, scaoileadh 14.2 tonna méadrach (CO₂e) sna Stáit Aontaithe, 8.7 sa t[[An tSín|Sín]], 7.1 in [[Éire|Éirinn]], agus 4.6 sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://edgar.jrc.ec.europa.eu/booklet/CO2_emissions_of_all_world_countries_2022_report.pdf|teideal=Gáis ceaptha teasa|údar=EDGAR / edgar.jrc.ec.europa.eu|dáta=2022|dátarochtana=2023}}</ref> (foinse eile).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=List of countries by greenhouse gas emissions per capita|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_greenhouse_gas_emissions_per_capita&oldid=1131541018|journal=Wikipedia|date=2023-01-04|language=en}}</ref> [[Íomhá:20201211 Billion dollar events related to climate change - U.S. -en.svg|mion|Foinse: National Center for Environmental Information de chuid an NOAA.]] == Ré Trump == Insealbhaíodh [[Donald Trump]] mar [[Uachtarán na Stát Aontaithe]] den dara huair ar an 20 Eanáir 2025. In óráid a thug sé i d[[Comhdháil na Stát Aontaithe|Teach na Comhdhála]] ar Chnoc an Chaipeatóil, mhaígh Trump go raibh éigeandáil náisiúnta fuinnimh ann agus thug sé le fios go rachfaí i muinín na mianadóireachta idir muir agus thír lena mhaolú. "Drill, baby, drill" an mana a bhí aige ina óráid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/drill-baby-drill-re-nua-ar-dhath-na-hola-geallta-ag-donald-trump/|teideal=‘Drill baby, drill!’ – ré nua ar dhath na hola geallta ag Donald Trump|údar=Alex Hijmans|dáta=22 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> Bhí cead tugtha ag Trump do chomhlachtaí taiscéalaíochta ola agus gás a bhaint as tailte fairsinge gan mhilleadh in Alasca. Chuir sé maoiniú $300 billiún i dtaca le tionchar ar an gcomhshaol ar ceal ar an toirt; cuireadh cosc ar infheistiú in infreastruchtúr "glas".<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/fcaf50dc-6779-44d2-a7fa-264df798a4c1?accessToken=zwAGLEuA1crAkdP8r1DcZ3lE0tOn-iZN95ikwQ.MEUCIQC4EVymm-6cEaGaPszaoaREQZhvMgM8WXqXccpQoeNvtAIgLAfnanKXTswXygw47TK8RauKzxtqOMy20EQJ5I8kTzo&sharetype=gift&token=2f4f8a68-c33e-471a-8165-58e71b6369f3|teideal=Donald Trump halts more than $300bn in US green infrastructure funding|údar=Amanda Chu, Jamie Smyth|dáta=2025-01-22|work=Financial Times|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> == Féach freisin == * [[An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A), 2022|An tAcht Laghdaithe Boilsciú, 2022]] * Falscaithe in Haváí, 2023 * [[Athrú aeráide sa tSín]] == Tagairtí == {{reflist|2}} [[Catagóir:Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe]] 7n03zhjbbdq5gmzq4vnvvre94a73vl5 0 104406 1323959 1232951 2026-08-10T17:39:59Z Saighneánach 72809 1323959 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Protest against bailout of Anglo Irish Bank.jpg|mion|agóid i mBÁC sa bhliain 2010]] Thosaigh '''géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008''', i ndáiríre ar an [[29 Meán Fómhair]] [[2008]], nuair a chinn [[Rialtas na hÉireann]] teacht i gcabhair ar bhainc chomhlachais na tíre, ar an [[Banc Angla-Éireannach|mBanc Angla-Éireannach]] go háirithe,<ref>Bank of Ireland, Allied Irish Banks, Anglo Irish Bank, Irish Life & Permanent, Irish Nationwide Building Society and Educational Building Society</ref> a bhí sna croití deireanacha.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-chintionn-sceal-maith-faic-sa-guarantee/|teideal=Ní chinntíonn scéal maith faic sa Guarantee|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=6 Samhain 2014|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-10}}</ref> [[Íomhá:Banks are bastards.jpg|mion|greamán cairr sa bhliain 2010]] Bhí luach €440 billiún i gceist le scéim ráthaíochta na mbanc. == Imeachtaí == === Cúlra === Tharla an '''ghéarchéim airgeadais 2007-2008''' nuair a phléasc an bolgán tithíochta amach sna Stáit Aontaithe agus tar éis do na bainc bheith ag tabhairt iasachtaí go doscaí (iasachtú fophríomha go háirithe). {{Main|Géarchéim airgeadais 2007-2008}} [[Íomhá:Brian Cowen, June 2010 (cropped).jpg|mion|Chinn an [[Taoiseach]] [[Brian Ó Comhain]], in éineacht le [[Brian Lenihan Jr (aire airgeadais, 2008-2011)|Brian Lenihan]], at t-aire airgeadais, barántas iomlán na mbanc a chur i bhfeidhm]] === 2008 === Ar 4/5 Meán Fómhair 2008, rinne Moody's, agus ansin Fitch ratings, íosghrádú ar rátaí creidmheasa [[INBS]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/business/irish/property-woes-lead-to-downgrades-for-inbs-by-moodys-26474342.html|teideal=Property woes lead to downgrades for INBS by Moody's|language=en|work=independent|dátarochtana=2022-09-05}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish Nationwide disagrees with downgrades|url=https://www.rte.ie/news/business/2008/0910/107883-irishnationwide/|date=2008-09-10|language=en|author=RTÉ news}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/save/www.moodys.com/research/Moodys-downgrades-Irish-Nationwide-to-Baa1-ratings-placed-on-review--PR_162359|teideal=Moodys-downgrades-Irish-Nationwide-to-Baa1-ratings-placed-on-review|údar=moodys.com|dáta=2008|dátarochtana=2024}}</ref> Tháinig scaoll ar na bainc i ndáiríre in Éirinn a bhí imithe thar a n-acmhainn. Ar 18 Meán Fómhair 2008 agus olléileamh ar an gcóras baincéireachta, ghlaoigh Lenihan an clár raidió ''[[Liveline]]'' agus labhair sé le [[Joe Duffy]]; bhí alltacht ar Lenihan ach ní raibh sé in ann an teannas a mhaolú.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/bank-guarantee-oral-history-30-september-2008-1103254-Dec2014/|teideal=30 Days in September: An Oral History of the Bank Guarantee|údar=Hugh O'Connell|language=en|work=TheJournal.ie|dátarochtana=2021-09-27}}</ref> Bhí daoine ag tógáil airgid as na bancanna lena chur faoin leaba, agus tuairiscí ann faoi [[Banc Angla-Éireannach|Anglo Irish]], na ciorcail órga, na hiasachtaí rúnda agus fadhbanna an chórais baincéireachta..<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cuimhin-leat-ca-raibh-tu-nuair-a-thug-an-rialtas-isteach-barantas-na-mbanc/|teideal=An cuimhin leat cá raibh tú nuair a thug an rialtas isteach barántas na mbanc?|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=27 Meán Fómhair 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-10}}</ref> Ar Dé Sathairn, 27 Meán Fómhair 2008, bhí Lenihan ag na rásaí capall i b[[Páirc Ghabhráin]], [[Cill Chainnigh]] agus an [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|ghéarchéim airgeadais]] ina thine bhruite ar fud an domhain. Bhí [[Banc Ceannais Eorpach]] ag iarraidh dul i dteagmháil leis agus é thar a bheith míshásta le scéim ráthaíochta na mbanc. Ach ní raibh Lenihan le fáil chun labhairt le [[Jean-Claude Trichet]] ar an lá sin.<ref name=":0" /> ==== 29/30 Meán Fómhair ==== Tháinig an ghéarchéim chun cinn ar an 29/30 Meán Fómhair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/the-big-gamble-the-inside-story-of-the-bank-guarantee-1.655629|teideal=The big gamble: The inside story of the bank guarantee|údar=SIMON CARSWELL|dáta=2010|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-09-30}}</ref> Ag cruinniú comh-aireachta, chinn [[Rialtas na hÉireann]] teacht i gcabhair ar bhainc chomhlachais na tíre a bhí sna croití deireanacha, agus luach €440 billiún i gceist le scéim ráthaíochta na mbanc.<ref name=":1" /> D'fhógair an rialtas go mbeadh sé ag teacht isteach barántas ''iomlán'' na mbanc ar an 30 Meán Fómhair 2008. Níos déanaí, cuireadh na scórtha billiún d’fhiacha na mbancanna ar phobal na tíre. Ní raibh aon chuntas scríofa cruinn cuimsitheach ann, nó taifeadadh, faoin méid a tharla ann, agus níl sé soiléir cén tionchar a bhí ag Lenihan agus Cowen ar an gcinneadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-e-rogha-an-da-dhiogha-e-barantas-na-mbanc-a-thabhairt-isteach-cowen/|teideal=Ba é rogha an dá dhíogha é ‘barántas na mbanc’ a thabhairt isteach – Cowen|údar=Seán Tadhg Ó Gairbhí|dáta=8 Iúil 2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-10}}</ref> [[Íomhá:Brian Lenihan, July 2010 (cropped).jpg|mion|[[Brian Seosamh Ó Luineacháin|Brian Lenihan]] óg, Iúil 2010]] Is léir go raibh scaoll i gceist ag an chruinniú sin agus eagla ann nach n-osclódh na bainc an mhaidin dár gcionn. Ach b'fhéidir nach raibh gá le barántas ''iomlán;'' ba leor ráthaíocht pháirteach. Tháinig feabhas gó díreach ar na margaí ar 30 Meán Fómhair ; tháinig na hinfheistíochtaí ar ais (ó [[Londain]] an chuid is mó). Dúirt an tAire Airgeadais, Brian Lenihan gur tubaiste ollmhór a bheadh i dteip aon bhanc anseo a chuirfeadh deireadh le trádáil sa tír. Tháinig ardú 4% go díreach ar an méid is fiú na scaireanna ar innéasc an ISEQ. ''Fait accompli'' a bhí ann, nó cambheart (nó sin a cheap an rialtas b'fhéidir). Bhí iontas agus fearg ar an [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], an [[Banc Ceannais Eorpach|BCE]] agus [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] go háirithe.<ref>Dúirt Lorenzo Bini Smaghi, ball de BCE, “The ECB learned about the issue and we found it was very surprising that a country comes out by itself – even in a situation in which the Irish were in, with a large banking system – to guarantee everything. It was surprising… It was surprising that someone would embark on blanket guarantee by itself. It was a dangerous gamble.”</ref><ref name=":0" /> Níor cuireadh i bhfeidhm barántas ''iomlán'' in aon tír eile san am sin. Thar lear, i d[[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Teach na nIonadaithe]] in [[Washington, D.C.|Washington DC]] ar an 29 Meán Fómhair, theip ar an bplean tarrthála a bhí curtha i dtoll a chéile do na bancanna agus a raibh tacaíocht láidir an Uachtaráin Bush aige.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlínte Nuachta|url=https://www.rte.ie/news/2008/0930/108631-cinnlinte/|date=2008-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cheap na feisirí i dTeach na nIonadaithe go raibh an plean róchostasach do na cáiníocóirí. Ar an [[Mór-roinn|Mór-Roinn]], chuaigh rialtas na Beilge agus na Fraince i gcabhair ar chomhlacht bainicéireachta, [[Dexia]], a bhfuil fadhbanna airgid aige.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2008–2009 Belgian financial crisis|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2008%E2%80%932009_Belgian_financial_crisis&oldid=1110912696|journal=Wikipedia|date=2022-09-18|language=en}}</ref><ref name=":3" /> ==== An reachtaíocht ==== Ar 1 Deireadh Fómhair 2008, tugadh [[an Bille um Fhorais Chreidmheasa (Tacaíocht Airgeadais)]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.oireachtas.ie/documents/bills28/acts/2008/a1808i.pdf|teideal=An tAcht um Fhorais Chreidmheasa (Tacaíocht Airgeadais), 2008|údar=oireachtas.ie|dáta=2008|dátarochtana=2022}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2008/45|teideal=An tAcht um Fhorais Chreidmheasa (Tacaíocht Airgeadais), 2008 – Uimh. 18 de 2008 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2008-09-30|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-09-05}}</ref> isteach sa [[Dáil Éireann|Dáil]], an reachtaíocht a thug  cumhacht don Stát dul i mbannaí ar thaiscí i mbainc Éireannacha. Dúirt an freasúra go raibh a thuilleadh eolais ag teastáil uathu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlínte Nuachta|url=https://www.rte.ie/news/2008/1001/108683-cinnlinte/|date=2008-10-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/referendum-may-be-held-to-boost-powers-for-bank-inquiry-1.1442675|teideal=Referendum may be held to boost powers for bank inquiry|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-09-30}}</ref> Ar 2 Deireadh Fómhair, shínigh an tUachtarán an reachtaíocht. Bhí an Banc Ceannais Eorpach agus an tAontas Eorpach i gcoinne an dlí, ach bh an rialtas sásta an milleán a  chur orthu sa bhliain 2010, agus sceilpíní gabhair a dhéanamh díobh, nuair a tháinig laghdú tubaisteach ar mhaoiniú an Stáit. Ag breathnu siar, rinneadh faoi ródheifir é. .Pléann an tuarascáil Nyberg (lch79) na roghanna ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bankinginquiry.gov.ie/Documents/Misjuding%20Risk%20-%20Causes%20of%20the%20Systemic%20Banking%20Crisis%20in%20Ireland.pdf|teideal=MISJUDGING RISK: CAUSES OF THE SYSTEMIC BANKING CRISIS IN IRELAND: REPORT OF THE COMMISSION OF INVESTIGATIONINTO THE BANKING SECTOR IN IRELAND|údar=Nyberg Report. From Department of Finance.|dáta=Márta 2011|dátarochtana=2022|archivedate=2019-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190918162615/http://www.bankinginquiry.gov.ie/Documents/Misjuding%20Risk%20-%20Causes%20of%20the%20Systemic%20Banking%20Crisis%20in%20Ireland.pdf}}</ref> Ní raibh gá le deifir, mar bhí an maoiniú ina gceart arís. Neartaigh an fógra leachtacht mhargaidh go díreach agus bhí an líonrith thart. Ina theannta sin, thug na téarmaí sa Bhille buntáistí do na sealbhóirí bannaí. Ní raibh aon slí amach as an mbarántas don rialtas, rud a bhí neamhghnách amach is amach. === 2009 === Agus ailse an [[Paincréas|phaincréis]] air (nocht [[TV3]] an scéal i Nollaig 2009), lean Lenihan ar aghaidh mar aire airgeadais. In 2009, nuair a chuir an ghéarchéim isteach go tubaisteach ar eacnamaíocht - agus sochaí - nach raibh ag súil leis, roghnaigh Lenihan an t-eacnamaí clúiteach [[Colm McCarthy]] chun sraith de chiorruithe a mholadh (Bord Snip Nua, mar a tugadh air).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-reiteoidh-an-margadh-na-ide-eolaiocht-fgff-fadhbanna-na-tire/|teideal=Ní réiteoidh an margadh ná idé-eolaíocht FG/FF fadhbanna na tíre|údar=[[Eoin Ó Murchú]]|dáta=23 Eanáir 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-10}}</ref> [[Íomhá:IrishWater.svg|mion|150x150px]] Sa bhliain 2009, d’fhógair Lenihan córas nua táillí uisce;<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tairngreacht-seachnofar-olltoghchan/|teideal=Tairngreacht: Seachnófar olltoghchán|údar=Cathal Mac Coille|dáta=2 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-10}}</ref> ní raibh dream ar bith i bhfách leis agus rinneadh an polasaí a fhreaschur níos déanaí. === 2010--2011 === Tar éis dhá bhliain ag dul i ngleic leis an ghéarcheim airgeadais, tharls géarchéim eile sa bhliain 2010. Tháinig laghdú tubaisteach ar mhaoiniú an Stáit. Ag pointe amháin, bhí deacrachtaí ag Rialtas na hÉireann infheisteoirí a mhealladh agus [[Ráta úis|rátaí úis]] os cionn 10%. {{Main|Géarchéim fhioscach na hÉireann, 2010-2012}} Bhí ar an Rialtas agus Brian Lenihan glacadh le scéim tarrthála, faoi réir coinníollacha áirithe, ón g[[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]] agus ón [[Aontas Eorpach]] ag deireadh na bliana 2010, rud a tharraing conspóid ollmhór sa tír. == Féach freisin == * [[Géarchéim airgeadais 2007-2008]] * [[Géarchéim fhioscach na hÉireann, 2010-2012]] * [[Brian Seosamh Ó Luineacháin]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais]] [[Catagóir:2008]] [[Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann]] [[Catagóir:Bainc na hÉireann]] [[Catagóir:21ú haois in Éirinn]] dkxsr8reh78skw44sm8rmchos5aa09w 0 104570 1323932 1262368 2026-08-10T16:37:40Z Saighneánach 72809 1323932 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Saothar Ceoil}} Ar [[12 Meán Fómhair]] [[1832]], léiríodh an [[Bailé (Damhsaíocht)|bailé]] rómánsúil, '''''La Sylphide''''', de chuid  [[Filippo Taglioni]] den chéad uair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://pointespalettespartition.wordpress.com/2021/01/09/histoire-dun-ballet-la-sylphide/|teideal=Histoire d’un ballet : La Sylphide …|údar=lisapascaretti|dáta=2021-01-09|language=fr-FR|work=Plumes, pointes, palettes et partitions|dátarochtana=2022-09-13|archivedate=2022-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220913235820/https://pointespalettespartition.wordpress.com/2021/01/09/histoire-dun-ballet-la-sylphide/}}</ref> [[Gailtean]] (spiorad) agus / nó [[sliseog]] (bean) is ea an Sylphide (Sylph i mBéarla). [[Íomhá:Marie Taglioni (ballerina).jpg|clé|mion|Marie Taglioni, iníon [[Filippo Taglioni]] agus an príomh-dhamhsóir in 1834]] === Cúlra === [[Íomhá:Rachel Cameron and Henry Legerton in the Kirsova Ballet Les Sylphides, Max Dupain Studio, Sydney, between 1941-1944 - photographer Max Dupain (5728216631).jpg|clé|mion|Les Sylphides, Rachel Cameron, ag caitheamh [[tútú]], agus Henry Legerton ón Kirsova Ballet, [[Sydney]], idir 1941-1944 ]] Mar a tharla i gcás an [[Ceol|cheoil]], na [[litríocht]]<nowiki/>a, agus na n-[[Amharclann|amharcealaíon]]<nowiki/>a, bhí tionchar an-mhór ag an [[Rómánsachas]] ar an m[[Bailé (Damhsaíocht)|bailé]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.artscouncil.ie/uploadedFiles/Main_Site/Content/Research_and_Publications/Dance/BALLET%20POLICY%20REVIEW%20FINAL_GA.pdf|teideal=AN CHOMHAIRLE EALAÍON ATHBHREITHNIÚ AR AN MBEARTAS BAILÉ|údar=artscouncil.ie|dáta=Samhain 2013|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Aibreán 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Chuidigh dul chun cinn nua san [[ealaín]], amhail forbairt na teicníce ''pointe'',<ref>ar bharr na ladhracha  nó ar na barraicíní</ref> níos mó airde ar an gceol agus béim ar mhothú leis na damhsóirí a ullmhú do na héilimh a tháinig isteach leis an dá léiriú is tábhachtaí de ré an bhailé [[Rómánsachas|rómánsaigh]]: ''La Sylphide'' agus cúpla bliain níos déanaí, ''[[Giselle]]'' (de [[Théophile Gautier]] sa bhliain 1841).<ref name=":0" /> {{Main|Rómánsachas}} === An chéad léiriú === B'ócáid stairiúil í. Cur chuige nua-aimseartha amach is amach a bhí ann: * Nochtadh an plota tarraingteach de réir a chéile. * Bhain an feisteas stáitse an anáil den lucht féachana * Chaith na bailéiríní an [[tútú]] trédhearcach (an feisteas damhsa nó gúna) don chéad uair riamh agus bhí siad ar a mbarraicíní an t-am ar fad, éacht nua. Chuir August Bournonville leagan eile ar an stáitse sa bhliain 1836, [[Marius Petipa]] (le Varvara Nikitina) i [[Cathair Pheadair]] in 1892, agus Pierre Lacotte i b[[Páras]] in 1972. === In Éirinn === Cuirfidh scolairí ''Regina Rogers School of Ballet'' féile bailé i láthair sa [[Taibhdhearc na Gaillimhe|Taibhdhearc]], le sleachta ó La Sylphide a bhliain 2020. == Naisc == * [[Rudolf Noureev]] agus Margot Fonteyn ag cleachtadh timpeall 1971 don [[Royal Ballet]], [[Londain]], ar Youtube<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rudolph Nureyev rehearsing|url=https://www.youtube.com/watch?v=-43MRrXw1go|language=en|author=an Royal Ballet, Londain, ar Youtube|date=timpeall 1971}}</ref> == Féach freisin == * [[Bailé (Damhsaíocht)|Bailé]] * [[Les Sylphides (bailé)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bailéanna]] [[Catagóir:Rómánsachas]] fjbpddshsogs0049uo6k1nz0zhc5rte 0 104760 1323962 1242153 2026-08-10T17:41:22Z Saighneánach 72809 1323962 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Troideadh '''Cath Chill Ala''' ar [[23 Meán Fómhair]] [[1798]], le linn [[Éirí Amach 1798]] ; an cath deireanach i gCúige Chonnachta a bhí ann le linn 'Bliain na bhFrancach'. === Cúlra === I mí Lúnasa [[1798]], tháinig arm [[An Fhrainc|Francach]] leis an n[[Ginearál Humbert]] i dtír chun cabhair a thabhairt do na h[[Éireannaigh Aontaithe]]. Tháinig 1,000 [[saighdiúir]]í [[An Fhrainc|Francach]]<nowiki/>a, faoin Ghinearál Humbert, i dtír ar an [[22 Lúnasa]] [[1798]] i g[[Cill Chuimín]] ([[Cill Ala]]). === An cath === D'éirigh go maith ar dtús leis an gcomhaontas, mar shampla ag [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]]. Fógraíodh "Poblacht Chonnacht" agus ceapadh tiarna áitiúil, John Moore, ina uachtarán air. Ach ina dhiaidh sin, buaileadh na Francaigh i g[[Cath Bhéal Átha na Muc, 1798|cath i mBéal Átha na Muc]], Co Longfoirt ar 8 Meán Fómhair agus rinneadh scrios ar Ghaeil agus ar Fhrancaigh. [[Íomhá:Near Killala, August 2006-2.jpg|clé|mion|Cuimneachán inniu]] === An cath deireannach i gCill Ala === Troideadh Cath Chill Ala ar 23 Meán Fómhair 1798. Ní raibh ach ceathrar oifigeach Francach fágtha ar an lá seo (ghéill an chuid is mó de na Francaigh ag [[Cath Bhéal Átha na Muc, 1798|Cath Bhéal Átha na Muc]].<ref>Cath Bhéal Átha na Muc 1798 : a traditional hisotry le James O'Neill of Crowdrummin ; eag Seán O Brádaigh.</ref> Tháinig deireadh leis an Éirí Amach 1798 i gCúige Chonnachta:<blockquote>Bhí darna cath eile eadar Ros Eirc agus Mainistir na Maighne ’nnsin agus fuair 600 Gaedheal ’s Franncach bás ann, ach fuair 3,000 Gall bás ann freisin. Ina dhiaidh sin, d’éalaigh na Gaedheil ’s na Franncaigh amuigh as Cill Ala go faoin tuath agus throid siad treall-cogadh an-fada in éadan na Gall go dtí 1808 leis díoltas mhór orthu...<ref>{{Lua idirlín|url=https://clanneirigreine.com/stair/|teideal=Stair – Clann Éirí Gréine|work=clanneirigreine.com|dátarochtana=2022-09-24}}</ref></blockquote> == Féach freisin == * [[Cill Ala]] * [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] * [[Cath Bhéal Átha na Muc, 1798]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:1798 in Éirinn]] [[Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] [[Catagóir:Stair Chontae Mhaigh Eo]] c6qt0xapss03n5iv3lfqwbc41eeri08 1323963 1323962 2026-08-10T17:41:47Z Saighneánach 72809 1323963 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Troideadh '''Cath Chill Ala''' ar [[23 Meán Fómhair]] [[1798]], le linn [[Éirí Amach 1798]] ; an cath deireanach i gCúige Chonnachta a bhí ann le linn 'Bliain na bhFrancach'. == Cúlra == I mí Lúnasa [[1798]], tháinig arm [[An Fhrainc|Francach]] leis an n[[Ginearál Humbert]] i dtír chun cabhair a thabhairt do na h[[Éireannaigh Aontaithe]]. Tháinig 1,000 [[saighdiúir]]í [[An Fhrainc|Francach]]<nowiki/>a, faoin Ghinearál Humbert, i dtír ar an [[22 Lúnasa]] [[1798]] i g[[Cill Chuimín]] ([[Cill Ala]]). == An cath == D'éirigh go maith ar dtús leis an gcomhaontas, mar shampla ag [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]]. Fógraíodh "Poblacht Chonnacht" agus ceapadh tiarna áitiúil, John Moore, ina uachtarán air. Ach ina dhiaidh sin, buaileadh na Francaigh i g[[Cath Bhéal Átha na Muc, 1798|cath i mBéal Átha na Muc]], Co Longfoirt ar 8 Meán Fómhair agus rinneadh scrios ar Ghaeil agus ar Fhrancaigh. [[Íomhá:Near Killala, August 2006-2.jpg|clé|mion|Cuimneachán inniu]] == An cath deireannach i gCill Ala == Troideadh Cath Chill Ala ar 23 Meán Fómhair 1798. Ní raibh ach ceathrar oifigeach Francach fágtha ar an lá seo (ghéill an chuid is mó de na Francaigh ag [[Cath Bhéal Átha na Muc, 1798|Cath Bhéal Átha na Muc]].<ref>Cath Bhéal Átha na Muc 1798 : a traditional hisotry le James O'Neill of Crowdrummin ; eag Seán O Brádaigh.</ref> Tháinig deireadh leis an Éirí Amach 1798 i gCúige Chonnachta:<blockquote>Bhí darna cath eile eadar Ros Eirc agus Mainistir na Maighne ’nnsin agus fuair 600 Gaedheal ’s Franncach bás ann, ach fuair 3,000 Gall bás ann freisin. Ina dhiaidh sin, d’éalaigh na Gaedheil ’s na Franncaigh amuigh as Cill Ala go faoin tuath agus throid siad treall-cogadh an-fada in éadan na Gall go dtí 1808 leis díoltas mhór orthu...<ref>{{Lua idirlín|url=https://clanneirigreine.com/stair/|teideal=Stair – Clann Éirí Gréine|work=clanneirigreine.com|dátarochtana=2022-09-24}}</ref></blockquote> == Féach freisin == * [[Cill Ala]] * [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] * [[Cath Bhéal Átha na Muc, 1798]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:1798 in Éirinn]] [[Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] [[Catagóir:Stair Chontae Mhaigh Eo]] 1afohrfp1q89yuul8iqayj0a1tq8dxx 0 104849 1323863 1297874 2026-08-10T13:23:43Z Saighneánach 72809 1323863 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} I Meán Fómhair 2022, tharla '''seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin'''. Fograíodh Ionghabháil na réigiún Donetsk, Luhansk, Kherson agus Zaporizhzhia, réigiúin a bhí faoi smacht na Rúise cheana féin. Is ionann na réigiúin seo agus 15% de chríocha na hÚcráine; bhí os cionn 103,000 ciliméadar cearnach gafa ag an Rúis in oirthear agus deisceart na hÚcráine.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ionghabhail-deanta-ag-putin-ar-cheithre-reigiun-de-chuid-na-hucraine/|teideal=Ionghabháil déanta ag Putin ar cheithre réigiún de chuid na hÚcráine|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-02}}</ref> === Cúlra === Bhí fonn ar Uachtarán na Rúise, [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], teorainn na Rúise a bhogadh ionas go mbeidh sé in ann a rá gur cogadh cosanta atá ar siúl aige. Is ar an gcaoi chéanna seo a ghabh an Rúis [[leithinis]] na [[An Chrimé|Crimé]] in 2014, tar éis dóibh 'reifreann' a thionól, ceann a cáineadh toisc gan é a bheith iontaofa; ‘cur i gcéill’ a bhí ann. Bhí bagairt déanta ag Vladimir Putin, go n-úsáidfidh sé [[airm núicléacha]] chun na ceithre réigiún a chosaint, más gá, nuair a bheas ionghabháil déanta orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Seilbh glactha ag an Rúis ar cheithre réigiún san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0930/1326372-an-ruis-chun-ionghabhail-a-dheanamh-ar-zaporizhzhia-inniu/|date=2022-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:President Vladimir Putin celebrating with Russian-installed leaders of the four regions 2.jpg|clé|mion|30 M.F. 2022: 'ceannairí' na réigiún sa Chreimil: Volodymyr Saldo, Yevgeny Balitsky, [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], Denis Pushilin, agus Leonid Pasechnik.]] === Imeachtaí === [[Íomhá:Опубликованы итоги референдума о вхождении ДНР, ЛНР, Запорожской и Херсонской областей в состав РФ.webm|clé|mion|'an-tacaíocht': níos mó ná 87% sa réigiún Kherson agus sna 90idí sna réigiún eile.]] Reachtáladh 'reifrinn' idir 23-27 Meán Fómhair i gceithre réigiún (Donetsk, Luhansk, Kherson agus Zaporizhzhia) ina raibh smácht ag arm na Rúise (cé nach raibh smacht iomlán ag an Rúis ar na críocha sin go léir). Cuireadh ceist ar na pobail iontu ar mhaith leo a bheith mar chuid den Rúis. Cuireadh iallach ar na pobail iontu vótáil ar son an Úcráin a fhágáil,<ref name=":0" /> Mhol rialtas na hÚcráine dá shaoránaigh gan páirt a ghlacadh sa phróiseas, ós rud é nach reifrinn shaora a bhí iontu. Tháinig na 'torthaí' amach láithreach ar 27 Meán Fómhair; tugadh 'an-tacaíocht' don Ionghabháil na Rúise, níos mó ná 87% sa réigiún Kherson agus sna 90idí sna réigiún eile. Ar 30 Meán Fómhair, tionóladh searmanas an tsínithe i bPálás Mór na Creimile,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Grand Kremlin Palace|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Grand_Kremlin_Palace&oldid=1112146019|journal=Wikipedia|date=2022-09-24|language=en}}</ref> síniú a rinne beag beann den dlí idirnáisiúnta a bheith a shárú. Dúirt Uachtarán na Rúise, [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], go raibh "rogha shoiléir" déanta ag na pobail sna réigiúin sin nuair a léirigh siad gurbh fhearr leo a bheith faoi smacht Mhoscó. Tugadh faoin bpróiseas foirmeálta chun na réigiúin a thabhairt isteach i g[[An Rúis|Cónaidhm na Rúiseach]]. Cáineadh na 'reifrinn' go hidirnáisiúnta. Níor ghlac tír ar bith eile le torthaí na reifreann ná iarrachtaí Putin críocha na Rúise a leathadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ie/podcast/nuacht-mhall/id1525428808|teideal=‎Nuacht Mhall|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=1 DF 2022|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2022-10-01}}</ref> === Samhain 2022: bua na hÚcráine === Ba í Kherson an t-aon phríomhchathair réigiúnach a tháinig faoi smacht na Rúiseach ó rinne siad ionradh ar an Úcráin i dtús an earraigh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Úcráin: Kherson athghafa agus brollach an chatha brúite soir|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1111/1335593-an-ucrain-kherson-athghafa-agus-brollach-an-chatha-bruite-soir/|date=2022-11-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] bojxdcrxfsw3o4gw32bwm4kd4v4nk31 0 104991 1323834 1308708 2026-08-10T12:57:23Z Saighneánach 72809 1323834 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Bhunaigh an cúpla Pádraig agus Noel Ó Dúgáin an sárghrúpa [[Clannad]] i n[[Gaoth Dobhair]] sa bhliain 1970 i gcomhluadar a nianna agus a neachtanna i gclann Uí Bhraonáin, [[Moya Brennan|Máire]], Ciarán, Pól agus [[Enya]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An ceoltóir Pádraig Ó Dúgáin tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0809/808045-padraig-o-dugain-tar-eis-bhais/|date=2016-08-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Uncailí le muintir Bhraonáin – Ciarán, Pól, [[Moya Brennan|Moya]] agus [[Enya]] ab ea Pádraig agus Noel.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/clannad-croibhriste-ag-bas-noel-ui-dhugain-duine-de-bhunaitheoiri-an-ghrupa/|teideal=Clannad ‘croíbhriste’ ag bás Noel Uí Dhúgáin, duine de bhunaitheoirí an ghrúpa|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-17}}</ref> == Gairm == Rugadh agus tógadh Pádraig agus Noel i n[[Gaoth Dobhair|Gaeltacht Ghaoth Dobhair]] agus bhí siad ar an mbeirt ab óige den seisear clainne a bhí ag Aodh agus Máire Duggan. D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus lena gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil.<ref name=":0" /> Bhíodh Noel ag seinm, ag canadh agus ag cumadh [[amhrán]] don ghrúpa. Bhíodh Pádraig ag seinm [[Giotár|giotáir]]. Thug siad chéad turas le Clannad ar Mheiriceá sa mbliain 1979 agus dhá bhliain ina dhiaidh sin thug siad an [[sintéiseoir]] isteach sa ngrúpa, rud a spreag an t-ainm don chéad albam eile Fuaim.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An ceoltóir Pádraig Ó Dúgáin tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0809/808045-padraig-o-dugain-tar-eis-bhais/|date=2016-08-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8349.JPG|mion|Noel: Féile Lorient 2013]] === Níos déanaí === Agus sos á thógáil ag Clannad chuir Pádraig agus Noel albam dá gcuid féin, ''Rubicon'', amach in 2005. Ainneoin gur iomaí cineál fuaime a bhain Pádraig agus Clannad as uirlisí éagsúla ina gcuid taistil as baile, bhí baint mhór aige le teagasc an cheoil [[Feadóg stáin|feadóige]] agus fífe ina pharóiste féin agus le buíonn fífeanna Ghaoth Dobhair mar is léir ó ranganna ann i 1984.<ref name=":1" /> [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8375.JPG|mion|Pádraig: Lorient 2013]] Bhásaigh Noel Ó Dúgáin go tobann ar 16 Deireadh Fómhair 2022 agus é amuigh le cairde i nDún na nGall. Bhí sé 73 bliain d’aois.<ref>{{Lua idirlín|url=https://rip.ie/death-notice/noel-%C3%93-d%C3%BAg%C3%A1in-gweedore-donegal/511121/print|teideal=Death Notice of Noel Ó Dúgáin|language=en|work=rip.ie|dátarochtana=2022-10-17}}</ref> Bhí Pádraig tinn ar feadh tamaill sna [[2000idí|2010idí]] agus fuair sé bás in Ospidéal Bhaile Bhlainséir sa bhliain 2016.<ref>{{Lua idirlín|url=https://rip.ie/death-notice/p%C3%A1draig-duggan-gweedore-donegal/295457|teideal=Death Notice of Pádraig Duggan|language=en|work=rip.ie|dátarochtana=2022-10-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-ceoltoir-padraig-o-dugain-as-gaoth-dobhair-duine-de-bhunaitheoiri-clannad-imithe-ar-shli-na-firinne/|teideal=An ceoltóir Pádraig Ó Dúgáin as Gaoth Dobhair, duine de bhunaitheoirí Clannad, imithe ar shlí na fírinne|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-17}}</ref> == Féach freisin == * [[Clannad]] * [[Moya Brennan]] * [[Enya]] * [[Gaoth Dobhair]] == Naisc sheachtracha == [https://presspack.rte.ie/2022/04/19/fear-as-dobhar/ Fear as Dobhar,] RTÉ (2016), Sa chlár seo caitheann Dónall Mac Ruairí súil siar ar Phádraig, ar an méid a bhain sé amach, an tionchar a bhí aige ar an ghrúpa, agus an bhearna atá fágtha ag a bhás. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:Básanna in 2016]] {{DEFAULTSORT:Dugáin, Noel Ó}} tloknbjvzny135yf3ell9zq5z4xwc5y 0 105630 1323886 1249181 2026-08-10T14:22:03Z Saighneánach 72809 1323886 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Pléascadh buamaí in dhá theach tábhairne in [[Birmingham]], [[Sasana]], ar [[21 Samhain]] [[1974]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leithsceal-gafa-ag-buamadoir-de-chuid-an-ira-faoi-bhuamail-birmingham/|teideal=Leithscéal gafa ag buamadóir de chuid an IRA faoi bhuamáil Birmingham|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=10 Iúil 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-21}}</ref> Maraíodh 21 duine sa ''Mulberry Bush'' agus sa ''Tavern in the Town,'' agus gortaíodh os cionn 200. Ba é an sladmharú ba mheasa sa Bhreatain san fichiú haois é cé is moite d’aimsir chogaidh. Cé gur ciontaíodh san éagóir seisear a dtugtar an Birmingham 6 orthu, ní raibh aon duine a bhí freagrach ciontaithe. Níor rinneadh fiosrú ceart. Bhí fianaise ‘caillte’ nó caite amach, buama nár phléasc ar iarraidh agus dá bhrí sin an t-eolas ar fad a bheadh le cruinniú uaidh curtha amú. Bhí an t-ionchoisne teoranta, ainmníodh baill den IRA a bhí freagrach ach níor tharla tada dá bharr sin. B’in an chéad uair ag an IRA éinne a ainmniú maidir leis an eachtra, beag beann ar sheisear nach raibh aon bhaint acu leis a bheith ciontaithe.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fiosru-poibli-neamhspleach-dlite-diobartaigh-birmingham/|teideal=Fiosrú poiblí neamhspleách dlite d’íobartaigh Birmingham|dáta=2024-11-24|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-24}}</ref> Tá na páipéir stáit oifigiúla a bhaineann leis an ionsaí faoi ghlas go dtí 2059, 75 bliain ar fad. [[Íomhá:New Street -Birmingham -England.jpg|mion|Sráid New, Birmingham. Ar dheis, ''Tavern in the Town'' anois ''The Yard of Ale''|clé]] [[Íomhá:Birmingham_pub_bombings_plaque_Birmingham_England.jpg|clé|mion|Cuimhneachán, [[Buamáil Birmingham (1974)]]]] == Imeachtaí == Oíche Dhéardaoin a bhí ann, a bpá faighte an lá sin ag go leor oibrithe agus iad ag dul amach ag bualadh le cairde le haghaidh oíche spraoi. Bhí an dá theach tábhairne plódaithe nuair a phléasc na buamaí tamall tar éis a hocht a chlog. Bhí an tríú buama in ionad eile ach níor phléasc sé sin. Seachtar ban agus ceithre fhear déag a maraíodh, déagóirí ab ea seachtar agus bhí cúigear eile faoi bhun 25 bliain d’aois.<ref name=":1" /> Maraíodh naonúir sa ''Tavern in the Town''. Cailleadh ochtar sa phléasc sa ''Mulberry Bush'' agus maraíodh beirt a bhí ag siúl thar bráid. Chinn coiste cróinéara níos déanaí gur foláireamh teileafóin a ndearnadh praiseach de ba chúis leis an moill a bhí ar na póilíní daoine a thabhairt amach as na tithe tábhairne.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Foláireamh lochtach ba chúis le maruithe i mBirmingham'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0405/1040917-folaireamh-lochtach-ba-chuis-le-maruithe-i-mbirmingham/|date=2019-04-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">Michael Hayes sa bhliain 2017: "It was only later on that we realised there was eight valuable minutes missed. We were going to give them a half-hour warning. "Out of that half hour, eight minutes elapsed - eight priceless minutes." He said that as he understood it one of the phone boxes used for the telephone warnings was broken and another one was being used.</ref> Ach chinn giúiré an choiste cróinéara freisin nach raibh aon locht ar na póilíní agus nach raibh aon eolas faighte acu faoi na buamaí roimh ré.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fear gafa i mBéal Feirste faoi bhuamálacha Birmingham|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/1118/1178941-fear-65-bliain-gafa-i-mbeal-feirste-faoi-bhuamalacha-birmingham/|journal=|date=2020-11-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Fiosruithe == Ghabh na póilíní Michael Christopher Hayes i 1974; ceistíodh é agus gur scaoileadh saor é. Ansin sa bhliain 1990, bhí Michael Hayes ar dhuine den bheirt a ainmníodh as na buamaí a leagan in Birmingham, ar chlár de chuid Granada TV. Sa bhliain 2017, bhí leithscéal gafa ag Hayes, as an mbaint a bhí aige leis an ngrúpa ón IRA a d’eagraigh an bhuamáil Dúirt Hayes go raibh “comhfhreagracht” á glacadh aige as gníomhartha uilig an IRA i Sasana, buamáil Birmingham ina measc. D’adhmaigh sé go raibh sé ina bhall den IRA ar feadh breis agus 30 bliain in Éirinn agus i Sasana agus go raibh páirt aige i ngníomhartha na heagraíochta in Birmingham. Mhaígh Hayes nach raibh sé i gceist ag an IRA daoine a mharú agus gur thug siad rabhadh leathuair a chloig do phóilíní Shasana faoi na buamaí, ach go raibh moill ocht nóiméad ar an IRA an rabhadh sin a eisiúint,<ref name=":0" /> rud ba chúis leis an léirscrios. D'admhaigh Hayes gur bhain sé féin an dochar as an tríú buama nuair a chuala an IRA faoin ár a rinneadh sa dá áit eile.<ref>Is ar Hagley Road in Birmingham a bhí an tríú buama sin fágtha.</ref> úirt sé go raibh a choinsias glan agus nach aon dúnmharfóir é féin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Iar-bhall den IRA le ceistiú faoi bhuamáil Birmingham|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0727/893498-iar-bhall-den-ira-le-ceistiu-faoi-bhuamail-birmingham/|date=2017-07-27|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Éagóir == Ar [[25 Samhain]] [[1974]] i b[[Tithe na Parlaiminte|Parlaimint Westminster]], ritheadh [[an tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta]]. Ag an am céanna, d'fhógair an tAire Briotanach, an 'Rúnaí Baile', [[Roy Jenkins]], gur eagraíocht mhídhleathach a bhí san [[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]]. Dúirt sé "The powers... are Draconian. In combination they are unprecedented in peacetime."<ref>H.C. Debs. Vol. 882 col. 35 25 November 1974</ref> Bhain na péas úsáid as an t[[An tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta|Acht Coiscthe Sceimhlitheoireachta]] chun daoine neamhchiontacha a chur i ngéibheann. Chuir [[Michael Havers, Barún Havers|Michael Havers]] cás an ionchúisimh i láthair sa bhliain 1975. Ar 15 Lúnasa 1975 ciontaíodh san éagóir seisear, ar a dtugtar ‘[[Seisear Birmingham]]’, mar gheall ar an mbuamáil. == Féach freisin == * [[An tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta]] * [[Seisear Birmingham]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1974]] [[Catagóir:Birmingham]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Shasana]] 7m4ec5ogabtc37ocujh3s7lx9jspf2u 0 105992 1323796 1323725 2026-08-10T12:23:58Z Saighneánach 72809 1323796 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Negative Externality and Deadweight Loss.svg|mion|Seachtracht dhiúltach agus [[soláthar agus éileamh]], mar shampla, [[truailliú]]]] Is éard is '''seachtracht'''<ref>(economic) externality i mBéarla</ref> ann ná costas nó buntáiste a bhaineann le gníomhaíocht eacnamaíoch nach bhfuil corpraithe sa phróiseas cinnteoireachta den tosca eacnamaíoch a dhéanann an gníomh. Mar sin, bheadh gá le hidirghabháil chun iompraíochtaí a chur chun cinn a mbíonn seachtrachtaí dearfacha mar thoradh orthu agus chun seachtrachtaí diúltacha a dhíspreagadh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.comreg.ie/media/2021/12/ComReg-ECS-Strategy-Statement-Irish-Dec-7-Final-Web.pdf|teideal=Ráiteas Straitéise um Chumarsáid Leictreonach, 2021 go 2023|údar=comreg.ie|dáta=2020|dátarochtana=2022}}</ref> ==== Sampla: seachtracht dhiúltach ==== Is seachtracht dhiúltach é an [[truailliú]] arna ghiniúint ag [[fuinneamh]] [[Acmhainní neamhinathnuaite|neamh-inathnuaite]]. Go minic, níl aon bhealach ag tríú páirtithe chun an truailliú sin a stopadh nó a laghdú tríd an margadh toisc nach ann do “mhargadh le haghaidh truailliú” ina bhféadfadh na tríú páirtithe sin an [[Monarcha|mhonarcha]] a íoc chun laghdú a dhéanamh ar a cuid truaillithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaois.ie/ga/corpora/parallel/|teideal=Rialachán Cur Chun Feidhme (AE) 2021/2239 ón gCoimisiún an 15 Nollaig 2021|údar=Coimisiún Eorpach|dáta=2021|work=Grúpa taighde Gaois|dátarochtana=2022-12-14}}</ref> [[Íomhá:Ocean water.jpg|mion|[[Farraige|An fharraige]]: acmhainn saor in aisce, gan rialacháin ?]] ==== Sampla: seachtracht dhearfach ==== Má nascann [[Tomhaltas|tomhaltóir]] le líonra cuirfear lena leasa, ach má nascann sé/sí, méadaíonn an líonra agus bíonn níos mó nasctha, a ardaíonn leas na n-úsáideoirí deiridh ar an líonra céanna (seachtrachtaí líonra dearfacha).<ref name=":0" /> === Réiteach na faidhbe: cáin nó rialacháin === B'fhéidir gur íocann 'údar an truaillithe" na damáistí. Mar shampla, ghlac [[Rialtas na hÉireann]] sa bhliain 2020 leis an bprionsabal an "truaillitheoir a íocann"; gheall Clár an Rialtais "sin á dhéanamh againn, díreoimid aon arduithe cánach ar na cánacha sin a ghearrann cáin ar seachtrachtaí diúltacha, ar nós [[cáin charbóin]], cáin ar shiúcra agus cáin ar phlaisteach". == Féach freisin == * [[Cóir aeráide]] * [[Cáin charbóin]] * [[Soláthar agus éileamh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eacnamaíocht]] [[Catagóir:Timpeallacht]] [[Catagóir:Truailliú]] lxayhdl31qf1gdimd5fvf1wi9c07p20 0 106026 1324099 1141833 2026-08-11T10:30:22Z An Sionnach Rua 29036 1324099 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is ball [[Corr (éan)|aitíopúil]] d'fhine na gcorr í an chorr '''''Cochlearius cochlearius'''''. Is í an t-aon bhall í den ghéineas '''''Cochlearius''''' agus bhíodh sí curtha i bh[[Fine (bitheolaíocht)|fine]] mhonathíopach, na ''Cochleariidae''. Cónaíonn sí i gcorcacha mangróibh ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] ó dheas go [[Peiriú]] agus [[an Bhrasaíl]]. Is éan oíche é, agus póraíonn sí go leathchoilíneach i gcrainn [[Mangróbh|mhangróbh]], ag breith dhá nó ceithre ubh gorm-bhána i nead craobhóige. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cochlearius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1766]] [[Catagóir:Éin mhara]] [[Catagóir:Éin Mheiriceá Theas]] [[Catagóir:Éin Mheiriceá Láir]] [[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné]] [[Catagóir:Ginealas éan monaitíopacha|Cochlearius]] skze3etabf3m6esdo2ilm8bfoyadzvp 0 106054 1324106 1168593 2026-08-11T10:37:06Z An Sionnach Rua 29036 1324106 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Fofhine de na chorra is ea '''Tigriornithinae''', lena n-áirítear ''Tigrisoma'' agus ''Cochlearius cochlearius''.<ref> Sheldon, Frederick H.; McCracken, Kevin G.; Stuebing, Keeley D. (1995). "Phylogenetic relationships of the zigzag heron (Zebrilus undulatus) and white-crested bittern (Tigriornis leucolophus) estimated by DNA-DNA hybridization" (PDF). Auk. 112 (3): 672–679. JSTOR 4088682</ref><ref>Sheldon, Frederick H.; Jones, Clare E.; McCracken, Kevin G. (2000). "Relative Patterns and Rates of Evolution in Heron Nuclear and Mitochondrial DNA" (PDF). Molecular Biology and Evolution. 17 (3): 437–450. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a026323. PMID 10723744. Archived from the original (PDF) on 2006-09-07.</ref> == Tacsanomaíocht == * Géineas '''''Cochlearius cochlearius''''' * Géineas † ''[[Taphophoyx]]'' ([[iontaise]], An Méicéineach Déanach de Levy County, Florida) * Géineas ''[[Tigrisoma]]'' – trí speiceas * Géineas ''Tigriornis'' – an chorr thíograch chíorbhán * Géineas ''Zonerodius'' - bonnán na foraoise == Tagairtí == [[Catagóir:Fofhine éan]] <references /> [[Catagóir:Tigriornithinae]] e7ci9ob70in6njmvr1mxph1tzew6vb4 0 106055 1324100 1173119 2026-08-11T10:31:31Z An Sionnach Rua 29036 1324100 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is speiceas de [[Corr (éan)|chorr]] san [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] [[Corr (éan)|Ardeidae]] is ea '''an chorr thíograch chíorbhán''' ('''''Tigriornis leucolopha'''''), ar a dtugtar '''an bonnán cíorbhán''' freisin. Tá an chorr seo sa [[Géineas|ghéineas]] ''monaithíopa '''Tigriornis'''''. Tá na héin seo scaipthe go forleathan ar fud fhoraois bháistí thrópaiceach na hAfraice . == Tagairtí == {{Reflist}} *[https://www.iucnredlist.org/species/22697277/130188990 White-crested Tiger-heron] [[Catagóir:Tigriornis]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1846]] [[Catagóir:Éin fhoraois bháistí thrópaiceach na hAfraice]] [[Catagóir:Ailt tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot]] 4mpsjskapgmf96qjar2he8tgtakbxs2 14 106056 1324098 1121582 2026-08-11T10:28:27Z An Sionnach Rua 29036 1324098 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardei]] swry2vgs6j14s3frmwi8tvv43l5dtto 14 106058 1324047 1293454 2026-08-11T08:35:32Z An Sionnach Rua 29036 1324047 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an aicme [[Ainmhí|ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo.[[Catagóir:Chordata]] [[Catagóir:Éin]] fnedzt4rwy1nv87d9f2ljtnzpwsbydk 14 106059 1324059 1121586 2026-08-11T08:55:21Z An Sionnach Rua 29036 Glanadh 1324059 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ainmhithe]] 7729fd0pko0fs4bo344xc0zthyy5rot 0 106396 1323864 1298176 2026-08-10T13:24:21Z Saighneánach 72809 1323864 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Montage d'une éolienne.webm|mion|Feirm ghaoithe]] [[Íomhá:Lynn Offshore Windfarm - geograph.org.uk - 3801740.jpg|mion|Lynn Offshore Windfarm]] Bíonn roinnt [[Tuirbín gaoithe|tuirbíní gaoithe]] ar '''fheirm ghaoithe''', a úsáideann cumhacht na [[Gaoth|gaoithe]] le [[leictreachas]] a ghiniúint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Gaoth.pdf|teideal=Gaoth: Aonad Téamach Eochairchéim 2|údar=ccea.org.uk|dátarochtana=2022}}</ref> === Cumhacht ghaoithe in Éirinn === Léiríonn na figiúirí do mhí Dheireadh Fómhair 2024 gur chuir fuinneamh gaoithe 35% de leictreachas ar fáil in Éirinn (níor tháinig ach 4% ón ngriamchumhacht agus ó fhoinsí eile inathnuaite). Ciallaíonn sé gur ghin feirmeacha gaoithe an tríú cuid de leictreachas na tíre sa chéad 10 mí den bhliain 2024.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An ghaoth a ghin 35% de leictreachas na míosa seo caite|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1118/1481601-an-ghaoth-a-ghin-35-de-leictreachas-na-miosa-seo-caite/|date=2024-11-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cé gur éirigh go maith le feirmeacha gaoithe na hÉireann in 2024, bhí 2024 an bhliain is measa maidir le fuinneamh a chur amú, dar le [[Fuinneamh Gaoithe Éireann]]. Cailleadh 14% de tháirgeadh fuinnimh gaoithe sa chéad trí ráithe den bhliain 2024 de bharr dhúshláin leis an ngréasán tarchurtha, mar gheall ar fhuinneamh gaoithe a bheith caillte de bharr an gréasán leictreachais gan bheith sách láidir leis an bhfuinneamh a iompar. Nuair a tharlaíonn sé seo, tugtar treoir d’fheirmeacha gaoithe an méid cumhachta a tháirgeann siad a laghdú nó a mhúchadh go hiomlán, rud a chiallaíonn go n-úsáidfear níos mó breoslaí iontaise.<ref name=":0" /> Tháinig laghdú 26% in 2024 ar an meánchostas a bhain le meigeavata-uair an chloig leictreachais ar na laethanta ba mhó cumhacht gaoithe. === Feirmeacha gaoithe in Éirinn === Sa bhliain 2023, rinneadh an chéad iarracht le tionscnamh gaoithe amach ón gcósta a chur ar bun sa limistéar mara as Dún na nGall síos go Corcaigh, cósta thiar na hÉireann uilig.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/coir-na-gaoithe-le-sceim-cumhachta-na-sceirdi-i-ngaeltacht-chonamara/|teideal=Cóir na gaoithe le scéim cumhachta na Sceirdí i nGaeltacht Chonamara|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=5 Eanáir 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-07}}</ref> Sa bhliain 2025, cheallaigh Fuinneamh Sceirde Teoranta (FST) forbairt na feirme gaoithe a bhí beartaithe ar na carraigeacha Sceirde amach ó chósta [[Carna|Charna]] i nGaeltacht Chonamara. Léirigh “anailís leanúnach” go bhfuil geolaíocht ghrinneall na farraige ar an suíomh an-chasta agus go mbíonn tionchar mór ag sruthanna agus tonnairdí suntasacha uirthi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/geolaiocht-ghrinneall-na-farraige-rochasta-le-feirm-ghaoithe-a-fhorbairt-ar-charraigeacha-sceirde/|teideal=Geolaíocht ghrinneall na farraige ‘róchasta’ le feirm ghaoithe a fhorbairt ar Charraigeacha Sceirde|dáta=2025-04-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-05-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sceirderockswindfarm.ie/gaeilge/blog/2025/04/28/raiteas-maidir-le-feirm-gaoithe-charraigheacha-sceirde/|teideal=Ráiteas maidir le Feirm Gaoithe Charraigheacha Sceirde|údar=sceirderockswindfarm.ie|dáta=2025-04-28|language=ga|work=Gaeilge|dátarochtana=2025-05-01|archivedate=2025-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250501183128/https://www.sceirderockswindfarm.ie/gaeilge/blog/2025/04/28/raiteas-maidir-le-feirm-gaoithe-charraigheacha-sceirde/}}</ref> Sna 2020idí, leagadh go leor béime ar fhorbairt Ros a’ Mhíl in Údarás na Gaeltachta. Fuair an comhlacht Ward and Burke conradh le haghaidh méadú na céibhe agus forbairt an chalafoirt domhainmhara. Bhí Fuinneamh Sceirde Teo<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sceirderockswindfarm.ie/gaeilge/blog/2025/04/28/raiteas-maidir-le-feirm-gaoithe-charraigheacha-sceirde/|teideal=Ráiteas maidir le Feirm Gaoithe Charraigheacha Sceirde|údar=iangreen|dáta=2025-04-28|language=ga|work=Gaeilge|dátarochtana=2025-05-04|archivedate=2025-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250501183128/https://www.sceirderockswindfarm.ie/gaeilge/blog/2025/04/28/raiteas-maidir-le-feirm-gaoithe-charraigheacha-sceirde/}}</ref> go láidir ar son na forbartha sin. Ach in 2025, thug Banc Macquarie as an Astráil droim láimhe le hiarracht a bhí ar bun acusan le [[Feirm ghaoithe|feirm mhór ghaoithe]] a lonnú thart ar charraigeacha na Sceirde, siar ó chósta Chonamara.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ca-bhfuil-an-ghaoth-anois/|teideal=Cá bhfuil an ghaoth anois? Ceist thábhachtach í ar muir agus ar tír|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=28 Aibreán 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-05-04}}</ref> == Féach freisin == * [[Muileann gaoithe]] * [[Tuirbín gaoithe]] * [[Tuirbín gaoithe aise ingearaí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Feirmeoireacht]] [[Catagóir:Giniúint cumhachta leictreach]] [[Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] [[Catagóir:Acmhainní in-athnuaite]] 7tgwqlq0yvrvkzripraijnn1rwzrp9t 0 109057 1324094 1209622 2026-08-11T10:25:18Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324094 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Thosaigh '''géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023''' ar 3 Iúil 2023 i ndáiríre nuair a rinne Arm Iosrael ionradh ar bhaile [[Jenin]] ar an m[[An Bruach Thiar|Bruach Thiar]], ceann de na hionraí is mó le 20 bliain ar Bhruach Thiar na [[An Phalaistín|Palaistíne]] .<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ochtar maraithe ag Iosrael i mórionsaí ar an mBruach Thiar|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0703/1392458-ochtar-maraithe-ag-iosrael-i-morionsai-ar-an-mbruach-thiar/|date=2023-07-03|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí "Baile agus Gairdín" ("Operation Home and Garden") baiste ag na hIosraelaigh ar an ionradh ar Jenin [ar nós gur leo ó cheart críocha na bPalaistíneach].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Ionradh na Iosraelach ar an mBruach Thiar cáinte i nDáil Éireann|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0704/1392651-ionradh-na-iosraelach-ar-an-mbruach-thiar-cainte-i-ndail-eireann/|date=2023-07-04|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:IDF raid in Jenin, January 2023 I.jpg|clé|mion|Ruathar IDF ar Jenin, Eanáir 2023]] === Cúlra === [[Íomhá:June 2023 Jenin incursion roadside bomb aftermath.jpg|clé|mion|Buama seiftithe cois bóthair i Jenin, Meitheamh 2023]] [[Íomhá:IDF raid in Jenin, January 2023 VI.jpeg|clé|mion|IDF i Jenin]] Le bliain agus tuilleadh bhí ruathair go rialta déanta ag Arm Iosrael (IDF nó Israeli Defense Forces) ar Jenin agus bhí Palaistínigh tar éis coilínigh de chuid Iosrael a ionsaí in iarracht díoltas a bhaint amach. Rinne buíonta armtha coilíneach scrios ar bhailte beaga agus gabháltais Phalaistíneacha.<ref name=":1" /> Níor fhacthas a leithéid ó cuireadh deire leis an Dara Éirí Amach (Intifada nó الانتفاضة الثانية, ''Al-Intifāḍa aṯ-Ṯhāniya'') sa bhliain 2005.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Second Intifada|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Second_Intifada&oldid=1163455034|journal=Wikipedia|date=2023-07-05|language=en}}</ref><ref name=":1" /> === Imeachtaí === Bhí 167 Palaistíneach maraithe ag Arm Iosrael go dtí 3 Iúil i mbliana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newarab.com/news/biggest-israel-jenin-raid-years-kills-five-palestinians|teideal=Biggest Israel Jenin raid in years kills five Palestinians|údar=Qassam Muaddi ــ West Bank|dáta=2023-06-19|language=en|work=https://www.newarab.com/|dátarochtana=2023-07-04|archivedate=2023-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230704224722/https://www.newarab.com/news/biggest-israel-jenin-raid-years-kills-five-palestinians}}</ref> Tharla an chéad ollruathar ar Jenin ar an 23 Meitheamh 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=June 2023 Jenin incursion|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=June_2023_Jenin_incursion&oldid=1163194004|journal=Wikipedia|date=2023-07-03|language=en}}</ref> Idir 1-3 Iúil, bhí deichniúr Palaistíneach maraithe ag na hIosraelaigh in Jenin, agus bhí corradh le céad duine gafa acu agus na mílte eile curtha as a n-árais chónaithe de bharr an ruathair. === Iarmhairtí === In Éirinn, thug an Taoiseach le fios go raibh imní air faoi ghéire an fhoréigin atá an dá thaobh [Iosraelaigh agus Palaistínigh araon] a dhéanamh ar a chéile agus dúirt go gcaithfí sibhialtaigh a chosaint thar aon ní eile.<ref name=":0" /> Bhris [[Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023]] amach i mí Dheireadh Fómhair. == Féach freisin == * [[Coimhlint Iosrael–Gaza 2014|Coimhlint Iosrael-Hamas, 2014]] * [[Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022]] * [[Cogadh Iosrael-Gaza]], 2023-2024 ** [[Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]], 2023 ** [[Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia]], 2023 ** [[Eachtra lámhaigh in Shegaia (2023)|Eachtra lámhaigh in Shegaia, 2023]]. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais. ** [[Sléacht Al-Rashid]], 2024 ** [[Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen]], 2024 ** [[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|Cinedhíothú na bPalaistíneach]] ** [[Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta]] * [[Gaza (scannán)|''Gaza'' (scannán 2019)]] == Naisc Sheachtracha == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:An Bruach Thiar]] 8b1s0snwskwasl1gpvb7fyugliyppj7 0 111174 1324032 1253394 2026-08-11T04:18:08Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324032 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is bean feachtais ar son chearta na bpáistí í '''Christina Noble'''. Rugadh í ar an 23 Nollaig 1944 i m[[Baile Átha Cliath]]. Bhunaigh sí an ''Christina Noble Children's Foundation'' sa bhliain 1989. == Óige == Bhí óige dhúshlánach aici. An cailín ba shine i dteaghlach ina raibh ochtar leanaí, beirt acu a fuair bás agus iad ina leanaí.<ref name=":2" /> Thóg a máthair Christina agus a trí siblíní. Ba alcólach é a hathair agus chaith sé an t-airgead ar fad ar an ól. Fuair a máthair bás nuair a bhí Christina deich mbliaina d'aois. Bhí uirthi a bheith ina máthair í féin dá deirfiúracha níos óige, nach raibh an duine ab óige acu ach triúr. “Rinne mé iarracht iad a bheathú, rinne mé iarracht iad a thabhairt ar scoil. Rachainn go dtí an margadh ag 4rn chun na oráistí agus na cabáiste a bhí siad ag casadh amach a fháil agus ansin thiocfainn abhaile chun iarracht a dhéanamh iad a chócaráil.”<ref name=":2" /> Scar an stát na páistí óna chéile agus cuireadh iad chuig dílleachtlanna éagsúla. Dúradh leis na páistí go bhfuair a siblín báis.<ref name=":0" /> Chaith Christina ceithre bliaina i scoil tionsclaíoch a raibh ag na mná rialta.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.irishamerica.com/2015/05/mama-tina-the-story-of-christina-noble-2-2/|teideal=Mama Tina: The Story of Christina Noble {{!}} Irish America|dáta=2015-05-14|language=en-US|dátarochtana=2024-01-18}}</ref> Tar éis roinnt iarrachtaí éalú, fuair Christina ar ais chuig [[Baile Átha Cliath]]. Bhí sí gan dídean ina chodladh i bpoll a thochail sí i b[[Páirc an Fhionnuisce]]. Le linn an am seo, bhí éigniú déanta uirthi, d'éirigh sí torrach agus bhí sí seolta ar ais chuig na mná rialta.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Bhí leanbh buachaill aici a raibh tógtha uaithi le haghaidh uchtú. Tar éis a fháil amach gur d'inis an stáit bréag faoi báis a siblíní, d'aimsigh Christina a deartháir i [[Sasana]] agus bhog sí isteach leis go dtí go raibh sí 18 bliain d'aois. == Pósadh == Nuair a bhí sí i Sasana, bhuail agus phós sí a fear chéile agus bhí trúir páiste aici, Helenita, Nicolas agus Androula,<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.womensmuseumofireland.ie/exhibits/christina-noble|teideal=Christina Noble|language=en-IE|work=Women’s Museum of Ireland|dátarochtana=2024-01-16}}</ref> ach bhí an pósadh deacair agus míshásúil.<ref name=":1" /> == Gairm == Thosaigh Christina ag fáil brionglóidí faoin cogadh [[Vítneam]] agus an tionchar a raibh ar na páistí. I brionglóid athfhillteach amháin, bhí páistí Vítneamach gan éadaí ag rith síos bóthar créafóige ag éalú ón buamáil Napalm. Thar na páistí a raibh solas bán leis an focal 'Vietnam'.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Mhothaigh Christina go raibh na páistí ag teacht uirthi, ag glaoc uirthi chun cabhrú leo. D'athraigh an brionglóid seo saol Christina go deo, ag spreagadh uirthi chun cabhrú le páistí eile a raibh ag fulaingt an méid céanna a raibh Christina nuair a bhí sí ina páiste.<ref name=":0" /> Fiche bliain níos déanaí, i 1989, chuaigh Christina ar turas leis an sproic chun cabhrú le páistí sa príomhcathair i [[Vítneam]], Ho Chi Minh. Bhí Christina ag siúl gach lá agus oíche ag cuardach páistí a raibh leigheas de dhíth acu agus cosaint de dhíth ó eacnamaíocht agus saothrú gnéasach. Thar an ocht bliain eile, thóg sí an Christina Noble Children's foundation.<ref name=":0" /> Tá sé mar aidhm ag an CNCF chun páistí a seitáil suas don saol, mar creideann Christina go bhfuil an óige mar cosán don ár todhchaí, buncloch don saol, agus sin an fáth go gcuireann sí an focail fondúireacht ar an eagraíocht in áit carthanacht. Shocraigh an CNCF clinicí sláinte, scoileanna, scáthlán do bhuachaillí gan dídean, ionad cúram páistí, foireann [[Sacar|sacair]] agus scoil gruaigaireacht agus salón. Tá [[ceol]] agus rangannaí [[snámh]] curtha ar an liosta fada freisin.<ref name=":1" /> Tá baint ag an bhfondúireacht le go leor gníomhaíochtaí lena n-áirítear cúnamh oideachais, forbairt pobail, umar uisce soláthar, bunú agus forbairt oideachais, cláir iasachtaí imrothlacha, cúnamh éigeandála do leanaí agus a dteaghlaigh, agus scáthláin do gach leanbh faoi mhíbhuntáiste agus leanaí sráide, gan ach roinnt a lua. Ó cuireadh tús leis, tá 120 tionscadal bunaithe ag Fondúireacht Christina agus bhí tionchar aici ar shaolta os cionn 700,000 de na daoine is boichte, is leochailí leanaí agus a dteaghlaigh i [[Vítneam]] agus sa [[An Mhongóil|Mhongóil]]. Is í Christina fós an príomhfhórsa tiomána agus inspioráid agus coinníonn sí dlúth-theagmháil phearsanta leis na leanaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thehealthzoneshow.com/christina-noble/|teideal=Christina Noble on Forgiveness, Her Life, Her Family, Cancer, Transformation and Living With No Regrets.|dáta=2016-05-04|language=en-GB|work=The Health Zone Show|dátarochtana=2024-04-08}}{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fós téann Christina amach chuig na sráideanna i [[Vítneam]] ag cuardú iad atá ag bun an carn bocht, ach ní tharraingeodh sí páiste óna theach nó chlann. Téann sí chuig pobail bocht, ag curadh gníomh an fondúireacht chun cinn agus ag tabhairt eolas do daoine faoi cad atá sí ábalta dhéanamh daoibh. Is rogha é ag tabhairt cuairt chuig na clinicí. Bíonn Christina ag obair chun $500,000 a bhailiú an bhlian chun an fondúireacht a choinnéail thar an talamh. Tá oifigí i níos mó 14 tíortha ar fud an domhain chun airgead a bhailiú, tugann Christina cuairt chuig formhór de na hoifigí gach bliain. Tá an grúpa ag lorg cuidiú ón [[Na Náisiúin Aontaithe|UN]] agus rialtais ar fud an domhain. I 1997, d'fhás Christina gníomhach an CNCF go dtí an [[An Mhongóil|Mhongóil]] agus chuir sé isteach clár oideachasúil príosún, tionscadamh sláinte, scéim urraíocht do páistí agus córas iasachtaí. Leathnaigh Christina a cuid oibre tarrthála chun cabhrú le leanaí a bhfuil cónaí orthu i ndálaí maireachtála anacair, mar shéaraigh, sa [[An Mhongóil|Mhongóil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://prideofireland.ie/christina-noble/|teideal=CHRISTINA NOBLE|dáta=2016-06-10|language=en-GB|work=Pride of Ireland|dátarochtana=2024-04-08|archivedate=2024-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408084220/https://prideofireland.ie/christina-noble/}}</ref> Go dtí seo, cuidigh an CNCF thart ar 140,000 páistí. Ar an 25ú Feabhra, fuair sí OBE ón [[Séarlas III|Phrionsa Searlas]] i [[Pálás Buckingham|Pálas Buckingham]], Tá súil aici go mbeidh onóir ag fháil níos mó creidiúnacht don a hobair.<ref name=":1" /> == Beathaisnéis == I rannóg na Saoirsí i m[[Baile Átha Cliath]], [[Éire]], a rugadh Noble ar 23 Nollaig 1944. Fuair a máthair bás nuair a bhí sí deich mbliaina d'aois. Cuireadh chuig dílleachtlann í agus dúradh go mímhacánta go raibh a triúr deartháireacha marbh.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/feb/13/my-700000-children|teideal=Christina Noble: the woman who transformed the lives of 700,000 children|údar=Joanna Moorhead|dáta=2016-02-13|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2024-02-26}}</ref> D'éalaigh sí agus chónaigh sí go garbh i m[[Baile Átha Cliath]], áit ar éigníodh drong í, rud a d'fhág go raibh sí torrach. Uchtaíodh a mac óg, in aghaidh a tola. Tar éis di a fháil amach go raibh lied an stát faoi bhás a deartháireacha, Christina lonnaithe a deartháir i [[Sasana]] bhog ann chun cónaí leis tar éis di 18 bliain d'aois. Seo an áit ar bhuail sí agus phós sí a fear céile agus bhí triúr clainne acu, Helenita, Nicolas agus Androula. D'fhulaing sí foréigean baile. <ref name=":2" /><ref name=":0" /> I 1989, tar éis fás a leanaí féin, thug sí cuairt ar [[Vítneam]] agus thosaigh sí ag tabhairt aire do leanaí gan dídean. Bhí an gníomh seo spreagtha ag aisling athfhillteach a bhí aici le linn [[Cogadh Vítneam|Chogadh Vítneam]].<ref name=":1" /> Thug sé seo uirthi sa deireadh fondúireacht Christina Noble Children a chruthú. Go dtí seo, chabhraigh sí féin agus an Fhondúireacht le breis agus 700,000 páiste i [[Vítneam]] agus sa [[An Mhongóil|Mhongóil]].<ref name=":2" /><ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Noble, Christina}} hzmwzibsrl5amvxm9wfuxueewkrdpzm 0 113909 1324030 1323516 2026-08-11T00:43:39Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324030 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:20210626 Variwide chart of greenhouse gas emissions per capita by country.svg|mion|astaíochtaí carbóin in aghaidh an duine, de réir tíre<ref>{{Lua idirlín|url=https://globalcarbonatlas.org/emissions/carbon-emissions/|teideal=Carbon Emissions|language=en-US|work=Global Carbon Atlas|dátarochtana=2025-09-07}}</ref>]] [[Íomhá:1850-2019 Cumulative greenhouse gas emissions by region - bar chart - IPCC AR6 WG3 - Fig SPM.2b.svg|mion|astaíochtaí carbóin de réir tíre]] [[Íomhá:Ireland v EU-27 v World per capita CO2 emissions.svg|mion|astaíochtaí carbóin in aghaidh an duine, Éire, AE agus an Domhan]] [[Íomhá:Ireland greenhouse gas emissions by sector.svg|mion|Astaíochtaí gás ceaptha teasa in Éirinn, de réir earnála]] Is iad astaíochtaí [[Gás|gáis]] nó [[Cáithnín|cáithníní]] a scaoiltear isteach san [[aer]] agus a fhéadfaidh cur le [[téamh domhanda]] nó le [[Truailliú aeir|droch-cháilíocht aeir]].'''<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://irish.climatejargonbuster.ie/kb/astaiochtai/|teideal=Astaíochtaí|údar=gov.ie|language=ga-IE|work=Treoir ar Bhéarlagair Aeráide|dátarochtana=2024-05-29|archivedate=2024-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240529211630/https://irish.climatejargonbuster.ie/kb/astaiochtai/}}</ref>''' Is éard atá i gceist le '''astaíochtaí gás ceaptha teasa'''<ref>Béarla: greenhouse gas emissions (GHG)</ref> (nó '''astaíochtaí carbóin''' uaireanta) ná gáis a cheapann teas ó [[Dromchla (toipeolaíocht)|dhromchla]] an domhain, rud a chruthaíonn téamh san [[Atmaisféar an Domhain|atmaisféar]] íochtarach agus a chuireann moill ar chailliúint [[Fuinneamh|fuinnimh]] ón domhan.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://irish.climatejargonbuster.ie/kb/astaiochtai-gas-ceaptha-teasa-ghg/|teideal=Astaíochtaí gás ceaptha teasa / GHG|údar=gov.ie|language=ga-IE|work=Treoir ar Bhéarlagair Aeráide|dátarochtana=2024-05-29|archivedate=2024-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240529211624/https://irish.climatejargonbuster.ie/kb/astaiochtai-gas-ceaptha-teasa-ghg/}}</ref> Is iad [[dé-ocsaíd charbóin]], [[meatán]] agus [[ocsaíd nítriúil]] na gáis ceaptha teasa is mó is cúis leis an [[athrú aeráide]]. Baintear úsáid as an téarma ‘astaíochtaí carbóin’ uaireanta chun tagairt a dhéanamh do gach gás ceaptha teasa.<ref name=":1" /> == Foinsí == Cruthaítear astaíochtaí carbóin nuair a scaoiltear gáis áirithe isteach san aer trí bhíthin gníomhaíochtaí amhail breoslaí iontaise a dhó le haghaidh fuinnimh. Ina measc tá gáis amhail dé-ocsaíd charbóin agus meatán. Is amhlaidh sin mar gheall go bhfuil carbón sa dá ghás sin. Mar shampla, scaoileann carranna gáis chontúirteacha (astaíochtaí) amhail aonocsaíd charbóin isteach san aer.<ref name=":0" /> Tagann tuairim is 30% de líon iomlán na n-astaíochtaí gás ceaptha teasa domhanda ó tháirgeadh agus caitheamh bia. Tá [[meatán]] ó dhíleá na n-ainmhithe san áireamh anseo. Ina theannta sin, nuair a chuirimid [[dramhaíl]] chuig láithreáin líonadh talún, tarlaíonn [[truailliú]], bolaithe agus astaíochtaí gás ceaptha teasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/IthPlean%C3%A1ilMair.pdf|teideal=#ithpleanáilmair Eacnamaíocht Bhaile na Sraithe Sóisearaí|údar=Maria Randles agus Maria Kennelly|dáta=2018|language=ga-IE|dátarochtana=2024|archivedate=2022-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127183552/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/IthPlean%C3%A1ilMair.pdf}}</ref> Cuireann an cur amú bia le hastaíochtaí gás ceaptha teasa chomh maith, ag cruthú 3.3 billiún tonna C02 gach bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://stopfoodwaste.ie/resource/why-avoid-food-waste|teideal=Why avoid food waste ?|údar=stopfoodwaste.ie|dáta=2024|dátarochtana=2024}}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bíonn tionchar níos lú ag bia plandúil ar an g[[comhshaol]] agus [[timpeallacht]] ná mar a bhíonn ag bia ainmhíoch. Cuireann bia ainmhíoch níos mó astaíochtaí ar fáil. Mar sin, má ithimid níos mó glasraí, cnónna agus piseánach agus níos lú den fheoil phróiseáilte agus den fheoil dhearg, beidh níos lú astaíochtaí i gceist. == In Éirinn == Mhaígh an rialtas sna 2020idí go spreagfadh ardú de réir a chéile ar phraghas peitril agus díosail an t-inneall dócháin inmheánaigh a thréigean. Dar leis an nGCC, áfach, ní raibh ann ach caint agus ní raibh polasaí ar bith ag an [[Rialtas na hÉireann|Rialtas]] maidir le praghas peitril agus díosail a ardú go mór.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Astaíochtaí carbóin a laghdú: 'ní bhainfidh Éire sprioc amach'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0528/1451627-astaiochtai-carboin-a-laghdu-ni-bhainfidh-eire-sprioc-amach/|date=2024-05-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí sé dearbhaithe ag an n[[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)|Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil]] (GCC) gur sceith Éire 54 milliún tonna de gháis ceaptha teasa sa bhliain 2024. Is ar éigean a bhí na hastaíochtaí ag titim. Feirmeacha a sceith 38% den tonnáiste sin; as feithiclí a tháinig 22%; an earnáil fuinnimh a bhí freagrach as 13%; agus as téamh foirgneamh a tháinig an 10% eile. Is ionann 54 milliún tonna agus deich dtonna in aghaidh gach duine sa tír.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Laghdú beag ar astaíochtaí gás ceaptha teasa in 2024|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0704/1521803-laghdu-beag-ar-astaiochtai-gas-ceaptha-teasa-in-2024/|date=2025-07-04|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Mhaígh an GVV nach gcomhlíonfaidh Éire a cuid dualgas dlíthiúil idirnáisiúnta maidir le hathrú aeráide idir 2022 go 2030,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/en/environment/pollution/irelands-targets-to-reduce-air-pollution/|teideal=Ireland's targets to reduce air pollution, 2022-2030|údar=citizensinformation.ie|dáta=2024-05-29|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-05-29|archivedate=2024-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240529210123/https://www.citizensinformation.ie/en/environment/pollution/irelands-targets-to-reduce-air-pollution/}}</ref> fiú amháin dá gcuirfí plean gnímh<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/publication/6223e-climate-action-plan-2021/|teideal=Climate Action Plan 2021|údar=gov,ie|dáta=2024-05-11|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-05-29|archivedate=2024-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240511132120/https://www.gov.ie/en/publication/6223e-climate-action-plan-2021/}}</ref> an Rialtais i bhfeidhm ina iomláine agus in am. Sháraigh beagnach gach earnáil in Éirinn an t-uasmhéid astaíochtaí carbóin a bhí leagtha síos dóibh in 2025 agus in 2030. [[Talmhaíocht]], [[Tionscal|tionsclaíocht]] agus [[leictreachas]] na hearnálacha is mó is ciontach. == Féach freisin == *[[:Catagóir:Athrú aeráide|Athrú aeráide]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] *[[Córas Trádála Astaíochtaí an Aontais Eorpaigh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] 41bp3ajhjnp17ffbdebk9n4qtn1wyts 0 114128 1324061 1247006 2026-08-11T08:58:11Z An Sionnach Rua 29036 Glanadh 1324061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Cuimsíonn an [[Géineas|géineas]] '''''Charadrius''''' 11 [[Speiceas|speiceas]] [[Éan|éan]] a bhaineann leis an bh[[Fine (bitheolaíocht)|fine]] Charadriidae. Éin bheaga chladaigh iad seo, ar a dtugtar feadóga orthu go minic. Is focal Laidine déanaí é an t-ainm géineas ''Charadrius'' ar éan buí a bhí luaite sa Vulgáid sa cheathrú haois. Faightear iad ar fud an domhain. Tá bandaí cíche nó coiléir mar chomhartha sóirt ag go leor speiceas ''Charadrius''. Is féidir leo seo a bheith ina mbandaí iomlána singile (i measc aosaigh), nó bandaí dúbailte nó triaracha. Bíonn goba sách gearr acu agus cothaíonn siad go príomha ar fheithidí, péisteanna nó inveirteabraigh eile, ag brath ar ghnáthóg, a fhaightear trí theicníc rith agus stop, seachas tochailt sheasta amhail roinnt grúpaí lapairí eile. Bíonn siad ag seilg de réir aithne shúl, seachas ar a mhothú mar a dhéanann lapairí a bhfuil goba níos faide orthu cosúil leis an naoscach.'''cuimsithe''' Tá speicis sna géinis ''Aegialites'' (nó ''Aegialitis''), ''Thinornis'', agus ''Elseyornis'' comhchuimsithe anois laistigh de ''Charadrius''. == Liosta speiceas == Bhí 33 speiceas sa ghéineas ar dtús. I mí na Nollag 2023, áfach, d'ionchorpraigh Aontas Idirnáisiúnta na nÉaneolaithe gach speiceas faoi ''Thinornis'' agus ''Elseyornis'' isteach i ''Charadrius'', agus tá roinnt speiceas de ''Charadrius'' curtha anois sa ghéineas ''Anarhynchus''. Mar thoradh air sin, níl ach 11 speiceas i Charadrius anois:[8]agus cuirtear roinnt speiceas de Charadrius sa ghéineas Anarhynchus anois. Mar thoradh air sin, níl ach 11 speiceas i ''Charadrius'' anois.<ref>{{IOC birdlist|14.1}}</ref> * ''[[Feadóg ghlórach|Charadrius vociferus]]'' – [[Feadóg ghlórach]] {{small|Linnaeus, 1758}} * ''[[Feadóg chladaigh|Charadrius hiaticula]]'' – [[Feadóg chladaigh]] nó feadóg an fháinne {{small|Linnaeus, 1758}} * ''[[Feadóg mhionbhosach|Charadrius semipalmatus]]'' – [[Feadóg mhionbhosach]] {{small|Bonaparte, 1825}} * ''Charadrius melodus'' – Feadóg cheolmhar {{small|Ord, 1824}} * ''Charadrius cucullatus''-Feadóg chochallach {{small|Vieillot, 1818}} * ''Charadrius forbesi'' – Feadóg Fhoirbis {{small|(Shelley, 1883)}} * ''Charadrius tricollaris'' – Feadóg trídhathach {{small|Vieillot, 1818}} * ''Charadrius melanops''- Feadóg uchtdubh {{small|Vieillot, 1818}} * ''Charadrius novaeseelandiae''- Feadóg túturuatu {{small|Gmelin, JF, 1789}} * ''[[Feadóigín chladaigh|Charadrius dubius]]'' - [[Feadóigín chladaigh]] {{small|Scopoli, 1786}} * ''Charadrius placidus'' - Feadóg chiúin {{small|Gray, JE & Gray, GR, 1863}} Meastar go ginearálta anois gur feadóg chladaigh óg é speiceas eile, ''Charadrius (Thinornis) rossii'', ar eolas ó eiseamal amháin a bailíodh in 1840, iar a dtugtar ó eiseamal amháin a bailíodh sa bhliain 1840, a raibh a shuíomh taifeadta go mícheart.<ref>{{Cite book |last1=Gill |first1=Brian J. |title=Checklist of the Birds of New Zealand |last2=Bell |first2=B. D. |last3=Chambers |first3=G. K. |last4=Medway |first4=D. G. |last5=Palma |first5=R. L. |last6=Scofield |first6=R. P. |last7=Tennyson |first7=A. J. D. |last8=Worthy |first8=T. H. |date=2010 |publisher=Te Papa Press |isbn=978-1-877385-59-9 |edition=4th |location=Wellington, N.Z.}}</ref> ==Gailearaí == <gallery> File:Black-fronted_Dotterel_2_-_Bow_Bowing.jpg|-Feadóg uchtdubh (''C. melanops'') File:Semipalmatedplover-santafeisland.jpg|[[Feadóg mhionbhosach]] (''C. semipalmatus'') Eggs of Three-banded Plover (Charadrius tricollaris) right in the middle of the S59 Road (11926451373).jpg|Feadóg trídhathach (''C. tricollaris'') uibheacha ar thalamh oscailte File:Little ringed plover - chick.jpg|[[Feadóigín chladaigh]] (''C. dubius'') sicín </gallery> ==Tagairtí== ==Tuilleadh léitheoireachta== * Les Christidis, Walter Boles: ''Systematics and Taxonomy of Australian Birds''. CSIRO Publishing. 2008. {{ISBN|978-0-643-06511-6}} [[Catagóir:Charadrius| ]] [[Catagóir:Tacsain ainmnithe ag Carl Von Linné]] == Naisc sheachtracha == == Tuilleadh léitheoireachta == * Les Christidis, Walter Boles: ''Systematics and Taxonomy of Australian Birds''. CSIRO Publishing. 2008. {{ISBN|978-0-643-06511-6}} 2ask75xq7mgbhu9pspginkbeyilkwzx 0 117751 1324033 1286316 2026-08-11T05:41:53Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324033 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Sraith coimhlintí a troideadh idir 1639 agus 1653 i ríochtaí [[Ríocht Shasana|Shasana]], [[Ríocht na hAlban|Albain]] agus [[Ríoghacht Éireann|na hÉireann]] ab ea '''Cogaí na dTrí Ríocht,''' a bhí ina shlánaonaid ar leithligh ag an am sin in aontas pearsanta faoi [[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Shéarlas I.]] Ina measc tá [[Cogaí na nEaspag]] 1639 go 1640, an Chéad agus an Dara Cogadh Cathartha Sasanach, [[Cogadh na hAon Bhliana Déag|Cogaí Comhdhála na hÉireann]], [[Cromail in Éirinn 1649-1650|concas Chromail ar Éirinn]] agus an Cogadh Angla-Albanach 1650–1652 . Mar thoradh orthu cuireadh Séarlas I chun báis , cuireadh deireadh leis an monarcacht, agus bunaíodh [[Comhlathas Shasana]], stát aonadach a bhí i gceannas ar Éireann agus an Bhreatain Mhór go dtí [[Athchur na Seacaibíteach|Athchóiriú na Stiùbhartach]] sa bhliain 1660 . Téann coimhlint pholaitiúil agus reiligiúnach idir Séarlas I agus a chéile comhraic siar go dtí blianta tosaigh a réimis. Cé gur thacaigh a bhformhór mór le hinstitiúid na monarcachta, níor aontaigh siad ar cé a raibh údarás deiridh acu. Go ginearálta d'áitigh ríogaithe go raibh comhlachtaí polaitiúla agus creidimh faoi smacht an rí, agus thacaigh formhór a gcomhghleacaithe [[Maolcheann|Parlaiminte]] le cineál teoranta monarcachta bunreachtúla. Rinne difríochtaí ar reiligiún agus saoirse creidimh an cás níos measa. Chuir [[Cailvíneachas|Protastúnaigh leasaithe]] ar nós na bPiúratánach Sasanach agus Cúnantóirí na hAlban i gcoinne na n-athruithe a rinne Charles a fhorchur ar eaglaisí stáit Protastúnacha [[Eaglais Shasana|Shasana]] agus na hAlban . In Éirinn, an t-aon críoch le tromlach [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]], theastaigh ó Chónaidhmigh na hÉireann deireadh a chur le hidirdhealú frith-Chaitliceach, féinrialtas níos mó, agus droim láimhe a thabhairt le [[Plandálacha na hÉireann|dheontais talún do lonnaitheoirí Protastúnacha]]. Thosaigh na coimhlintí le Cogaí na nEaspag sa bhliain 1639 -1640, nuair a fuair Cúnantóirí na hAlban a bhí i gcoinne leasuithe reiligiúnacha Shéarlais smacht ar Albain agus ar feadh tamall gearr d'fhorghabhadar tuaisceart Shasana. Rinne Caitlicigh Éireannacha éirí amach sa bhliain 1641, a d'fhorbair ina gcoimhlint eitneach i gcoinne lonnaitheoirí Protastúnacha. Reáchtáil Comhdháil Chaitliceach na hÉireann, a bunaíodh chun an t-éirí amach a rialú, an chuid is mó d'Éirinn sa chogadh ina dhiaidh sin in aghaidh na Ríogaithe, na bParlaiminteoirí, agus na gCúnantóirí. Cé gur aontaigh an tríúr i mí Lúnasa 1642 go raibh gá le deireadh a chur leis an éirí amach, ní bheadh muinín ag aon cheann de na páirtithe go mbeadh smacht ag an bpáirtí eile ar an arm, a bunaíodh chun na críche sin. I mí Lúnasa 1642, chuir an tsáinn pholaitiúil a bhí mar thoradh air tús leis an gCéad Chogadh Cathartha Sasanach, a chuir Ríogaigh i gcoinne na bParlaiminteoirí agus a gcomhghuaillithe, sé sin na Cúnantóirí i Sasana agus sa Bhreatain Bheag. Tháinig deireadh leis an gcogadh i Sasana nuair a ghéill Séarlas do na hAlbanaigh sa bhliain 1646, ach d'fhág deighiltí i measc a chéilí comhraic agus a dhiúltú géilleadh dóibh maidir le lamháltais shuntasacha pholaitiúla, gur tharla ráig nua troda sa bhliain 1648. Sa Dara Cogadh Cathartha Sasanach, chlaoigh na Parlaiminteoirí na Ríogaigh arís agus baicle Cúnantóra ar a dtugtar Na Rannpháirtithe ([[An Béarla|Béarla]]: ''THe Engagers''). Ruaig an Modh-Arm Nua de chuid na bParlaiminteoirí na daoine as Parlaimint Shasana a bhí ag iarraidh leanúint ar aghaidh leis an idirbheartaíocht leis an rí. Cheadaigh an Pharlaimint Gheadáin ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: ''The Rump Parliament'') a bhí ann dá bharr, cur chun báis an rí i mí Eanáir 1649, agus bhunaigh sí [[Comhlathas Shasana|Comhlathas poblachtach Shasana]]. I gConradh Breda, d'aontaigh na hAlbanaigh Séarlas II a thabhairt ar ais do ríchathaoir Shasana, ach buaileadh iad sa chogadh Angla-Albanach 1650-1652. Faoi [[Oilibhéar Cromail]], chloígh an [[Comhlathas Shasana|Comhlathas]] [[Ríoghacht Éireann|Ríocht na hÉireann]] agus gabhadh formhór thailte na gCaitliceach. Rinneadh poblacht aontaithe d'oileáin na Breataine Móire agus na hÉireann a bhí á rialú ag Cromail agus a bhí faoi cheannas an airm. Bhí ráigeanna foréigin ann anois agus arís go dtí gur athchóiríodh an mhonarcacht sa bhliain 1660. ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20040906142748/http://www.historybookshop.com/articles/commentary/wars-of-three-kingdoms-chronology-ht.asp Chronology of The Wars of the Three Kingdoms] * [https://web.archive.org/web/20080205210507/http://www.historybookshop.com/articles/commentary/civil-wars-of-three-kingdoms-ht.asp The Wars of the Three Kingdoms] Article by Jane Ohlmeyer arguing that the English Civil War was just one of an interlocking set of conflicts that encompassed the British Isles in the mid-17th century * [http://www.historyireland.com/confederate-war-and-cromwell/celtic-dimensions-of-the-british-civil-wars/ Celtic Dimensions of the British Civil Wars] ar [[History Ireland]] * [http://www.englishcivilwar.org/ Englishcivilwar.org] News, comment and discussion about the English Civil War * [https://web.archive.org/web/20040925033156/http://www.templum.freeserve.co.uk/history/civilwars/scottish_civil_war.htm The first Scottish Civil War] * [http://www.usna.edu/EnglishDept/ilv/reb1641.htm The Rebellion of 1641 and the Cromwellian Occupation of Ireland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040823213250/http://www.usna.edu/EnglishDept/ilv/reb1641.htm |date=2004-08-23 }} * [https://www.bbc.co.uk/history/state/nations/ireland_kingdoms_01.shtml Ireland and the War of the Three Kingdoms] * [https://web.archive.org/web/20040804213948/http://www.open2.net/civilwar/index.html Civil War] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an Bhreatain Mhór]] [[Catagóir:Cogaí cathartha]] [[Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag]] [[Catagóir:Idir-ríocht Shasana]] [[Catagóir:Réabhlóidí]] [[Catagóir:Stair na Breataine Bige]] [[Catagóir:Stair na hAlban]] kw2zztg6ui2qsg4ydeb5fqv5e5fln55 0 118819 1324035 1323234 2026-08-11T07:07:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324035 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo|sinonims=''Dacelo gigas''}} [[Íomhá:Laughing_kookaburra_plate_663_Planches_enluminées_d'histoire_naturelle.jpg|deas|mion| Pláta daite leis an eochair eolais mhícheart a d’úsáid [[Johann Hermann]] agus [[Pieter Boddaert]] araon]] [[Íomhá:Kookaburra-making-hollow-in-arboreal-termite-nest_1.jpg|mion| Cúcabarra gáiriteach ag déanamh log i gcomhair neide i nead chrannach teirmíte.]] Is éan é an '''[[cúcabarra]] gáiriteach''' ('''''Dacelo novaeguineae''''') i bhfofhine na [[Cruidín|gcruidíní]] [[Cruidín crainn|Halcyoninae]]. Is cruidín mór láidir é le ceann bán agus stríoc súile dhonn<ref name=":0" /> Tá na codanna uachtaracha dá gcoirp dúdhonn don chuid is mó ach tá scead ghealghorm bhreac ar na [[cleití ceilte]].<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|author=Morcombe, Michael|date=2003|title=Field Guide to Australian Birds|issue=3|publisher=Pascal Press, Glebe, NSW ISBN 978174021417-9}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Pizzey, Graham; Doyle, Roy.|date=1980|title=A Field Guide to the Birds of Australia|publisher=Collins Publishers, Sydney. ISBN 073222436-5}}</ref> Tá codanna íochtar a gcoirp bánbhuí agus barrtar an t-eireaball le tarr-ruadhonn agus dubh.<ref name=":0" /> Tá clúmh na n-éan fireannach agus baineannach cosúil le chéile. Is gáire faoi leith é a nglao cosantach a dhéanann cupla éan ag an am chéanna go minic agus úsáidtear é go forleathan mar [[Maisíocht fuaime stoc|mhaisíocht fuaime stoc]] i gcásanna a bhaineann le suíomh dufair.<ref name=":11">{{Lua idirlín|url=https://soundandthefoley.com/2013/05/30/that-jungle-sound/|teideal=That Jungle Sound|údar=Melissa Kaercher|dáta=2013-05-30|language=Béarla|work=The Sound and the Foley|dátarochtana=2025-04-23}}</ref> Is as [[Oirthear na hAstráile|oirthear mhórthír na hAstráile]] ó dhúchas don chúcabarra gháiriteach ach tugadh isteach in áiteanna sa [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]], sa [[An Tasmáin|Tasmáin]] agus san [[An Astráil Thiar|Astráil Thiar]] é fosta.<ref name=":5" /> Cuireann an t-éan seo faoi i bhforaois thirim [[Eocalaip|eocalaipe]], i gcoillearnach, i bpáirceanna cathracha agus i ngairdíní.<ref name=":5" /> Is speiceas neamhimirceach é an speiceas seo agus cuireann sé faoi sa [[dúiche]] féin agus a gcuireann sé i rith na bliana. Tá sé [[Monagamas|monagamach]] agus coimeádann sé an páirtí céanna ar feadh a shaoil . Is féidir le péire pórúcháin a bheith in éineacht le cúig shliocht fhásta neamhphórúcháin ó bhlianta roimhe sin a chabhraíonn leis na tuismitheoirí a ndúiche a chosaint agus a n-éin óga a thógáil.<ref name=":5" /> Póraíonn an cúcabarra gáiriteach i bpoill chrainn neamhlínithe nó i bpoill thochailte i neadacha [[Teirmít|teirmíte]] crannach go ginearálta.<ref name=":5" /> Trí ubh bhána is ea líon na n-uibheacha ina gcuid ál. Gorann na tuismitheoirí agus na cúntóirí na huibheacha agus beathaíonn siad na héin óga. Is minic a mharaíonn na siblíní níos sine an t-éan óg is óige den trí éan óga. Nuair atá na gearrcaigh [[faoi lán chlúimhrí|faoi lán clúimhrí]] beathaítear fós iad ar feadh sé go deich seachtaine eile sular féidir leo dul ar thóir foráiste go neamhspleách.<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|author=Fry, C. H.; Fry, Kathie; Harris, Alan|date=1999|title=Kingfishers, Bee-eaters and Rollers|pages=lgh 133-136|publisher=Londain: Christopher Helm. ISBN 978-0-7136-5206-2}}</ref> Mar chreachadóir raonleathan ainmhithe beaga, seasann an cúcabarra gáiriteach ar chraobh agus fanann sé go dtí go dtéann ainmhí ar an talamh tráth a eitlíonn sé síos agus a thugann sé áladh ar a chuid chreiche.<ref name=":4" /> Bíonn laghairteanna, feithidí, péisteanna, nathracha, lucha san áireamh le haiste bia an éin agus tá de cháil acu iasc órga a bhaint amach as locháin i ngairdíní. Rangaíonn [[an tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra]] (AICD) an cúcabarra gáiriteach mar [[speiceas is lú imní]] toisc go bhfuil raon agus daonra mór aige gan aon bhagairtí fhorleathana.<ref name=":12">{{Luaigh foilseachán|title=IUCN Red List of Threatened Species: Dacelo novaeguineae|url=https://www.iucnredlist.org/species/22683189/253968941|journal=IUCN Red List of Threatened Species|date=2024-01-15|author=BirdLife International (BirdLife International)}}</ref> == Tacsanomaíocht == [[Íomhá:Laughing_Kookaburra_Sydney_2023.webm|mion| Cúcabarra gáiriteach, Audley, Sydney, 2023]] Rinne an nádúraí agus an taiscéalaí Francach Pierre Sonnerat an chéad chur síos agus léaráid den chúcabarra gháiriteach (i ndubh agus bán) ina ''Voyage à la nouvelle Guinée'', a foilsíodh in 1776.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Voyage à la Nouvelle Guinée : dans lequel on trouve la description des lieux, des observations physiques & morales, & des détails relatifs à l'histoire naturelle dans le regne animal & le regne végétal|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13719308|publisher=Chez Ruault|date=1776|location=Paris|author=Pierre Sonnerat, Pierre Sonnerat|language=Fraincis|pages=p. 170, Pláta 106}}</ref><ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|title=The Scientific Name of the Laughing Kookaburra: Dacelo Glgas (Boddaert) V. Dacelo Novaeguineae (Hermann)|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1071/MU9770035|journal=Emu - Austral Ornithology|date=1977-01-01|issn=0158-4197|pages=35–36|volume=77|issue=1|doi=10.1071/MU9770035|author=G. F. Mees}}</ref> Mhaígh sé go bhfaca sé an t-éan sa [[An Nua-Ghuine|Nua-Ghuine]]. I bhfírinne níor thug sé cuairt ar an Nua-Ghuine riamh agus ní fhaightear an cúcabarra gáiriteach inti. Is dócha go bhfuair sé eiseamal caomhnaithe ó dhuine de na nádúraithe a thaistil in éineacht leis an [[James Cook|Chaptaen James Cook]] go cósta thoir na hAstráile.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why did Sonnerat record the Kookaburra, Dacelo gigas (Boddaert) from New Guinea?|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1071/MU956224|journal=Emu - Austral Ornithology|date=1956-08-01|issn=0158-4197|pages=224–225|volume=56|issue=3|doi=10.1071/MU956224|author=Averil Lysaght}}</ref> Chuir Edme-Louis Daubenton agus François-Nicolas Martinet pláta daite den chúcabarra gháiriteach bunaithe ar eiseamal Sonnerat isteach ina sraith ''Planches enluminées d’histoire naturelle'' (Plátaí daite ar an stair nádúrtha). Deir eochair eolais Fraincise ar an phláta úd "''Martin-pecheur, de la Nouvelle Guinée''" (Cruidín ón Nua-Ghuine), arb eol dúinn anois nach fíor é.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Daubenton, Edme-Louis; Martinet, François-Nicolas .|date=1765–1783|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35219151|title=Planches enluminées d'histoire naturelle|volume=7|pages=Pláta 663|publisher=Páras}}</ref> Rinne an nádúraí Francach Johann Hermann an chéad chur síos foirmiúil ar an speiceas in 1783 bunaithe ar an phláta dhaite le Daubenton agus Martinet. Bhaist sé an t-ainm eolaíoch ''Alcedo novæ Guineæ'' air. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, James Lee, eag.|date=1945|title=Check-list of Birds of the World.|volume=5|issue=5|pages=lch 190|publisher=Massachusetts: Harvard University Press|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480201}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hermann, Johann|date=1783|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39000863#page/212/mode/1up|title=Tabula affinitatum animalium olim academico specimine edita : nunc uberiore commentario illustrata cum annotationibus ad historiam naturalem animalium augendam facientibus (as Laidin)|pages=lch 192|publisher=Argentorati: Impensis Joh. Georgii Treuttel}}</ref> Thug an zó-eolaí Sasanach William Elford Leach an [[géineas]] reatha ''[[Cúcabarra|Dacelo]]'' isteach sa bhliain 1815 <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Check-list of birds of the world|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480201|publisher=Harvard University Press|date=1945|location=Cambridge, Massachusetts|volume=v.5 (1945)|author=Cottrell, G. William,, G. William Cottrell, James C. Greenway, Ernst Mayr, Raymond A. Paynter, James Lee Peters, Melvin A. Traylor, Harvard University|pages=p. 189}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Leach, William Elford|date=1815|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/28685516|title=The Zoological Miscellany; being descriptions of new, or interesting Animals|volume=2|pages=lch 125|publisher=Londain: B. McMillan for E. Nodder & Son}}</ref> agus is anagram é den fhocal Laidineach ''Alcedo'' arb é ”cruidín” a chiall. Comhcheanglaíonn an buafhocal sonrach ''novaeguineae'' an focal Laidineach ''novus'' ar 'nua' leis an fhocal ar Ghuine,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Helm dictionary of scientific bird names [electronic resource] : from aalge to zusii|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Londain: Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-2501-4|date=2010|author=James A. Jobling|pages=lch 130, 275}}</ref> bunaithe ar an tuairim earráideach gurb as an Nua-Ghuine dá eiseamal.<ref name=":7" /> Creideadh ar feadh na mblianta gurbh é an nádúraí Ollannach Pieter Boddaert a rinne an cur síos ba luaithe agus is é a ainm eolaíoch ''Dacelo gigas'' a bhí in úsáid sa litríocht eolaíoch, <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Boddaert, Pieter|date=1783|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/27822660#page/62/mode/1up|title=Table des planches enluminéez d'histoire naturelle de M. D'Aubenton|pages=lch 40|publisher=Utrecht|language=Fraincis}}</ref> ach thaispeáin an t-éaneolaí Astrálach Gregory Mathews sa bhliain 1926 gur foilsíodh cur síos le Hermann níos luaithe sa bhliain chéanna, 1783, a raibh tosaíocht aige dá bharr.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Correspondence|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1071/MU926148|journal=Emu - Austral Ornithology|date=1926-10-01|issn=0158-4197|pages=148–149|volume=26|issue=2|doi=10.1071/MU926148|author=Gregory M. Mathews, E. C. and Chisholm}}</ref> Níor measadh faoi 1977 go raibh an tuiscint mhíchruinn ar dháileadh geografach an éin de bharr an ainm in úsáid reatha ina ábhar tábhachtach go leor chun iallach a chur ar athrú i bhfabhar ''D. gigas''.<ref name=":7" /> Ba mhinic a nglaodh "laughing jackass" ar an speiceas seo sa Bhéarla sa 19ú haois, ainm a taifeadadh don chéad uair (mar Laughing Jack-Ass) in ''An Account of the English Colony in New South Wales'' le David Collins a foilsíodh sa bhliain 1798.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=An Account of the English Colony in New South Wales, Volume 1: With Remarks on the Dispositions, Customs, Manners, Etc. of The Native Inhabitants of That Country. to Which Are Added, Some Particulars of New Zealand; Compiled, By Permission, From The Mss. of Lieutenant-Governor King.|url=https://archive.org/details/anaccountoftheen12565gut|coauthors=Project Gutenberg|author=David Collins|publisher=Londain: T. Cadell Jr and W. Davies|pages=Aguisín 12 Language}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|author=Gray, Jeannie; Fraser, Ian|date=2013|title=Australian Bird Names: A Complete Guide.|pages=lgh 156–158|publisher=Collingwood VIC, an Astráil: CSIRO. ISBN 978-0-64310469-3}}</ref> D'úsáid an t-éaneolaí John Gould "great brown kingfisher" nó 'cruidín donn mór' sa bhliain 1858, ainm a chum John Latham in 1782.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gould, John (1848).|date=1848|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48200561|title=The Birds of Australia|volume=2|publisher=Londain: féin-fhoilsithe|pages=Pláta 18}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Latham, John|date=1782|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727247|title=A General Synopsis of Birds|volume=1|pages=lch 609|publisher=Londain: priontáilte ar son Benj. White}}</ref> Ainm coitianta eile ab ea "laughing kingfisher" nó 'cruidín gáiriteach'.<ref name=":1" /> Bhí na hainmneacha in roinnt [[Teangacha Bundúchasacha na hAstráile|teangacha bundúchasacha na hAstráile]] liostaithe ag údair Eorpacha lena n-áirítear ''Go-gan-ne-gine'' le Collins in 1798,<ref name=":8" /> ''Cuck'anda'' le René Lesson in 1828<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lesson, René Primeverre|date=1828|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49447225|title=Manuel d'ornithologie, ou description des genres et des principales espèces d'oiseaux|pages=lch 93|publisher=Páras: Roret|language=Fraincis}}</ref> agus ''Gogera'' nó ''Gogobera'' le George Bennett in 1834.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Bennett, George|date=1834|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/27932355|title=Wandering in New South Wales, Batavia, Pedir Coast, Singapore, and China: being the journal of a naturalist in those countries during 1832, 1833, and 1834|pages=lch 222|publisher=Londain: Richard Bentley|volume=1}}</ref> Áiríodh "kookaburra" mar ainm malartach i bhfoilseacháin éaneolaíochta i mblianta tosaigh na 20ú haoise,<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lucas, A.H.S.; Le Souef, W.H. Dunley|date=1911|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/37362467#page/256/mode/1up|title=The Birds of Australia|pages=lgh 236-237|publisher=Londain: Whitcombe agus Tombs}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Leach, John Albert|date=1912|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48031268#page/113/mode/1up|title=An Australian bird book: a pocket book for field use (2nd ed.).|issue=2|pages=lch 105|publisher=Melbourne: Whitcombe & Tombs}}</ref> ach ní go dtí 1926 gur ghlac Aontas Éaneolaithe Ríoga na hAstraláise go hoifigiúil leis an ainm "laughing kookaburra" sa dara heagrán de ''Seicliosta Oifigiúil Éanlaith na hAstráile''.<ref name=":1" /> Is as an Wiradjuri don ainm, [[Teangacha Bundúchasacha na hAstráile|teanga bhundúchasach]] atá i mbaol.<ref name=":1" /> Tá ceithre speiceas chúcabarra sa ghéineas ''Dacelo'' dá bhfuil an [[cúcabarra tarr-ruadhonn]], an [[cúcabarra sluasaidghobach]] agus an [[cúcabarra breac]] srianta don Nua-Ghuine agus d'oileáin Chaolas Torres . Tá an [[cúcabarra gormeiteach]] agus an cúcabarra gáiriteach le fáil go forleathan san Astráil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Kingfishers (Alcedinidae), version 1.0|url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/alcedi1/1.0/introduction|journal=Birds of the World|date=2020|issn=2771-3105|doi=10.2173/bow.alcedi1.01|language=Béarla|author=David W. Winkler, Shawn M. Billerman, Irby J. Lovette|publisher=Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NE, SAM|coauthors=S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, eag.}}</ref> Aithnítear dhá [[Fospeiceas|fhospeiceas]]:<ref name="ioc">{{Luaigh foilseachán|author=Gill, Frank; Donsker, David, eag.|date=2016|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/|title=Rollers, ground rollers & kingfishers|journal=World Bird List Version 6.3|publisher=International Ornithologists' Union}}</ref> * ''D. n. novaeguineae'' (Hermann, 1783) – an [[fospeiceas ainmniúcháin]], oirthear na hAstráile, [[an Tasmáin]] agus tugadh isteach in iardheisceart na hAstráile é * ''D. n. mion'' Robinson, 1900 – [[Leithinis Rinn York|Leithinis Rinn Eabhrac]] ó dheas go Baile an Chócaigh<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Robinson, Herbert Christopher|date=1900|title=Contributions to the zoology of north Queensland|journal=Bulletin of the Liverpool Museums|volume=2|issue=3 agus 4|pages=lch 116|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12801366}}</ref><ref name=":6" /> == Cur síos == [[Íomhá:Laughing_kookaburra444.jpg|deas|mion| Mionghné mór ghob agus cinn]] Is é an cúcabarra gáiriteach an speiceas cruidín is mó agus é níos mó ó thaobh na corpmhaise de ná an cruidín ollmhór fiú.<ref name=":6" /><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Dunning, John B. Jr., eag.|date=2008|title=CRC Handbook of Avian Body Masses|issue=2|publisher=CRC Press. ISBN 978-1-4200-6444-5}}</ref> Is éan láidir téagartha é idir 41–47 cm (16–19 or) i bhfad, le ceann mór, súile donna feiceálacha, agus gob fada láidir.<ref name=":0" /> Tá an dá ghnéas an-chosúil le chéile, cé gur mó an baineannach de ghnáth agus gur lú goirme atá ar a cromán ná mar atá ar chromán an fhireannaigh. Tá meáchan an fhireannaigh idir 196–450 g (6.9–15.9 unsa), 307 g (10.8 unsa) go meánach agus tá meáchan an bhaineannaigh idir 190–465 g (6.7–16.4 unsa), 352 g (12.4 unsa) go meánach.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Woodall, P. F.|date=2020|title=Laughing Kookaburra (Dacelo novaeguineae), version 1.0.|volume=Birds of the World|publisher=Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NE, SAM.|coauthors=J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, agus E. de Juana, eag.|doi=10.2173/bow.laukoo1.01}}</ref> Tá corp bán nó bánbhuí orthu agus ceann le stríoc dhúdhonn orthu a théann trasna an dá shúile ach atá níos doiléire thar barr an chinn. Tá na sciatháin agus an droim donn agus tá spotaí spéirghorma ar na guaillí. Tá an t-eireaball cróchdhearg ruabhallach le bandaí dúdhonna agus barraí bána ar na cleití. Tá an gob trom dubh ar a bharr agus tá dath cnámha ar a bhun. Tá clúmh an fhospeicis ''D. n. minor'' cosúil le clúmh an fhospeicis ainmnithe ach tá sé níos lú ó thaobh méide de.<ref name=":6" /> Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir an cúcabarra gáiriteach agus an cúcabarra gormeiteach atá ar chomhmhéid leis trína shúile dorcha, a stríoc súile dhorcha, a ghob níos giorra agus na limistéir ghorma atá níos lú agus níos dlúithe ar an sciathán agus ar an gheadán.<ref name=":6" /> Tá difríocht idir chúcabarraí gormeiteacha fireannacha chomh maith toisc go bhfuil eireaball le bandaí gorma agus dubha orthu.<ref name=":6" /> [[Íomhá:Laughing_Kookaburra_1_JCB.jpg|deas|mion| Sa Pháirc Náisiúnta Ríoga, NSW]] === Glao === Déanann ainm an "chúcabarra gháiritigh" tagairt dá "gháire" a úsáidtear chun dúichí a bhunú i measc grúpaí teaghlaigh. Is féidir é a chloisteáil ag aon am den lá, ach is minice a chloiste ag breacadh an lae agus sa chlapsholas.<ref name=":6" /> Tá sirincs thraicéabhroinceach ag an speiceas seo a chruthaíonn dhá fhoinse tonnchreatha ionas gur féidir leis dhá mhinicíocht a tháirgeadh ag an am chéanna le harmónaigh iolracha.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Higgins, Peter J., eag|date=1999|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Handbook_of_Australian,_New_Zealand_and_Antarctic_Birds|title=Dacelo novaeguineae Laughing Kookaburra|volume=Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds. Imleabhar 4|issue=Parrots to dollarbird|pages=lgh 1121-1138|publisher=Melbourne: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-553071-1}}</ref> Déantar glao an chúcabarra gháiritigh trí chóras casta táirgeachta fuaime, trí aer a bhrú isteach sna feadáin bhroinceacha ó na scamhóga.<ref name=":5" /> Cé go bhfuil an struchtúr táirgeachta glaonna i láthair ó aois an-óg, is iompar foghlamtha é amhrán an chúcabarra.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Baker|first=Myron C.|date=Eanáir 2004|title=The Chorus Song of Cooperatively Breeding Laughing Kookaburras (Coraciiformes, Halcyonidae: ''Dacelo novaeguineae''): Characterization and Comparison Among Groups|url=http://dx.doi.org/10.1046/j.1439-0310.2003.00941.x|journal=Ethology|volume=110|issue=1|pages=21–35|doi=10.1046/j.1439-0310.2003.00941.x|language=Béarla}}</ref> Múineann an péire pórúcháin laistigh de ghrúpa chúcabarra an glao gáiriteach inaitheanta do na héin óga tar éis dóibh an nead a fhágáil.<ref name=":2" /> Canfaidh an fireannach cuid ghairid den ghlao a dhéanfaidh na hóga aithris air, iarracht a mbíonn gan rath de ghnáth.<ref name=":2" /> Maireann na ceachtanna amhránaíochta coicís sula mbíonn an gearrcach in ann canadh i gceart agus páirt a ghlacadh in amhráin chórúla [[Clapsholas|clapsholais]].<ref name=":2" /> Nuair a bhíonn máistreacht acu, is féidir leis an aos óg páirt a ghlacadh i gcrón amhráin chlapsholais a chabhraíonn le bunú na ndúichí.<ref name=":2" /> Tosaíonn éan amháin le gáire snagach íseal sula gcaitear a cheann ar ais le grágaíl gháiriteach: is minic a ghlacann cúpla éan eile páirt ann.<ref name=":4" /><ref name=":3" /> Má tá níos mó ná treibh amháin atá in iomaíocht le chéile laistigh dá raon éisteachta, baileoidh an teaghlach ar fad go luath chun an díthreabh a líonadh le gáire óna gcroíthe.<ref name=":0" /> Tá cúig eilimint athraitheacha sa chéiliúr gháiriteach seo: 1. "Cúa"; 2. "Grágaíl gháire"; 3. "Roll-áil", "ú-ú-ú" ar a ndéantar aithris arís agus arís eile go tapa; 4. "Ha-ha" ard a leantar le; 5. glao "Gó-gó" an fhireannaigh nó glao "sclogálach" an bhaineannaigh.<ref name=":3" /> Má fhaightear an deis éisteacht le cúcabarraí in ard a nglórtha, tá sé ar cheann de na heispéiris is neamhghnáiche i nDíthreabh na hAstráile, rud nach féidir fiú muintir na háite neamhaird a dhéanamh air; b'fhéidir go mbainfí geit as aon chuairteoir a chloisfeadh a gceiliúr mura gcuirfí fainic orthu roimh ré. Aithrisítear na glaonna seo chun céile a mhealladh/a chosaint, chun an t-ordlathas sóisialta a bhunú agus a chothabháil, agus chun críoch a fhógairt agus a chosaint, mar is minic a gceaptar a nglaonna a bheith comhghaolmhar le hionsaitheacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Helpers Have Little to Laugh About: Group Structure and Vocalisation in the Laughing Kookaburra Dacelo novaeguineae|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1071/MU9880150|journal=Emu - Austral Ornithology|date=1988-09-01|issn=0158-4197|pages=150–160|volume=88|issue=3|doi=10.1071/MU9880150|author=Heinz-Ulrich Reyer, Dieter and Schmidl}}</ref> Úsáidtear glaonna lena thaispeáint dá gcomharsan/ngaolta go bhfuil grúpaí fós ag cur fúthu i gcríoch.<ref name=":2"/> Léiríonn na glaonna seo dá n-éisteoirí go bhfuil caighdeán agus sláinte níos fearr ag grúpaí dea-chomhordaithe fosta.<ref name=":9">{{Luaigh foilseachán|title=A review of hypotheses for the functions of avian duetting|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00265-003-0741-x|journal=Behavioral Ecology and Sociobiology|date=2004-03-01|issn=1432-0762|pages=415–430|volume=55|issue=5|doi=10.1007/s00265-003-0741-x|language=Béarla|author=Michelle L. Hall}}</ref> Méadaíonn cumarsáid fhuaimiúil idir cúcabarraí gáiriteacha 2-3 mhí roimh shéasúr an phóraithe, ó Mheán Fómhair go hEanáir, faoi mar a mhéadaíonn ionsaitheacht na bhfireannach chomh maith.<ref name=":5" /> Teastaíonn leibhéil níos airde comhoibrithe laistigh den ghrúpa ón ghlao phéire.<ref name=":5" /> Tá hipitéis ann go neartaíonn comhordú na nglaonna i measc cúcabarraí an phríomhdháimh péire fadtéarmach agus is féidir gur éabhólóidigh sé mar mheicníocht chun dáimh an ghrúpa a dhaingniú toisc go bhfuil sé costasach ó thaobh fuinnimhe de ceiliúir nua a fhoghlaim.<ref name=":9" /> Léiríonn grúpaí comharsanachta céimeanna comhoibrithe chomh maith ós rud é go seachadtar ceiliúir chórúla idir comharsana gan aon fhorluí, ag malartú idir na grúpaí.<ref name=":2"/> ==== Cineálacha eile cumarsáide fuaimiúla ==== Is cineál cumarsáide fuaimiúla eile í grágaíl in ''D. novaeguineae'' a úsáidtear i raon comhthéacsanna éagsúla.<ref name=":3" /> Tá sé tugtha faoi deara go ngrágaíonn cúcabarraí gáiriteacha nuair a bhíonn siad ag neadú, ag taispeáint iompair ghéilliúil, agus nuair a bhíonn gearrcaigh ag feitheamh lena mbeathú.<ref name=":3" /> Tá stór níos mó glaonna ag cúcaburraí gáiriteacha ná mar atá ag speicis chúcabarraí eile cosúil leis an chúcaburra ghormeiteach ( ''Dacelo leachii'' ) a tháirgeann dhá chineál glao simplí: “tafann” agus “snag”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Kookaburra: King of the Bush|url=https://ebooks.publish.csiro.au/content/kookaburra|publisher=Clayton Theas, VIC, an Astráil: CSIRO Publishing|date=2004|doi=10.1071/9780643091375|language=Béarla|author=Sarah Legge}}</ref> Aibhsítear an raon mór glaonna seo trí dhúnadh, iontonú agus modhnuithe minicíochta a cheadaíonn do na cúcabarraí faisnéis níos mionsonraithe a chur in iúl.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=21. Using Interactive Playback to Study How Songs and Singing Contribute to Communication about Behavior|url=https://www.degruyterbrill.com:443/document/doi/10.7591/9781501736957-030/html|publisher=Cornell University Press. ISBN 978-1-5017-3695-7|journal=Ecology and Evolution of Acoustic Communication in Birds|date=2019-05-15|pages=377–397|doi=10.7591/9781501736957-030|language=Béarla|author=W. John Smith|coauthors=Kroodsma, Donald E; Miller, Edward H, eag.}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == Is de bhunadh oirthear na hAstráile é an cúcabarra gáiriteach a bhfuil raon aige a shíneann ó [[Leithinis Rinn York|Leithinis Rinn Eabhrac]] sa tuaisceart go [[Rinn Otway]] sa deisceart. Tá sé le fáil ar an taobh thoir agus ar an taobh thiar den [[Deighiltraon Mór|Raon Mór Roinnte]]. Síneann an raon sa deisceart siar ó [[Victoria (An Astráil)|Victoria]] go dtí [[Leithinis Yorke]] agus na [[Raonta Flinders]] san [[An Astráil Theas|Astráil Theas]].<ref name=":10">{{Luaigh foilseachán|title=Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic birds|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-19-553071-1|publisher=Oxford University Press|date=1999|location=Melbourne|author=Peter Higgins|issue=4|language=Béarla|pages=lgh. 1124-1125}}</ref> [[Íomhá:Distribution laughing kookaburra.jpg|alt=Dúghlas: dúchasach Bánghlas: tugadh isteach|mion|Léarscáil dáilte an chúcabarra gháiritigh (''Dacelo novaeguineae'') laistigh den Astráil agus den Tasmáin. {| class="wikitable" !Dúghlas !Bánghlas |- |dúchasach |tugadh isteach |} ]] Tugadh isteach in go leor áiteanna eile é agus is dóichí gur mar gheall ar a cháil maraithe nathracha a tharla sé seo. Chuir parlaimint Iarthar na hAstráile an ‘Laughing Jackass’ san áireamh i sceideal d’éin dhúchasacha dhochtchaomhnaithe na hAstráile sa "Game Bill" nó 'Bille Géime' i mí na Nollag 1891, a d’aistrigh [[Horatio William Sholl|Horace Sholl]], ar bhall don Cheantar Thuaidh é. Rinne sé cur síos air mar éan dúchasach an Iarthuaiscirt. <ref>''The Daily News'', Perth, 22 Nollaig 1891, lch 3, Legislative Assembly</ref> Is é is dóichí, áfach, gur tagairt é a ainmniúchán don chúcabarra ghormeiteach (''Dacelo leachii''), seachas don chúcabarra gháiriteach (''Dacelo novaeguineae'') a fhaightear ann. Thug "''The Game Act, 1892''" nó '''an tAcht Géime, 1892''<nowiki/>' (Iarthar na hAstráile), "Acht chun socrú a dhéanamh maidir le héin agus ainmhithe iompórtáilte, agus géim dhúchasach a chaomhnú," deis dearbhaithe go gcosaítear na héin agus na hainmhithe dúchasacha Astrálacha fógartha a liostaíodh sa Chéad Sceideal den Acht ar shealgaireacht. Bhí an "Laughing Jackass" ar cheann den 23 speiceas éan dúchasach Astrálach a ainmníodh sa sceideal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.legislation.wa.gov.au/legislation/statutes.nsf/law_a3112.html|teideal=WALW - Game Act 1892 - Home Page|work=www.legislation.wa.gov.au|dátarochtana=2025-04-23}}</ref> Scaoileadh cúcabarraí gáiriteacha amach ó Stáit an Oirithir chun an Iardheiscirt chomh luath le 1883<ref>{{Cite book-en|author=Sellick|first=Douglas|title=First impressions : Albany 1791-1901 :travellers' tales|isbn=0730983668|pages=151-2}}</ref> agus sonraíodh éin idir Perth agus Fremantle agus i Mullewa fosta thart ar 1896.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Clee Francis Howard Jenkins|first=C.F .H.|date=1959|title=Introduced Birds in Western Australia|journal=Emu|volume=59|pages=201-207|url=https://doi.org/10.1071/MU959201}}</ref> D'allmhairigh agus scaoil an Cumann Clíomaithe (nó an coiste um Chlíomú Ainmhithe agus Éan WA) na céadta éan idir 1897 agus 1912.<ref>{{Cite book-en|author=John L. Long|url=http://worldcat.org/oclc/27566719|title=Introduced birds and mammals in Western Australia|date=1974|publisher=Agriculture Protection Board of Western Australia|isbn=0-7244-5758-5|pages=3|oclc=27566719}}</ref> Ba é Ernest Le Souef arbh é Rúnaí an Chumainn Chlíomaithe agus Stiúrthóir ar Ghairdíní Zó-eolaíochta Perth é agus ar thacaí díograiseach an chúcabarra é ba chúis leis go príomha mar d'admhaigh sé gur scaoil sé na céadta ón Zú, lena n-áirítear 50 i 1900 ar iarratas Ríoga ón Diúc Eabhrac a bhí ar cuairt. Bhí daonraí póraithe bunaithe i roinnt ceantar faoin bhliain 1912. Tá an raon reatha in Iarthar na hAstráile siar ó dheas ó líne a cheanglaíonn [[Geraldton]] ar an chósta thiar agus Hopetoun ar an chósta theas.<ref name=":5" /> Tugadh an cúcabarra gáiriteach isteach i roinnt áiteanna sa [[An Tasmáin|Tasmáin]] ón bhliain 1906 ar aghaidh. Faightear go príomha anois é soir ó thuaidh ó líne a cheanglaíonn Huonville, Loch Rowallan, Waratah agus Marrawah.<ref name=":5" /> Tugadh isteach ar Oileán Flinders é timpeall 1940, áit a bhfuil sé le fáil go forleathan anois, agus ar Oileán Changarú i 1926.<ref name=":5" /> Shocraigh George Gray go scaoilfí cúcabarraí gáiriteacha ar Oileán Kawau le linn a dhara téarma mar ghobharnóir ar an Nua-Shéalainn sna 1860idí. Tá an t-oileán suite i Murascaill Hauraki, thart ar 40 ciliméadar (25 míle) ó thuaidh ó [[Tāmaki Makaurau|Auckland]] ar [[Oileán Thuaidh]] na Nua-Shéalainne. Ceapadh nár éirigh leis an tabhairt isteach ach thángthas ar roinnt éan i 1916 ar an mhórthír in aice láimhe.<ref name=":10" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The naturalisation of animals & plants in New Zealand|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/21725433|publisher=Cambridge University Press|date=1922|author=George Malcolm Thomson|language=Béarla|pages=lgh. 137-138|location=Cambridge}}</ref> Póraíonn sé anois i réigiún beag ar an taobh thiar de Mhurascaill Hauraki idir Leigh agus Kumeū.<ref name=":10" /> Is iad foraois scléirifill oscailte agus coillearnaí gnáthóga gnácha an éin seo. Tá sé níos coitianta san áit a bhfuil an fhothóg oscailte agus gann nó áit a bhfuil an talamh clúdaithe le féar. Teastaíonn poill chrainn uathu dá gcuid neadacha. Tá sé le fáil freisin in aice le portaigh agus i limistéir atá glanta go páirteach nó talamh feirme le crainn feadh bóithre agus sconsaí. Tá sé le fáil i bpáirceanna agus i ngairdíní i gceantair uirbeacha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic birds|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-19-553071-1|publisher=Oxford University Press|date=1990|location=Melbourne|language=Béarla|pages=1123|author=Peter Higgins|issue=4}}</ref> Forluíonn raon an chúcabarra gháiritigh le raon an chúcabarra ghormeitigh i limistéar in oirthear [[Tír na Banríona|Thír na Banríona]] a shíneann ó Leithinis Rinn Eabhrac ó dheas go ceantair mháguaird [[Brisbane]]. Is minic gurb fhearr leis an chúcabarra gháiriteach ceantair cois uisce timpeall Bhaile an Chócaigh agus go bhanann an cúcabarra gormeiteach in gnáthóga atá níos tirime.<ref name=":6" /> Tá eiseamláir amháin den chúcabarra gháiriteach ag cur faoi go fiáin i [[Suffolk]] sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]] ó 2015 ar a laghad agus chonacthas arís in 2024 é.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-england-suffolk-68345409|teideal=Kookaburra spotted living in Suffolk countryside|údar=Stuart Howells|language=Béarla|work=BBC News|dátarochtana=2025-04-23}}</ref> Taifeadadh radharcanna breise de chúcabarraí gáiriteacha in [[Albain]], <ref>{{Cite web-en|url=https://au.news.yahoo.com/kookaburras-spotted-in-wilds-of-scotland-by-excited-adventurer-theyre-wicked-035433553.html|title=Kookaburras spotted in wilds of Scotland by excited adventurer: 'They're wicked'|author=Michael Dahlstrom|date=2024-04-12|language=Béarla|work=Yahoo News|access-date=2024-07-01}}</ref> ag cur le fios go bhféadfadh go bhfuil eiseamláir den speiceas seo á scaoileadh d'aon ghnó nó trí thimpiste. == Iompar == [[Íomhá:Kookaburra-003.jpg|deas|mion| Cúcabarra le [[geiceo]] gafa ina ghob]] Cuireann cúcabarraí fúthu i ngrúpaí teaghlaigh scaoilte i ndúichí coillearnaí (foraoisí san áireamh) agus tá an cuspóir céanna ag a gcuid gáire agus atá ag go leor glaonna éan eile - chun teorainneacha a gcuid dúichí a mharcáil. Is gnách d'formhór na speiceas cúcabarra cur fúthu in aonaid teaghlaigh agus cuidíonn na héin óga leis na tuismitheoirí fiach agus aire a thabhairt don chéad ál eile. === Pórú === [[Íomhá:Laughing_Kookaburra_Juvenile.jpg|mion| Gearrcach i [[Sydney]]: Tá goba níos giorra ag gearrcaigh le híochtar dorcha agus bán láidir ar a sciathán agus a chleití fallainge]] Is cosúil go mbíonn iompar atá cosúil leis an [[éan sprochailleach]] ar bun ag an chúcabarra gháiriteach le linn séasúr na cúplála. Cuireann an baineannach seasamh déircíneachta uirthi agus glaonn sí ar nós éin óig. Ofrálann an fireannach a ghabháil reatha di ansin le fuaim "ú ú ú". Deir roinnt breathnóirí, áfach, go dtarlaíonn a mhalairt – téann an baineannach chuig an fhireannach lena ghabháil reatha agus tairgeann sí dó é. Is féidir go gcuirfear tús le tógáil neadacha i mí Lúnasa agus bíonn buaicphointe breithe uibheacha ann ó Mheán Fómhair go Samhain.<ref name=":5" /> Má theipeann ar an chéad ál, leanfaidh siad ag pórú go dtí míonna an tsamhraidh.<ref name=":5" /> Beireann an baineannach ál de thrí ubh leath-snasta bána cruinne go ginearálta arb í 36 mm × 45 mm (1.4 or × 1.8 or) a méid agus eatramh atá thart ar dhá lá eatarthu.<ref name=":4" /> Gorann na tuismitheoirí agus na cúntóirí na huibheacha ar feadh 24 go 26 lá.<ref name=":5" /> Tá goróga altramach agus scolamánach agus iad faoi lán clúimhrí faoi lá 32-40.<ref name=":5" /> Mura bhfuil an soláthar bia leordhóthanach, beidh an tríú hubh níos lú agus beidh an tríú éan óg níos lú fosta agus é faoi mhíbhuntáiste i gcomparáid lena siblíní níos mó. Bíonn crúca ag éin óga ar an mhandabal uachtarach, rud a imíonn faoin am a mbíonn siad faoi lán clúimhrí. Mura bhfuil an soláthar bia do na héin óga leordhóthanach, beidh achrann ann ina mbeidh crúca na n-éan óg mar arm acu. D'fhéadfadh sé go maródh na héin óga móra an t-éan óg is lú fiú.<ref name=":5" /> Má tá a ndóthain bia acu, caitheann na tuismitheoirí níos mó ama ag goir na n-éan óg, rud a fhágann nach mbíonn siad in ann troid. === Beathú === [[Íomhá:Dacelo_novaeguineae_catching_a_worm.ogv|mion| Péist á ghabháil, Oileán Bruny, an Tasmáin, an Astráil]] Seilgeann cúcabarraí mar a dhéanann cruidíní eile (agus spideoga Astraláiseach chomh maith) é; suíonn siad ar chraobh nó ar shreang áisiúil agus fanann siad go foighneach go dtéann creach thar a mbráid. Itheann siad réimse leathan creach go coitianta idir lucha agus [[Mamach|mamaigh]] bheaga den mhéid chéanna, éagsúlacht mhór [[Inveirteabrach|inveirteabraigh]] (cosúil le feithidí, péisteanna talún agus seilidí), crústaigh dhúchasacha Astrálacha, éisc bheaga, [[Laghairt|laghairteanna]], froganna, éin bheaga agus éin óga sa nead agus a gcreach is cáiliúla, [[Nathair|nathracha]].<ref name=":5" /><ref name=":3" /> Is fearr leo creacha beaga, ach uaireanta seilgeann cúcabarraí créatúir mhóra, lena n-áirítear nathracha nimhe atá i bhfad níos faide ná a gcoirp féin.<ref name=":5" /> Agus iad ag beathú a n-óg, déanfaidh cúcabarraí gáiriteacha “Glaonna Chuck”, ar glaonna doimhne scrunch iad atá an-difriúil ar fad óna n-amhráin chórúla laethúla.<ref name=":3" /> === Taispeántais amhairc === Chun tuilleadh feabhais a chur ar iompar cosantach, glacfaidh cúcabarraí páirt i ndá chineál taispeántais ón aer: traipéis agus eitiltí ciorclacha.<ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=Review of Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds. Volume 3: Snipe to Pigeons|url=https://www.jstor.org/stable/1521625?origin=crossref|journal=Colonial Waterbirds|date=1997|issn=0738-6028|pages=631–631|volume=20|issue=3|doi=10.2307/1521625|author=ICTN, Peter J. Higgins, Stephen J. J. F. Davies}}</ref> Feileann ainm na n-eitiltí traipéise go maith don ghluaiseacht de ráib a dhéanann cúcabarraí in aice láimhe eadarbhuas i dtreo a chéile agus iad ag cosaint a gcríche.<ref name=":13" /> Le linn eitiltí traipéise, seasfaidh éan amháin ó gach grúpa ar chraobhacha ar teorainn a gcríche agus eitleoidh siad anonn agus anall idir crainn laistigh dá raon baile seanbhunaithe agus crainn ar teorainn chríoch na gcúcabarraí atá in aice láimhe.<ref name=":13" /> Chonacthas go maireann na taispeántais seo suas le leathuair an chloig agus go mbíonn glaonna ón seoltóir agus ó bhaill ghrúpa an éin sin ag gabháil leo de ghnáth.<ref name=":13" /> Cuirtear tús le heitiltí ciorclacha nuair a eitlíonn éan amháin timpeall chríoch ghrúpa éan eile trí eitilt thar an limistéar agus ionradh tapa a dhéanamh ar an gcríoch úd ina dhiaidh.<ref name=":13" /> Chomh luath agus a bheidh sé laistigh den chríoch in aice láimhe, beidh an t-éan amháin sin ag eitilt i gciorcail timpeall na gcúcabarraí eile a bhfuil cónaí orthu sa cheantar, rud a leanfaidh gnáthghlao gáiriteach nó grágaíl é ag brath ar stádas an ghrúpa ann.<ref name=":13" /> Tá taispeántais eitilte úsáideach chun cumarsáid a dhéanamh thar achair fhada, ach is féidir le cineálacha eile comharthaí amhairc a bheith éifeachtach le haghaidh cumarsáide gearr-raoin. Is féidir leo comharthaí amhairc gearr-raoin a úsáid chun iompar bagrach a chur in iúl nó chun bagairtí atá ag teacht isteach a léiriú lena n-ealta.<ref name=":13" /> Úsáidtear gothaí troda mar rabhadh sula n-ionsaítear ar comhartha é a fhaigheann cúcabarraí eachtracha go coitianta agus iad ag cúngú ar chríoch ghrúpaí eile. <ref name=":14">{{Luaigh foilseachán|title=The Auxiliary Social System in Kookaburras: A Reappraisal of Its Adaptive Significance|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1071/MU974195b|journal=Emu - Austral Ornithology|date=1974-07-01|issn=0158-4197|pages=196–198|volume=74|issue=3|doi=10.1071/MU974195b|author=S. R. Morton, G. D. and Parry}}</ref> Spréifidh cúcabarraí gáiriteacha a sciatháin amach agus brúfaidh siad a gceann chun cinn agus iad ag croitheadh a gcuid cleití eireabaill chun ceannasacht a thaispeáint agus iad féin a chosaint ar ionróirí.<ref name=":14" /> Ruaigfear na héin gan iarraidh tar éis na ngothaí troda sula n-ionsófar iad.<ref name=":5" /> Úsáidtear taispeántais amhairc freisin chun forairdeall agus láithreacht bagairtí a chur in iúl trí ghotha airdeallach.<ref name=":5" /> Osclóidh ''D. novaeguineae'' a ghob, cuirfidh sé colg ar na cleití timpeall ar a chaipín, agus tiontóidh sé a cheann i dtreo na bagairte.<ref name=":5" /> Ag brath ar phráinn na bagairte, d’fhéadfadh glaonna gáiriteacha arda leanúint ar ghothaí rabhaidh chun rabhadh a thabhairt do bhaill eile na healta.<ref name=":5" /> == Caidreamh le daoine == [[Íomhá:Laughing_kookaburra_snatch.jpg|alt=Image of a laughing kookaburra holding a sausage in its mouth.|mion| Cúcabarra gáiriteach le feiceáil ag ithe ispíne a sciob sé ó bheárbaiciú.]] Is radharc coitianta é an cúcabarra gáiriteach i ngairdíní bruachbhailteacha agus i suíomhanna uirbeacha, fiú i limistéir fhoirgnithe agus tá siad chomh múinte go n-íosfaidh siad as lámha duine agus go ligfear do dhaoine a gcuid bolg a chuimilt go minic. Níl sé neamhchoitianta go sciobfar bia as lámha daoine gan rabhadh, trí theacht anuas de ráib. Is minic a bheathaíonn daoine le píosaí feola amha iad. Is minic fosta go gcoinnítear cúcabrraí gáiriteacha i [[Zú|zúnna]]. Is ábhar amhráin leanaí Astrálach é an cúcabarra a bhfuil an-tóir air chomh maith darb ainm “Kookaburra” a chum Marion Sinclair in 1934.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Howell, P. A.|date=2012|title=Sinclair, Marion (1896–1988)|volume=Australian Dictionary of Biography|publisher=National Centre of Biography, Australian National University|issn=1833-7538|accessdate=8ú Deireadh Fómhair 2016|url=https://adb.anu.edu.au/biography/sinclair-marion-15924}}</ref> Tá taifeadtaí den éan seo curtha le scannáin Hollywood le cúpla deich mbliana, i suíomhanna dufair de ghnáth, ó shraith Tarzan sna 1930idí go leithéidí ''The Lost World: Jurassic Park'' (1997) níos déanaí fós.<ref name=":11" /> == Stádas caomhnaithe == Athraíonn dlús daonra an chúcabarra gháiritigh san Astráil idir 0.04 agus 0.8 éan/ha ag brath ar an ghnáthóg. Má ghlactar le meán de 0.3 éan/ha, d'fhéadfadh an daonra iomlán a bheith chomh mór le 65 milliún éan.<ref name=":6" /> Mar sin féin, is féidir gur rómheastachán ollmhór é seo ós rud é go bhfuil an chuma ar an scéal go bhfuil laghdú suntasach ag teacht ar dhaonra an chúcabarra gháiritigh agus Birdata ag taispeáint titim 50% ar líon na radharcanna idir na blianta 2000 go 2019 agus laghdú ar an ráta tuairiscithe ó 25% go 15% thar an tréimhse chéanna.<ref>{{Cite web-en|url=https://birdata.birdlife.org.au/explore#map=-35.1044048_144.4568962_5&species_id=322|title=Explore Birdata map: Laughing kookaburra|author=BirdLife Australia|year=2020|access-date=2020-06-17}}</ref> Tá daonra na Nua-Shéalainne sách beag agus is dócha go bhfuil níos lú ná 500 éan ann. <ref>{{Cite web-en|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/laughing-kookaburra|title=Laughing kookaburra|author=B. Michaux|year=2013|editor=C.M. Miskelly, eag.|publisher=New Zealand Birds Online|access-date=4 Deireadh Fómhair 2016}}</ref> Mar gheall ar an raon sínte agus an daonra mór seasmhach, measann an [[An tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra|tAontas Idirnáisiúnta um Chaomhnú an Dúlra]] gur “[[speiceas is lú imní]]” é.<ref name=":12" /> == Léitheoireachta bhreise == * {{Cite book-en|author=Legge|first=Sarah|year=2004|title=Kookaburra: King of the Bush|publisher=CSIRO Publishing|location=Collingwood Vic, Australia|isbn=978-0-643-09063-7}} * {{Cite book-en|author=Parry|first=Veronica A.|year=1970|title=Kookaburras|location=Melbourne|publisher=Lansdowne Press|isbn=978-0-7018-0290-5}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.xeno-canto.org/species/Dacelo-novaeguineae Xeno-canto: taifeadtaí fuaime den chúcabrra gháiriteach] * [https://ebird.org/species/laukoo1/ Grianghraif, fuaim agus físeán den chúcabarra gháiriteach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411012238/https://ebird.org/species/laukoo1/ |date=2025-04-11 }} ó Leabharlann Mhic Amhlaoibh Cornell Lab of Ornithology * [http://www.graemechapman.com.au/library/sounds.php?c=312&p=347 Taifeadtaí de chúcabarra gáiriteach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250505222604/http://www.graemechapman.com.au/library/sounds.php?c=312&p=347 |date=2025-05-05 }} ó leabharlann fuaime Graeme Chapman == Tagairtí == {{Reflist}} {{Halcyoninae}} {{Taxonbar|from=Q824974}} [[Catagóir:Cruidín]] [[Catagóir:Alcedinidae]] [[Catagóir:Halcyoninae]] [[Catagóir:Dacelo]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1783]] [[Catagóir:Éin na hAstráile Theas]] [[Catagóir:Éin na Tasmáine]] [[Catagóir:Éin Queensland]] [[Catagóir:Éin Eindéimeacha na hAstráile]] [[Catagóir:Ailt a bhfuil físeáin iontu]] [[Catagóir:Éin Victoria (An Astráil)]] [[Catagóir:Tacsain ainmnithe ag Johann Hermann]] [[Catagóir:Liosta Dearg na speiceas is lú imní de chuid an AICD]] q1ksdr3ifpg2536hjcftpbcnphukm86 0 119342 1324053 1315691 2026-08-11T08:44:59Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324053 wikitext text/x-wiki  {{DISPLAYTITLE:Fakemink}}  {{WD Bosca Sonraí Duine|genere={{Liosta comhréidh|*[[Cloud rap]]}}|nacionalitat=[[Sasanach]]|religio=[[Moslamach]]|lloc_naixement={{Dáta breithe agus aois|2005|1|29|df=yes}}|ocupacio={{Liosta comhréidh|*Rapálaí *léiritheoir }}|epoca=2020-láthair|nom_original=Vincenzo Camille|residencia=[[Londain]], [[an Ríocht Aontaithe]]|imatge=Fakemink performing in London, photographed by Teddy Westside.jpg}} Is rapálaí Sasanach é '''Vincenzo Camille,''' (a rugadh ar an 29 Eanair 2005) a thugtar air '''Fakemink''' ('''9090gate''' roimhe sin) freisin. Is ball iomráiteach é don domhan rapcheol ar an taobh tuathail, agus d'eisigh sé go leor singilí agus albam stiúideo amháin ainmnithe ''London's Saviour''. == Tús a Shaoil == Rugadh Vincenzo Camille ar an 29ú lá d'Eanáir, 2005, i [[Londain]]. [https://genius.com/artists/Fakemink]Thosaigh sé ag déanamh ceol ar [[Fl studio]] nuair a tá sé deich mbliana d'aois, agus thosaigh sé ag rapáil in 2020. [https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Gairm == D'eisigh fakemink a chéad albam stiúideo, darbh ainm ''London's Saviour'', ar an 22ú lá de Nollaig, 2023. D'eisigh níos mó ná caoga singilí in 2024. [https://theface.com/music/fakemink-london-rapper-playlist-best-new-songs-arca-addison-rae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215183921/https://theface.com/music/fakemink-london-rapper-playlist-best-new-songs-arca-addison-rae |date=2025-02-15 }}Rinneadh mearscaipeadh ar a shingil ''"Easter Pink"'' agus bhí sé roinnte dá lán foilseacháin ceolta.[https://www.clashmusic.com/news/fakeminks-easter-pink-is-exceptional/][https://grmdaily.com/fakemink-easter-pink/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321135439/https://grmdaily.com/fakemink-easter-pink/ |date=2025-03-21 }}[https://www.stereogum.com/2296981/fakemink-easter-pink/music/][https://pitchfork.com/reviews/tracks/fakemink-easter-pink/] Bhí páirt ag fakemink mar aoi gan choinne ag [[Wireless Festival]] taobh le [[Drake]] i mí Iúil 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/watch-drake-bring-out-central-cee-dave-skepta-j-hus-and-more-for-his-second-night-headlining-wireless-festival-3878004|teideal=Watch Drake bring out Central Cee, Dave, Skepta, J Hus and more for his second night headlining Wireless Festival|údar=Laura Molloy|dáta=2025-07-13|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-07-17}}</ref> == Saol pearsantú == Is de bhunadh na Ailgéarach agus Indiach é, is Moslamach é atá ag cleachtadh a creidimh agus staonann sé ó alcól agus pornagrafaíocht.[https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Tionchair agus ealaíontacht == Faigheann a cheol cur síos mar leagan níos "séimhe" den fhosheánra den rapcheol jerk, cé nach gceapann sé go bhfuil sé cuid den domhain ceoil sin. Deir sé gur Dean Blunt “an ceoltóir is fearr a raibh riamh ann”. Chomh maith leis sin, luann sé na drumaí ón amhrán “Headlines” (le [[Drake]] in 2011) mar luaththionchar mór. Tá [[Imogen heap|Imogen Heap]], [[Kanye West]], [[Hype Williams]] agus [[Nettspend]] i measc na dtionchar eile.[https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Dioscliosta == === Albaim stiúideo === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;" |Teideal ! scope="col" style="width:18em;" | Sonraí |- ! scope="row" | ''London's Saviour'' | * Scaoilte: 22 Nollaig, 2023 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- |} === Ceirnín Leathfhada === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;" |Teideal ! scope="col" style="width:18em;" | Sonraí |- ! scope="row" | ''Wild One'' | * Eisithe: 5 Aibreán, 2024 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- ! scope="row" | ''Furever'' | * Eisithe: 10 Meitheamh, 2024 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- |} === Singilí === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:15em;" |Teideal ! scope="col" |Bliain ! scope="col" |Albam |- ! scope="row" |"Art House" | rowspan="3" |''2022'' |- ! scope="row" |"ak58" |- ! scope="row" |"godiva" |- ! scope="row" |"real hospitality" | rowspan="10" |''2023'' |- ! scope="row" |"Oh Tina" |- ! scope="row" |"9God" |- ! scope="row" |"Hey" |- ! scope="row" |"YM" |- ! scope="row" |"Medicine" |- ! scope="row" |"Freebase" |- ! scope="row" |"Im Just Bait" |- ! scope="row" |"Hi, I'm blessed" |- ! scope="row" |"Die Till You Live" |- ! scope="row" |"Me and Rosh" | rowspan="67" |''2024'' |- ! scope="row" |"Not Today" |- ! scope="row" |"Fur Coat Life" |- ! scope="row" |"RS11" |- ! scope="row" |"Heartbroken" |- ! scope="row" |"Little" |- ! scope="row" |"I'm So Peng" |- ! scope="row" |"Mink" |- ! scope="row" |"Same Mistakes" |- ! scope="row" |"Amnesia" |- ! scope="row" |"Exotic Pop" |- ! scope="row" |"Laced" |- ! scope="row" |"Apples and Pears" |- ! scope="row" |"London Pound Cake" |- ! scope="row" |"In Smoke, We Trust" |- ! scope="row" |"Orchid" <small>(le Fimiguerrero)</small> |- ! scope="row" |"Zealousy" |- ! scope="row" |"Nobody" |- ! scope="row" |"Bhad Bhabie 2" |- ! scope="row" |"Dust Freestyle" |- ! scope="row" |"Lemon" |- ! scope="row" |"Chipped Tooth Ballerinas" |- ! scope="row" |"Ragebait" |- ! scope="row" |"Wookies" |- ! scope="row" |"Catty" |- ! scope="row" |"Plush" <small>(le Rada)</small> |- ! scope="row" |"Slurricane" <small>(le EsDeeKid)</small> |- ! scope="row" |"Can't let go" |- ! scope="row" |"Pink Picasso" |- ! scope="row" |"Scary Life" |- ! scope="row" |"Sniffany" |- ! scope="row" |"Tropical Freestyle" |- ! scope="row" |"Plum Freestyle" |- ! scope="row" |"Youngest In Charge" |- ! scope="row" |"Royal" |- ! scope="row" |"Sour" |- ! scope="row" |"Posh Thot" |- ! scope="row" |"Thank God" |- ! scope="row" |"Spend Money Lie" |- ! scope="row" |"Deja Vu" |- ! scope="row" |"Lemon Cherry Escort" |- ! scope="row" |"I Kno" |- ! scope="row" |"Disco Biscuit" |- ! scope="row" |"Crush" <small>(le ok)</small> |- ! scope="row" |"Ooh" <small>(le GhostInnaFurCoat)</small> |- ! scope="row" |"Die Today" |- ! scope="row" |"Shih Tzu" <small>(le Xaviersobased)</small> |- ! scope="row" |"Oreoz" |- ! scope="row" |"Secret" |- ! scope="row" |"Brat" |- ! scope="row" |"LVMH" |- ! scope="row" |"Cats" |- ! scope="row" |"So Blown" |- ! scope="row" |"Dont Look Back" |- ! scope="row" |"Nah #Freestyle" |- ! scope="row" |"Cant Stop" |- ! scope="row" |"No License" |- ! scope="row" |"Ibiza" |- ! scope="row" |"pj" |- ! scope="row" |"Bite My Lip" |- ! scope="row" |"Givenchy" |- ! scope="row" |"Colder" |- ! scope="row" |"PillowFight" <small>(le ok)</small> |- ! scope="row" |"No Thanks" |- ! scope="row" |"Training" |- ! scope="row" |"Naughty or Nice" |- ! scope="row" |"Bambi" |- ! scope="row" |"Kacey Lola" | rowspan="12" |''2025'' |- ! scope="row" |"War Clothes" |- ! scope="row" |"Easter Pink" |- ! scope="row" |"Receipt" <small>(le wasse)</small> |- ! scope="row" |"I'm Dead" |- ! scope="row" |"Face to Face" |- ! scope="row" |"Milk" |- ! scope="row" |"Music and Me" |- ! scope="row" |"MAKKA" <small>(le Ecco2k)</small> |- !"Under Your Skin" |- !"Snow White" |- !"Braces" |} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2005]] p4udl3uyup53s0euh98c5aqhrkiifp8 2 120000 1323985 1323761 2026-08-10T21:34:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Aontas Eorpach */ 1323985 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] === Cúiseanna nua === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]] # ''[[:en:Horizon 2020|Horizon 2020]]'' - [[Fís 2020]], #* [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]] # ''[[:en:Fit for 55|Fit for 55]] - [[Fit for 55]] === Eile === # ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] == Fit for 55 == '' '''Oiriúnach do 55'''<ref name=iate /> (Béarla: '''Fit for 55''') is a package by the [[Aontas Eorpach]] designed to reduce the European Union's [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] by 55% by 2030.<ref name=Politico /> It is part of the union's [[Comhaontú Glas don Eoraip]], first presented in December 2019.<ref name=egd /> '' The package was proposed by the [[an Coimisiún Eorpach]] in July 2021.<ref name=carbonbrief /> After being tabled in 2021, the plans were passed in 2023.<ref name=ec2023 /> Measures include additional support for clean transport, [[fuinneamh in-athnuaite]], and a tariff called the [[EU Carbon Border Adjustment Mechanism|Carbon Border Adjustment Mechanism]] on emissions for high-carbon imports from countries lacking sufficient greenhouse gas reduction measures of their own.<ref name=Politico /> It proposes to extend the [[European Union Emissions Trading System]] to transport and heat. Compared to the net-zero scenario from the [[International Energy Agency]], the plan contains more measures to ensure that energy remains affordable.<ref name=Pavlovic2021 /> '' As of August 2024, all Fit for 55 proposals had been adopted by the European Parliament and the Council, except the Energy Taxation Directive.<ref name=epthink2024 /> == Legislation '' The legislation is complicated due to the high level of democratic processes in the European Union. The [[European Commission|Commission]] sent proposals of the new law to the [[European Council|council]] and [[European Parliament]]. The Council started discussions including representatives of all 27 member states on the legislative proposals in working parties on an expert level. Based on that exchange the Permanent Representative Committee continues discussions preparing the ground for the council meeting of ministers. The Fit for 55 package proposals are discussed in multiple council formations such as environment, energy, transport, economy and finance. After the ministers of each branch found joint positions trilogues including meetings with representatives of the council, parliament and commission start. The larger part of the proposals stick to the regular legislative process of trilogues.<ref name=consilium2023 /> == Aspects * Emissions trade * Social climate fund * Carbon border adjustment mechanism * Members emission reduction * Land use and forestry * Transportation CO₂ standards * Methane reduction * Alternative fuels * Green energy * Energy efficiency * Sustainable buildings * Hydrogen * Energy taxation<ref name=consiliumff55 /> == Process '' When the bill for carbon market legislation was designed, the conservative fraction in the European Parliament initially weakened the bill. The amended bill was defeated as the social democrats voted against. The final accepted compromise became stronger in {{CO2}} emission reduction than the proposal from the European Commission.<ref name=Chahim2022 /> == Criticism '' The environmental organization [[Greenpeace]] criticized the package for not being suitable for halting [[global warming]] and the associated destruction of important life-support systems because the target envisaged was too low. The organization criticized the classification of [[bioenergy]] as [[renewable energy]] and the sale of non-emission-free cars by 2035.<ref name=greenpeace /> '' In August 2023, the Polish government filed a series of complaints with the [[Court of Justice of the European Union|European Court of Justice]] against provisions that are part of the Fit for 55 package, claiming that EU climate policies threaten [[Poland]]'s economy and [[energy security]].<ref name=euronews2023 /> == Employment impact '' The EU's Fit for 55 climate package is projected to create a net 204,000 jobs by 2030, adding to the baseline growth of 6.7 million jobs. Employment effects will vary by region, with negative impacts likely in eastern Europe due to reliance on [[carbon-intensive]] industries, and positive impacts in regions with [[green energy]] infrastructure.<ref name=eurofound2023 /> == Féach freisin * [[Climate change in Europe#Climate targets]] * [[Comhaontú Glas don Eoraip]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591091/ga | teideal = Téarma: Oiriúnach do 55 | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2026-08-10}}</ref> <ref name=Politico>{{cite news | sloinne = Oroschakoff | ainm = Kalina | teideal = 5 things to know about EU's Fit for 55 climate package | url = https://www.politico.eu/article/fit-for-55-eu-5-things-to-know/ | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = politico.eu | dáta = 21 Meitheamh 2021}}</ref> <ref name=Pavlovic2021>{{cite news | sloinne = Pavlovic | ainm = Ivan | teideal = Comparing the EU's 'Fit for 55' roadmap and the IEA's net-zero scenario | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/opinion/comparing-the-eus-fit-for-55-roadmap-and-the-ieas-net-zero-scenario/ | work = Euractiv | dáta = 12 Samhain 2021}}</ref> <ref name=egd>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | dáta = 11 Nollaig 2019 | teideal = The European Green Deal | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/ip_19_6691 | work = ec.europa.eu/}}</ref> <ref name=carbonbrief>{{cite news | teideal = Q&A: How 'Fit for 55' reforms will help EU meet its climate goals | url = https://www.carbonbrief.org/qa-how-fit-for-55-reforms-will-help-eu-meet-its-climate-goals | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = Carbon Brief | dáta = 20 Iúil 2021 | teanga = en}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | teideal = Fáilte curtha ag an gCoimisiún roimh chur i gcrích phríomhreachtaíocht ‘Oiriúnach do 55', rud a chuir an tAontas ar an mbóthar ceart chun spriocanna 2030 a shárú | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/IP_23_4754 | dátarochtana = 27 Eanáir 2024 | work = European Commission | dáta = 9 Deireadh Fómhair 2023 | teanga = ga}}</ref> <ref name=epthink2024>{{lua idirlín | dáta = 1 Lúnasa 2024 | teideal = Fit for 55 package | url = https://epthinktank.eu/2024/08/01/fit-for-55-package/ | dátarochtana = 12 Deireadh Fómhair 2025 | work = European Parliamentary Research Service (EPRS)}}</ref> <ref name=consilium2023>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Chomhairle Eorpach]] | dáta = 3 Bealtaine 2023 | teideal = Infographic - Oiriúnach do 55: an chaoi a ndéanfaidh an tAontas dlí de spriocanna aeráide | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/infographics/fit-for-55-how-the-eu-will-turn-climate-goals-into-law/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=consiliumff55>{{lua idirlín | foilsitheoir = European council | teideal = Oiriúnach do 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=Chahim2022>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-12 | teideal = Mohammed Chahim | url = https://www.politico.eu/list/green-28-class-of-2023-the-ranking/mohammed-chahim/ | dátarochtana = 2023-10-10 | work = Politico | teanga = en}}</ref> <ref name=greenpeace>{{lua idirlín | teideal = EU Commission 'Fit for 55' package unfit to contain climate crisis | url = https://www.greenpeace.org/eu-unit/issues/climate-energy/45795/eu-commission-fit-for-55-package-unfit-to-contain-climate-crisis | dátarochtana = 2023-04-08 | work = Greenpeace European Unit | teanga = en}}</ref> <ref name=euronews2023>{{cite news | teideal = Poland files lawsuit against key EU climate policies | url = https://www.euronews.com/my-europe/2023/08/28/poland-asks-eu-court-of-justice-to-cancel-three-eu-climate-policies | work = Euractiv | dáta = 29 Lúnasa 2023}}</ref> <ref name=eurofound2023>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 climate package: Impact on EU employment by 2030 | url = https://www.eurofound.europa.eu/ga/publications/2023/fit-55-climate-package-impact-eu-employment-2030 | dátarochtana = 2024-01-20 | work = www.eurofound.europa.eu | teanga = en}}</ref> }} [[Category:Carbon emissions in the European Union]] [[Category:Climate change in the European Union]] [[Category:Energy policies and initiatives of the European Union]] [[Category:Renewable energy law]] [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ jl2k99p6zf6i8osg54ebq62vpi9ixaq 1323986 1323985 2026-08-10T21:36:30Z Marcas.oduinn 33120 /* Ceanntásc */ 1323986 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] === Cúiseanna nua === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:Horizon 2020|Horizon 2020]]'' - [[Fís 2020]], #* [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]] # ''[[:en:Fit for 55|Fit for 55]] - [[Fit for 55]] === Eile === # ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] == Fit for 55 == '' '''Oiriúnach do 55'''<ref name=iate /> (Béarla: '''Fit for 55''') is a package by the [[Aontas Eorpach]] designed to reduce the European Union's [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] by 55% by 2030.<ref name=Politico /> It is part of the union's [[Comhaontú Glas don Eoraip]], first presented in December 2019.<ref name=egd /> '' The package was proposed by the [[an Coimisiún Eorpach]] in July 2021.<ref name=carbonbrief /> After being tabled in 2021, the plans were passed in 2023.<ref name=ec2023 /> Measures include additional support for clean transport, [[fuinneamh in-athnuaite]], and a tariff called the [[EU Carbon Border Adjustment Mechanism|Carbon Border Adjustment Mechanism]] on emissions for high-carbon imports from countries lacking sufficient greenhouse gas reduction measures of their own.<ref name=Politico /> It proposes to extend the [[European Union Emissions Trading System]] to transport and heat. Compared to the net-zero scenario from the [[International Energy Agency]], the plan contains more measures to ensure that energy remains affordable.<ref name=Pavlovic2021 /> '' As of August 2024, all Fit for 55 proposals had been adopted by the European Parliament and the Council, except the Energy Taxation Directive.<ref name=epthink2024 /> == Legislation '' The legislation is complicated due to the high level of democratic processes in the European Union. The [[European Commission|Commission]] sent proposals of the new law to the [[European Council|council]] and [[European Parliament]]. The Council started discussions including representatives of all 27 member states on the legislative proposals in working parties on an expert level. Based on that exchange the Permanent Representative Committee continues discussions preparing the ground for the council meeting of ministers. The Fit for 55 package proposals are discussed in multiple council formations such as environment, energy, transport, economy and finance. After the ministers of each branch found joint positions trilogues including meetings with representatives of the council, parliament and commission start. The larger part of the proposals stick to the regular legislative process of trilogues.<ref name=consilium2023 /> == Aspects * Emissions trade * Social climate fund * Carbon border adjustment mechanism * Members emission reduction * Land use and forestry * Transportation CO₂ standards * Methane reduction * Alternative fuels * Green energy * Energy efficiency * Sustainable buildings * Hydrogen * Energy taxation<ref name=consiliumff55 /> == Process '' When the bill for carbon market legislation was designed, the conservative fraction in the European Parliament initially weakened the bill. The amended bill was defeated as the social democrats voted against. The final accepted compromise became stronger in {{CO2}} emission reduction than the proposal from the European Commission.<ref name=Chahim2022 /> == Criticism '' The environmental organization [[Greenpeace]] criticized the package for not being suitable for halting [[global warming]] and the associated destruction of important life-support systems because the target envisaged was too low. The organization criticized the classification of [[bioenergy]] as [[renewable energy]] and the sale of non-emission-free cars by 2035.<ref name=greenpeace /> '' In August 2023, the Polish government filed a series of complaints with the [[Court of Justice of the European Union|European Court of Justice]] against provisions that are part of the Fit for 55 package, claiming that EU climate policies threaten [[Poland]]'s economy and [[energy security]].<ref name=euronews2023 /> == Employment impact '' The EU's Fit for 55 climate package is projected to create a net 204,000 jobs by 2030, adding to the baseline growth of 6.7 million jobs. Employment effects will vary by region, with negative impacts likely in eastern Europe due to reliance on [[carbon-intensive]] industries, and positive impacts in regions with [[green energy]] infrastructure.<ref name=eurofound2023 /> == Féach freisin * [[Climate change in Europe#Climate targets]] * [[Comhaontú Glas don Eoraip]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591091/ga | teideal = Téarma: Oiriúnach do 55 | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2026-08-10}}</ref> <ref name=Politico>{{cite news | sloinne = Oroschakoff | ainm = Kalina | teideal = 5 things to know about EU's Fit for 55 climate package | url = https://www.politico.eu/article/fit-for-55-eu-5-things-to-know/ | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = politico.eu | dáta = 21 Meitheamh 2021}}</ref> <ref name=Pavlovic2021>{{cite news | sloinne = Pavlovic | ainm = Ivan | teideal = Comparing the EU's 'Fit for 55' roadmap and the IEA's net-zero scenario | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/opinion/comparing-the-eus-fit-for-55-roadmap-and-the-ieas-net-zero-scenario/ | work = Euractiv | dáta = 12 Samhain 2021}}</ref> <ref name=egd>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | dáta = 11 Nollaig 2019 | teideal = The European Green Deal | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/ip_19_6691 | work = ec.europa.eu/}}</ref> <ref name=carbonbrief>{{cite news | teideal = Q&A: How 'Fit for 55' reforms will help EU meet its climate goals | url = https://www.carbonbrief.org/qa-how-fit-for-55-reforms-will-help-eu-meet-its-climate-goals | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = Carbon Brief | dáta = 20 Iúil 2021 | teanga = en}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | teideal = Fáilte curtha ag an gCoimisiún roimh chur i gcrích phríomhreachtaíocht ‘Oiriúnach do 55', rud a chuir an tAontas ar an mbóthar ceart chun spriocanna 2030 a shárú | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/IP_23_4754 | dátarochtana = 27 Eanáir 2024 | work = European Commission | dáta = 9 Deireadh Fómhair 2023 | teanga = ga}}</ref> <ref name=epthink2024>{{lua idirlín | dáta = 1 Lúnasa 2024 | teideal = Fit for 55 package | url = https://epthinktank.eu/2024/08/01/fit-for-55-package/ | dátarochtana = 12 Deireadh Fómhair 2025 | work = European Parliamentary Research Service (EPRS)}}</ref> <ref name=consilium2023>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Chomhairle Eorpach]] | dáta = 3 Bealtaine 2023 | teideal = Infographic - Oiriúnach do 55: an chaoi a ndéanfaidh an tAontas dlí de spriocanna aeráide | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/infographics/fit-for-55-how-the-eu-will-turn-climate-goals-into-law/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=consiliumff55>{{lua idirlín | foilsitheoir = European council | teideal = Oiriúnach do 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=Chahim2022>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-12 | teideal = Mohammed Chahim | url = https://www.politico.eu/list/green-28-class-of-2023-the-ranking/mohammed-chahim/ | dátarochtana = 2023-10-10 | work = Politico | teanga = en}}</ref> <ref name=greenpeace>{{lua idirlín | teideal = EU Commission 'Fit for 55' package unfit to contain climate crisis | url = https://www.greenpeace.org/eu-unit/issues/climate-energy/45795/eu-commission-fit-for-55-package-unfit-to-contain-climate-crisis | dátarochtana = 2023-04-08 | work = Greenpeace European Unit | teanga = en}}</ref> <ref name=euronews2023>{{cite news | teideal = Poland files lawsuit against key EU climate policies | url = https://www.euronews.com/my-europe/2023/08/28/poland-asks-eu-court-of-justice-to-cancel-three-eu-climate-policies | work = Euractiv | dáta = 29 Lúnasa 2023}}</ref> <ref name=eurofound2023>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 climate package: Impact on EU employment by 2030 | url = https://www.eurofound.europa.eu/ga/publications/2023/fit-55-climate-package-impact-eu-employment-2030 | dátarochtana = 2024-01-20 | work = www.eurofound.europa.eu | teanga = en}}</ref> }} [[Category:Carbon emissions in the European Union]] [[Category:Climate change in the European Union]] [[Category:Energy policies and initiatives of the European Union]] [[Category:Renewable energy law]] [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ lt77ncaf9kx7jskuzc80e3spdg5roas 1323988 1323986 2026-08-10T21:37:25Z Marcas.oduinn 33120 1323988 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] === Cúiseanna nua === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:Horizon 2020|Horizon 2020]]'' - [[Fís 2020]], #* [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]] # ''[[:en:Fit for 55|Fit for 55]] - [[Fit for 55]] === Eile === # ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=cead>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathru>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cuigiu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html |title= How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | retail = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín |last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en | title=Horizon Europe | date=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{cite web | url=https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | title=What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{Cite web |title=EU budget 2028-2034 |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Fit for 55 == '' '''Oiriúnach do 55'''<ref name=iate /> (Béarla: '''Fit for 55''') is a package by the [[Aontas Eorpach]] designed to reduce the European Union's [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] by 55% by 2030.<ref name=Politico /> It is part of the union's [[Comhaontú Glas don Eoraip]], first presented in December 2019.<ref name=egd /> '' The package was proposed by the [[an Coimisiún Eorpach]] in July 2021.<ref name=carbonbrief /> After being tabled in 2021, the plans were passed in 2023.<ref name=ec2023 /> Measures include additional support for clean transport, [[fuinneamh in-athnuaite]], and a tariff called the [[EU Carbon Border Adjustment Mechanism|Carbon Border Adjustment Mechanism]] on emissions for high-carbon imports from countries lacking sufficient greenhouse gas reduction measures of their own.<ref name=Politico /> It proposes to extend the [[European Union Emissions Trading System]] to transport and heat. Compared to the net-zero scenario from the [[International Energy Agency]], the plan contains more measures to ensure that energy remains affordable.<ref name=Pavlovic2021 /> '' As of August 2024, all Fit for 55 proposals had been adopted by the European Parliament and the Council, except the Energy Taxation Directive.<ref name=epthink2024 /> == Legislation '' The legislation is complicated due to the high level of democratic processes in the European Union. The [[European Commission|Commission]] sent proposals of the new law to the [[European Council|council]] and [[European Parliament]]. The Council started discussions including representatives of all 27 member states on the legislative proposals in working parties on an expert level. Based on that exchange the Permanent Representative Committee continues discussions preparing the ground for the council meeting of ministers. The Fit for 55 package proposals are discussed in multiple council formations such as environment, energy, transport, economy and finance. After the ministers of each branch found joint positions trilogues including meetings with representatives of the council, parliament and commission start. The larger part of the proposals stick to the regular legislative process of trilogues.<ref name=consilium2023 /> == Aspects * Emissions trade * Social climate fund * Carbon border adjustment mechanism * Members emission reduction * Land use and forestry * Transportation CO₂ standards * Methane reduction * Alternative fuels * Green energy * Energy efficiency * Sustainable buildings * Hydrogen * Energy taxation<ref name=consiliumff55 /> == Process '' When the bill for carbon market legislation was designed, the conservative fraction in the European Parliament initially weakened the bill. The amended bill was defeated as the social democrats voted against. The final accepted compromise became stronger in {{CO2}} emission reduction than the proposal from the European Commission.<ref name=Chahim2022 /> == Criticism '' The environmental organization [[Greenpeace]] criticized the package for not being suitable for halting [[global warming]] and the associated destruction of important life-support systems because the target envisaged was too low. The organization criticized the classification of [[bioenergy]] as [[renewable energy]] and the sale of non-emission-free cars by 2035.<ref name=greenpeace /> '' In August 2023, the Polish government filed a series of complaints with the [[Court of Justice of the European Union|European Court of Justice]] against provisions that are part of the Fit for 55 package, claiming that EU climate policies threaten [[Poland]]'s economy and [[energy security]].<ref name=euronews2023 /> == Employment impact '' The EU's Fit for 55 climate package is projected to create a net 204,000 jobs by 2030, adding to the baseline growth of 6.7 million jobs. Employment effects will vary by region, with negative impacts likely in eastern Europe due to reliance on [[carbon-intensive]] industries, and positive impacts in regions with [[green energy]] infrastructure.<ref name=eurofound2023 /> == Féach freisin * [[Climate change in Europe#Climate targets]] * [[Comhaontú Glas don Eoraip]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591091/ga | teideal = Téarma: Oiriúnach do 55 | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2026-08-10}}</ref> <ref name=Politico>{{cite news | sloinne = Oroschakoff | ainm = Kalina | teideal = 5 things to know about EU's Fit for 55 climate package | url = https://www.politico.eu/article/fit-for-55-eu-5-things-to-know/ | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = politico.eu | dáta = 21 Meitheamh 2021}}</ref> <ref name=Pavlovic2021>{{cite news | sloinne = Pavlovic | ainm = Ivan | teideal = Comparing the EU's 'Fit for 55' roadmap and the IEA's net-zero scenario | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/opinion/comparing-the-eus-fit-for-55-roadmap-and-the-ieas-net-zero-scenario/ | work = Euractiv | dáta = 12 Samhain 2021}}</ref> <ref name=egd>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | dáta = 11 Nollaig 2019 | teideal = The European Green Deal | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/ip_19_6691 | work = ec.europa.eu/}}</ref> <ref name=carbonbrief>{{cite news | teideal = Q&A: How 'Fit for 55' reforms will help EU meet its climate goals | url = https://www.carbonbrief.org/qa-how-fit-for-55-reforms-will-help-eu-meet-its-climate-goals | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = Carbon Brief | dáta = 20 Iúil 2021 | teanga = en}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | teideal = Fáilte curtha ag an gCoimisiún roimh chur i gcrích phríomhreachtaíocht ‘Oiriúnach do 55', rud a chuir an tAontas ar an mbóthar ceart chun spriocanna 2030 a shárú | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/IP_23_4754 | dátarochtana = 27 Eanáir 2024 | work = European Commission | dáta = 9 Deireadh Fómhair 2023 | teanga = ga}}</ref> <ref name=epthink2024>{{lua idirlín | dáta = 1 Lúnasa 2024 | teideal = Fit for 55 package | url = https://epthinktank.eu/2024/08/01/fit-for-55-package/ | dátarochtana = 12 Deireadh Fómhair 2025 | work = European Parliamentary Research Service (EPRS)}}</ref> <ref name=consilium2023>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Chomhairle Eorpach]] | dáta = 3 Bealtaine 2023 | teideal = Infographic - Oiriúnach do 55: an chaoi a ndéanfaidh an tAontas dlí de spriocanna aeráide | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/infographics/fit-for-55-how-the-eu-will-turn-climate-goals-into-law/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=consiliumff55>{{lua idirlín | foilsitheoir = European council | teideal = Oiriúnach do 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=Chahim2022>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-12 | teideal = Mohammed Chahim | url = https://www.politico.eu/list/green-28-class-of-2023-the-ranking/mohammed-chahim/ | dátarochtana = 2023-10-10 | work = Politico | teanga = en}}</ref> <ref name=greenpeace>{{lua idirlín | teideal = EU Commission 'Fit for 55' package unfit to contain climate crisis | url = https://www.greenpeace.org/eu-unit/issues/climate-energy/45795/eu-commission-fit-for-55-package-unfit-to-contain-climate-crisis | dátarochtana = 2023-04-08 | work = Greenpeace European Unit | teanga = en}}</ref> <ref name=euronews2023>{{cite news | teideal = Poland files lawsuit against key EU climate policies | url = https://www.euronews.com/my-europe/2023/08/28/poland-asks-eu-court-of-justice-to-cancel-three-eu-climate-policies | work = Euractiv | dáta = 29 Lúnasa 2023}}</ref> <ref name=eurofound2023>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 climate package: Impact on EU employment by 2030 | url = https://www.eurofound.europa.eu/ga/publications/2023/fit-55-climate-package-impact-eu-employment-2030 | dátarochtana = 2024-01-20 | work = www.eurofound.europa.eu | teanga = en}}</ref> }} [[Category:Carbon emissions in the European Union]] [[Category:Climate change in the European Union]] [[Category:Energy policies and initiatives of the European Union]] [[Category:Renewable energy law]] [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ mjs53zspo52epvla7dty5bc03dvzxom 2 120600 1323912 1323784 2026-08-10T15:02:54Z Marcas.oduinn 33120 1323912 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=cead>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathru>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cuigiu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html |title= How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | retail = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín |last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en | title=Horizon Europe | date=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{cite web | url=https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | title=What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{Cite web |title=EU budget 2028-2034 |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Comhairle Eorpach um Thaighde == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht phoiblí í an '''Comhairle Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) le haghaidh maoiniú eolaíochta agus teicneolaíochta laistigh den [[Aontas Eorpach]] (AE). Bunaithe sa bhliain 2007 agus lonnaithe sa [[an Bhruiséil|an Bhruiséil]], tá ann san ERC Comhairle Eolaíochta neamhspleách agus Gníomhaireacht Feidhmiúcháin. Is cuid í den [[Creatchlár Framework Programme]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], srl. Bhí buiséad €13 billiún ag an ERC idir na blianta 2014 agus 2020. Faoin clár Fís 2020, meastar go bhfuair tuairim is 7,000 duine '' be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers. <ref name=bbc2007>{{cite news | sloinne = Amos | ainm = Jonathan | teideal = European research goes for gold | url = http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm | dátarochtana = 16 May 2025 | work = bbc.co.uk | dáta = 27 Feabhra 2007}}</ref> <ref name=yerun2024>{{cite news | sloinne = Boe | ainm = Mariangela | teideal = Striving for excellence with ERC funding | url = https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Yerun | dáta = 24 Meán Fómhair 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=ri2025>{{cite news | sloinne = Matthews | ainm = Niall | teideal = Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers | url = https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Research Ireland | dáta = 5 Samhain 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=theguild>{{lua idirlín | teideal = Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future | url = https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html | work = The Guild | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025}}</ref> <ref name=euraxess>{{lua idirlín | teideal = Increasing your researchers' chances of winning ERC grants | url = https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants | work = euraxess.me |dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | teanga = en}}</ref> <ref name=worldfactory>{{lua idirlín | teideal = An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants | url = https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 | work = worldfactory.de | dátarochtana = 16 Breataine 2025}}</ref> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%. <ref name=erc2017>{{Citation | title=basic statistics for ERC funding activities| date=22 February 2017 | url=http://erc.europa.eu/statistics-0 | access-date=12 October 2012 | archive-date=2 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> Five ERC grantees have won Nobel Prizes. <ref name=era>{{lua idirlín | url = http://era.gv.at/object/news/1469 | teideal = ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref name=scibusi>{{lua idirlín | url = http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | teideal = ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business | work = sciencebusiness.net | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=2 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | url-status=live}}</ref> <ref name=idcons>{{lua idirlín | url = http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | teideal=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) | dátarochtana = 2015-09-18 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | archive-date=4 March 2016}}</ref> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/929262/ga | teideal = Téarma: an Chomhairle Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 09-08-2026}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir: Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ls49aq0pf6mj58gvpafevxmsx06dr40 1323964 1323912 2026-08-10T19:12:25Z Marcas.oduinn 33120 /* Comhairle Eorpach um Thaighde */ 1323964 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=cead>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathru>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cuigiu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html |title= How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | retail = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín |last=Cordis|title=The EU Framework Programme for Research and Innovation|url=http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en | title=Horizon Europe | date=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{cite web | url=https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | title=What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{Cite web |title=EU budget 2028-2034 |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Comhairle Eorpach um Thaighde == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht phoiblí í an '''Comhairle Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) le haghaidh maoiniú eolaíochta agus teicneolaíochta laistigh den [[Aontas Eorpach]] (AE). Bunaithe sa bhliain 2007 agus lonnaithe sa [[an Bhruiséil|an Bhruiséil]], tá ann san ERC Comhairle Eolaíochta neamhspleách agus Gníomhaireacht Feidhmiúcháin. Is cuid í den [[Creatchlár Framework Programme]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], srl. Bhí buiséad €13 billiún ag an ERC idir na blianta 2014 agus 2020. Faoin clár Fís 2020, meastar go bhfuair tuairim is 7,000 duine '' be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers.<ref name=bbc2007 /><ref name=yerun2024 /><ref name=ri2025 /><ref name=theguild /><ref name=euraxess /><ref name=worldfactory /> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%.<ref name=erc2017 /> Five ERC grantees have won Nobel Prizes.<ref name=era /><ref name=scibusi /><ref name=idcons /> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/929262/ga | teideal = Téarma: an Chomhairle Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 09-08-2026}}</ref> <ref name=bbc2007>{{cite news | sloinne = Amos | ainm = Jonathan | teideal = European research goes for gold | url = http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm | dátarochtana = 16 May 2025 | work = bbc.co.uk | dáta = 27 Feabhra 2007}}</ref> <ref name=yerun2024>{{cite news | sloinne = Boe | ainm = Mariangela | teideal = Striving for excellence with ERC funding | url = https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Yerun | dáta = 24 Meán Fómhair 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=ri2025>{{cite news | sloinne = Matthews | ainm = Niall | teideal = Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers | url = https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Research Ireland | dáta = 5 Samhain 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=theguild>{{lua idirlín | teideal = Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future | url = https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html | work = The Guild | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025}}</ref> <ref name=euraxess>{{lua idirlín | teideal = Increasing your researchers' chances of winning ERC grants | url = https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants | work = euraxess.me |dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | teanga = en}}</ref> <ref name=worldfactory>{{lua idirlín | teideal = An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants | url = https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 | work = worldfactory.de | dátarochtana = 16 Breataine 2025}}</ref> <ref name=erc2017>{{Citation | title=basic statistics for ERC funding activities | date=22 February 2017 | url=http://erc.europa.eu/statistics-0 | access-date=12 October 2012 | archive-date=2 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> <ref name=era>{{lua idirlín | url = http://era.gv.at/object/news/1469 | teideal = ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=8 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref name=scibusi>{{lua idirlín | url = http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | teideal = ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business | work = sciencebusiness.net | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=2 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | url-status=live}}</ref> <ref name=idcons>{{lua idirlín | url = http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | teideal=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) | dátarochtana = 2015-09-18 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | archive-date=4 March 2016}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ onmm4s12jn6mej2ivomz7k1zjssq58z 1323987 1323964 2026-08-10T21:37:04Z Marcas.oduinn 33120 1323987 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Comhairle Eorpach um Thaighde == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht phoiblí í an '''Comhairle Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) le haghaidh maoiniú eolaíochta agus teicneolaíochta laistigh den [[Aontas Eorpach]] (AE). Bunaithe sa bhliain 2007 agus lonnaithe sa [[an Bhruiséil|an Bhruiséil]], tá ann san ERC Comhairle Eolaíochta neamhspleách agus Gníomhaireacht Feidhmiúcháin. Is cuid í den [[Creatchlár Framework Programme]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], srl. Bhí buiséad €13 billiún ag an ERC idir na blianta 2014 agus 2020. Faoin clár Fís 2020, meastar go bhfuair tuairim is 7,000 duine '' be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers.<ref name=bbc2007 /><ref name=yerun2024 /><ref name=ri2025 /><ref name=theguild /><ref name=euraxess /><ref name=worldfactory /> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%.<ref name=erc2017 /> Five ERC grantees have won Nobel Prizes.<ref name=era /><ref name=scibusi /><ref name=idcons /> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/929262/ga | teideal = Téarma: an Chomhairle Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 09-08-2026}}</ref> <ref name=bbc2007>{{cite news | sloinne = Amos | ainm = Jonathan | teideal = European research goes for gold | url = http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm | dátarochtana = 16 May 2025 | work = bbc.co.uk | dáta = 27 Feabhra 2007}}</ref> <ref name=yerun2024>{{cite news | sloinne = Boe | ainm = Mariangela | teideal = Striving for excellence with ERC funding | url = https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Yerun | dáta = 24 Meán Fómhair 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=ri2025>{{cite news | sloinne = Matthews | ainm = Niall | teideal = Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers | url = https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Research Ireland | dáta = 5 Samhain 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=theguild>{{lua idirlín | teideal = Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future | url = https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html | work = The Guild | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025}}</ref> <ref name=euraxess>{{lua idirlín | teideal = Increasing your researchers' chances of winning ERC grants | url = https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants | work = euraxess.me |dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | teanga = en}}</ref> <ref name=worldfactory>{{lua idirlín | teideal = An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants | url = https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 | work = worldfactory.de | dátarochtana = 16 Breataine 2025}}</ref> <ref name=erc2017>{{Citation | title=basic statistics for ERC funding activities | date=22 February 2017 | url=http://erc.europa.eu/statistics-0 | access-date=12 October 2012 | archive-date=2 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> <ref name=era>{{lua idirlín | url = http://era.gv.at/object/news/1469 | teideal = ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=8 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref name=scibusi>{{lua idirlín | url = http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | teideal = ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business | work = sciencebusiness.net | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=2 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | url-status=live}}</ref> <ref name=idcons>{{lua idirlín | url = http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | teideal=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) | dátarochtana = 2015-09-18 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | archive-date=4 March 2016}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ezt71sl85hdbmawwx8ljtxhnusqipja 1323989 1323987 2026-08-10T21:48:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1323989 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Comhairle Eorpach um Thaighde == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht phoiblí í an '''Comhairle Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) le haghaidh maoiniú eolaíochta agus teicneolaíochta laistigh den [[Aontas Eorpach]] (AE). Bunaithe sa bhliain 2007 agus lonnaithe sa [[an Bhruiséil|an Bhruiséil]], tá ann san ERC Comhairle Eolaíochta neamhspleách agus Gníomhaireacht Feidhmiúcháin. Is cuid í den [[Creatchlár Framework Programme]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], srl. Bhí buiséad €13 billiún ag an ERC idir na blianta 2014 agus 2020. Faoin clár Fís 2020, meastar go bhfuair tuairim is 7,000 duine '' be funded and 42,000 team members supported, including 11,000 doctoral students and almost 16,000 post-doctoral researchers.<ref name=bbc2007 /><ref name=yerun2024 /><ref name=ri2025 /><ref name=theguild /><ref name=euraxess /><ref name=worldfactory /> '' Researchers from any field can compete for the grants that support pioneering projects. The ERC competitions are open to top researchers also from outside the union. The average success rate is about 12%.<ref name=erc2017 /> Five ERC grantees have won Nobel Prizes.<ref name=era /><ref name=scibusi /><ref name=idcons /> Grant applications are assessed by qualified experts. Excellence is the sole criterion for selection; there are neither thematic priorities, nor geographical quotas for funding. The aim is to recognise the best ideas, and confer status and visibility to the best research in Europe, while also attracting talent from abroad. '' Along with national funding bodies, the ERC aims to improve the climate for European frontier research. The Scientific Council has been keen to learn from the ERC's peers in national research councils (European and overseas) and to engage in dialogue and appropriate collaboration. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/929262/ga | teideal = Téarma: an Chomhairle Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 09-08-2026}}</ref> <ref name=bbc2007>{{cite news | sloinne = Amos | ainm = Jonathan | teideal = European research goes for gold | url = http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm | dátarochtana = 16 May 2025 | work = bbc.co.uk | dáta = 27 Feabhra 2007}}</ref> <ref name=yerun2024>{{cite news | sloinne = Boe | ainm = Mariangela | teideal = Striving for excellence with ERC funding | url = https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Yerun | dáta = 24 Meán Fómhair 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=ri2025>{{cite news | sloinne = Matthews | ainm = Niall | teideal = Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers | url = https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Research Ireland | dáta = 5 Samhain 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=theguild>{{lua idirlín | teideal = Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future | url = https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html | work = The Guild | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025}}</ref> <ref name=euraxess>{{lua idirlín | teideal = Increasing your researchers' chances of winning ERC grants | url = https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants | work = euraxess.me |dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | teanga = en}}</ref> <ref name=worldfactory>{{lua idirlín | teideal = An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants | url = https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 | work = worldfactory.de | dátarochtana = 16 Breataine 2025}}</ref> <ref name=erc2017>{{Citation | title=basic statistics for ERC funding activities | date=22 February 2017 | url=http://erc.europa.eu/statistics-0 | access-date=12 October 2012 | archive-date=2 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> <ref name=era>{{lua idirlín | url = http://era.gv.at/object/news/1469 | teideal = ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=8 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref name=scibusi>{{lua idirlín | url = http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | teideal = ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business | work = sciencebusiness.net | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=2 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | url-status=live}}</ref> <ref name=idcons>{{lua idirlín | url = http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | teideal=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) | dátarochtana = 2015-09-18 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | archive-date=4 March 2016}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ecxd67pzlwvl91tl2ac4055oc0ue94y 1324036 1323989 2026-08-11T07:39:41Z Marcas.oduinn 33120 1324036 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Comhairle Eorpach um Thaighde == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht phoiblí í an '''Comhairle Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) le haghaidh maoiniú eolaíochta agus teicneolaíochta laistigh den [[Aontas Eorpach]] (AE). Bunaithe sa bhliain 2007 agus lonnaithe sa [[an Bhruiséil|an Bhruiséil]], tá ann san ERC idir Comhairle Eolaíochta neamhspleách agus Gníomhaireacht Feidhmiúcháin. Is cuid í den [[Creatchlár Framework Programme]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], srl. Bhí buiséad €13 billiún ag an ERC idir na blianta 2014 agus 2020. Faoin clár Fís 2020, meastar go bhfuair tuairim is 7,000 duine deonaithe ón ERC.<ref name=bbc2007 /><ref name=yerun2024 /><ref name=ri2025 /><ref name=theguild /><ref name=euraxess /><ref name=worldfactory /> Is féidir le taighdeoirí i réimse ar bith agus ó thíortha ar fud an domhain iarratas a dhéanamh ar dheonú, le ráta ratha de 12%.<ref name=erc2017 /> Tá cúigear a bhuaigh Duais Nobel i measc deontaithe ERC.<ref name=era /><ref name=scibusi /><ref name=idcons /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/929262/ga | teideal = Téarma: an Chomhairle Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 09-08-2026}}</ref> <ref name=bbc2007>{{cite news | sloinne = Amos | ainm = Jonathan | teideal = European research goes for gold | url = http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm | dátarochtana = 16 May 2025 | work = bbc.co.uk | dáta = 27 Feabhra 2007}}</ref> <ref name=yerun2024>{{cite news | sloinne = Boe | ainm = Mariangela | teideal = Striving for excellence with ERC funding | url = https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Yerun | dáta = 24 Meán Fómhair 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=ri2025>{{cite news | sloinne = Matthews | ainm = Niall | teideal = Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers | url = https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Research Ireland | dáta = 5 Samhain 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=theguild>{{lua idirlín | teideal = Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future | url = https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html | work = The Guild | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025}}</ref> <ref name=euraxess>{{lua idirlín | teideal = Increasing your researchers' chances of winning ERC grants | url = https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants | work = euraxess.me |dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | teanga = en}}</ref> <ref name=worldfactory>{{lua idirlín | teideal = An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants | url = https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 | work = worldfactory.de | dátarochtana = 16 Breataine 2025}}</ref> <ref name=erc2017>{{Citation | title=basic statistics for ERC funding activities | date=22 February 2017 | url=http://erc.europa.eu/statistics-0 | access-date=12 October 2012 | archive-date=2 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> <ref name=era>{{lua idirlín | url = http://era.gv.at/object/news/1469 | teideal = ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=8 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref name=scibusi>{{lua idirlín | url = http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | teideal = ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business | work = sciencebusiness.net | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=2 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | url-status=live}}</ref> <ref name=idcons>{{lua idirlín | url = http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | teideal=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) | dátarochtana = 2015-09-18 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | archive-date=4 March 2016}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ mmo18g0qzpy8j5rrccr3onu0iyrgn2p 1324039 1324036 2026-08-11T08:01:04Z Marcas.oduinn 33120 1324039 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] # ''[[:en:European Research Council Executive Agency|Research Council]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ tfjeryg7iiinyrbvq8j199i55jwdkos 1324042 1324039 2026-08-11T08:04:30Z Marcas.oduinn 33120 /* Eile */ 1324042 wikitext text/x-wiki == Ceanntásc == (an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal? Féach: * [http://www.gaois.ie gaois.ie]. * ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]]. === Réigiún === {| class="wikitable" style="width:100%; vertical-align:top;" ! style="width:50%;" | Réigiúin ! style="width:50%;" | Réigiúin NUTS |- | style="text-align:center" | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]] | align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]] |- | style="vertical-align:top;" | Réigiúin na hÉireann: * (A) Tuaisceart * (B) Iarthar * (C) Iardheisceart * (D) Oirdheisceart * (E) Oirthear [BÁC] * (F) [[Lár na Tíre (Éire)]] | style="vertical-align:top;" | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann: * [[Réigiún na Teorann|Teorainn]] * [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]] * [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] * [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]] * [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] * [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] * [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] * [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] |} {| |- | [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]] | [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]] | [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--> | [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]<!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--> | [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]] |} === Acrainm === * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] - Acáise * [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta * [[CORDIS]] - SeoTaifeach * [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe == Eile == {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA) # ''[[:en:European Research Executive Agency|Research]]'' - [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]] #* [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] == Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde == | headquarters = [[an Bhruiséil]], [[an Bheilg]] | leader_name = Marc Tachelet Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA'''). '' Established in 2007, it manages parts of the European Union's research and innovation programmes, including [[Horizon Europe]] and the [[Research Fund for Coal and Steel]], and provides administrative support for EU-funded research projects.<ref name=about /><ref name=CELEX:32021D0173 /> == Stair '' The agency was established by the European Commission on 14 December 2007 to implement parts of the [[Seventh Framework Programme]].<ref name=CELEX:32008D0046 /> Its mandate was extended in 2013 to manage significant parts of [[Horizon 2020]], the EU's framework programme for research and innovation for 2014–2020.<ref name=CELEX:32013D0778 /> '' In 2021, the Commission renewed the agency's mandate for the 2021–2027 financial period through Implementing Decision (EU) 2021/173, under which the REA became one of six executive agencies responsible for implementing programmes funded under the EU budget.<ref name=CELEX:32021D0173 /> == Freagrachtaí '' Since 2021, the REA has managed parts of several European Union programmes, including: * [[Fís Eorpach]], particularly: ** [[Marie Skłodowska-Curie Actions]] ** Research infrastructures ** Cnuasach 2: Culture, Creativity and Inclusive Society ** Cnuasach 3: Civil Security for Society ** Cnuasach 6: Food, Bioeconomy, Natural Resources, Agriculture and Environment ** Widening participation and spreading excellence ** Reforming and enhancing the European research and innovation system * [[Fís 2020]] * Promotion of agricultural products * [[Research Fund for Coal and Steel]] '' The agency also manages the Commission's [[Research Enquiry Service]], coordinates the evaluation of research proposals by independent experts, provides administrative support to beneficiaries of EU funding programmes, and carries out legal and financial validation of grants and procurement procedures.<ref name=resp /> == Rialtas '' The REA is an executive agency of the European Commission and operates under the supervision of the Commission. It is headed by a director and overseen by a steering committee composed of representatives of the Commission departments responsible for the programmes managed by the agency.<ref name=org /> == Buiséad '' For the 2021–2027 programming period, the REA manages approximately €22.7&nbsp;billion in EU funding. During the [[Horizon 2020]] programme (2014–2020), it managed around €17&nbsp;billion, compared with €6.4&nbsp;billion under the [[Seventh Framework Programme]] (2007–2013).<ref name=about /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32021D0173>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}</ref> <ref name=CELEX:32008D0046>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=CELEX:32013D0778>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}</ref> <ref name=about>{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en |publisher=European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=resp>{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> <ref name=org>{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach}}</ref> }} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] == Tíreolaíocht == [[Réigiún na Teorann]] === Geografaíocht fhisiceach [[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]] '' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]]. Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu. Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between. [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km². '' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim. Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&nbsp;km. === Foraoiseacht '' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.<ref name=govagri2017 /> '' Traditionally, the region had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]]. County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover. However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.<ref name=govagri2006 /> === Aeráid '' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes. Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C. While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow. Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year. <ref name=metclimate /> === Geolaíocht [[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]] '' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]]. The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan. The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago. However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].<ref name=geocavan /><ref name=geosligo /> '' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland. Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago. The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. '' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].<ref name=gsi /> Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point. '' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ijnw32z63tsjh4tr3lalu1nibgf93ys 2 120601 1324085 1323294 2026-08-11T10:17:19Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1324085 wikitext text/x-wiki * Tá an focal "item" de dhíth ón mbot, is amhlaidh... tá! * An eochairfhocal é "Label"? Is . * Ní fheictear anseo go díreach na torthaí SQL, ach ina ionad sin, céard a dhéanann an bot leo, mar shampla ?item -> <nowiki>[[:d:?item|?item]]</nowiki> {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?can2000 { # P3425=(Comhartha) Aitheantas Nature 2000 # P17=tír, Q27=Éire ?item wdt:P3425 ?can2000; wdt:P17 wd:Q27. # label SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } | columns = number:#, label:Alt, P7959:Contae, P18:Íomhá, P3425:Natura 2000 | links = local }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Alt ! Contae ! Íomhá ! Natura 2000 |- | style='text-align:right'| 1 | [[Loch Iascaigh]] | [[Contae Dhún na nGall]] | [[Íomhá:Lough Eske sud est.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000163 IE0000163] |- | style='text-align:right'| 2 | [[An Abhainn Mhór]] | [[Contae Phort Láirge]] | [[Íomhá:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002170 IE0002170] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Gleann Dá Ghrua]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Glen walk way.JPG|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000719 IE0000719] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Wicklow Mountains National Park Information Office.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002122 IE0002122] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Portach Chlóirthigh|Dúlra Phortach Chlóirthigh]] | [[Contae Uíbh Fhailí]] | [[Íomhá:Clara bog boardwalk. 07.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000572 IE0000572] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Bá Bhaile Dúill|Bá Baile Dúill]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:The View from Strand Road Baldoyle - geograph.org.uk - 181928.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000199 IE0000199] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Loch Coirib]] | [[Contae na Gaillimhe]] | [[Íomhá:Loughcorrib.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004042 IE0004042] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Coill Chnoc Sinche]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Plants on damp bankside in Knocksink woods.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000725 IE0000725] |- | style='text-align:right'| 9 | [[An Sliabh Riabhach]] | [[Contae Luimnigh]] | [[Íomhá:Black Rock on the Ballyhoura Mountain Range - geograph.org.uk - 1103684.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002036 IE0002036] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Loch Uí Ghadhra]] | [[Contae Shligigh]] | [[Íomhá:Lough Gara 1.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004048 IE0004048] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Inbhear Bhaile Roiséir]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:View of Rogerstown Estuary.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000208 IE0000208] |} {{Wikidata list end}} dvxpxmlkcmharfuki9b0hf80xjr0jbe 10 121736 1324043 1322252 2026-08-11T08:08:35Z Marcas.oduinn 33120 Dátaí 1324043 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí díláraithe an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = [[Margadh aonair na hEorpa|Margadh<br />Aonair]] | list1 = * [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna|Forbairt na Gairmoiliúna]] (1975) * [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú|Dálaí Maireachtála agus Oibre]] (1975) * [[Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach|Comhshaol]] (1990) * [[Foras Oiliúna na hEorpa|Oiliúint]] (1993) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair|Sábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994) * [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh|Maoin Intleachtúil]] (1994) * [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí|Cineálacha Plandaí]] (1994) * [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh|Aistriúchán]] (1994) * [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach|Leigheasra]] (1995) * [[an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia|Sábháilteacht Bia]] (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí|Sábháilteacht Mhuirí]] (2002) * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh|Sábháilteacht Eitlíochta]] (2002) * [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar|Cosc agus Rialú Galar]] (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis|Clár Spáis]] (2004) * [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh|Iarnróid]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach|Rialú ar Iascach]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán|Ceimiceán]] (2007) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh|Comhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009) * [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach|Rialálúaí um Chumarsáid Leictreonach]] (2009) * [[An tÚdarás Eorpach Saothair|Saothar]] (2019) | group2 = [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|CBSC]] | list2 = * [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála|Staidéar Slándála]] (1989 / 2001) * [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh|Satailít]] (1992 / 2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint|Cosaint]] (2004) | group3 = [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|LSSC]] | list3 = * [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh|Drugaí]] (1993) * [[Europol|Forfheidhmiú an Dlí]] (''Europol'') (1998) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí|Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil|Comhar Ceartais Choiriúil]] (''Eurojust'') (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta|Garda Teorann agus Cósta]] (''Frontex'') (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil|Cibearshlándáil]] (2004) * [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne|Comhionannas inscne]] (2006) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha|Cearta Bunúsacha]] (2007) * [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|Bainistiú Oibríochtúil ar Chórais Mhórscála TF]] (''eu-LISA'') (2011) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann|Tearmann]] (2011) | group4 = [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais|CEMA]] | list4 = * [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach|Baincéireacht]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí|Urrúis agus Margaí]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde|Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) | group5 = [[Aontas Baincéireachta Eorpach|ABE]] | list5 = * [[Bord Réitigh Aonair|Réiteach]] (2015) * [[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac|Sciúradh Airgid]] (2024) }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí eile an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Gníomhaireachtaí<br />feidhmiúcháin<br />an Choimisiúin | list1 = * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide|Nuálaíocht agus FBM]] (2003) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr|Oideachas agus Cultúr]] (2006) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde|Comhairle Taighde]] (2007) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú|Sláinte agus Digitiú]] () * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol|Aeráid, Bonneagar agus Comhshaoil]] (2021) * [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála|Inniúlacht um Chibearshlándáil]] (2021) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde|Taighde]] () | group2 = Gníomhaireachtaí<br />Euratom | list2 = * [[Gníomhaireacht Soláthair Euratom|Soláthair Euratom]] | group3 = Forais neamhspleácha<br />díláraithe an AE | list3 = * [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht|Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] * [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh|Ionchúisitheoir Poiblí]] | group4 = Comhlachtaí<br />corparáideacha<br />reachtaíochta-tánaistí<br />an AE | list4 = * [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha|Páirtithe agus Fondúireachtaí Polaitiúla]] * [[an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí|Cosaint Sonraí]] }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = Comhghnóthais | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = AE | list1 = * [[Comhghnóthas Tionscail Bhithbhunaithe|Tionscail Bhithbhunaithe]] * [[Comhghnóthas Spéir Ghlan|Spéir Ghlan]] * [[Comhghnóthas Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha| Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha]] * [[an Comhghnóthas um Chealla Breosla agus um Hidrigin|Cealla Breosla agus Hidrigin]] * [[Comhghnóthas Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta Eorpach|Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta]] * [[Comhghnóthas maidir leis an Tionscnamh um Míochaine Nuálaíoch|Míochaine Nuálaíoch]] * [[Comhghnóthas chun glúin nua an chórais Eorpaigh um bainistíocht aerthráchta a fhorbairt|SESAR]] * ''[[Comhghnóthas Shift-2-Rail|Shift-2-Rail]]'' | group2 = Euratom | list2 = * [[Comhghnóthas Eorpach um ITER agus um Fhuinneamh Comhleá a Fhorbairt|Fuinneamh Comhleá]] * [[Tóras Eorpach Comhpháirteach]] }}<includeonly>[[Catagóir:an tAontas Eorpach]]</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Navbox|Gníomhaireachtaí]] </noinclude> t3sg6hyls02pujmgs5wewcv6ahp6k39 1324044 1324043 2026-08-11T08:10:55Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1324044 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí díláraithe an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = [[Margadh aonair na hEorpa|Margadh<br />Aonair]] | list1 = * [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna|Forbairt na Gairmoiliúna]] (1975) * [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú|Dálaí Maireachtála agus Oibre]] (1975) * [[Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach|Comhshaol]] (1990) * [[Foras Oiliúna na hEorpa|Oiliúint]] (1993) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair|Sábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994) * [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh|Maoin Intleachtúil]] (1994) * [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí|Cineálacha Plandaí]] (1994) * [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh|Aistriúchán]] (1994) * [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach|Leigheasra]] (1995) * [[an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia|Sábháilteacht Bia]] (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí|Sábháilteacht Mhuirí]] (2002) * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh|Sábháilteacht Eitlíochta]] (2002) * [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar|Cosc agus Rialú Galar]] (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis|Clár Spáis]] (2004) * [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh|Iarnróid]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach|Rialú ar Iascach]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán|Ceimiceán]] (2007) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh|Comhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009) * [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach|Rialálúaí um Chumarsáid Leictreonach]] (2009) * [[An tÚdarás Eorpach Saothair|Saothar]] (2019) | group2 = [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|CBSC]] | list2 = * [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála|Staidéar Slándála]] (1989 / 2001) * [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh|Satailít]] (1992 / 2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint|Cosaint]] (2004) | group3 = [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|LSSC]] | list3 = * [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh|Drugaí]] (1993) * [[Europol|Forfheidhmiú an Dlí]] (''Europol'') (1998) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí|Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil|Comhar Ceartais Choiriúil]] (''Eurojust'') (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta|Garda Teorann agus Cósta]] (''Frontex'') (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil|Cibearshlándáil]] (2004) * [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne|Comhionannas inscne]] (2006) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha|Cearta Bunúsacha]] (2007) * [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|Bainistiú Oibríochtúil ar Chórais Mhórscála TF]] (''eu-LISA'') (2011) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann|Tearmann]] (2011) | group4 = [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais|CEMA]] | list4 = * [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach|Baincéireacht]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí|Urrúis agus Margaí]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde|Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) | group5 = [[Aontas Baincéireachta Eorpach|ABE]] | list5 = * [[Bord Réitigh Aonair|Réiteach]] (2015) * [[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac|Sciúradh Airgid]] (2024) }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí eile an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Gníomhaireachtaí<br />feidhmiúcháin<br />an Choimisiúin | list1 = * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide|Nuálaíocht agus FBM]] (2003) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr|Oideachas agus Cultúr]] (2006) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde|Taighde]] (2007) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde|Comhairle Taighde]] (2007) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú|Sláinte agus Digitiú]] () * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol|Aeráid, Bonneagar agus Comhshaoil]] (2021) * [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála|Inniúlacht um Chibearshlándáil]] (2021) | group2 = Gníomhaireachtaí<br />Euratom | list2 = * [[Gníomhaireacht Soláthair Euratom|Soláthair Euratom]] | group3 = Forais neamhspleácha<br />díláraithe an AE | list3 = * [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht|Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] * [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh|Ionchúisitheoir Poiblí]] | group4 = Comhlachtaí<br />corparáideacha<br />reachtaíochta-tánaistí<br />an AE | list4 = * [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha|Páirtithe agus Fondúireachtaí Polaitiúla]] * [[an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí|Cosaint Sonraí]] }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = Comhghnóthais | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = AE | list1 = * [[Comhghnóthas Tionscail Bhithbhunaithe|Tionscail Bhithbhunaithe]] * [[Comhghnóthas Spéir Ghlan|Spéir Ghlan]] * [[Comhghnóthas Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha| Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha]] * [[an Comhghnóthas um Chealla Breosla agus um Hidrigin|Cealla Breosla agus Hidrigin]] * [[Comhghnóthas Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta Eorpach|Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta]] * [[Comhghnóthas maidir leis an Tionscnamh um Míochaine Nuálaíoch|Míochaine Nuálaíoch]] * [[Comhghnóthas chun glúin nua an chórais Eorpaigh um bainistíocht aerthráchta a fhorbairt|SESAR]] * ''[[Comhghnóthas Shift-2-Rail|Shift-2-Rail]]'' | group2 = Euratom | list2 = * [[Comhghnóthas Eorpach um ITER agus um Fhuinneamh Comhleá a Fhorbairt|Fuinneamh Comhleá]] * [[Tóras Eorpach Comhpháirteach]] }}<includeonly>[[Catagóir:an tAontas Eorpach]]</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Navbox|Gníomhaireachtaí]] </noinclude> b3y5rwrsxvvyv5ujgc42vdnq65ghr8y 1324045 1324044 2026-08-11T08:17:17Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1324045 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí díláraithe an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = [[Margadh aonair na hEorpa|Margadh<br />Aonair]] | list1 = * [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna|Forbairt na Gairmoiliúna]] (1975) * [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú|Dálaí Maireachtála agus Oibre]] (1975) * [[Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach|Comhshaol]] (1990) * [[Foras Oiliúna na hEorpa|Oiliúint]] (1993) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair|Sábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994) * [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh|Maoin Intleachtúil]] (1994) * [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí|Cineálacha Plandaí]] (1994) * [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh|Aistriúchán]] (1994) * [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach|Leigheasra]] (1995) * [[an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia|Sábháilteacht Bia]] (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí|Sábháilteacht Mhuirí]] (2002) * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh|Sábháilteacht Eitlíochta]] (2002) * [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar|Cosc agus Rialú Galar]] (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis|Clár Spáis]] (2004) * [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh|Iarnróid]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach|Rialú ar Iascach]] (2004) * [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán|Ceimiceán]] (2007) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh|Comhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009) * [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach|Rialálúaí um Chumarsáid Leictreonach]] (2009) * [[An tÚdarás Eorpach Saothair|Saothar]] (2019) | group2 = [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|CBSC]] | list2 = * [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála|Staidéar Slándála]] (1989 / 2001) * [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh|Satailít]] (1992 / 2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint|Cosaint]] (2004) | group3 = [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|LSSC]] | list3 = * [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh|Drugaí]] (1993) * [[Europol|Forfheidhmiú an Dlí]] (''Europol'') (1998) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí|Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil|Comhar Ceartais Choiriúil]] (''Eurojust'') (2002) * [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta|Garda Teorann agus Cósta]] (''Frontex'') (2004) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil|Cibearshlándáil]] (2004) * [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne|Comhionannas inscne]] (2006) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha|Cearta Bunúsacha]] (2007) * [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais|Bainistiú Oibríochtúil ar Chórais Mhórscála TF]] (''eu-LISA'') (2011) * [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann|Tearmann]] (2011) | group4 = [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais|CEMA]] | list4 = * [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach|Baincéireacht]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí|Urrúis agus Margaí]] (2011) * [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde|Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) | group5 = [[Aontas Baincéireachta Eorpach|ABE]] | list5 = * [[Bord Réitigh Aonair|Réiteach]] (2015) * [[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac|Sciúradh Airgid]] (2024) }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|Gníomhaireachtaí eile an AE]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Gníomhaireachtaí<br />feidhmiúcháin<br />an Choimisiúin | list1 = * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide|Nuálaíocht agus FBM]] (2003) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr|Oideachas agus Cultúr]] (2006) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde|Taighde]] (2007) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde|Comhairle Taighde]] (2007) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú|Sláinte agus Digitiú]] (2021) * [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol|Aeráid, Bonneagar agus Comhshaoil]] (2021) * [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála|Inniúlacht um Chibearshlándáil]] (2021) | group2 = Gníomhaireachtaí<br />Euratom | list2 = * [[Gníomhaireacht Soláthair Euratom|Soláthair Euratom]] | group3 = Forais neamhspleácha<br />díláraithe an AE | list3 = * [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht|Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008) * [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh|Ionchúisitheoir Poiblí]] | group4 = Comhlachtaí<br />corparáideacha<br />reachtaíochta-tánaistí<br />an AE | list4 = * [[An tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha|Páirtithe agus Fondúireachtaí Polaitiúla]] (2016) * [[an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí|Cosaint Sonraí]] }} {{Navbox | name = Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh | title = Comhghnóthais | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = AE | list1 = * [[Comhghnóthas Tionscail Bhithbhunaithe|Tionscail Bhithbhunaithe]] * [[Comhghnóthas Spéir Ghlan|Spéir Ghlan]] * [[Comhghnóthas Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha| Eochairtheicneolaíochtaí Digiteacha]] * [[an Comhghnóthas um Chealla Breosla agus um Hidrigin|Cealla Breosla agus Hidrigin]] * [[Comhghnóthas Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta Eorpach|Ríomhaireachta Ardfheidhmíochta]] * [[Comhghnóthas maidir leis an Tionscnamh um Míochaine Nuálaíoch|Míochaine Nuálaíoch]] * [[Comhghnóthas chun glúin nua an chórais Eorpaigh um bainistíocht aerthráchta a fhorbairt|SESAR]] * ''[[Comhghnóthas Shift-2-Rail|Shift-2-Rail]]'' | group2 = Euratom | list2 = * [[Comhghnóthas Eorpach um ITER agus um Fhuinneamh Comhleá a Fhorbairt|Fuinneamh Comhleá]] * [[Tóras Eorpach Comhpháirteach]] }}<includeonly>[[Catagóir:an tAontas Eorpach]]</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Navbox|Gníomhaireachtaí]] </noinclude> g62lqrai7w29gv7elli9o5kb9q6zckv 0 121877 1323992 1310872 2026-08-10T22:34:45Z TGcoa 21229 /* In Éirinn */ 1323992 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Druga}} [[Íomhá:Pillpacketopen.jpg|mion|Levlen®ED: 21 lá, agus ansin placebo ar feadh 7 lá]] Is éard is '''piollaire frithghiniúnach'''<ref>i mBéarla, "oral contraceptive pill"</ref> ná cógas a úsáidtear chun [[Toircheas|toirchis]] a chosc. Cuimsíonn an piollaire stéaróidigh cosúil leis na [[gnéashormóin|gnéas-hormóin]] bhaineanna, [[éastraigin]] is [[prógaistéarón]] le chéile, nó prógaistéarón amháin. Coisceann sé ubhsceitheadh agus cuireann tús le hathruithe i líneáil is táil an cheirbheacs, na broinne is na bhfeadán útarach a dhéanann naimhdeach don speirm iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://sexualwellbeing.ie/|teideal=Homepage|údar=sexualwellbeing.ie|dáta=2025|language=en|work=sexualwellbeing.ie|dátarochtana=2025-12-03}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/health/health-services/reproductive-health/contraception/|teideal=Seirbhísí pleanála teaghlaigh|údar=Citizensinformation.ie|language=ga|work=www.citizensinformation.ie|dátarochtana=2025-12-03}}</ref> Ní i bhfad ó shin a rinne rialtas na hÉireann dleathach é frithghiniúint ar oideas a dhíol - 1979 - . == Úsáid == Is éifeachtaí an comhphiollaire éastraigine is prógaistéaróin ná an piollaire prógaistéaróin amháin (an mionphiollaire). Tógtar iad go minic ar feadh 21 lá (agus ansin [[placebo]] ar feadh 7 lá), agus tarlaíonn an [[míostrú]] sa 7 lá ina dhiaidh sin (ach tá modhanna eile ann uaireanta).<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> === Riosca === Baineann priacal beag trombóise leis an bpiollaire seo i mná os cionn 35 bliain d'aois ach go háirithe (bíonn an mionphiollaire níos sábháilte do na mná seo, bíodh is nach iomlán éifeachtach é). Tá ábhar frithghiniúnach iar-riachtana ann, a chuimsíonn an éistrigin shaorga stilbeistreól, a choisceann ionchlannú aon uibhe toirchithe. Ach níl sé seo iontaofa a dhóthain le húsáid go rialta, agus coinnítear i gcomhair éigeandála é (sracadh an choiscín nó comhriachtain neamhchosanta neamhphleanáilte).<ref name=":0" /> Tá taighde ar fhrithghiniúnaigh hormónacha agus an tionchar atá acu ar cholainn na mná go mór i mbéal an phobail agus roghanna frithghiniúna nádúrtha á bhfiosrú ag mná.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/slainte/paradacsa-an-phiollaire-miangas-ar-iarraidh/|teideal=Paradacsa an Phiollaire: Miangas ar Iarraidh|údar=Rhiann Flemming|dáta=2025-12-02|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2025-12-03}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Stair == Ina [[Taighde|thaighde]] ar [[atáirgeadh]] daonna, léirigh an [[Fiseolaíocht|fiseolaí]] [[Gregory Pincus]] sna 1950idí go rialaíonn cuid de na hormóin shaorga an torthúlacht go maith. As seo a saothraíodh an chéad phiollaire frithghiniúna .<ref name="FreamhanEolais2">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gregory Goodwin Pincus|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=518}}</ref> == In Éirinn == Tá cás [[McGee v An tArd-Aighne (1974)|''McGee v An tArd-Aighne'']] [[McGee v An tArd-Aighne (1974)|[1974]]] ina chás cinniúnach i stair na hÉireann. Sa bhliain 1972, bhí frithghiniúint mídhleathach in Éirinn. Cé go bhféadfadh mná an piolla a fháil óna ndochtúir teaghlaigh féin, bhí cosc iomlán ar tháirgí frithghiniúna a dhíol. I gcás May McGee, áfach, bhí mórdheacrachtaí leighis aici le linn di a bheith torrach. Ar an 19 Nollaig 1973, tugadh cinneadh ceannródaíoch na [[Cúirt Uachtarach na hÉireann|Cúirte Uachtaraí]] i ''McGee v An tArd-Aighne'' [1974] IR 284, gur sháraigh dlí a chuir cosc ​​ar allmhairiú frithghiniúnach an ceart a bhí ag na gearánaithe sa chás seo chun na príobháideachta sa phósadh. {{Príomhalt|McGee v An tArd-Aighne (1974)}} Chun teacht ar réiteach, mhol [[Paddy Cooney]], Aire Dlí agus Cirt, an Bille um Rialú Allmhairiú, Díol agus Monarú Frithghiniúnacha 1974. Ach reáchtáladh vóta saor sa Dáil agus cuireadh go tréan i gcoinne é; vótáil an Taoiseach, Liam Cosgrave féin, ina éadan. Ba sa bhliain 1979 a thug [[Cathal Ó hEochaidh|Charlie Haughey]] isteach an tAcht Sláinte (Beartú Muiríne).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/pribhleid-is-cumhacht-na-bhfear-a-dfhag-glas-ar-bheal-na-mban/|teideal=Pribhléid is cumhacht na bhfear a d’fhág glas ar bhéal na mban|dáta=2021-01-28|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Aithníodh é mar “an Irish solution to an Irish problem”, tagairt cháiliúil [[Cathal Ó hEochaidh|CJ Haughey]] sa Dáil ar an 28 Feabhra 1979 don leasú a bhí á mholadh aige siúd ar an dlí, leasú a thabharfadh cead do phoitigéirí coiscíní agus piollaí a sholáthar – do lánúineacha pósta amháin – ar oideas. Rinne an rialtas dleathach coiscíní - gan oideas - sa bhliain 1985 agus [[SEIF]] ina loscadh sléibhe. Tá an-dul chun cinn déanta in Éirinn ó thaobh roghanna frithghiniúna de ó shin i leith. Sa bhliain 2024, bhain os cionn 65% de mhná idir 18-45 in Éirinn úsáid as frithghiniúint. Dáileadh 448,326 paca den phiollaire frithghiniúnach faoin Scéim Frithghiniúna Saor in Aisce idir Eanáir agus Meán Fómhair 2023, scéim a seoladh in 2022 le seirbhísí frithghiniúna saor in aisce a chur ar fáil do dhaoine idir 17-25 agus a leathnaíodh le daoine suas le 35 bliain d’aois a chur san áireamh in 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/paradacsa-an-phiollaire-miangas-ar-iarraidh/|teideal=Paradacsa an Phiollaire: Miangas ar Iarraidh|údar=Rhiann Flemming|dáta=Nollaig 2025|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-08-10}}</ref><ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Breithrialú]] (nó frithghiniúint) * [[Fearas ionútarach frithghiniúnach]] (IUD) * [[RU-486]] ("piolla na maidine dar gcionn" nó frithghiniúint éigeandála) * [[McGee v An tArd-Aighne (1974)|''McGee v An tArd-Aighne'' (1974)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Breithrialú]] [[Catagóir:Toircheas]] [[Catagóir:Cógas]] 17wftqmeswmdenkx0l9eyupp5oxdvq3 1324020 1323992 2026-08-11T00:01:58Z Saighneánach 72809 1324020 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Druga}} [[Íomhá:Pillpacketopen.jpg|mion|Levlen®ED: 21 lá, agus ansin placebo ar feadh 7 lá]] Is éard is '''piollaire frithghiniúnach'''<ref>i mBéarla, "oral contraceptive pill"</ref> ná cógas a úsáidtear chun [[Toircheas|toirchis]] a chosc. Cuimsíonn an piollaire stéaróidigh cosúil leis na [[gnéashormóin|gnéas-hormóin]] bhaineanna, [[éastraigin]] is [[prógaistéarón]] le chéile, nó prógaistéarón amháin. Coisceann sé ubhsceitheadh agus cuireann tús le hathruithe i líneáil is táil an cheirbheacs, na broinne is na bhfeadán útarach a dhéanann naimhdeach don speirm iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://sexualwellbeing.ie/|teideal=Homepage|údar=sexualwellbeing.ie|dáta=2025|language=en|work=sexualwellbeing.ie|dátarochtana=2025-12-03}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/health/health-services/reproductive-health/contraception/|teideal=Seirbhísí pleanála teaghlaigh|údar=Citizensinformation.ie|language=ga|work=www.citizensinformation.ie|dátarochtana=2025-12-03}}</ref> Ní i bhfad ó shin a rinne rialtas na hÉireann dleathach é frithghiniúint ar oideas a dhíol - 1979. == Úsáid == Is éifeachtaí an comhphiollaire éastraigine is prógaistéaróin ná an piollaire prógaistéaróin amháin (an mionphiollaire). Tógtar iad go minic ar feadh 21 lá (agus ansin [[placebo]] ar feadh 7 lá), agus tarlaíonn an [[míostrú]] sa 7 lá ina dhiaidh sin (ach tá modhanna eile ann uaireanta).<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> === Riosca === Baineann priacal beag trombóise leis an bpiollaire seo i mná os cionn 35 bliain d'aois ach go háirithe (bíonn an mionphiollaire níos sábháilte do na mná seo, bíodh is nach iomlán éifeachtach é). Tá ábhar frithghiniúnach iar-riachtana ann, a chuimsíonn an éistrigin shaorga stilbeistreól, a choisceann ionchlannú aon uibhe toirchithe. Ach níl sé seo iontaofa a dhóthain le húsáid go rialta, agus coinnítear i gcomhair éigeandála é (sracadh an choiscín nó comhriachtain neamhchosanta neamhphleanáilte).<ref name=":0" /> Tá taighde ar fhrithghiniúnaigh hormónacha agus an tionchar atá acu ar cholainn na mná go mór i mbéal an phobail agus roghanna frithghiniúna nádúrtha á bhfiosrú ag mná.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/slainte/paradacsa-an-phiollaire-miangas-ar-iarraidh/|teideal=Paradacsa an Phiollaire: Miangas ar Iarraidh|údar=Rhiann Flemming|dáta=2025-12-02|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2025-12-03}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Stair == Ina [[Taighde|thaighde]] ar [[atáirgeadh]] daonna, léirigh an [[Fiseolaíocht|fiseolaí]] [[Gregory Pincus]] sna 1950idí go rialaíonn cuid de na hormóin shaorga an torthúlacht go maith. As seo a saothraíodh an chéad phiollaire frithghiniúna.<ref name="FreamhanEolais2">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gregory Goodwin Pincus|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=518}}</ref> == In Éirinn == Tá cás [[McGee v An tArd-Aighne (1974)|''McGee v An tArd-Aighne'']] [[McGee v An tArd-Aighne (1974)|[1974]]] ina chás cinniúnach i stair na hÉireann. Sa bhliain 1972, bhí frithghiniúint mídhleathach in Éirinn. Cé go bhféadfadh mná an piolla a fháil óna ndochtúir teaghlaigh féin, bhí cosc iomlán ar tháirgí frithghiniúna a dhíol. I gcás May McGee, áfach, bhí mórdheacrachtaí leighis aici le linn di a bheith torrach. Ar an 19 Nollaig 1973, tugadh cinneadh ceannródaíoch na [[Cúirt Uachtarach na hÉireann|Cúirte Uachtaraí]] i ''McGee v An tArd-Aighne'' [1974] IR 284, gur sháraigh dlí a chuir cosc ​​ar allmhairiú frithghiniúnach an ceart a bhí ag na gearánaithe sa chás seo chun na príobháideachta sa phósadh. {{Príomhalt|McGee v An tArd-Aighne (1974)}} Chun teacht ar réiteach, mhol [[Paddy Cooney]], Aire Dlí agus Cirt, an Bille um Rialú Allmhairiú, Díol agus Monarú Frithghiniúnacha 1974. Ach reáchtáladh vóta saor sa Dáil agus cuireadh go tréan i gcoinne é; vótáil an Taoiseach, Liam Cosgrave féin, ina éadan. Ba sa bhliain 1979 a thug [[Cathal Ó hEochaidh|Charlie Haughey]] isteach an tAcht Sláinte (Beartú Muiríne).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/pribhleid-is-cumhacht-na-bhfear-a-dfhag-glas-ar-bheal-na-mban/|teideal=Pribhléid is cumhacht na bhfear a d’fhág glas ar bhéal na mban|dáta=2021-01-28|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Aithníodh é mar “an Irish solution to an Irish problem”, tagairt cháiliúil [[Cathal Ó hEochaidh|CJ Haughey]] sa Dáil ar an 28 Feabhra 1979 don leasú a bhí á mholadh aige siúd ar an dlí, leasú a thabharfadh cead do phoitigéirí coiscíní agus piollaí a sholáthar – do lánúineacha pósta amháin – ar oideas. Rinne an rialtas dleathach coiscíní - gan oideas - sa bhliain 1985 agus [[SEIF]] ina loscadh sléibhe. Tá an-dul chun cinn déanta in Éirinn ó thaobh roghanna frithghiniúna de ó shin i leith. Sa bhliain 2024, bhain os cionn 65% de mhná idir 18-45 in Éirinn úsáid as frithghiniúint. Dáileadh 448,326 paca den phiollaire frithghiniúnach faoin Scéim Frithghiniúna Saor in Aisce idir Eanáir agus Meán Fómhair 2023, scéim a seoladh in 2022 le seirbhísí frithghiniúna saor in aisce a chur ar fáil do dhaoine idir 17-25 agus a leathnaíodh le daoine suas le 35 bliain d’aois a chur san áireamh in 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/paradacsa-an-phiollaire-miangas-ar-iarraidh/|teideal=Paradacsa an Phiollaire: Miangas ar Iarraidh|údar=Rhiann Flemming|dáta=Nollaig 2025|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-08-10}}</ref><ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Breithrialú]] (nó frithghiniúint) * [[Fearas ionútarach frithghiniúnach]] (IUD) * [[RU-486]] ("piolla na maidine dar gcionn" nó frithghiniúint éigeandála) * [[McGee v An tArd-Aighne (1974)|''McGee v An tArd-Aighne'' (1974)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Breithrialú]] [[Catagóir:Toircheas]] [[Catagóir:Cógas]] 2md0p1ipij1nkxf1rod3obgkkdb6uww 0 122120 1323805 1323770 2026-08-10T12:37:10Z An Sionnach Rua 29036 Bhí go leor botúin ghramadaí agus stíle agus botúin leis na tagairtí anseo. Ceapaim go bhfuil siad uilig deisithe agam ach is féidir go bhfuil cinn eile fós ann. 1323805 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is lacha mhara mhór í an '''scótar dubh''' nó an "'''scótar Meiriceánach'''" ('''''Melanitta americana'''''), 43 go 49 cm ar fad. Tagann ainm an ghéinis ó {{Lang|grc-Latn|''melas''}} [[An tSean-Ghréigis|na Sean-Ghréige]] "dubh" agus {{Lang|grc-Latn|''netta''}} "lacha". Tagann ainm an speicis ón [[An Laidin|Laidin]] le haghaidh "Meiriceánach".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=http://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-2501-4|date=2010|author=Jobling, J. A.|location=Londain|pages=246}}</ref> In éineacht leis an [[scótar coiteann]] ''M. nigra'', cruthaíonn sé an foghéineas ''Oidemia''; meastar uaireanta gur den speiceas céanna iad an dá cheann, agus tugtar ''M. nigra americana'' ar an scótar dubh ansin. Is é '''{{Lang|fr|macreuse noire}}''' a ainm Fraincise, a úsáidtear i gcodanna dá raon [[Ceanada|Ceanadach]]. (a chiallaíonn "scótar dubh" freisin).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://seaduckjv.org/meet-the-sea-ducks/black-scoter/|teideal=Black Scoter (Melanitta nigra)|dáta=2003|language=en-US|work=Sea Duck Joint Venture|foilsitheoir=Sea Duck Information Series|dátarochtana=15ú Mí na Samhna 2006}}</ref> Tá an speiceas liostaithe mar Beagnach faoi Bhagairt ag an IUCN. == Cur síos == De réir tréithe bíonn cruth toirtiúil agus ghob mhór le sonrú ar an lacha mhór mhara seo. Tá an fireannach fásta dubh ar fad le gob an-bholgach atá buí den chuid is mó. Is éan donn é an baineannach le leicne bána, an-chosúil leis an scútar coiteann baineann. Bíonn meáchan meánach an bhaineannaigh fásta thart ar 980 g (2.16 lb) agus fad 45 cm, ach meánfhaid na baineannach fásta ná 980 g agus 45 cm ar fad, agus an fireannach fásta 1,000 g agus 49 cm ar fad. Is féidir an speiceas seo a idirdhealú ó scótair eile, seachas an scótar coiteann, de bharr an easpa báine in aon áit ar an bhardal, agus na limistéir bhána níos fairsinge ar an mbaineannach. {| class="wikitable" style="font-size: 87%;" ! colspan="2" |Tomhais Chaighdeánacha<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Godfrey, W. E.|date=1966|title=The Birds of Canada|pages=358|publisher=National Museum of Canada|location=Ottawa}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=The Sibley Guide to Birds|url=http://archive.org/details/sibleyguidetobir00sibl_0|publisher=Knopf. ISBN 0-679-45122-6|date=2000|coauthors=|author=Sibley, D. A.|location=Nua-Eabhrac|pages=98}}</ref> |- | style="padding-right: 1em;padding-left:0.35em;" | fad | style="padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;" | {{convert|17|-|21.5|in|mm|abbr=on|order=flip}} |- | style="padding-right: 1em;padding-left:0.35em;" | meáchan | style="padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;" | {{Convert|950|g|lb}} |- | style="padding-right: 1em;padding-left:0.35em;" | réise sciatháin | style="padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;" | {{Convert|28|in|mm}} |- | style="padding-right: 1em;padding-left:0.35em;" | sciathán | style="padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;" | {{Convert|213|-|233|mm|in}} |- | style="padding-right: 1em;padding-left:0.35em;" | eireaball | style="padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;" | {{Convert|83|-|97|mm|in}} |- | style="padding-right: 1em;padding-left:0.35em;" | culmen | style="padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;" | {{Convert|42|-|45.5|mm|in}} |- | style="padding-right: 1em;padding-left:0.35em;" | tarsas | style="padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;" | {{Convert|45|-|48.5|mm|in}} |} === Guthaíocht === Tá guthaíocht ag an scótar dubh agus ag an scótar coiteann ar féidir difríocht a aithint eatarthu go soiléir.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Acoustic Differences between the Scoters Melanitta nigra nigra and M. n. americana|url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.1676/04-088.1|journal=The Wilson Journal of Ornithology|date=2009|issn=1559-4491|pages=696–702|volume=121|issue=4|doi=10.1676/04-088.1|language=en|author=Sangster, G.}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == Póraíonn an scótar dubh i dtuaisceart [[Meiriceá Thuaidh|Mheiriceá Thuaidh]] i [[Labradar]] agus [[Talamh an Éisc (oileán)|i dTalamh an Éisc]] soir ó dheas agus siar ó thuaidh ó [[Bá Hudson|Bhá Hudson]]. Faightear é ar thaobh na [[An tSibéir|Sibéire]] den [[Caolas Bheiring|Chaolas Bering]] soir ón abhainn Yana. Caitheann sé an geimhreadh níos faide ó dheas i gcriosanna measartha, ar chóstaí thuaisceart [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] agus [[Ceanada|Cheanada]], ar chósta an [[An tAigéan Ciúin|Aigéin Chiúin]] ó dheas go réigiún Bhá San Francisco agus ar chóstaí an [[An tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] agus [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]], agus san [[An Áise|Áise]] chomh fada ó dheas leis [[Daon-Phoblacht na Síne|an tSín]].<ref name=":0" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Minutes of Cooper Club Meetings: Some unusual records for San Mateo County, California|url=https://www.jstor.org/stable/info/10.2307/1362896|journal=The Condor|date=1916|issn=1938-5129|pages=38–40|volume=18|issue=1|doi=10.2307/1362896|author=Littlejohn, C.|jstor=1362896}}</ref> D’fhéadfadh roinnt éan an geimhreadh a chaitheamh ar na [[Na Lochanna Móra|Lochanna Móra]]. Is fánaí an-annamh é an speiceas seo in iarthar [[An Eoraip|na hEorpa]]; ní féidir ach bardail a aithint go sábháilte lasmuigh den raon, mar sin is dócha nach mbeidh na baineannaigh faoi deara. D'fhéadfadh éin áirithe dul thar an ngeimhreadh ar na Lochanna Móra. Is fuaidreán an - annamh é an speiceas seo go hiarthar na hEorpa; ní féidir ach bardail a aithint go sábháilte as raon, agus mar sin, is dócha go bhfanfaidh na baineannaigh gan braistint. == Éiceolaíocht == [[Íomhá:BlackScoter_mosbo6.jpg|mion|Grianghraif de Scútar dubh baineann in [[Ottawa]], [[Ontario]]]] Tumann an speiceas seo le haghaidh [[crústach]] agus [[Mollusca|moileasc]] agus é ag dul ar imirce nó ag geimhreadh ar chóstaí na farraige, agus beathaíonn sé [[Feithid|ar fheithidí agus a larbhaí,]] go háirithe cuileanna cadáin, uibheacha [[Iasc|éisc]] agus, níos annamha, fásra cosúil le ros lachan agus é ag neadú ar fhionnuisce. Cruthaíonn sé ealtaí móra ar uiscí [[cósta]] oiriúnacha i gceathrúna geimhridh. Bíonn siad seo pacáilte go dlúth, agus is gnách leis na héin imeacht le chéile; sa séasúr pórúcháin, ní bhíonn siad chomh sóisialta céanna. Tá sé tagartha gur fearr leis an speiceas seo, in uiscí cósta, ionbhánna faoi chosaint, agus b’fhéidir uiscí a bhfuil doimhneachtaí measctha iontu.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Deghi, G.; et al.|date=1998|title=Environmental Impact Report for the Pillar Point East Harbor Master Plan (Tuairisc)|publisher=Earth Metrics Inc|location=San Mateo County Harbor District}}</ref> Neadaíonn scótair dhubha níos déanaí ná formhór na lachan eile i Meiriceá Thuaidh. Foirmíonn na péirí go déanach sa gheimhreadh nó san earrach. Tógtar an nead líneáilte ar an talamh gar don fharraige, do lochanna nó d'aibhneacha, i gcoillte nó [[Tundra|i dtundra]]. Leagtar 5–7 [[ubh]]. Tá meáchan gach ubh idir {{convert|60|-|74|g|oz|abbr=on}}, nó 8% de mheáchan coirp na mbaineannach agus 6.26–6.53 cm (2.5–2.6 in) ar fad 4.4–4.5 cm (1.7–1.8 in) ar leithead.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Black_Scoter/lifehistory|teideal=Black Scoter Life History, All About Birds, Cornell Lab of Ornithology|language=en|work=www.allaboutbirds.org|dátarochtana=30ú Meitheamh 2026}}</ref> Féadfaidh an tréimhse goir a bheith idir 27 agus 31 lá. Déanann na baineannaigh a n‑óg a bheathú go fairsing ar feadh timpeall trí seachtaine, agus ina dhiaidh sin ní mór don óg atá fós gan eitilt dul ag brath orthu féin. Féadfaidh an tréimhse ghoir a bheith idir 27 lá agus 31 lá, agus ina dhiaidh sin caithfidh na hógánaigh atá fós gan eitilt aire a thabhairt dóibh féin. Déanann an fireannach gluaiseacht shainiúil cinn anuas agus é ag síneadh a sciathán.<ref name=":1" /> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://seaduckjv.org/meet-the-sea-ducks/black-scoter/ Black Scoter Species Account and Photo Gallery] – Sea Duck Joint Venture * {{EBirdSpecies|blksco1|Common Scoter}} * Black scoter photo gallery at VIREO (Drexel University) * [https://www.allaboutbirds.org/guide/Black_Scoter Black Scoter Species Account] – Cornell Lab of Ornithology [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Melanitta |scótar Meiriceánach]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1832| scótar Meiriceánach]] [[Catagóir:Éin dhúchasacha d'Alasca]] [[Catagóir:Éin na hÁise Thuaidh]] [[Catagóir:Éin dhúchasacha d'Oirthear Cheanada]] [[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag William Swainson]] d8u4njd78gubay6qkmxsh75swvjm2vo 14 122369 1324070 1293051 2026-08-11T10:00:46Z An Sionnach Rua 29036 1324070 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Passeriformes]] 44u6thwk02ifsf9lk2eowiz2qgh52yq 14 122370 1324072 1293056 2026-08-11T10:01:46Z An Sionnach Rua 29036 1324072 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Passeriformes]] 44u6thwk02ifsf9lk2eowiz2qgh52yq 0 122423 1324107 1293478 2026-08-11T10:39:09Z An Sionnach Rua 29036 1324107 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}Is í an '''éigrit mhór ghorm''' (''ardea herodias'')<ref>i mBéarla, ''great blue heron''</ref> speiceas mór éin uisce (éigrití Ardeidae). Tá sé coitianta gar do chóstaí agus i bhfearainn fhliucha ar fud Mheiriceá Thuaidh agus Láir, chomh maith le cuid den Afraic Theas, an Mhuir Chairib agus Oileáin Galápagos. Is í an [[éigrit]] is mó i Meiriceá Thuaidh í. [[Íomhá:Great Blue Heron (Ardea herodias) in USA.webm|clé|mion|220x220px|timpeall na Stát Aontaithe]] [[Íomhá:Heron catches fish (37365).webm|clé|mion|220x220px|Físeán: ag iascaireacht]] [[Íomhá:Great-Blue-Heron-hunting-001.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: ag seilg]] [[Íomhá:Heron at Abbott's Lagoon (37390).webm|clé|mion|220x220px|Físeán: ag déanamh bolg le gréin]] [[Íomhá:Great blue heron (Ardea herodias) preening.webm|clé|mion|220x220px|á phiocadh agus á chíoradh féin]] [[Íomhá:Great blue heron at Yaquina Head (33033269288).webm|clé|mion|220x220px|Físeán: scrobláil ]] [[Íomhá:Great Blue Heron Eating Snake 01.webm|clé|mion|220x220px|Físeán:ag ithe nathair]] [[Íomhá:20250514 bolton notch re d winged blackbird mobs great blue heron.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: faoi bhrú]] [[Íomhá:Great blue heron hunting.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: ag seilg i Kentucky]] [[Íomhá:20250514 great blue heron b4 the mob bolton notch sp wm.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Bolton, CT]] [[Íomhá:Great blue heron in Vancouver.webm|clé|mion|220x220px|Físeán:Vancouver]] == Tacsanomaíocht == Thug [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]] an chéad chur síos ar an éigrit mhór ghorm sa bhliain 1758 ina shaothar ''Systema Naturae''. Tagann an t-ainm ón Laidin ''ardea'' agus ón Sean-Ghréigis ''ἐρῳδιός'' (erōdios), a chiallaíonn "éigrit" araon. Tá an [[Corr réisc|chorr réisc]] beagán níos lú (90–98 cm), agus tá muineál agus cosa liathghlas uirthi, gan na dathanna donn atá ar an éigrit mhór ghorm. Tá cúig fhoghnéas aitheanta: ''A. h. herodias'' (Linnaeus, 1758) – príomhfhoghnéas Mheiriceá Thuaidh ''A. h. fannini'' (Chapman, 1901) – cósta an Aigéin Chiúin ''A. h. wardi'' (Ridgway, 1882) – Florida agus an Mhuir Chairib ''A. h. cognata'' (Bangs, 1903) – Oileáin Galápagos ''A. h. occidentalis'' – Florida Theas Tá díospóireacht ann maidir le foghnéas ''A. h. occidentalis'', ar a dtugtar "an éigrit mhór bhán " freisin. Ceapann roinnt eolaithe gur speiceas ar leith é. == Cur síos == Éan an-mhór is ea é. Tá fad idir 91–137 cm ar éan fásta, le réise sciathán idir 167–201 cm agus airde idir 115–138 cm. Tá meáchan idir 1.82–3.6 kg orthu. Tá ''déréaltacht ghnéasach'' bheag le feiceáil – bíonn na fireann beagán níos mó ná na baineanna, ach ar shlí eile is deacair iad a aithint óna chéile. Tá dath liath le dath beag gorm (''slaty'') ar chleití eitilte an éin. Tá ceathracha dearg-dhonn air, agus stríoc dhúbailte dhearg-dhonn agus dhubh ar na taobhanna. Tá an muineál liath-dhonn le stríocaí dubha agus bána síos ar an aghaidh. Tá na cleití ar an muineál íochtarach fada agus cosúil le cluimhreach. Tá gob fada buí air a éiríonn oráiste go gairid ag tús na séasúr póraithe. Tá na cosa íochtaracha liath, agus éiríonn siad oráisteach ag tús na séasúr póraithe freisin. Tá barr an chinn dorcha nó liath-dubh ag éin óga, agus níl an patrún ar na taobhanna chomh soiléir; níl aon cluimhreach orthu, agus tá an gob liath-buí dorcha. == Dáileadh agus gnáthóg == Tá an éigrit mhór ghorm le fáil ar fud Mheiriceá Thuaidh, chomh fada ó thuaidh le hAlasca agus cúigí theas Cheanada sa samhradh. Sa gheimhreadh, síneann an raon ó dheas trí Florida, Meicsiceo, agus an Mhuir Chairib go tuaisceart Mheiriceá Theas. Bíonn éin an oirthir de na [[Na Sléibhte Creagacha|Sléibhte Creagacha]] sa chuid thuaidh dá raoin imirceach agus téann siad i gcónaí i gceantair chósta na Stát Aontaithe theas sa gheimhreadh. Ó SAM theas ar aghaidh ó dheas, agus ar chósta íochtarach an Aigéin Chiúin, is cónaitheoirí buan iad. Mar sin féin, fanann éin aonair uaireanta sa tuaisceart i rith an gheimhridh. Féadann an éigrit mhór ghorm dul in oiriúint do ghnáthóg fhliuch ar bith ina raon. D'fhéadfaí í a fheiceáil i riascaí uisce úir agus sáile, i mangróibh, i móinéir tuilte, ar bhruacha lochanna, nó ar chóstaí. Is féidir í a fheiceáil i gceantair atá forbartha go mór fad a bhíonn uiscí le héisc iontu. Is annamh a théann éigrití i bhfad ó chomhlacha uisce, ach feictear iad ó am go ham ag eitilt thar ceantair tíre. De ghnáth neadaíonn siad i gcrann nó i dtoir in aice le himeall uisce, go minic ar oileáin (rud a laghdaíonn an baol ó chreachadóirí) nó i láithreacha atá leath-scartha. Tá an éigrit mhór bhán uathúil do dheisceart Florida, lena n-áirítear Tearmann Náisiúnta Fiadhúlra na hÉigrite i nEochracha Florida. == Iompar == Téann a hiompar fiach trasna riascaí, bruacha aibhneacha agus criosanna cósta éadomhain, áit a n-itheann sí éisc, amfaibianaigh, reiptíligh, invertéibreacha agus mamach bheaga, rud a chuireann í ag barr gréasáin bhia áitiúla. === Aiste bia === Is iad éisc an phríomhbhia don éigrit mhór ghorm. Cé gur féidir léi creachadh a dhéanamh ar éisc de mhéideanna éagsúla, ó mhionéisc go dtí éisc fhásta mhóra suas le 60 cm ar fad agus le meáchan thart ar 900 g, is fearr léi éisc bheaga thart ar 10–20 cm de ghnáth. I gCalifornia, mhaireann na héigritigh go príomha ar éisc scoilte (''sculpins''), easanna, agus spiongaí. Chomh maith le héisc, itheann sí raon leathan creiche. Glacann sí le hamfaibianaigh ar nós froganna, buafaí agus salamandraithe, chomh maith le reiptíligh ar nós turtair bheaga, nathracha agus earcligh. Féadann sí déileáil le nathracha atá sách mór, lena n-áirítear nathracha uisce suas le 105 cm ar fad. Itheann sí sliogéisc (ar nós portáin agus ribí) agus feithidí agus mamaigh bheaga lena n-áirítear dallóga móna, francaigh, agus ioraí. I staidéar amháin in Idaho, feoil a bhí 24% go 40% den aiste bia. Tá tuairiscí ann go ndéanann éigrití creachadh ar choiníní. Cé nach minic é, glactar le héin freisin ar nós gabhláin uisce agus sicíní. Aimsíonn éigrití a gcuid bia le radharc agus de ghnáth slogann siad iomlán é. Tá sé ar eolas go dtachtann siad an chreach atá rómhór. Mar éin uisce mhóra, tá éigrití móra in ann beathú in uiscí níos doimhne, agus mar sin is féidir leo fómhar a chaitheamh i gceantair nach bhfuil feiliúnach do speiceas éigrite eile. Is fearr leis an éigrit uiscí éadomhain, níos lú ná 50 cm de dhoimhneacht de ghnáth, nó ar imeall an uisce le linn na hoíche agus an lae araon, ach go háirithe thart ar bhreacadh an lae agus dul faoi na gréine. An teicníc seilge is coitianta don speiceas ná siúl go mall lena cosa fada trí uisce éadomhain agus éisc nó froganna a ghéarú go sciobtha lena gob fada géar. === Pórú === De ghnáth pórann an speiceas i gcoilíneachtaí, i gcrann, in aice le lochanna agus gnáthóga eile. Filleann siad ar an láithreán coilíneachta tar éis an gheimhridh ó Nollaig (in aeráidí níos teo ar nós California agus Florida) go Márta (i gceantair níos fuaire ar nós Cheanada). De ghnáth, ní áirítear sna coilíneachtaí ach éigrití ghorma, cé go neadaíonn siad taobh le speicis éigrite eile uaireanta. D'fhéadfadh méid na gcoilíneachtaí seo a bheith mór, idir cúig agus 500 nead sa choilíneacht, le meán timpeall 160 nead sa choilíneacht. Cé go n-athúsáidtear neadacha go minic ar feadh blianta fada agus go bhfuil éigrití monagamach laistigh de shéasúr póraithe amháin, roghnaíonn an éigrit aonair céilí nua gach bliain de ghnáth. Téann fireann chuig coilíneachtaí ar dtús agus socraíonn siad ar neadacha; roghnaíonn siad nead difriúil gach bliain. Bíonn neadanna thart ar 50 cm trasna nuair a thógtar ar dtús iad, ach féadann siad fás go dtí níos mó ná 120 cm ar leithead agus 90 cm ar doimhneacht le húsáid. Beireann an baineannach trí go sé ubh ghlas. === Creachadóireacht === Is annamh a dhéantar creachadóireacht orthu mar gheall ar a méid mór agus a ngob cosúil le miodóg a dhéanann éigrit lánfhásta ina naimhde fíochmhar agus "ardriosca" do chreachadóir. Nuair a tharlaíonn creachadóireacht ar éan óg i gcoilíneacht póraithe, féadann na héin eile an choilíneacht a thréigean uaireanta. Is í gníomhaíocht dhaonna an príomhdhúshláin dóibh, go príomha trí chaitheamh aimsire daonna nó trí scrios gnáthóige, chomh maith le bailiúchán uibheacha agus sealgairí. == In Éirinn == De réir an eolais a d’eisigh an tIonad Náisiúnta le Sonraí Bithéagsúlachta don bhliain 2025, rinneadh taifead de in [[Oileán an Bhulla]] i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2025.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ein-neamhchoitianta-feicthe-sa-ghaeltacht/|teideal=Éin neamhchoitianta feicthe sa Ghaeltacht|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=6 Eanáir 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-07}}</ref> Mheas lucht faire éan gur thug an Stoirm Amy roinnt éan go hÉirinn i bhfómhar na bliana 2025 nach bhfeictear in Éirinn go hiondúil – an ''ardea herodias'' ina measc. == Féach freisin == *[[:Catagóir:Ardeidae|Ardeidae]] [[Catagóir:Ardeidae]] *[[Éigrit|Eigrit]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.allaboutbirds.org/guide/Great_Blue_Heron Cuntas speiceas] – Cornell Lab of Ornithology [https://ebird.org/species/grbher3 eBird] – Sonraí faoi scaipeadh == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Éigrití]] [[Catagóir:Ardea]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] [[Catagóir:Éin Mheiriceá Thuaidh]] 7orc9xvnl8s68cj9onv08z17busowqi 0 123839 1324038 1301197 2026-08-11T07:53:24Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324038 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Tá '''''[[Dunveryssyn yn Tooder-Folley]]''''' <small>([[Gaeilge na hÉireann|ga]]: "Dúnmharuithe an t[[Súmaire fola|Súmaire Fola]]"<ref>{{Luaigh foilseachán|title=dunverys; sooder folley|author=[[Kevin P. Scannell]]|date=2016|journal=[[Foclóir Manainnis–Gaeilge Uí Scanaill|Foclóir Manainnis-Gaeilge]]|url=https://kevinscannell.com/files/gv2ga.pdf}}</ref>)</small> ina úrscéal le [[Brian Stowell]]. Scéal scannail agus eachtraí amhrasach atá ann, é suite i [[Oileán Mhanann|Manainn]] an lae inniu. Foilsíodh an leabhar den chéad chuairt sa bhliain 2005. Is cosúil gurb é an chéad úrscéal lán-fhada dar foilsíodh i n[[Gaeilge Mhanann]] riamh.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|url=https://comhar.ie/iris/77/6/an-t-ursceal-sa-mhanainnis/|title=An t-úrscéal sa Mhanainnis…|journal=[[Comhar]]|volume=77|issue=6|year=2017|month=Meitheamh}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://ycg.im/wp-content/uploads/2021/11/cg-rolleylioar-2021.pdf.pagespeed.ce.s6rfyFFIHq.pdf|teideal=Yn Çheshaght Ghailckagh {{!}} Rolley ny Lioaryn|year=2020|month=Aibreán|work=[[Yn Çheshaght Ghailckagh]]}}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == An scéal == Tá tús tobann leis an scéal nuair a chuirtear corpán i láthair ar an gcéad leathanach agus dhá pholl bheaga ina muineál. Agus iad ag fiosrú céard a tharla dó sula maraítear aon duine eile, caithfidh na bleachtairí fáil amach an bhfuil súmaire fola ag dul thar bráid, an bhfuil baint ag sceimhlitheoirí [[Éire|Éireannacha]] leis, nó an bhfuil dúrún ann nach iad.<ref name=":0" /> Cé go bhfuil an eachtraíocht chun tosaigh sa scéal, nochtann an t-údar gnéithe iomadúla an tsaoil in Oileán Mhanann don léitheoir freisin, ón bpolaitíocht, an eacnamaíocht, an teannas idir í agus [[Sasana|Shasana]] agus cosaint chlú na háite, go dtí cúrsaí cultúir. I measc na láithreacha atá i gceist tá oifigí gnó agus dlí, [[Teach tábhairne|tithe tábhairne]] agus [[Striapachas|drúthlann]]. Buíon leathan carachtair atá sa scéal.<ref name=":0" /> == Glacadh == Thug [[Natalie Nic Shím]] "sár-úrscéal" ar an leabhar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/moladh-go-deo-leis-an-ghruffalo-1.1663160|teideal=Moladh go deo leis an Ghruffalo|údar=[[Natalie Nic Shím]]|dáta=22 Eanáir 2014|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2026-03-08}}</ref> Mheas [[Alan Titley]] go bhfuil "luas beo bríomhar faoin scéal" agus go n-insítear "go cáiréiseach" agus "go healaíonta" é.<ref name=":0" /> ==Féach Freisin== * ''[[Jough-laanee Aegid]]'' * ''[[Brann Foillycan]]'' * ''[[Droghad Ny Seihill]]'' ==Naisc sheachtracha== * Cuid den úrscéal mar aon le fuaim agus nótaí: [https://www.learnmanx.com/learning/vampire/ ''Dunveryssyn yn Tooder-Folley''] * Suíomh an fhoilsitheora: [https://ycg.im/publications/ ycg.im/publications] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Dunveryssen yn TooderFolley}} [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge Mhanainn]] [[Catagóir:Litríocht Oileán Mhanainn]] [[Catagóir:Saothair Ghaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Scéalta bleachtaireachta na Gaeilge]] [[Catagóir:Úrscéalta bleachtaireachta]] [[Catagóir:Scéalta bleachtaireachta]] [[Catagóir:Úrscéalta Gaeilge]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2005]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí]] 9iry2zofamen5h4k8h2y87tvj59vy5j 0 123840 1324037 1322072 2026-08-11T07:46:19Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324037 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is úrscéal é '''''[[Droghad Ny Seihill]]''''' <small>([[Gaeilge na hÉireann|ga]]: "Droichead na Saolta"<ref>{{Luaigh foilseachán|title=droghad; seihll|author=[[Kevin P. Scannell]]|date=2016|journal=[[Foclóir Manainnis–Gaeilge Uí Scanaill|Foclóir Manainnis-Gaeilge]]|url=https://kevinscannell.com/files/gv2ga.pdf}}</ref>)</small> le [[Christopher Lewin]] faoi Mhollie, bean a bhfuil in ann gluaiseacht idir an saol seo agus saol eile ar fad. Nuair a thosaítear le daoine a sciobadh ón saol seo caithfidh Mollie fáil amach cén fáth agus cad gur féidir a dhéanamh mar gheall air.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|url=https://comhar.ie/iris/77/6/an-t-ursceal-sa-mhanainnis/|title=An t-úrscéal sa Mhanainnis…|journal=[[Comhar]]|volume=77|issue=6|year=2017|month=Meitheamh}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ycg.im/wp-content/uploads/2021/11/cg-rolleylioar-2021.pdf.pagespeed.ce.s6rfyFFIHq.pdf|teideal=Yn Çheshaght Ghailckagh {{!}} Rolley ny Lioaryn|year=2020|month=Aibreán|work=[[Yn Çheshaght Ghailckagh]]}}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tá saol eile in aice láimhe, faoi mar a chreidtí fadó. Is ann a mhaireann na 'neuvarrvaanaigh' (neacha neamhbhásmhara, nach cosúil iad agus na 'neamhbheo' in ''[[Dracula]]''). Tharla stair eile ar fad sa saol ceilte seo agus níl insint ar cén t-achrann a d'fhéadfadh a bheith ar na bacáin anois ann. I gcaitheamh an úrscéil, le hais na gcarachtar daonna, castar le go leor neacha neamhshaolta ó [[Maighdean mhara|mhaighdeana mara]] go péire [[fiach dubh]] a chomharthaíonn "olc agus díobháil agus bagairt", go [[Manannán mac Lir|Manannán]] féin.<ref name=":0" /> Tá sé de bhua ag Mollie, nó de mhallacht uirthi, bheith in ann aistriú idir an dá shaol. Ní léir cad as don ualach diamhair seo nó cén réiteach a bheas ar an scéal – ábhar mór imní di. Níl sí léi féin áfach ina cuid fiosrúcháin faoi na daoine a d'imigh gan tásc gan tuairisc. Tá cuid den scéal suite i m[[Baile Átha Cliath]].<ref name=":0" /> == Glacadh == Thug [[Natalie Nic Shím]] "sár-úrscéal" ar an leabhar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/moladh-go-deo-leis-an-ghruffalo-1.1663160|teideal=Moladh go deo leis an Ghruffalo|údar=[[Natalie Nic Shím]]|dáta=22 Eanáir 2014|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2026-03-08}}</ref> "Úrscéal casta saibhir ilfhillte" a thug [[Alan Titley]] air, úrscéal "ar féidir mórán léamha a dhéanamh air." Thagair sé don iliomad carachtar agus gnéithe atá ann, agus dhearbhaigh go bhfuil "a chuid taighde déanta go beacht ag an údar, agus é snaidhmthe go cliste sa scéal." Maidir le cúrsaí stíle, dúirt an Titlíoch go bhfuil "comharthaí sóirt na linne seo agus an tseanscéalaíocht pósta go cumasach in aon phíosa litríochta aige" agus luaigh freisin go bhfuil "sleachta áille scríbhneoireachta ann."<ref name=":0" /> ==Féach Freisin== * ''[[Jough-laanee Aegid]]'' (leis an údar chéanna) * ''[[Brann Foillycan]]'' * ''[[Cuaifeach mo Londubh Buí]]'' ==Naisc sheachtracha== * Suíomh an fhoilsitheora: [https://ycg.im/publications/ ycg.im/publications] ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge Mhanainn]] [[Catagóir:Litríocht Oileán Mhanainn]] [[Catagóir:Saothair Ghaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta]] [[Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta i nGaeilge]] [[Catagóir:Fantaisíocht]] [[Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge Mhanainn]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge]] [[Catagóir:Úrscéalta Gaeilge]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2010]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí]] {{Síol-leabhar}} ig2rv1t0q2amyhnc29oldodgma0wwyi 14 125604 1324073 1309721 2026-08-11T10:05:44Z An Sionnach Rua 29036 1324073 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Scolopacidae]] [[Catagóir:Crotaigh]] elagkj7tfea3iy1qqlo7jllkbbiwq1b 1324076 1324073 2026-08-11T10:08:32Z An Sionnach Rua 29036 1324076 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Scolopacidae]] tuieigjuge8i2rsbr6uifq4tbxum424 0 127093 1323997 1320708 2026-08-10T23:36:59Z TGcoa 21229 1323997 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''Réiteach malartach díospóide (RMD)'''<ref>i mBéarla, ''Alternative Dispute Resolution''</ref>  ná gach cineál díospóide a réiteach seachas cúirt. Áirítear le réiteach malartach díospóide idirghabháil, comhréiteach agus idirbheartaíocht  agus eadráin. == Féach freisin == * [[Eadráin]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Eadráin]] [[Catagóir:Idirghabháil]] [[Catagóir:Idirbheartaíocht]] [[Catagóir:Coincheapa dlíthiúla]] 9n7tk5yslfy60cldb258svy5adt0yvj 1323998 1323997 2026-08-10T23:37:31Z TGcoa 21229 1323998 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''Réiteach malartach díospóide (RMD)'''<ref>i mBéarla, ''Alternative Dispute Resolution''</ref>  ná gach cineál díospóide a réiteach seachas cúirt. Áirítear le réiteach malartach díospóide idirghabháil, comhréiteach agus idirbheartaíocht  agus eadráin. == Féach freisin == * [[Eadráin]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Eadráin]] [[Catagóir:Idirghabháil]] [[Catagóir:Idirbheartaíocht]] [[Catagóir:Coincheapa dlíthiúla]] [[Catagóir:Téarmaí dlí]] ngj9hnbcyljynauepcev1ar6wbirahv 1324010 1323998 2026-08-10T23:58:03Z Saighneánach 72809 1324010 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''Réiteach malartach díospóide (RMD)'''<ref>i mBéarla, ''Alternative Dispute Resolution''</ref> ná gach cineál díospóide a réiteach seachas cúirt. Áirítear le réiteach malartach díospóide idirghabháil, comhréiteach agus idirbheartaíocht agus eadráin. == Féach freisin == * [[Eadráin]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Eadráin]] [[Catagóir:Idirghabháil]] [[Catagóir:Idirbheartaíocht]] [[Catagóir:Coincheapa dlíthiúla]] [[Catagóir:Téarmaí dlí]] rlfizdf5508t37igns0apfkqmjf4wcv 0 127207 1324034 1323605 2026-08-11T06:13:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324034 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:CO2_emissions_EU.svg | mion | ''Rátaí astaíochtaí CO₂ that na blianta san [[Aontas Eorpach]]]] [[Íomhá:Co-emissions-per-capita (2).png | mion | ''Astaíochtaí CO₂ per capita san AE]] [[Íomhá:CO2 emission pie chart.svg | mion | ''[[List of countries by carbon dioxide emissions|Astaíochtaí CO₂ ar fud an domhain]], 2023]] Is sraith de thionscnaimh beartais é an '''Comhaontú Glas don Eoraip'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Green Deal'''). Glacadh é sa bhliain 2020 ag an [[an Coimisiún Eorpach|gCoimisiún Eorpach]], chun go raibh an [[Aontas Eorpach]] (AE) [[astaíochtaí neodrach]] le taobh [[gás ceaptha teasa]] faoin mbliain 2050.<ref name=politico2019 /><ref name=:0 /> Déanfar athbhreithniú ar reachtaíocht reatha, agus déanfar reachtaíocht nua ar [[geilleagar ciorclach]], [[athchóiriú foirgneamh]], [[bithéagsúlacht]], talamhaíocht agus [[nuálaíocht]].<ref name=:0 /> Dar le hUachtarán an Choimisiúin [[Ursula von der Leyen]], bheadh an sa chomhaontú ná "man on the moon" na hEorpa.<ref name=:0 /> Ar an 13 Nollaig 2019, rinne [[an Chomhairle Eorpach]] an cinneadh chun an comhaontú a chur i bhfeidhm, le scar-rogha don [[an Pholainn|Pholainn]].<ref name=guardian2019 /> Ar an 15 Eanáir 2020, thug [[Parlaimint na hEorpa]] tacú leis an gcomhaontú, ach iarradh ar tuilleadh uaillmhéibe.<ref name=interest2020 /> Bliain ina dhiaidh sin, glacadh leis an an Dlí Aeráide Eorpach, a deir gur gá [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] nua lú ná 55% sa bhliain 2030 na mar a bhí sa bhliain 1990. Feictear sa phacáiste [[Fit for 55]] conas a bhainfidh an t-Aontas an sprioc seo amach.<ref name=grantham2023 /><ref name=eib2022 /><ref name=fit55 /><ref name=Jaeger2021 /><ref name=netzero /> Mar shampla, tiocfaidh [[Córas Trádála Astaíochtaí an Aontais Eorpaigh]] a Dó (ETS2) i bhfeidhm sa bhliain 2027. Dún chéad uair riamh, beidh costas ar astaíochtaí CO₂ ginte ag na hearnálacha tógála agus iompar bóthair.<ref name=ETS2 /> Tá ann sa Chomhaontú Glas bearta éigin chun tíortha atá fós ag brath ar {{h|breosla iontaise}} a cuidiú le linn an aistrithe chuig [[fuinneamh in-athnuaite]].<ref name=eib2021 /><ref name=Geden2020 /><ref name=iigcc /> Sa bhliain 2019, ceapadh [[Frans Timmermans]] mar LeasUachtarán Feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh le freagracht as an gComhaontú. Tháinig [[Maroš Šefčovič]] i gcomharba air sa bhliain 2023,<ref name=climateaction /> agus [[Teresa Ribera]] sa bhliain 2024. == Féach freisin == * [[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3582003/ga | teideal = Téarma: an Comhaontú Glas don Eoraip | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 06-08-2026}}</ref> <ref name=politico2019>{{lua idirlín | url = https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/ | teideal = Europe's Green Deal plan unveiled | sloinne = Tamma | ainm = Paola | last2=Schaart | first2=Eline | dáta = 11 Nollaig 2019 | work = politico.eu | dátarochtana = 29 Nollaig 2019 | last3=Gurzu | first3=Anca}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-commission-unveils-european-green-deal-the-key-points/ | teideal = EU Commission unveils 'European Green Deal': The key points | sloinne = Simon | ainm = Frédéric | dáta = 11 Nollaig 2019 | work = euractiv.com | dátarochtana = 29 Nollaig 2019}}</ref> <ref name=guardian2019>{{Cite news | url = https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/13/european-green-deal-to-press-ahead-despite-polish-targets-opt-out | teideal = European Green Deal to press ahead despite Polish targets opt-out | sloinne = Rankin | ainm = Jennifer | dáta = 13 Nollaig 2019 | work = The Guardian | dátarochtana = 29 Nollaig 2019 | issn = 0261-3077}}</ref> <ref name=interest2020>{{lua idirlín | url = https://www.europeaninterest.eu/article/parliament-supports-european-green-deal/ | teideal = Parliament supports European Green Deal | sloinne = Benakis| ainm = Theodoros | dáta = 15 Eanáir 2020 | work =European Interest | dátarochtana = 20 Eanáir 2020}}</ref> <ref name=grantham2023>{{Cite report | url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2023/03/Climate-change-law-in-Europe-what-do-new-EU-climate-laws-mean-for-the-courts.pdf | title=Climate change law in Europe: What do new EU climate laws mean for the courts? | last1=Higham | first1=Catherine | last2=Setzer | first2=Joana | date=March 2023 |publisher=[[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]] | page=3 | last3=Narulla | first3=Harj | last4=Bradeen | first4=Emily | access-date=2 Aibreán 2023}}</ref> <ref name=ETS2>{{cite news | teideal = New EU scheme could hike petrol, gas prices higher than expected, key lawmakers admit | url = https://www.euractiv.com/section/economy-jobs/news/new-eu-scheme-could-hike-petrol-gas-prices-higher-than-expected-key-lawmakers-admit/ | work = Euractiv | dáta = 13 Breataine 2024}}</ref> <ref name=iigcc>{{lua idirlín | teideal = €33 trillion investor group: strong EU climate targets key to economic recovery & future growth | work = iigcc.org | url = https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/ | dátarochtana = 20 Bealtaine 2021 | archive-date = 9 Eanáir 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/ | archivedate = 9 Eanáir 2023 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20230109195100/https://www.iigcc.org/news/e33-trillion-investor-group-strong-eu-climate-targets-key-to-economic-recovery-future-growth/ }}</ref> <ref name=Geden2020>{{Cite journal | title=Unconventional Mitigation | url=https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP08/ | access-date=20 Bealtaine 2021 | journal=SWP Research Paper | year=2020 | doi=10.18449/2020RP08 | last1=Geden | first1=Oliver | last2=Schenuit | first2=Felix | author3=Stiftung Wissenschaft Und Politik}}</ref> <ref name=eib2021>{{lua idirlín | teideal = International investors enter Poland renewable energy market after rule change | url = https://www.eib.org/en/stories/poland-renewable-energy | dátarochtana = 20 Breataine 2021 | work = European Investment Bank}}</ref> <ref name=netzero>{{lua idirlín | teideal = Net Zero Coalition | url = https://www.un.org/en/climatechange/net-zero-coalition | dátarochtana = 23 Nollaig 2022 | work = United Nations}}</ref> <ref name=Jaeger2021>{{Cite journal | last1=Jaeger | first1=Carlo | last2=Mielke | first2=Jahel | last3=Schütze | first3=Franziska | last4=Teitge | first4=Jonas | last5=Wolf | first5=Sarah | date=2021 | title=The European Green Deal – More Than Climate Neutrality | url=https://www.intereconomics.eu/contents/year/2021/number/2/article/the-european-green-deal-more-than-climate-neutrality.html | journal=Intereconomics | volume=2021 | issue=2 | pages=99–107}}</ref> <ref name=fit55>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 23 Nollaig 2022 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=eib2022>{{lua idirlín | teideal = Europe needs to forge ahead with renewable energy | url = https://www.eib.org/en/stories/renewable-energy-europe-africa | dátarochtana = 23 Nollaig 2022 | work = European Investment Bank}}</ref> <ref name=climateaction>{{lua idirlín | sloinne = Mathiesen | ainm = Karl | last2=Weise | first2=Zia | last3=Lynch | first3=Suzanne | dáta = 22 Lúnasa 2023 | teideal = Šefčovič replaces Timmermans as EU Green Deal chief | url = https://www.politico.eu/article/frans-timmermans-quit-eu-climate-chief-return-dutch-politics/ | dátarochtana = 31 Nollaig 2023 | work = [[Politico Europe]]}}</ref> }} [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] mhpl4fczka3cotfsubugbtn0m67ik5k 0 127215 1324090 1321915 2026-08-11T10:21:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1324090 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}}{{WD Bosca Sonraí Nuachtán |tancament=2003 |fundador=[[Céim Aniar Teo]] |periodicitat=Míosachán |genere=Litríocht, Eolaíocht, Polaitíocht |publicat_a=[[Éire|Éirinn]] |distribucio=I gcló, le rogha alt ar fáil ar líne }} Is iris mhíosúil phobail áitiúil í '''''Guth Ghoill''''' a fhreastalaíonn ar leithinis [[Ros Goill|Ros Goil]]l i dtuaisceart [[Contae Dhún na nGall|Chontae Dhún na nGall]], [[Éire]]. Foilsithe ag an ngrúpa pobail 'Céim Aniar Teo'; roinneann sé nuacht áitiúil, stair, comórtais filíocht, agus uasdátaithe cultúrtha faoin Ghaeilge. ==Naisc sheachtracha== * [https://taisclann.ie/guthghoill Guth Ghoill] * [https://www.facebook.com/media/set/?set=a.2072043213056350.1073741833.1477026665891344&type=3 'Céim Aniar Teo'] * [https://tuairisc.ie/sceal-nansai-hughie-den-a-fuair-bas-i-1999-a-tharraing-maird/Scéal Nansaí Hughie Den, a fuair bás i 1999, a tharraing m’aird…]{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Tagairtí== [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí nuachta]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Míosacháin]] [[Catagóir:Conradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2018]] ocnhfqzyk7p326gj3ipauxmlja64xbt 0 127262 1324029 1322520 2026-08-11T00:17:07Z Saighneánach 72809 /* */ 1324029 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh‎}} [[Íomhá:George's Street, Dún Laoghaire, Dublin, Ireland 01.jpg|mion|George's Street... tá Lárionad Síopadóireachta Bloomfield agus Library Road níos faide ar aghaidh]] Tá '''Aireagal an Chroí Ró-Naofa'''<ref>I mBéarla, ''Oratory of the Sacred Heart,'' Dun Laoghaire</ref> suite díreach amach ó Phríomhshráid Sheoirse Íochtarach i n[[Dún Laoghaire]] (Library Road). Deirtear go bhfuil sé ar cheann de na sárshaothair is mó atá i stíl [[Athbheochan na Gaeilge]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/aireagal-an-chroi-ro-naofa-i-ndun-laoghaire/|teideal=Aireagal an Chroí Ró-Naofa i nDún Laoghaire|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-31|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-02}}</ref> == Stair == Tógadh an t-aireagal i ngairdíní Chlochar Doiminiceach Naomh Muire sa bhliain 1919. Rinneadh é sin mar chomhartha buíochais as deireadh a bheith leis an g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Chogadh Domhanda]] agus mar chuimhneachán ar na céadta fear áitiúil a throid agus a fuair bás sa chogadh sin. Ba bhuachaillí ó scoil áitiúil na mBráithre Críostaí, Dún Laoghaire iad an chuid is mó. I ndiaidh an chogaidh, chuaigh íobairt na bhfear óg i gcion ar mhuintir na Beilge agus mar chuimhneachán ar na fir óga, Éireannacha, bhronn siad dealbh de chroí naofa Chríost. Tógadh an séipéal chun freastal ar an obair speisialta seo. Sa bhliain 1920, thosaigh [[an tSiúr Concepta Lynch]] (Lily Lynch), a bhí ina bean rialta sa chlochar, ag péinteáil na mballaí loma.<ref name=":0" /> Bhaineadh sí úsáid as dathanna láidre, oráistí, dearga, gorma, glasa agus dona, as léiriú líneach d’éin ag screadaíl, as seandachtaí ag lúbadh agus daoine ina suí beatha don chruinne seo a d’ordaigh Dia. Leis na teorainneacha neamhchríochnaithe in uachtar an fhoirgnimh tugtar spléachadh uathúil dúinn ar a cuid teicnící sceitseála agus stionsalála. Is minic a dhéantar comparáid idir a saothar sise agus saothar [[Leabhar Cheanannais]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]. == Inniu == Sna 1990í, leagadh clochar Doiminiceach Naomh Muire a bhí timpeall air chun spás a dhéanamh d’ionad siopadóireachta. Mar gheall ar agóidí ón bpobal, sábháladh an t-aireagal. Tá sí cosanta laistigh de struchtúr coincréite atá nasctha le hionad siopadóireachta Ghort na mBláth. Inniu is féidir tagairt a dhéanamh don fhoirgneamh seo mar ‘Leabhar Cheanannais trí thoiseach’.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Harry Clarke]] * [[An tSiúr Concepta Lynch]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aireagail]] [[Catagóir:Dún Laoghaire]] [[Catagóir:Ionaid turasóireachta]] [[Catagóir:Harry Clarke]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] nx4umk8wpkqxlgc25rtvna7a5ufcq0t 0 127272 1324028 1322598 2026-08-11T00:16:13Z Saighneánach 72809 1324028 wikitext text/x-wiki Treoir ó Chomhairle na hEorpa is ea '''''Comhchreat Tagartha na hEorpa um Theangacha''''' nó '''''CTET''''' (Béarla: ''European Framework of Reference for Languages'' nó ''CEFR'') a úsáidtear chun cur síos ar an méid atá bainte amach ag foghlaimeoirí teangacha iasachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://europass.europa.eu/ga/what-common-european-framework-languages-cefr|teideal=Cad é Comhchreat Tagartha na hEorpa um Theangacha|údar=Europass {{!}} An tAontas Eorpach|language=Gaeilge|dátarochtana=2026-08-04}}</ref> D'fhoilsigh Comhairle na hEorpa Comhchreat Tagartha na hEorpa um Theangacha sa bhliain 2001 tar éis blianta de chomhoibriú idir saineolaithe teanga, oideachasóirí agus taighdeoirí ó gach cearn den Eoraip. Ba é an cuspóir a bhí leis an gcreat ná córas comhroinnte caighdeánach a chruthú chun cur síos ceart a dhéanamh ar inniúlacht teanga.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.gaelchultur.com/ga/blag/an-cefr-a-thuiscint-an-caighdean-idirnaisiunta-taobh-thiar-d|teideal=An CEFR a thuiscint|údar=Clíodhna Ní Chorráin {{!}} Gaelchultúr|dáta=Meitheamh 2026|dátarochtana=2026-08-04}}</ref> Cé gur bunaíodh an CEFR san Aontas Eorpach, tá úsáid an chreata ag éirí níos comónta taobh amuigh an Aontais Eorpaigh, agus tá sé aitheanta i mbreis agus 40 tír ar fud na cruinne, Ceanada, an tSeapáin, an tSín, Meicsiceo agus Vítneam ina measc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.freemalaysiatoday.com/category/opinion/2019/05/27/what-the-cefr-is-and-isnt|teideal=What the CEFR is and isn't|údar=FMT|dáta=2019-05-27|language=Béarla|dátarochtana=2026-08-04}}</ref> Ó 2020 ann ar a laghad, úsáideann an comhlacht teagaisc [[Duolingo]], lonnaithe sna Stáit Aontaithe Meiriceá, an CEFR mar phointe tagartha ar a gcuid cúrsaí teanga.<ref>{{Lua idirlín|url=https://blog.duolingo.com/goldilocks-and-the-cefr-levels-which-proficiency-level-is-just-right/|teideal=Duolingo CEFR|údar=Duolingo {{!}} Cindy Blanco|dáta=2020-02-27|language=Béarla|dátarochtana=2026-08-04}}</ref> == Leibhéil CEFR == Tá 6 leibhéal aitheanta sa chreat.<ref name=":0" /> Is cur síos é seo a leanas de gach leibhéal sa chreat de réir an ''Chomhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta'':<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.curriculumonline.ie/ga-ie/junior-cycle/junior-cycle-subjects/gaeilge/t1-l1/appendix-a-cefr-global-scale/|teideal=Leibhéil CEFR|údar=An Chomhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta|dátarochtana=2026-08-04}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Leibhéal !Cur Síos |- |'''A1 Bonnleibhéal 1''' |Is féidir leis nathanna cainte laethúla agus coitianta a thuiscint agus a úsáid mar aon le habairtí an-bhunúsach a úsáidtear chun riachtanais de chuneál nithiúil a shásamh. Is féidir leis é féin agus daoine eile a chur in aithne agus ceisteanna a chur agus a fhreagairt faoi shonraí pearsanta, amhail an áit a bhfuil sé ina chónaí, daoine a bhfuil aithne aige orthu agus rudaí atá aige. Is féidir leis caidreamh a dhéanamh ar bhealach simplí le duine eile fad a labhraíonn an duine sin go mall agus go soléir agus atá sé sásta cuidiú a thabhairt dó. |- |'''A2 Bonnleibheál 2''' |Is féidir leis abairtí agus nathanna cainte coitianta a bhaineann le réimsí lena ngabhann an ábharthacht is láithrí a thuiscint (m. sh. faisnéis an-bhunúsach phearsanta agus teaghlaigh, siopadóireacht, an ceantar áitiúil, fostaíocht). Is féidir leis cumarsáid le linn gnáth-thascanna simplí nuair nach bhfuil i gceist iontu ach malartú faisnéise díreach agus simplí maidir le gnáthchúsaí coitianta. Is féidir leis cur síos a dhéanamh i dtéarmaí simplí ar ghnéithe dá chúlra, dá gharthimpeallacht agus de cheisteanna a bhaineann le riachtanas láithreach. |- |'''B1 Meánleibhéal 1''' |Is féidir leis na príomhsmaointí a thuiscint i ngnáthchaint shoiléir agus chaighdeánach ar chúrsaí coitianta a bpléitear go rialta leo san áit oibre, ar scoil, le linn caitheamh aimsire, srl. Is féidir leis déileáil le formhór na gcásanna ar dóigh dóibh teacht chun cinn agus é ag taisteal i gceantar ina labhraítear an teanga. Is féidir leis téacs atá simplí agus nasctha a tháirgeadh ar thopaicí a bhfuil cur amach aige orthu nó a bhfuilspéis phearsanta aige iontu. Is féidir leis trácht a dhéanamh ar eispéiris, ar eachtraí, ar mhianta, ar abháir dhóchais agus ar uaillmhianta agus cúiseanna achoimre a thabhairt le tuairimí agus le pleananna agus mínithe achoimre a thabhairt iontu |- |'''B2 Meánleibhéal 2''' |Is féidir leis na príomhsmaointí a thuiscint i dtéacsanna casta a bhaineann le topaicí nithiúla agus le topaicí teibí araon, lena n-áirítear díospóireachtaí teicniúla ina shainréimse spéise féin. Is féidir leis caidreamh a dhéanamh go measartha líofa agus gan réamhsmaoineamh, a fhágann go mbíonn sé in ann caidreamh rialta a dhéanamh le cainteoirí dúchais gan mórán stró sa cheachtar acu. Is féidir leis téacs atá soiléir agus mionsonraithe a tháirgeadh ar raon leathan ábhar agus míniú a thabhairt ar thuairim, ar cheist thráthúil, agus na buntáistí agus na míbhuntáistí a bhaineann le roghanna éagsúla á gcur in iúl aige. |- |'''C1 Ardleibhéal 1''' |Is féidir leis raon leathan téacsanna atá casta agus fada a thuiscint, agus an bhunbhrí intuigthe a aithint. Is féidir leis é féin a chur in iúl go líofa agus gan réamhsmaoineamh, gan nathanna cainte a chuardach go follasach. Is féidir leis teanga a úsáid go solúbtha agus go héifeachtach chun críocha sóisialta, acadúla agus gairmiúla. Is féidir leis téacs atá soiléir, dea-struchtúrtha agus mionsonraithe a tháirgeadh ar ábhair chasta, agus úsáid rialaithe as patrúin eagraíochtúla, as nascairí agus seifteanna comhtháite a thaispeáint. |- |'''C2 Ardleibhéal 2''' |Is féidir leis beagnach gach rud a cloiseann nó a léann sé a thuiscint. Is féidir leis achoimre a dhéanamh ar fhaisnéis a fhaightear ó fhoinsí difriúla labhartha agus scríofa, agus argóintí agus cuntais a athinsint i gcur i láthair comhleanúnach. Is féidir leis é féin a cghur in iúl gan réamhsmaoineamh, go líofa agus go beacht, agus miondifríochtaí céille a chur in iúl go cruinn is cuma cé chomh casta is atá na cúinsí. |} Is féidir na 6 leibhéal thuasluaite seo a chur i dtrí chatagóir níos leithne:<ref name=":0" /> Úsáideoir Bunúsach (A1-A2) Úsáideoir Neamhspleách (B1-B2) Úsáideoir Oilte (C1-C2) == An Ghaeilge agus an CEFR == [[Íomhá:Languages of Europe no legend.png|mion|Baintear úsáid as Comhchreat Tagartha na hEorpa um Theangacha chun cur síos a dhéanamh ar inniúlacht teanga do theangacha ar fud an Aontais Eorpaigh]] Ó 2005 ann, cuireann Ollscoil Mhá Nuad ''[[Teastas Eorpach na Gaeilge]]'' (TEG) ar fáil, an chéad chóras teastaithe d'fhoghlaimeoirí fásta Gaeilge.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.teg.ie/|teideal=Teastas Eorpach na Gaeilge|údar=TEG|dátarochtana=2026-08-04}}</ref> Tá cúrsaí TEG bunaithe go ginearálta ar Chomhchreat Tagartha na hEorpa um Theangacha agus tástálann sé cumas foghlaimeoirí sa labhairt, san éisteacht, sa léitheoireacht agus sa Ghaeilge scríofa. Tá cúig leibhéal ar fáil faoi láthair:<ref name=":1" /> A1- Bonnleibhéal 1 A2- Bonnleibhéal 2 B1- Meánleibhéal 1 B2- Meánleibhéal 2 C1- Ardleibheál 1 Tá cúrsaí ''[[Gaelchultúr|Ghaelchultúir]]'' ailínithe leis an CEFR chomh maith.<ref name=":0" /> == Féach freisin == [[Comhairle na hEorpa]] [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]] [[Sealbhú teanga|Sealbhú Teanga]] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Foghlaim]] [[Catagóir:Foghlaim na Gaeilge]] [[Catagóir:Sealbhú teanga]] [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] qtnxe85p33pnrc6i2ihncrfo03xi6fr 0 127278 1324027 1322703 2026-08-11T00:15:15Z Saighneánach 72809 1324027 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scríbhneoir filíochta Rómánsach Albanach i nGaeilge na hAlban as Oileán Sgitheanach agus máistir scoile paróiste de chuid Eaglais na hAlban ab ea '''Uilliam Ros''' (1762 -1790/91). Tugtar "''The Bard of Gairloch''" air go minic. Cé go ndearnadh tagairt do Ros, mar an gcéanna le [[Alasdair mac Mhaighstir Alasdair|Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair]], mar, "''the Robbie Burns of the Highlands''",<ref> [https://www.gairlochmuseum.org/poetry-panels The Poets and Poetry of Am Bàrd Cafe], Gairloch Museum / Taigh-tasgaidh Gheàrrloch.</ref> tá go leor i bpáirt aige freisin le [[John Keats]], a mhair timpeall an ama chéanna. Mar an gcéanna le Keats, breis is dhá chéad bliain tar éis dó bás a fháil den eitinn agus é fós sna fichidí, tá Ros fós ina phearsa an-tábhachtach agus measúil i litríocht Ghaeilge na hAlban agus meastar go bhfuil sé ar dhuine de na filí agus scríbhneoirí is mó i stair na teanga.<ref name="ODNB">{{cite ODNB|id=24136|first=Derick S.|last=Thomson|title=Ross, William}}</ref> == Beathaisnéis == [[Íomhá:Gairloch_centre.JPG|mion| Gearrloch - an baile inar cuireadh Uilliam Ros]] San t-Srath, Geàrrloch, [[An t-Eilean Sgitheanach|Oileán Sgitheanach]] sa [[1762|bhliain 1762]] a rugadh é. Ba as an Oileán Sgitheanach athair Uilliam agus d’oibrigh sé mar dhíoltóir taistil. Ba as an Sgìre Gheàrrloich a mháthair. Chuaigh Liam ar scoil san [[Farrais|Forrais]]. Thosaigh sé ag scríobh filíochta agus é fós ar scoil. Tar éis dó an scoil a fhágáil d’fhill an teaghlach ar ais go [[Geàrrloch]]. Ansin, chuaigh Uilliam in éineacht lena athair ar thurais chuig na hoileáin agus trasna na tíre. Mar sin chuala sé na blasanna éagsúla agus chuir sé eolas maith orthu. Ar ais i nGeàrrloch thosaigh sé ag obair mar mháistir scoile. Shaothraigh sé an mhúinteoireacht go dtí gur theip ar a shláinte. Chuaigh sé go Dún Éideann chun cabhair a lorg ó dhochtúirí sa bhliain 1782, agus tugadh le fios dó go mbeadh an t-aer glan sléibhe go maith dó. Tar éis dó bogadh go Bràghad Albainn idir 1783-86, áfach, níor tháinig feabhas ar bith ar a shláinte. Fuair sé bás den eitinn sa bhliain 1790 agus é ocht mbliana is fiche d'aois. Fuair sé bás i m[[Bad a' Chró|Bad a' Chrò]], agus cuireadh é i gClachan Gheàrrloich. De réir na finscéalta, bhí sé i ngrá le Mòr Ros as [[Steòrnabhagh]]. Ach phós sí fear eile. Tamall roimhe sin scríobh sé dán: 'Feasgair Luain', agus is dócha gurb é an dán is cáiliúla aige. Fuair sé bás den [[An eitinn|eitinn]] sa [[1790|bhliain 1790]], agus é 28 bliain d'aois. == Uilliam Ros i bhfilíocht == Cé gur sheinn Uilliam saghsanna éagsúla filíochta – dánta molta, filíocht dúlra agus amhráin ghreannmhara ina measc – is as na hamhráin ghrá is fearr a bhfuil aithne air, agus go háirithe na hamhráin a sheinn sé do Mòr Ros. De réir finscéalaíochta, thit Uilliam go mór i ngrá le Mòr Ros, arb as Steòrnabhagh ó dhúchas dí, agus é ar thuras ar an gcathair ina óige. Rinne sé go leor amhrán air a son, ach thréig sí é agus phós sí fear eile. Deirtear gur chuir Uilliam a dhán trí thine sula bhfuair sé bás agus níl fágtha ach na blúirí a bhí ar bheola na ndaoine. Feictear Uilleam Ros, mar aon le [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]] nó Bertran de Born, go minic i [[Dàin do Eimhir|nDánta Eimhir agus Dánta Eile]] le [[Somhairle MacGill-Eain]] . Ina chéad leabhar, ''An Dealbh Briste'' (1951), d’fhoilsigh [[:gd:Ruaraidh_MacThòmais|Ruaraidh MacThòmais]] an dán ‘Uiagh Uilleim Ross’. == Dánta == * [https://www.bbc.co.uk/alba/foghlam/larachnambard/poets/uilleam_ros/bardachd/index3.shtml#analysis_links_patch An Eala Bhán] * [https://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/bruthaichean_ghlinn_braoin/?lang=gd Cnocáin Ghleann Bhraoin] * [https://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/cuachag_nan_craobh/?lang=gd An Chuach Crann] * [https://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/feasgair_luain/?lang=gd Tráthnóna Dé Luain] * Mac na Bracha * Ómós do Phrionsa Séarlas * Moladh an Bhaird dá thír féin * Moladh Gairloch: An Lasair, lgh.304-7. * Moladh na Maighdine Gaelaí * Moladh an Spioraid * Amhrán ag moladh a ghrá geal * Amhrán faoi ghrá maighdean * Amhrán an tSamhraidh * [https://www.bbc.co.uk/alba/foghlam/larachnambard/poets/uilleam_ros/bardachd/index2.shtml#analysis_links_patch Amhrán na Caoineadh] * Amhrán idir an file agus an bhean scothaosta * Amhrán Grá * Amhrán Eile: An Lasair, lgh 316-7. * [https://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/s_truagh_nach_d_rugadh_dall_mi/?lang=gd Is mór an trua nár rugadh dall mé.] * [https://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/tha_mise_fo_mhulad_san_am/?lang=gd Táim i riocht dúlagair faoi láthair.] == Tagairtí == * Black, R. (eag.) 2001. An Lasair: Díolaim de Véarsaí Gaelacha ón Ochtú hAois Déag (Dún Éideann: Birlinn) == Tuilleadh léitheoireachta == * MacDonald, Norman. 'William Ross: A Shaol agus a Fhilíocht (1)' in Uimhir ''Ghlao'' . 57, Geimhreadh 1966, lgh. 19-26. * ''Filíocht Ghaelach san ochtú haois déag'' ; [[Ruaraidh MacThòmais|Ruairidh S. Thomson]], Obar Dheathain, Cumann um Léann Liteartha na hAlban, 1993. ISBN 0948877197 * ''Filíocht na hAlban - Gàidhlig, Albainis agus Béarla'' ; Roderick Watson, Dún Éideann, 1995. ISBN 0748606076 == Naisc sheachtracha == * [https://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poet/uilleam-ros/#:~:text=Ros%20had%20a%20natural%20talent,%2C%20of%20course%2C%20about%20love. Uilliam Ros] * [https://web.archive.org/web/20190404131218/http://gaelicresources.co.uk/images/grd/multimedia/baird/uilleamros.htm GRD: William Ross] * [https://www.bbc.co.uk/alba/foghlam/larachnambard/poets/uilleam_ros/am_bard/ Suíomh Gréasáin na bhFilí BBC Alba: William Ross] * [http://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poetry/poets/uilleam-ros Leabharlann Filíochta na hAlban: William Ross] [[Catagóir:Filí Gaelacha]] ql4a01akfo5oo8532oryih356dxdog9 0 127288 1324026 1322698 2026-08-11T00:14:03Z Saighneánach 72809 1324026 wikitext text/x-wiki Is éard is neamhbhásmhaireacht bhitheolaíoch (dá ngairtear '''básmhaireacht bhithé-éiginnte''' uaireanta) ina bhfuil an ráta básmhaireachta ó [[Aosúchas|sheanaois]] (ag dul in aois) cobhsaí nó ag laghdú, agus dá bhrí sin á dhíchúpláil ó aois chróineolaíoch. Baineann speicis éagsúla aoncheallacha agus ilcheallacha, lena n-áirítear roinnt veirteabrach, an staid seo amach le linn a saoil nó tar éis dóibh maireachtáil fada go leor. Is féidir le créatúr [[Beatha|beo]] atá neamhbhásmhar [[Bitheolaíocht|ó thaobh na bitheolaíochta de]] bás a fháil fós ar bhealaí seachas aosú, amhail trí ghortú, [[nimh]], [[galar]], creachóireacht, easpa acmhainní atá ar fáil, nó athruithe ar [[Timpeallacht|an gcomhshaol]]. Meastar go bhfuil staidéir ar mheicníochtaí neamhbhásmhaireachta bitheolaíocha tábhachtach dóibh siúd atá ag iarraidh ár saolré nádúrtha a shíneadh. [[Catagóir:Aosúchas]] rvnnv8xtr45k7o7cn043zi3ctx0yhz9 0 127292 1324025 1322728 2026-08-11T00:13:00Z Saighneánach 72809 1324025 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Íomhá:Nocticola_gonzalezi_(10.3897-subtbiol.19.9804)_Figure_1.jpg|mion| Léaráid]] Is géineas é '''''Nocticola''''' de chuid na gciaróg dhubh, sa fhine Nocticolidae atá le fáil san Afraic, in oirdheisceart na hÁise agus san Astráil.<ref>[http://cockroach.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1177741 ''Cockroach Species File'' (retrieved 26 January 2018)]</ref> Tá Nocticola éagsúil ó gach ciaróg dhubh eile sa mhéid is nach bhfuil siad ionfhabhtaithe le ''[[:en:Blattabacterium_cuenoti|Blattabacterium cuenoti]]''. Fágann sin gurb iad an t-aon ghéineas amháin i [[Blatóg choiteann|Blattodea]] nach bhfuil an baictéar acu.<ref>Lo, N., Beninati, T., Stone, F., Walker, J., & Sacchi, L. (2007). Cockroaches that lack Blattabacterium endosymbionts: the phylogenetically divergent genus Nocticola. Biology Letters, 3(3), 327-330. doi: 10.1098/rsbl.2006.0614</ref> == Speicis == Tá 25 speiceas ar eolas faoi láthair: * ''[[Nocticola adebratti]]'' * ''[[Nocticola australiensis]]'' * ''[[Nocticola babindaensis]]'' * ''[[Nocticola bolivari]]'' * ''[[Nocticola brooksi]]'' * ''[[Nocticola caeca]]'' * ''[[Nocticola clavata]]'' * ''[[Nocticola cockingi]]'' <ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=TROTTER|first=ANDREW J.|date=2017-04-04|title=Speciation in fractured rock landforms: towards understanding the diversity of subterranean cockroaches (Dictyoptera: Nocticolidae: Nocticola) in Western Australia|journal=Zootaxa|language=en|volume=4250|issue=2|pages=143–170|doi=10.11646/zootaxa.4250.2.2|pmid=28610024|issn=1175-5334}}</ref> * ''[[Nocticola currani]]'' <ref name=":0" /> * ''[[Nocticola decaryi]]'' * ''[[Nocticola flabella]]'' * ''Nocticola gerlachi'' : ( [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ) * ''[[Nocticola gonzalezi]]'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lucanas|first=Cristian C.|date=2016-09-28|title=Cockroaches (Insecta, Blattodea) from caves of Polillo Island (Philippines), with description of a new species|journal=Subterranean Biology|language=en|volume=19|pages=51–64|doi=10.3897/subtbiol.19.9804|issn=1314-2615}}</ref> * ''[[Nocticola jodarlingtonae]]'' * ''[[Nocticola leleupi]]'' * ''Nocticola pheromosa'' * ''[[Nocticola quartermainei]]'' <ref name=":0" /> * ''[[Nocticola remyi]]'' * ''[[Nocticola rohini]]'' * ''[[Nocticola scytala]]'' * ''[[Nocticola simoni]]'' * ''[[Nocticola sinensis]]'' * ''[[Nocticola termitophila]]'' * ''[[Nocticola uenoi]]'' * ''[[Nocticola wliensis]]'' == Tagairtí == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|refs=<ref name="COL">{{cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/nocticola/match/1 |teideal=Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist |accessdate=24 September 2012 |author=Roskov Y. |author2=Kunze T. |author3=Orrell T. |author4=Abucay L. |author5=Paglinawan L. |author6=Culham A. |author7=Bailly N. |author8=Kirk P. |author9=Bourgoin T. |author10=Baillargeon G. |author11=Decock W. |author12=De Wever A. |editor=Didžiulis V. |year=2011 |publisher=Species 2000: Reading, UK}}</ref>}} g4vjncfuawlokcev4gtkx8ntgl0vccv 0 127485 1324024 1323186 2026-08-11T00:11:17Z Saighneánach 72809 /* */ 1324024 wikitext text/x-wiki I réimse an dlí, má dhéantar duine a ghabháil agus a chúiseamh i gcion, glactar leis go bhfuil an duine sin neamhchiontach go dtí go gcruthaítear ciontach é. Toisc go nglactar leis go bhfuil an duine neamhchiontach, is féidir an duine a scaoileadh saor ó choimeád go dtí dáta na cúirte má dhéanann an duine gealltanas i scríbhinn teacht os comhair cúirte. Tugtar '''bannaí''' ar na gcoinníollacha seo. Go hiondúil, scaoiltear duine "ar bhannaí faoi réir coinníollacha" agus airgead a thaisceadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/justice/arrests/bail-and-surety/|teideal=Bannaí agus Urra|údar=Citizensinformation.ie|language=ga|work=www.citizensinformation.ie|dátarochtana=2026-08-07}}</ref> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Téarmaí dlí|Téarmaí dlí]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Téarmaí dlí]] [[Catagóir:Tearmaíocht de réir teanga]] 4j4xer6jw0f8pi6v3bijv8nevb88ww7 0 127501 1324023 1323318 2026-08-11T00:10:41Z Saighneánach 72809 poor formatting 1324023 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Calum Iain MacGill-Eathain''' (6 Meán Fómhair 1915 – 17 Lúnasa 1960) ina scríbhneoir agus ina bhailitheoir béaloidis. Ba dheartháir [[Somhairle MacGill-Eain|Shomhairle MacGill-Eain]] é freisin. Rugadh agus tógadh Calum Iain in [[:gd:Òsgaig|Òsgaig]], [[:gd:Eilean_Ratharsair|Eilean Ratharsair]]. D’fhreastail sé ar bhunscoil Ratharsair agus [[Àrd-sgoil Phort Rìgh|ar]] [[:gd:Àrd-sgoil_Phort_Rìgh|Àrd-sgoil Phort Rìgh]]. Bhain sé céim amach sa Cheiltis in [[Ollscoil Dhún Éideann]]. Tar éis dó céim a bhaint amach le honóracha, rinne sé staidéar in [[Éire|Éirinn]], i gColáiste na hOllscoile, [[Baile Átha Cliath]].<ref name="ProjectBio">[http://www.calum-maclean-project.celtscot.ed.ac.uk/mu-chalum-macgilleathain/eachdraidh-beatha-chaluim-mhicgilleathain/ Eachdraidh a bheatha]{{Dead link|date=April 2026|fix-attempted=yes}} aig Pròiseact Chaluim MhicGillEathainn</ref> Ar dtús, bhí sé ag obair mar bhailitheoir béaloidis in Éirinn. Ag an am seo, d’iompaigh sé ar an gCaitliceachas. Rinne sé obair thaifeadta fairsing in Albain chomh maith, i [[:gd:Ratharsair|Ratharsair]], [[:gd:Loch_Abar|Loch Abar]], [[:gd:Barraigh|Barraigh]], [[:gd:Uibhist_a_Deas|Uibhist a Deas]] agus in iomaí áiteanna eile. Sa bhliain 1951, thosaigh MacGill-Eathain ag obair mar bhailitheoir do [[:gd:Sgoil_Eòlais_na_h-Alba|Sgoil Eòlais na h-Alba]].<ref name="ProjectBio">[http://www.calum-maclean-project.celtscot.ed.ac.uk/mu-chalum-macgilleathain/eachdraidh-beatha-chaluim-mhicgilleathain/ Eachdraidh a bheatha]{{Dead link|date=April 2026|fix-attempted=yes}} [[Roinn-seòrsa:Articles with dead external links from April 2026]] [[Roinn-seòrsa:Articles with invalid date parameter in template]] <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore=""><span style="white-space: nowrap;">&#x5B;''[[Uicipeid:Link rot|<span title=" since April 2026">dead link</span>]]''&#x5D;</span></sup> aig Pròiseact Chaluim MhicGillEathainn</ref> Idir 1951 agus 1952, chaithMacGill-Eathain beagnach bliain in [[Ollscoil Uppsala]] sa [[An tSualainn|tSualainn]] áit ar fuair sé oiliúint i gcatalógú, i gcartlannú agus i dteoiric an bhéaloidis.<ref name="ProjectBio" /> Ó 1956 i leith, bhí ailse air.<ref name="ProjectBio" /> Nuair a fuair sé bás i 1960, adhlacadh é i Hàlainn, [[Uibhist a Deas]]. I ndiaidh a bháis, scríobh Somhairle MacGill-Eain '[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/cumha_chaluim_iain_mhicgill_eain.htm Cumha Chaluim Iain MhicGill-Eain]': <blockquote> Tha an saoghal fhathast àlainn.<br /> ged nach eil thu ann.<br /> Is labhair an Uibhist a’ Ghàidhlig<br /> ged tha thusa an Cnoc Hàllainn<br /> is do bheul gun chainnt.<ref>[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/cumha_chaluim_iain_mhicgill_eain.htm Cumha Chaluim Iain MhicGill-Eain] air sorleymaclean.org</ref> </blockquote> == Scríbhinní faoina dhéin == * Wiseman, Anndra. 2014. ''Bho Thoiseach gu Deireadh: Taghadh do dh'Obair-cruinneachaidh Chaluim MhicGilleathain'' ann an ''Tobar an Dualchais: Ulaidh Nàiseanta/ Kist O Riches: A National Treasure'' deas. le Chris Wright (An t-Eilean Sgitheanach: Tobar an Dualchais) d.36-41 (agus sa Bheurla d.42-47) == Tagairtí == <references /> == Naisc sheachtracha == ** [https://web.archive.org/web/20150115142550/http://www.calum-maclean-project.celtscot.ed.ac.uk/dachaigh/ Pròiseact Chaluim MhicGillEathain: Oilthigh Dhùn Èideann] ** [https://web.archive.org/web/20140215231903/http://www.tobarandualchais.co.uk/ Tobar an Dualchais: clàran-fuaim a rinn Calum Iain MacGillEathain] 9p1isjscsngp16803vjkbsk55wc4vap 14 127518 1323815 1323460 2026-08-10T12:41:35Z An Sionnach Rua 29036 1323815 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Aythya]] 2pjqgh3tb43wkojraj3oc8164sclahd 1323817 1323815 2026-08-10T12:41:59Z An Sionnach Rua 29036 1323817 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Aythyini]] cqsg5h0ocgtn9fp5dnwq0lm0anrd4tc 14 127519 1323807 1323462 2026-08-10T12:38:36Z An Sionnach Rua 29036 1323807 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Aythyini]] cqsg5h0ocgtn9fp5dnwq0lm0anrd4tc 14 127533 1323822 1323624 2026-08-10T12:45:04Z An Sionnach Rua 29036 1323822 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Anatinae]] pqf1i1upybtxzdgu8z54z9h65n72j6w 14 127537 1323820 1323631 2026-08-10T12:42:32Z An Sionnach Rua 29036 1323820 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Aythyini]] cqsg5h0ocgtn9fp5dnwq0lm0anrd4tc 14 127552 1323811 2026-08-10T12:40:07Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an treibh [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Anatinae]]' 1323811 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an treibh [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lachain]] [[Catagóir:Anatinae]] esccgetbstck5q3rgfs1mgunzdju73n 14 127553 1323814 2026-08-10T12:40:52Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:lachain]] [[Catagóir:Anatidae]]' 1323814 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:lachain]] [[Catagóir:Anatidae]] 72i7l2dit9ts5ggjbllt3zw6m535my2 0 127554 1323996 2026-08-10T23:32:12Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le 'I réimse an dlí, is éard atá i gceist le '''eadráin''' ná próiseas ina ndéanann cúirt seachas cúirt an cinneadh ar an aighneas dlíthiúil. Déanann eadránaí nó painéal eadránaithe cinneadh ar an díospóid. Tá a sraith rialacha féin ag gach eadráin. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Téarmaí dlí]]' 1323996 wikitext text/x-wiki I réimse an dlí, is éard atá i gceist le '''eadráin''' ná próiseas ina ndéanann cúirt seachas cúirt an cinneadh ar an aighneas dlíthiúil. Déanann eadránaí nó painéal eadránaithe cinneadh ar an díospóid. Tá a sraith rialacha féin ag gach eadráin. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Téarmaí dlí]] n21kk9ulvbyfxekbjxb7j9czhp22qww 1323999 1323996 2026-08-10T23:39:11Z TGcoa 21229 1323999 wikitext text/x-wiki I réimse an dlí, is éard atá i gceist le '''eadráin'''<ref>i mBéarla, ''arbitration''</ref> ná próiseas ina ndéanann cúirt seachas cúirt an cinneadh ar an aighneas dlíthiúil. Déanann eadránaí, binse eadrána nó painéal eadránaithe cinneadh ar an díospóid. Tá a sraith rialacha féin ag gach eadráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/justice/legal-terms-explained/#l3d3c0|teideal=Téarmaí dlíthiúla mínithe|údar=Citizensinformation.ie|language=ga|work=www.citizensinformation.ie|dátarochtana=2026-08-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Réiteach malartach díospóide]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Téarmaí dlí]] adx84ci7bklmnki0xrgik9tpntn8kfx 0 127555 1324001 2026-08-10T23:53:22Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[CRAOL - Raidió Pobail na hÉireann]] go [[CRAOL – Raidió Pobail na hÉireann]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1324001 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[CRAOL – Raidió Pobail na hÉireann]] 4plgosq0aus0x5atcb37kk40x8di87p 0 127556 1324004 2026-08-10T23:54:35Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Thuaidh]] go [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Thuaidh]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1324004 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Thuaidh]] 9s0vid2zehdm8bbmeinnog77h30334q 0 127557 1324006 2026-08-10T23:55:07Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thoir Thuaidh]] go [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thoir Thuaidh]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1324006 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thoir Thuaidh]] 7v6xlizm9j4ih5bzmoia571jr8npgqe 0 127558 1324008 2026-08-10T23:55:39Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Theas]] go [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Theas]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1324008 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath – Campas Thiar Theas]] cw794hon8rpomcw6ygraxjphdq5fhqz 0 127559 1324012 2026-08-10T23:58:30Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Dóchas - An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]] go [[Dóchas – An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1324012 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dóchas – An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha]] 5vx6df8l88xlff8eqqsdgjz3e67tvk8 0 127560 1324019 2026-08-11T00:00:13Z Darren J. Prior 877 Bhog Darren J. Prior an leathanach [[Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]] go [[Ard-Mhúsaem na hÉireann – Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]]: Misspelled title: Ag cur en dash in áit fleiscín ann 1324019 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Ard-Mhúsaem na hÉireann – Na hEalaíona Maisiúla agus Stair]] tlxzvxkwvzwdy89kh6qpteszkii35se 0 127561 1324040 2026-08-11T08:02:02Z Marcas.oduinn 33120 Síol cruthaithe ó enwiki 1324040 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht phoiblí í an '''Comhairle Eorpach um Thaighde'''<ref name=iate /> (Béarla: '''European Research Council''' ('''ERC''')) le haghaidh maoiniú eolaíochta agus teicneolaíochta laistigh den [[Aontas Eorpach]] (AE). Bunaithe sa bhliain 2007 agus lonnaithe sa [[an Bhruiséil|an Bhruiséil]], tá ann san ERC idir Comhairle Eolaíochta neamhspleách agus Gníomhaireacht Feidhmiúcháin. Is cuid í den [[Creatchlár Framework Programme]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], srl. Bhí buiséad €13 billiún ag an ERC idir na blianta 2014 agus 2020. Faoin clár Fís 2020, meastar go bhfuair tuairim is 7,000 duine deonaithe ón ERC.<ref name=bbc2007 /><ref name=yerun2024 /><ref name=ri2025 /><ref name=theguild /><ref name=euraxess /><ref name=worldfactory /> Is féidir le taighdeoirí i réimse ar bith agus ó thíortha ar fud an domhain iarratas a dhéanamh ar dheonú, le ráta ratha de 12%.<ref name=erc2017 /> Tá cúigear a bhuaigh Duais Nobel i measc deontaithe ERC.<ref name=era /><ref name=scibusi /><ref name=idcons /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/929262/ga | teideal = Téarma: an Chomhairle Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 09-08-2026}}</ref> <ref name=bbc2007>{{cite news | sloinne = Amos | ainm = Jonathan | teideal = European research goes for gold | url = http://news.bbc.co.uk/2/mobile/science/nature/6399157.stm | dátarochtana = 16 May 2025 | work = bbc.co.uk | dáta = 27 Feabhra 2007}}</ref> <ref name=yerun2024>{{cite news | sloinne = Boe | ainm = Mariangela | teideal = Striving for excellence with ERC funding | url = https://yerun.eu/2024/09/striving-for-excellence-with-erc-funding/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Yerun | dáta = 24 Meán Fómhair 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=ri2025>{{cite news | sloinne = Matthews | ainm = Niall | teideal = Prestigious European Research Council award successes for Irish-based researchers | url = https://www.researchireland.ie/news/european-research-council-award-irish-based-researchers/ | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | work = Research Ireland | dáta = 5 Samhain 2024 | teanga = en}}</ref> <ref name=theguild>{{lua idirlín | teideal = Frontier-led research, the ERC and the role of university communities in securing their future | url = https://www.the-guild.eu/news-and-blog/news/2017/1frontier-led-research-the-erc-and-the-role-of-univ.html | work = The Guild | dátarochtana = 16 Bealtaine 2025}}</ref> <ref name=euraxess>{{lua idirlín | teideal = Increasing your researchers' chances of winning ERC grants | url = https://www.euraxess.me/montenegro/news/increasing-your-researchers-chances-winning-erc-grants | work = euraxess.me |dátarochtana = 16 Bealtaine 2025 | teanga = en}}</ref> <ref name=worldfactory>{{lua idirlín | teideal = An introduction to ERC Starting and Consolidator Grants | url = https://worldfactory.de/veranstaltungen/details/an-introduction-to-erc-starting-and-consolidator-grants-345 | work = worldfactory.de | dátarochtana = 16 Breataine 2025}}</ref> <ref name=erc2017>{{Citation | title=basic statistics for ERC funding activities | date=22 February 2017 | url=http://erc.europa.eu/statistics-0 | access-date=12 October 2012 | archive-date=2 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231002070911/https://erc.europa.eu/statistics-0| url-status=live}}</ref> <ref name=era>{{lua idirlín | url = http://era.gv.at/object/news/1469 | teideal = ERA Portal Austria – Nobel Prize in Physiology or Medicine goes to two ERC grantees | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=8 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013059/https://era.gv.at/object/news/1469|url-status=dead}}</ref> <ref name=scibusi>{{lua idirlín | url = http://www.sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | teideal = ERC starting grant holder wins Nobel physics prize – Science-Business | work = sciencebusiness.net | dátarochtana = 18 Meán Fómhair 2015 | archive-date=2 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230902160227/https://sciencebusiness.net/news/67734/ERC-starting-grant-holder-wins-Nobel-physics-prize | url-status=live}}</ref> <ref name=idcons>{{lua idirlín | url = http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | teideal=ERC grant holder awarded Nobel Prize in physics &#124; Idconsortium Consultoria Investigación + Desarrollo + Innovación (I+D+i) | dátarochtana = 2015-09-18 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130551/http://www.idconsortium.es/en/news/erc-grant-holder-awarded-nobel-prize-physics | archive-date=4 March 2016}}</ref> }} {{síol-eu}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]] az4uqozn5vu6ktirju0zmph29w61nyt 0 127562 1324041 2026-08-11T08:03:42Z Marcas.oduinn 33120 Ag athdhíriú go [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] 1324041 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Comhairle Eorpach um Thaighde]] ia04fnou4b7gvj9otzcd3s8uxa7917e 14 127563 1324055 2026-08-11T08:49:07Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]]' 1324055 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]] dw0dorixnwm49f030hnidtl6ckd63gh 14 127564 1324056 2026-08-11T08:52:19Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhfhíleam [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]]' 1324056 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhfhíleam [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]] j2trp8cq2nnvmoevitshema1x0lv7wi 14 127565 1324057 2026-08-11T08:52:50Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhíleam [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]]' 1324057 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhíleam [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]] 77gptd59tzmfy6gd0gxciemacbvjmwg 14 127566 1324058 2026-08-11T08:53:28Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhoraicme [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]]' 1324058 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhoraicme [[ainmhí]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Chordata]] 97tvio3knjedkf0xk6rvtg1l7jn71mx 14 127567 1324063 2026-08-11T09:48:28Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Feadóg]] [[Catagóir:Charadriinae]]' 1324063 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Feadóg]] [[Catagóir:Charadriinae]] l0cv30xvklyephh46gawradwo0xetbx 14 127568 1324064 2026-08-11T09:50:03Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriidae]]' 1324064 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriidae]] kl3luw49fk3yju3zi7gf2de84v4gkue 14 127569 1324065 2026-08-11T09:50:58Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]]' 1324065 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]] laa2gal70go7pyuldsx6vvr8f5er8io 1324068 1324065 2026-08-11T09:54:14Z An Sionnach Rua 29036 1324068 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadrii]] eev2gl0w5hzc1jonpzhii42ffqdjlke 14 127570 1324066 2026-08-11T09:51:29Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]]' 1324066 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]] hbxeab6qj2ka9bx47by59hf54ph3roa 14 127571 1324067 2026-08-11T09:52:28Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ainm choitianta éan "[[Feadóg (éan)]]" a chur anseo.' 1324067 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ainm choitianta éan "[[Feadóg (éan)]]" a chur anseo. cotpn7ahfyn1opwfdmxjwujze4bftuy 14 127572 1324069 2026-08-11T09:56:38Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]]' 1324069 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]] 35f3b8vmnxnewyk7nlmsasa6y8g6yqh 14 127573 1324074 2026-08-11T10:06:32Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Scolopaci]]' 1324074 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Scolopaci]] mq3wfqrton81gsbcligu1ior5hgmltk 14 127574 1324075 2026-08-11T10:07:09Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]]' 1324075 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]] 35f3b8vmnxnewyk7nlmsasa6y8g6yqh 14 127575 1324083 2026-08-11T10:15:50Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le '{{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 18ú hAois]]' 1324083 wikitext text/x-wiki {{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 18ú hAois]] 0ny4nojhs9utlxwg3evgtvpq2xxbf8w 14 127576 1324084 2026-08-11T10:16:43Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]]' 1324084 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]] l5yrx093jghi73ma2jvf7j6dgg690vb 14 127577 1324086 2026-08-11T10:18:09Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadrii]]' 1324086 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadrii]] eev2gl0w5hzc1jonpzhii42ffqdjlke 14 127578 1324088 2026-08-11T10:19:34Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lari]]' 1324088 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lari]] tqd0rjmnf5oscfmeu5jonwti1otiygd 14 127579 1324089 2026-08-11T10:19:52Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]]' 1324089 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Charadriiformes]] 35f3b8vmnxnewyk7nlmsasa6y8g6yqh 14 127580 1324092 2026-08-11T10:24:48Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir: Threskiornithinae]]' 1324092 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir: Threskiornithinae]] id0bybr5gvgsadkbg50uu8mbbmoc2be 1324093 1324092 2026-08-11T10:24:59Z An Sionnach Rua 29036 1324093 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Threskiornithinae]] 3hak0ueo8q192ytsc95992tnr24ka4g 14 127581 1324095 2026-08-11T10:25:39Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Threskiornithidae]]' 1324095 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Threskiornithidae]] 6kmbzc7srq3i4ufkps3y6rn26ay6r0d 14 127582 1324097 2026-08-11T10:27:32Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pelecaniformes]]' 1324097 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fho-aicme [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pelecaniformes]] 8pynst48crtdlfxm0042apmzhe4gbh5 14 127583 1324101 2026-08-11T10:33:47Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Cochleariinae]]' 1324101 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Cochleariinae]] nw88nd7zuw5fixnf5m4dr2s44zt4fbj 14 127584 1324102 2026-08-11T10:34:20Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeidae]]' 1324102 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeidae]] jq8msd8tmi1blgomqjshpnojo5izg6b 14 127585 1324103 2026-08-11T10:35:08Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le '{{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 19ú hAois]]' 1324103 wikitext text/x-wiki {{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 19ú hAois]] in5l5v5mum9phusk040osl8t7pefwvz 14 127586 1324104 2026-08-11T10:35:57Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Tigriornithinae]]' 1324104 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Tigriornithinae]] bh51mqkiqgue2ccdzidkl061ucu4oe6 14 127587 1324105 2026-08-11T10:36:38Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeidae]]' 1324105 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeidae]] jq8msd8tmi1blgomqjshpnojo5izg6b 14 127588 1324108 2026-08-11T10:40:42Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeinae]]' 1324108 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeinae]] 3xkv0lldfc1xvzvosbg80hctxhbh3ju 14 127589 1324109 2026-08-11T10:41:04Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeidae]]' 1324109 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeidae]] jq8msd8tmi1blgomqjshpnojo5izg6b 14 127590 1324115 2026-08-11T10:43:51Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeinae]]' 1324115 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Ardeinae]] 3xkv0lldfc1xvzvosbg80hctxhbh3ju