Baile Átha Cliath

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ga">
  <siteinfo>
    <sitename>Vicipéid</sitename>
    <dbname>gawiki</dbname>
    <base>https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Meán</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speisialta</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Plé</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Úsáideoir</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Plé úsáideora</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicipéid</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Plé Vicipéide</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Íomhá</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Plé íomhá</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Plé MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Teimpléad</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plé teimpléid</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Cabhair</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Plé cabhrach</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Catagóir</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Plé catagóire</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Baile Átha Cliath</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2359</id>
    <revision>
      <id>1326605</id>
      <parentid>1309104</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T09:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14229" sha1="734ni3gqiy475qk3zljxn2g71svibjt" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}
Is é '''Baile Átha Cliath'''&lt;ref name=&quot;Logainm&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1375542|title=Baile Átha Cliath/Dublin {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Dublin}}) príomhchathair na h[[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireann]] agus an chathair is mó sa tír freisin. Tá sé suite in oirthear na tíre, cois [[Life]] agus ar imeall [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]]. Tá breis agus 1.6 milliún duine ina gcónaí i mórcheantar Bhaile Átha Cliath, agus meastar go dtiocfaidh fás ar an daonra sa todhchaí. 

== Ainm ==
Dhá áit éagsúla b'iad ''Baile Átha Cliath'' agus ''Duibhlinn'' a bhí gearr do lár na cathrach mar atá go comhaimseartha. Tugtar ''Bleá Cliath'' mar ghiorrúchán ar Bhaile Átha Cliath scaití. Baintear úsáid as ''Duibhlinn'' féin go hannamh. ''Áth Cliath'' nó ''Áth na gCliath'' a tugadh ar an áit go traidisiúnta sna foinsí Gaelacha.

== Stair ==
[[Íomhá:OConnellBridgeDublin.jpg|thumb|An [[Life]], [[Cé Eden]] agus [[Halla na Saoirse]].]]
&lt;small&gt;Príomhalt: [[Stair Bhaile Átha Cliath]]&lt;/small&gt; 

Deirtí gurbh iad na [[Lochlannaigh]] a bhunaigh an chathair sa bhliain [[988]], ach is suntasach gur dhá ainm Gaeilge atá uirthi, agus nach bhfuil aon ainm Lochlannach uirthi. Lean na Normannaigh ag cur leis an gcathair nuair a tháinig siadsan chuig an tír. Ina dhiaidh sin, leath [[Páil|an Pháil]], as Baile Átha Cliath amach.

Tá go leor fianaise ann go raibh an Ghaeilge á labhairt go flúirseach sa chathair agus go raibh pobal dúchais Gaelach ann go dtí deireadh an 19ú haois ar a laghad, go háirithe i gceantar [[na Saoirsí]]. Bhí ciorcal liteartha Gaeilge cáiliúil le fáil ann a bhí bainteach le [[Seán Ó Neachtain (Scoláire Gaeilge)|Seán Ó Neachtain]] agus a mhac Tadhg sa 17ú agus san 18ú haois agus ba mhór a chuir siad seo le leánn na Gaeilge san Ardchathair.

Sa bhliain [[1916]], b'i mBaile Átha Cliath a cuireadh an chuid ba mhó de na cathanna le linn [[Éirí Amach na Cásca]], agus cé gur theip ar an Éirí Amach agus nach mórán tacaíochta a bhí aige ag an am, de réir a chéile d'fhás an cás náisiúnach go dtí gur troideadh [[Cogadh Angla-Éireannach|Cogadh na Saoirse]], agus gur síníodh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Sa chogadh sin, bhí baint mhór ag an gcathair leis an troid. Ba i mBaile Átha Cliath a bhí [[Micheál Ó Coileáin]] agus a Scuad bunaithe freisin. Sa [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha]] ina dhiaidh, thosaigh an troid i mBaile Átha Cliath, sna [[Na Ceithre Chúirteanna|Ceithre Chúirteanna]]. Rinneadh a lán díobhála sa chogadh sin ar fud na tíre agus i mBaile Átha Cliath. Ba é sin an dara huair a scriosadh an chathair. Ina dhiaidh sin, bhí Baile Átha Cliath ina phríomhchathair ar [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] agus ar [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]].

== Rialtas ==
=== Áitiúil ===
Is í [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Comhairle Chathrach Bhaile Átha Cliath]] an t-údarás áitiúil sa chathair. Tá 52 baill sa chomhairle agus tarlaíonn toghcháin gach cúig bliana. Is é an tArdmhéara ceannaire an Chomhairle, duine a chónaíonn i d[[Teach an Ardmhéara]]. Tarlaíonn cruinnithe an Chomhairle i [[Halla na Cathrach, Baile Átha Cliath]] ach tá na príomhoifigeanna suite ag An gCé Adhmaid.

=== Náisiúnta ===
Mar príomhchathair na hÉireann, is i mBaile Átha Cliath a shuíonn [[Oireachtas]] na hÉireann. Tá an trí chuid den Oireachtas ann — [[Uachtarán na hÉireann]], [[Dáil Éireann]] agus [[Seanad Éireann]]. Cónaíonn an tUachtarán in [[Áras an Uachtaráin]] i b[[Páirc an Fhionnuisce]] agus cruinníonn an Dáil agus an Seanad i [[Teach Laighean|dTeach Laighean]] ar [[Sráid Chill Dara]]. Tá Oireachtas na hÉireann lonnaithe san áit sin ó bunaíodh [[Saorstát Éireann]] i [[1922]].

Le haghaidh toghcháin, deighltear Baile Átha Cliath ina shé thoghlach — [[Baile Átha Cliath Láir]], [[Baile Átha Cliath Lár-Thuaisceart]], [[Baile Átha Cliath Lár-Dheisceart]], [[Baile Átha Cliath Iar-Thuaisceart]], [[Baile Átha Cliath Oir-Dheisceart]] agus [[Baile Átha Cliath Oir-Thuaisceart]]. Roghnaítear 22 [[Teachta Dála|Teachtaí Dála]] in iomlán.

== Leagan Amach na Cathrach ==
:''Féach freisin: [[Liosta sráideanna agus cearnóga i mBaile Átha Cliath]]''
Roinntear an chathair ag [[Abhainn na Life]] i [[Tuaisceart Bhaile Átha Cliath|dTuaisceart Bhaile Átha Cliath]] agus i [[Deisceart Bhaile Átha Cliath]].

== Oideachas ==
[[Íomhá:Trinity-college.jpg|thumb|right|Coláiste na Tríonóide]]
Tá ceithre [[Ollscoil]] ann: 
* [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Ollscoil Átha Cliath (Coláiste na Tríonóide)]], i lár na cathrach
* [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Coláiste na hOllscoile, Bhaile Átha Cliath]] agus í suite i ndeisceart na cathrach
* [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]], suite i dtuaisceart na cathrach.

* [[Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath]], suite sa chathair, i m[[Baile Bhlainséir]], agus i d[[Tamhlacht]]
chomh maith le h[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] agus [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]].

== Tíreolaíocht ==
=== Tírdhreach ===
Tá Baile Átha Cliath suite ar achar de 115 ciliméadar cearnach ar bhéal na Life. Tá an chathair suite ag ceann an chuain mar a dtagann ísealchríocha láir na tíre le chéile leis an bhfarraige ag bun shléibhte Bhaile Átha Cliath-Chill Mhantáin. Tá [[Sléibhte Chill Mhantáin]] mar theorainn aici ó dheas, agus talamh feirme cothrom ó thuaidh agus ó thiar. Tá an chathair roinnte ina dhá leath—[[Tuaisceart Bhaile Átha Cliath]] agus [[Deisceart Bhaile Átha Cliath]]—ag an Life. Roinntear siadsan fosta ag dhá mhionabhainn eile—[[an Tulcha]] a shníonn aniar aduaidh go [[Cuan Bhaile Átha Cliath|Chuan Bhaile Átha Cliath]] agus [[an Dothra]] a ritheann aniar aneas go béal na Life. Tá ceartlár na cathrach timpeallaithe ag [[an Chanáil Mhór]] ó thuaidh agus [[an Chanáil Ríoga]] ó dheas, agus iad ag teacht aniar ón [[An tSionainn|tSionainn]].

=== Aeráid ===
[[Íomhá:ClimateDublinIreland.PNG|right|thumb|Meánteocht (dearg) agus báisteach (gorm) i mBaile Átha Cliath]]
Aeráid fhionnuarmheasartha aigéanach a bhíonn i mBaile Átha Cliath: geimhrí cineálta agus samhraí fionnuara. Ní bhíonn teochtanna as cuimse ann. Ní thiteann mórán báistí i mBaile Átha Cliath i gcomparáid le codanna eile den tír mar gheall ar a shuíomh (in oirthear na tíre, faoi scáth [[Sléibhte Chill Mhantáin|shléibhte Chill Mhantáin]]. Is í 8&amp;nbsp;°C (46.4&amp;nbsp;°F) an mheánteocht i mí Eanáir agus is í 20&amp;nbsp;°C (68&amp;nbsp;°F) an mheánteocht i mí Iúil. Is iad Bealtaine agus Meitheamh na míonna is grianmhara: meán de 6 uair an chloig de sholas na gréine in aghaidh an lae. Is í mí na Nollag an mhí is fliche le 76mm báistí agus is í mí Feabhra an mhí is tirime le 50mm báistí.

== Iompar ==
=== Bóthar ===
Is é Baile Átha Cliath an fócas de ghréasán bóthair na hÉireann. Tá an mótarbhealach [[M50]] ann chun ceangal a dhéanamh idir bóithre náisiúnta agus áiteanna eile na tíre. Ritheann an M50 timpeall na cathrach, sa deisceart, san iarthar agus sa tuaisceart. Freisin, ceanglaíonn sé [[Calafort Átha Cliath]] agus [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]] le chéile.

Tá córas iompair sa chathair. Oibríonn [[Bus Átha Cliath]] breis is 200 bealach ar fud na cathrach agus tá [[Bus Éireann]] bunaithe ag [[Busáras]] i lár na cathrach freisin. Taistealaíonn busanna BÉ go gach cearn den tír, gach lá.

=== Iarnród ===
Is iad [[Stáisiún Heuston]] agus [[Stáisiún Uí Chonghaile]] na príomhstáisiúin sa Bhaile Átha Cliath. 

Is córas [[Tram]] é an [[Luas (tram)|Luas]], á riar ag Veolia Transport. Tá dhá bhealach Luas ann i láthair na huaire. Téann an [[Líne Dhearg (Luas)|Líne Dhéarg]] ó [[Tamhlacht|Thamlacht]] nó [[Teach Sagard|Theach Sagart]] go [[Íosta na Rinne]] nó [[Stáisiún Uí Chonghaile]]. Téann an [[An Líne Uaine|Líne Uaine]] ó [[Gleann Bríde|Ghleann Bhríde]] go [[Droichead Broome]]. Rinneadh síneadh don chóras i 2017 ó [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] go dtí Droichead Broome. Cruthaíodh ceangal idir an dá líne ag [[Sráid Uí Chonaill|Ó Conaill]] — [[Ard-Oifig an Phoist|GPO]] (ó thuaidh) is ag Sráid Mhaoil Bhríde (ó dheas) ar an Líne Uaine agus ag [[Sráid na Mainistreach]] ar an Líne Dhearg.

== Cultúr ==
=== Spórt ===
Is i mBaile Átha Cliath atá an chuid is mó de cheanncheathrúna na n-eagraíochtaí spóirt suite. Tá [[Cumann Lúthchleas Gael]] lonnaithe i b[[Páirc an Chrócaigh]], staid mhór 82,500 suíochán gar do [[Droim Conrach|Dhroim Conrach]]. Tá an pháirc ar an 3ú staid is mó san Eoraip, tar éis Nou Camp Bharcelona agus [[Wembley]] Shasana. Imrítear cluichí móra [[Peil Ghaelach|peile]] agus [[iománaíocht]]a sa staid i rith an tsamhraidh agus [[Lá Fhéile Pádraig]]. 

Imríonn foirne iomána agus pheile [[CLG Chontae Bhaile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] an chuid is mó dá gcluichí baile sraithe agus craoibhe i b[[Páirc Parnell]], fód dúchais CLG sa chontae i n[[Domhnach Cearna]]. 

Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] agus foireann sacair [[Foireann náisiúnta sacair Phoblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]] i [[Staidiam Aviva]]. 

Tá cúig chlub sacair as Áth Cliath atá páirteach sa [[FAI League of Ireland|League of Ireland]]. Tá [[Bohemians|Bohemians F.C.]] lonnaithe i mBaile Phib, áit ina bhfuil a pháirc bhaile [[Páirc Cnocán Uí Dhálaigh]] suite. Imríonn [[Shamrock Rovers]] a gcluichí baile sa [[Staid Thamhlachta]] in iardheisceart na cathrach. In [[Inse Chór]] atá [[St Patrick's Athletic F.C.]] lonnaithe, adus ceanncheathrú acu ag [[Páirc Richmond]]. Tá cumann de chuid [[University College Dublin A.F.C.|an Choláiste Ollscoile]] ann chomh maith, agus cluichí baile á n-imirt acu i mBabhla na hollscoile. Imríonn [[Shelbourne Football Club|Shelbourne]] i b[[Páirc na Tulcha|Páirc an Tulcha]] i nDroim Conrach.

===Saol Oíche===
Deirtear go bhfuil os cionn 1,000 teach tábhairne i mBaile Átha Cliath.

== Turasóireacht ==
Tá stair fhada ag an turasóireacht sa chathair. Tagann an líon is mó turasóirí ó [[SAM|Mheiriceá]] agus ó [[Sasana|Shasana]] agus cé gur laghdaigh na huimhreacha as Meiriceá tar éis [9/11], tá siad ag méadú arís de réir figiúirí ó [[Fáilte Ireland]]. Tugtar &quot;baile na míle fáilte&quot; air. Tá na mílte eolairí le fáil ar an idirlín, mar shampla [http://www.dublincity.ie/gaeilge/ Comhairle Chathrach Bhaile Átha Cliath] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218150855/http://www.dublincity.ie/gaeilge/ |date=2007-02-18 }}. Mar gheall ar an doineann sa Gheimhridh, tagann an chuid is mó de na turasóirí sa Samhradh agus le linn na bhféilte, mar shampla [[Lá Fhéile Pádraig|Lá 'le Pádraig]].

== An Ghaeilge i mBaile Átha Cliath ==
Tá [[Gaeilge Bhaile Átha Cliath|cineál]] ar leith Gaeilge á labhairt i mBaile Átha Cliath. Tá 31 gaelscoil agus 8 ngaelcholáiste sa chathair, agus 10,469 dalta ag freastal orthu. Tá trí stáisiún raidió á gcraoladh trí mheán na Gaeilge ar fud na cathrach chomh maith, mar atá [[Raidió na Life]], [[Raidió Rí-Rá]] agus [[Raidió na Gaeltachta]]. Tá príomhoifig [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] lonnaithe ar [[Shráid Fhearchair]] i ndeisceart na cathrach.

Is í [[Gaeltacht na Mí]] an [[Ghaeltacht]] is giorra don chathair, agus í 55 ciliméadar (34 míle) siar ó thuaidh ón chathair.

== Comhchathracha ==
Tá Baile Átha Cliath nasctha leis na háiteanna seo a leanas:

*{{bratach|United States}} [[Emmetsburg]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] (1961)
*{{bratach|United States}} [[San Jose, California|San Jose]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] (1986)
*{{bratach|United Kingdom}} [[Learpholl]], [[Ríocht Aontaithe]] (1986)
*{{bratach|Spain}} [[Barcelona]], [[An Spáinn]] (1998)
*{{bratach|China}} [[Béising]], [[An tSín]] (2011)

== Bruachbhailte ==
[[Íomhá:OConnellStreet.JPG|thumb|[[Sráid Uí Chonaill]].]]
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Ard Aidhin]]
* [[Baile an Mhuilinn (Baile Átha Cliath)|Baile an Mhuilinn]]
* [[Baile Bhlainséir]]
* [[Baile Bocht]]
* [[Baile Dúill]]
* [[Baile Hearmainn]]
* [[Baile Ghrifín]]
* [[Baile na nGabhar]]
* [[Baile Munna]]
* [[Baile Phib]]
* [[Binn Éadair]]
* [[Briotáis]]
* [[An Chabrach]]
* [[Caisleán Crucha|Caisleán Cnucha]]
* [[An Charraig Dhubh]]
* [[Cill Bharróg]]
* [[Cill Easra]]
* [[Cill Fhionntain]]
* [[Cluain Dolcáin]]
* [[Cluain Tarbh]]
* [[An Chúlóg]]
* [[Domhnach Broc]]
| width=&quot;50&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Domhnach Míde]]
* [[Dún Laoghaire]]
* [[Fionnghlas]]
* [[Fionnradharc]]
* [[Glas Naíon]]
* [[Leamhcán]]
* [[Lusca]]
* [[Mullach Eadrad]]
* [[Mullach Íde]]
* [[Port Mearnóg]]
* [[Ráth Eanaigh]]
* [[Ráth Fearnáin]]
* [[Ráth Maonais]]
* [[An Ros, Co. Átha Cliath|An Ros]]
* [[Seantrabh]]
* [[Stigh Lorgan]]
* [[Sord Cholmcille]]
* [[Tamhlacht]]
* [[Teach Mealóg]]
* [[Tír an Iúir]]
|}

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.chaptersofdublin.com/ Stair Átha Cliath] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509171505/http://www.chaptersofdublin.com/ |date=2008-05-09 }}
* [https://maps.wikimedia.org/?uselang=ga#16/53.3483/-6.2597 Baile Átha Cliath ar na Léarscáileanna Wikimedia] (as Gaeilge)
* [http://maps.google.com/maps?q=dublin&amp;hl=en Baile Átha Cliath ar Na Léarscáileanna Google] (as Béarla)
* [http://www.360eire.com/360eire/Laighean/baileathacliath.html Turas Fíorúil 360]
* [http://ionad.org/ Ionad Buail Isteach] ... [http://ionad.org/nuachtathacliath/ Nuacht Átha Cliath]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Cathracha in Éirinn}}
{{Príomhchathracha an AE}}


{{DEFAULTSORT:Baile Atha Cliath}}
[[Catagóir:Baile Átha Cliath| ]]
[[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]]
[[Catagóir:Bailte le ardeaglaisí in Éirinn]]
[[Catagóir:Cathracha in Éirinn]]</text>
      <sha1>734ni3gqiy475qk3zljxn2g71svibjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Risteard FitzGilbert de Clare, 2ú hIarla Penfro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2488</id>
    <redirect title="Strongbow" />
    <revision>
      <id>1326607</id>
      <parentid>1317228</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T09:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[Strongbow]]</comment>
      <origin>1326607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="7tdg5d9ja3qz7z08mjax71a359q6664" xml:space="preserve">#redirect [[Strongbow]]</text>
      <sha1>7tdg5d9ja3qz7z08mjax71a359q6664</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diarmaid Mac Murchadha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2549</id>
    <revision>
      <id>1326614</id>
      <parentid>1314980</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7278" sha1="sjky7ippr8an58c77alftn8jgza4smh" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg|clé|220px|mion|''Pósadh Aoife agus Strongbow'' (1854), léiriú rómánsúil le Daniel Maclise]]

Rí [[Cúige Laighean|Laighean]] idir na blianta [[1126]] agus bliain a bháis ba ea '''Diarmaid Mac Murchadha''' (thart ar [[1110]] – thart ar [[1 Bealtaine]] [[1171]]), cé gur cuireadh dá ríchathaoir faoi dhó é sa tréimhse sin. ''&quot;Fear bríomhar fuinniúil gan trua gan taise do dhuine ar bith - seo teist na n-údar ar Dhiarmaid Mac Murchadha&quot;''.&lt;ref&gt;[https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000004881 Stair na hÉireann ó 800 A.D. go dtí 1600]{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bhí aighneas idir é féin agus [[Tighearnán Ua Ruairc]], rí [[Bréifne|Bhréifne]], agus chaill sé a choróin sa bhliain [[1166]] dá bharr. Tháinig na [[Normannaigh]] go hÉirinn sa bhliain [[1169]], áfach, tar éis dó cuireadh a thabhairt do [[Anraí II Shasana|Anraí II]], rí [[Sasana|Shasana]] agus diúc na Normainne, teacht i gcabhair air. Mar gheall ar seo, tugtar '''Diarmaid na nGall''' air chomh maith. Gheall sé a iníon Aoife, mar aon le ríocht Laighean tar éis a bháis, don Normannach [[Strongbow]] mar pháirt den bheart céanna.

== Luathshaol agus teaghlach ==
Bhain Diarmaid le [[Uí Chinnsealaigh]], an cine ba threise i ndeisceart Laighean. Ba é a athair Donnchadh mac Murchadha, rí Laighean agus Bhaile Átha Cliath, a maraíodh i gcath in aghaidh mhuintir [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] sa bhliain 1115; deirtear gur adhlaic muintir na cathrach conablach madra in éineacht leis mar tharcaisne.

Bhí beirt bhan aige, rud a bhí ceadaithe faoi dhlí na nGael: Sadhbh Ní Fhaoláin, máthair a mhic ba shine [[Domhnall Caomhánach]] (thart ar 1140–1175), agus Mór Ní Thuathail, deirfiúr [[Lorcán Ua Tuathail|Lorcáin Ua Tuathail]], máthair a iníne Aoife (thart ar 1153–1188) agus a mhic Chonchobhair.

== Rí Laighean ==
Toghadh ina rí ar [[Cúige Laighean|Chúige Laighean]] é i ndiaidh bhás a dhearthár Éinne, agus gan é ach sé bliana déag d'aois. Ní raibh an [[Ardrí na hÉireann|tArd-Rí]], [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], sásta leis, agus chuir sé an Ruarcach go Cúige Laighean leis an ríocht a bhaint de. Rinne Ua Ruairc feachtas fíochmhar inar maraíodh eallach an chúige d'aon turas chun gorta a chur ar na daoine. Bhí Mac Murchadha ag troid ar feadh na mblianta as sin amach agus d'éirigh leis a ríocht a athghabháil faoi dheireadh sa bhliain [[1133]], le tacaíocht threibheanna Laighean, agus bhí síocháin ina ríocht ar feadh na mblianta.

Sa bhliain [[1152]] chuidigh Diarmaid leis an Ard-Rí féin agus tailte Thighearnáin á gcreachadh acu, agus is sa bhliain chéanna a d'fhuadaigh sé Dearbhfhorgaill, bean Uí Ruairc, mar aon lena maoin. Deir foinsí eile nárbh in aghaidh a tola a bhí sí agus gur fhan sí i bhFearna go compordach ar feadh roinnt blianta. Cibé fírinne a bhí leis, cuireadh ar ais chuig a muintir í sa bhliain [[1153]], agus níor lagaigh an eachtra ach an oiread an t-aighneas idir an dá rí.

== Pátrún eaglasta ==
Ba phátrún fial eaglaise é. Bhunaigh sé mainistir [[Cistéirsigh|Chistéirseach]] i [[Bealach Conglais]] sa bhliain [[1148]], agus thug sé tacaíocht do mhainistir [[Fearna|Fhearna]], do phrióireacht i [[Gleann Dá Loch]] agus do chlochair bhan rialta i mBaile Átha Cliath agus in aice le [[Port Láirge]]. Sa bhliain [[1162]] d'ainmnigh sé Lorcán Ua Tuathail, deartháir a mhná Mór, ina [[Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath|Ard-Easpag ar Bhaile Átha Cliath]]. Meastar go raibh baint ag a chúirt le cur le chéile [[Leabhar Laighneach|Leabhair Laighneach]].

== An deoraíocht agus teacht na Normannach ==
Nuair a thit a phríomhchomhghuaillí, an tArd-Rí [[Muircheartach Mac Lochlainn]], sa bhliain 1166, mháirseáil comhcheangal faoi cheannas Thighearnáin Uí Ruairc ar Laighin, agus chuir an tArd-Rí nua [[Ruaidhrí Ua Conchobhair]] dá ríchathaoir é. Díbríodh Diarmaid, agus theith sé chun na Breataine. Shroich sé [[Briostó]] i dtús mhí Lúnasa 1166 agus lean sé Anraí II go dtí an Fhrainc, áit ar bhronn an rí litreacha paitinne air a thug cead d'aon duine dá ghéillsinigh cabhrú leis. Gheall sé go mbeadh an té a ghabhfadh a ríocht ar ais dó ina oidhre air, agus thug sé amhais Normannacha leis abhaile chun a thailte a ghabháil ar ais.

I mí na Bealtaine [[1169]] tháinig an chéad slua i dtír ag Cuan an Bhainbh i [[Contae Loch Garman]] faoi cheannas Robert FitzStephen, agus ghéill baile [[Loch Garman]] tar éis léigear beagnach dhá lá. Ar an 23 Lúnasa [[1170]] tháinig Strongbow féin i dtír gar do Phort Láirge le breis is 200 ridire agus 1,000 saighdiúir. Briseadh ballaí Phort Láirge, agus is ansin, in [[Ardeaglais Theampall Chríost, Port Láirge|Ardeaglais Chríost]], a pósadh Strongbow agus iníon Dhiarmada, Aoife. Ina dhiaidh sin, ar an 21 Meán Fómhair 1170, a ghabh na Normannaigh [[Baile Átha Cliath]].

== A bhás agus a oidhreacht ==
[[Íomhá:Ferns Cathedral - Identified burial site of Diarmuid MacMurrough - 2026-04-18 02.jpg|clé|220px|mion|An láthair adhlactha a shamhlaítear le Diarmaid Mac Murchadha i reilig Ardeaglais Fhearna]]
Chuir Ruaidhrí Ua Conchobhair mac ab óige Dhiarmada, Conchobhar, chun báis mar ghiall nuair a briseadh coinníollacha na síochána. D'fhill Diarmaid ar [[Fearna]] agus fuair sé bás ansin go tobann thart ar an [[1 Bealtaine]] [[1171]]. Tá sé curtha i reilig ardeaglais Fhearna, [[Contae Loch Garman]].

Ghlac Strongbow ceannas ar Laighin ansin de réir an ghill a tugadh dó, cé nach n-aithneodh dlí na nGael ina oidhre é. Tháinig Anraí II féin go hÉirinn i mí Dheireadh Fómhair 1171 chun smacht a chur ar a bharúin, agus is as sin a d'fhás [[Tiarnas na hÉireann]] agus [[Conradh Windsor (1175)|Conradh Windsor]] sa bhliain 1175. Ón am sin ar aghaidh, d'fhan an chumhacht Ghallda in Éirinn, óir lean na Sasanaigh na Normannaigh i dtiarnas ar [[An Pháil|an bPáil]], agus ar an tír ar fad ar deireadh.

Seo mar a chuir [[Gearóid de Barra]] síos air: ''&quot;fear arbh fhearr leis eagla a bheith ag cách roimhe ná grá a bheith ag aon duine dó&quot;''.

I leabhair staire a scríobhadh in Éirinn tar éis 1800 is minic a caitheadh leis mar fhealltóir, ach áitíonn staraithe nárbh é ionradh Gallda a bhí uaidh ach cabhair Anraí a úsáid le hardríocht na hÉireann a bhaint amach dó féin. Lean a shliocht, na Caomhánaigh, i réim i ndeisceart Laighean leis na cianta, agus fuair an rí deireanach díobh a fógraíodh, Domhnall Spáinneach Mac Murchadha Caomhánach, bás sa bhliain 1632.

== Féach freisin ==
* [[Ionradh na Normannach ar Éirinn]]
* [[Strongbow]]
* [[Tighearnán Ua Ruairc]]
* [[Domhnall Caomhánach]]
* [[Uí Chinnsealaigh]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Mac Murchadha, Diarmaid}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1110]]
[[Catagóir:Básanna i 1171]]
[[Catagóir:12ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe na Laighean]]
[[Catagóir:Uí Chinnsealaigh]]
[[Catagóir:Ionradh na Normannach ar Éirinn]]</text>
      <sha1>sjky7ippr8an58c77alftn8jgza4smh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326615</id>
      <parentid>1326614</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7604" sha1="suo4wmh9z22ut4ah9vd68hizxpi5ti0" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg|220px|mion|''Pósadh Aoife agus Strongbow'' (1854) le Daniel Maclise, NGI:&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2021-08/ag-foghlaim-trid-an-ealain-paca-acmhainni-stair.pdf|teideal=Ag foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní|údar=nationalgallery.ie|dátarochtana=2026}}&lt;/ref&gt;   Mar chomhartha buíochais, gheall Diarmaid go dtabharfadh sé a iníon, Aoife, do Strongbow mar bhean chéile.]]

Rí [[Cúige Laighean|Laighean]] idir na blianta [[1126]] agus bliain a bháis ba ea '''Diarmaid Mac Murchadha''' (thart ar [[1110]] – thart ar [[1 Bealtaine]] [[1171]]), cé gur cuireadh dá ríchathaoir faoi dhó é sa tréimhse sin. ''&quot;Fear bríomhar fuinniúil gan trua gan taise do dhuine ar bith - seo teist na n-údar ar Dhiarmaid Mac Murchadha&quot;''.&lt;ref&gt;[https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000004881 Stair na hÉireann ó 800 A.D. go dtí 1600]{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bhí aighneas idir é féin agus [[Tighearnán Ua Ruairc]], rí [[Bréifne|Bhréifne]], agus chaill sé a choróin sa bhliain [[1166]] dá bharr. Tháinig na [[Normannaigh]] go hÉirinn sa bhliain [[1169]], áfach, tar éis dó cuireadh a thabhairt do [[Anraí II Shasana|Anraí II]], rí [[Sasana|Shasana]] agus diúc na Normainne, teacht i gcabhair air. Mar gheall ar seo, tugtar '''Diarmaid na nGall''' air chomh maith. Gheall sé a iníon Aoife, mar aon le ríocht Laighean tar éis a bháis, don Normannach [[Strongbow]] mar pháirt den bheart céanna.

== Luathshaol agus teaghlach ==
Bhain Diarmaid le [[Uí Chinnsealaigh]], an cine ba threise i ndeisceart Laighean. Ba é a athair Donnchadh mac Murchadha, rí Laighean agus Bhaile Átha Cliath, a maraíodh i gcath in aghaidh mhuintir [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] sa bhliain 1115; deirtear gur adhlaic muintir na cathrach conablach madra in éineacht leis mar tharcaisne.

Bhí beirt bhan aige, rud a bhí ceadaithe faoi dhlí na nGael: Sadhbh Ní Fhaoláin, máthair a mhic ba shine [[Domhnall Caomhánach]] (thart ar 1140–1175), agus Mór Ní Thuathail, deirfiúr [[Lorcán Ua Tuathail|Lorcáin Ua Tuathail]], máthair a iníne Aoife (thart ar 1153–1188) agus a mhic Chonchobhair.

== Rí Laighean ==
Toghadh ina rí ar [[Cúige Laighean|Chúige Laighean]] é i ndiaidh bhás a dhearthár Éinne, agus gan é ach sé bliana déag d'aois. Ní raibh an [[Ardrí na hÉireann|tArd-Rí]], [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], sásta leis, agus chuir sé an Ruarcach go Cúige Laighean leis an ríocht a bhaint de. Rinne Ua Ruairc feachtas fíochmhar inar maraíodh eallach an chúige d'aon turas chun gorta a chur ar na daoine. Bhí Mac Murchadha ag troid ar feadh na mblianta as sin amach agus d'éirigh leis a ríocht a athghabháil faoi dheireadh sa bhliain [[1133]], le tacaíocht threibheanna Laighean, agus bhí síocháin ina ríocht ar feadh na mblianta.

Sa bhliain [[1152]] chuidigh Diarmaid leis an Ard-Rí féin agus tailte Thighearnáin á gcreachadh acu, agus is sa bhliain chéanna a d'fhuadaigh sé Dearbhfhorgaill, bean Uí Ruairc, mar aon lena maoin. Deir foinsí eile nárbh in aghaidh a tola a bhí sí agus gur fhan sí i bhFearna go compordach ar feadh roinnt blianta. Cibé fírinne a bhí leis, cuireadh ar ais chuig a muintir í sa bhliain [[1153]], agus níor lagaigh an eachtra ach an oiread an t-aighneas idir an dá rí.

== Pátrún eaglasta ==
Ba phátrún fial eaglaise é. Bhunaigh sé mainistir [[Cistéirsigh|Chistéirseach]] i [[Bealach Conglais]] sa bhliain [[1148]], agus thug sé tacaíocht do mhainistir [[Fearna|Fhearna]], do phrióireacht i [[Gleann Dá Loch]] agus do chlochair bhan rialta i mBaile Átha Cliath agus in aice le [[Port Láirge]]. Sa bhliain [[1162]] d'ainmnigh sé Lorcán Ua Tuathail, deartháir a mhná Mór, ina [[Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath|Ard-Easpag ar Bhaile Átha Cliath]]. Meastar go raibh baint ag a chúirt le cur le chéile [[Leabhar Laighneach|Leabhair Laighneach]].

== An deoraíocht agus teacht na Normannach ==
Nuair a thit a phríomhchomhghuaillí, an tArd-Rí [[Muircheartach Mac Lochlainn]], sa bhliain 1166, mháirseáil comhcheangal faoi cheannas Thighearnáin Uí Ruairc ar Laighin, agus chuir an tArd-Rí nua [[Ruaidhrí Ua Conchobhair]] dá ríchathaoir é. Díbríodh Diarmaid, agus theith sé chun na Breataine. Shroich sé [[Briostó]] i dtús mhí Lúnasa 1166 agus lean sé Anraí II go dtí an Fhrainc, áit ar bhronn an rí litreacha paitinne air a thug cead d'aon duine dá ghéillsinigh cabhrú leis. Gheall sé go mbeadh an té a ghabhfadh a ríocht ar ais dó ina oidhre air, agus thug sé amhais Normannacha leis abhaile chun a thailte a ghabháil ar ais.

I mí na Bealtaine [[1169]] tháinig an chéad slua i dtír ag Cuan an Bhainbh i [[Contae Loch Garman]] faoi cheannas Robert FitzStephen, agus ghéill baile [[Loch Garman]] tar éis léigear beagnach dhá lá. Ar an 23 Lúnasa [[1170]] tháinig Strongbow féin i dtír gar do Phort Láirge le breis is 200 ridire agus 1,000 saighdiúir. Briseadh ballaí Phort Láirge, agus is ansin, in [[Ardeaglais Theampall Chríost, Port Láirge|Ardeaglais Chríost]], a pósadh Strongbow agus iníon Dhiarmada, Aoife. Ina dhiaidh sin, ar an 21 Meán Fómhair 1170, a ghabh na Normannaigh [[Baile Átha Cliath]].

== A bhás agus a oidhreacht ==
[[Íomhá:Ferns Cathedral - Identified burial site of Diarmuid MacMurrough - 2026-04-18 02.jpg|220px|mion|An láthair adhlactha a shamhlaítear le Diarmaid Mac Murchadha i reilig Ardeaglais Fhearna]]
Chuir Ruaidhrí Ua Conchobhair mac ab óige Dhiarmada, Conchobhar, chun báis mar ghiall nuair a briseadh coinníollacha na síochána. D'fhill Diarmaid ar [[Fearna]] agus fuair sé bás ansin go tobann thart ar an [[1 Bealtaine]] [[1171]]. Tá sé curtha i reilig ardeaglais Fhearna, [[Contae Loch Garman]].

Ghlac Strongbow ceannas ar Laighin ansin de réir an ghill a tugadh dó, cé nach n-aithneodh dlí na nGael ina oidhre é. Tháinig Anraí II féin go hÉirinn i mí Dheireadh Fómhair 1171 chun smacht a chur ar a bharúin, agus is as sin a d'fhás [[Tiarnas na hÉireann]] agus [[Conradh Windsor (1175)|Conradh Windsor]] sa bhliain 1175. Ón am sin ar aghaidh, d'fhan an chumhacht Ghallda in Éirinn, óir lean na Sasanaigh na Normannaigh i dtiarnas ar [[An Pháil|an bPáil]], agus ar an tír ar fad ar deireadh.

Seo mar a chuir [[Gearóid de Barra]] síos air: ''&quot;fear arbh fhearr leis eagla a bheith ag cách roimhe ná grá a bheith ag aon duine dó&quot;''.

I leabhair staire a scríobhadh in Éirinn tar éis 1800 is minic a caitheadh leis mar fhealltóir, ach áitíonn staraithe nárbh é ionradh Gallda a bhí uaidh ach cabhair Anraí a úsáid le hardríocht na hÉireann a bhaint amach dó féin. Lean a shliocht, na Caomhánaigh, i réim i ndeisceart Laighean leis na cianta, agus fuair an rí deireanach díobh a fógraíodh, Domhnall Spáinneach Mac Murchadha Caomhánach, bás sa bhliain 1632.

== Féach freisin ==
* [[Ionradh na Normannach ar Éirinn]]
* [[Strongbow]]
* [[Tighearnán Ua Ruairc]]
* [[Domhnall Caomhánach]]
* [[Uí Chinnsealaigh]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Mac Murchadha, Diarmaid}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1110]]
[[Catagóir:Básanna i 1171]]
[[Catagóir:12ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe na Laighean]]
[[Catagóir:Uí Chinnsealaigh]]
[[Catagóir:Ionradh na Normannach ar Éirinn]]</text>
      <sha1>suo4wmh9z22ut4ah9vd68hizxpi5ti0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326616</id>
      <parentid>1326615</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7584" sha1="7j52cjb8phsnbzq8ezo6c861epsvcf7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg|220px|mion|''Pósadh Aoife agus Strongbow'' (1854) le Daniel Maclise, NGI:&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2021-08/ag-foghlaim-trid-an-ealain-paca-acmhainni-stair.pdf|teideal=Ag foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní|údar=nationalgallery.ie|dátarochtana=2026}}&lt;/ref&gt;   Mar chomhartha buíochais, gheall Diarmaid go dtabharfadh sé a iníon, Aoife, do Strongbow mar bhean chéile.]]

Rí [[Cúige Laighean|Laighean]] idir na blianta [[1126]] agus bliain a bháis ba ea '''Diarmaid Mac Murchadha''' (thart ar [[1110]] – thart ar [[1 Bealtaine]] [[1171]]), cé gur cuireadh dá ríchathaoir faoi dhó é sa tréimhse sin. ''&quot;Fear bríomhar fuinniúil gan trua gan taise do dhuine ar bith - seo teist na n-údar ar Dhiarmaid Mac Murchadha&quot;''.&lt;ref&gt;[https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000004881 Stair na hÉireann ó 800 A.D. go dtí 1600]{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bhí aighneas idir é féin agus [[Tighearnán Ua Ruairc]], rí [[Bréifne|Bhréifne]], agus chaill sé a choróin sa bhliain [[1166]] dá bharr. Tháinig na [[Normannaigh]] go hÉirinn sa bhliain [[1169]], áfach, tar éis dó cuireadh a thabhairt do [[Anraí II Shasana|Anraí II]], rí [[Sasana|Shasana]] agus diúc na Normainne, teacht i gcabhair air. Mar gheall ar seo, tugtar '''Diarmaid na nGall''' air chomh maith. Gheall sé a iníon Aoife, mar aon le ríocht Laighean tar éis a bháis, don Normannach [[Strongbow]] mar pháirt den bheart céanna.

== Luathshaol agus teaghlach ==
Bhain Diarmaid le [[Uí Chinnsealaigh]], an cine ba threise i ndeisceart Laighean. Ba é a athair Donnchadh mac Murchadha, rí Laighean agus Bhaile Átha Cliath, a maraíodh i gcath in aghaidh mhuintir [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] sa bhliain 1115; deirtear gur adhlaic muintir na cathrach conablach madra in éineacht leis mar tharcaisne.

Bhí beirt bhan aige, rud a bhí ceadaithe faoi dhlí na nGael: Sadhbh Ní Fhaoláin, máthair a mhic ba shine [[Domhnall Caomhánach]] (thart ar 1140–1175), agus Mór Ní Thuathail, deirfiúr [[Lorcán Ua Tuathail|Lorcáin Ua Tuathail]], máthair a iníne Aoife (thart ar 1153–1188) agus a mhic Chonchobhair.

== Rí Laighean ==
Toghadh ina rí ar [[Cúige Laighean|Chúige Laighean]] é i ndiaidh bhás a dhearthár Éinne, agus gan é ach sé bliana déag d'aois. Ní raibh an [[Ardrí na hÉireann|tArd-Rí]], [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], sásta leis, agus chuir sé an Ruarcach go Cúige Laighean leis an ríocht a bhaint de. Rinne Ua Ruairc feachtas fíochmhar inar maraíodh eallach an chúige d'aon turas chun gorta a chur ar na daoine. Bhí Mac Murchadha ag troid ar feadh na mblianta as sin amach agus d'éirigh leis a ríocht a athghabháil faoi dheireadh sa bhliain [[1133]], le tacaíocht threibheanna Laighean, agus bhí síocháin ina ríocht ar feadh na mblianta.

Sa bhliain [[1152]] chuidigh Diarmaid leis an Ard-Rí féin agus tailte Thighearnáin á gcreachadh acu, agus is sa bhliain chéanna a d'fhuadaigh sé Dearbhfhorgaill, bean Uí Ruairc, mar aon lena maoin. Deir foinsí eile nárbh in aghaidh a tola a bhí sí agus gur fhan sí i bhFearna go compordach ar feadh roinnt blianta. Cibé fírinne a bhí leis, cuireadh ar ais chuig a muintir í sa bhliain [[1153]], agus níor lagaigh an eachtra ach an oiread an t-aighneas idir an dá rí.

== Pátrún eaglasta ==
Ba phátrún fial eaglaise é. Bhunaigh sé mainistir [[Cistéirsigh|Chistéirseach]] i [[Bealach Conglais]] sa bhliain [[1148]], agus thug sé tacaíocht do mhainistir [[Fearna|Fhearna]], do phrióireacht i [[Gleann Dá Loch]] agus do chlochair bhan rialta i mBaile Átha Cliath agus in aice le [[Port Láirge]]. Sa bhliain [[1162]] d'ainmnigh sé Lorcán Ua Tuathail, deartháir a mhná Mór, ina [[Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath|Ard-Easpag ar Bhaile Átha Cliath]]. Meastar go raibh baint ag a chúirt le cur le chéile [[Leabhar Laighneach|Leabhair Laighneach]].

== An deoraíocht agus teacht na Normannach ==
Nuair a thit a phríomhchomhghuaillí, an tArd-Rí [[Muircheartach Mac Lochlainn]], sa bhliain 1166, mháirseáil comhcheangal faoi cheannas Thighearnáin Uí Ruairc ar Laighin, agus chuir an tArd-Rí nua [[Ruaidhrí Ua Conchobhair]] dá ríchathaoir é. Díbríodh Diarmaid, agus theith sé chun na Breataine. Shroich sé [[Briostó]] i dtús mhí Lúnasa 1166 agus lean sé Anraí II go dtí an Fhrainc, áit ar bhronn an rí litreacha paitinne air a thug cead d'aon duine dá ghéillsinigh cabhrú leis. Gheall sé go mbeadh an té a ghabhfadh a ríocht ar ais dó ina oidhre air, agus thug sé amhais Normannacha leis abhaile chun a thailte a ghabháil ar ais.

I mí na Bealtaine [[1169]] tháinig an chéad slua i dtír ag Cuan an Bhainbh i [[Contae Loch Garman]] faoi cheannas Robert FitzStephen, agus ghéill baile [[Loch Garman]] tar éis léigear beagnach dhá lá. Ar an 23 Lúnasa [[1170]] tháinig Strongbow féin i dtír gar do Phort Láirge le breis is 200 ridire agus 1,000 saighdiúir. Briseadh ballaí Phort Láirge, agus is ansin, in [[Ardeaglais Theampall Chríost, Port Láirge|Ardeaglais Chríost]], a pósadh Strongbow agus iníon Dhiarmada, Aoife. Ina dhiaidh sin, ar an 21 Meán Fómhair 1170, a ghabh na Normannaigh [[Baile Átha Cliath]].

== A bhás agus a oidhreacht ==
[[Íomhá:Ferns Cathedral - Identified burial site of Diarmuid MacMurrough - 2026-04-18 02.jpg|220px|mion|An láthair adhlactha a shamhlaítear le Diarmaid Mac Murchadha i reilig Ardeaglais Fhearna]]
Chuir Ruaidhrí Ua Conchobhair mac ab óige Dhiarmada, Conchobhar, chun báis mar ghiall nuair a briseadh coinníollacha na síochána. D'fhill Diarmaid ar [[Fearna]] agus fuair sé bás ansin go tobann thart ar an [[1 Bealtaine]] [[1171]]. Tá sé curtha i reilig ardeaglais Fhearna, [[Contae Loch Garman]].

Ghlac Strongbow ceannas ar Laighin ansin de réir an ghill a tugadh dó, cé nach n-aithneodh dlí na nGael ina oidhre é. Tháinig Anraí II féin go hÉirinn i mí Dheireadh Fómhair 1171 chun smacht a chur ar a bharúin, agus is as sin a d'fhás [[Tiarnas na hÉireann]] agus [[Conradh Windsor (1175)|Conradh Windsor]] sa bhliain 1175. Ón am sin ar aghaidh, d'fhan an chumhacht Ghallda in Éirinn, óir lean na Sasanaigh na Normannaigh i dtiarnas ar [[An Pháil|an bPáil]], agus ar an tír ar fad ar deireadh.

Seo mar a chuir [[Gearóid de Barra]] síos air: ''&quot;fear arbh fhearr leis eagla a bheith ag cách roimhe ná grá a bheith ag aon duine dó&quot;''.

I leabhair staire a scríobhadh in Éirinn tar éis 1800 is minic a caitheadh leis mar fhealltóir, ach áitíonn staraithe nárbh é ionradh Gallda a bhí uaidh ach cabhair Anraí a úsáid le hardríocht na hÉireann a bhaint amach dó féin. Lean a shliocht, na Caomhánaigh, i réim i ndeisceart Laighean leis na cianta, agus fuair an rí deireanach díobh a fógraíodh, Domhnall Spáinneach Mac Murchadha Caomhánach, bás sa bhliain 1632.

== Féach freisin ==
* [[Ionradh na Normannach ar Éirinn]]
* [[Strongbow]]
* [[Tighearnán Ua Ruairc]]
* [[Domhnall Caomhánach]]
* [[Uí Chinnsealaigh]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Mac Murchadha, Diarmaid}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1110]]
[[Catagóir:Básanna i 1171]]
[[Catagóir:12ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe na Laighean]]
[[Catagóir:Uí Chinnsealaigh]]
[[Catagóir:Ionradh na Normannach ar Éirinn]]</text>
      <sha1>7j52cjb8phsnbzq8ezo6c861epsvcf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oscar Wilde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6202</id>
    <revision>
      <id>1326603</id>
      <parentid>1319791</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T08:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26316" sha1="aw8fsxabuqc8jru3hcesky6d8zv08sv" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Ba [[drámadóir|dhrámadóir]], [[Úrscéal|úrscéalaí]], [[scríbhneoir]] aistí agus [[file]] [[Éireannach]] é '''Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde''' ([[16 Deireadh Fómhair|16 Deireadh Fómhar]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). I ndiaidh dó a bheith ag scríobh i roinnt slí éagsúla sna 1880idí, tháinig cáil air mar drámadóir i [[Londain]] sna 1890idí. Tá aithne ag daoine air de bharr a eipeagram, a [[úrscéal]] ''The Picture of Dorian Gray'' agus na drámaí a scríobh sé.

Ba é bua an ghoineadóra a thabhaigh a chlú dó, nó bhí sé ábalta an focal ceart a aimsiú gan teip. Mar a dúirt an té a dúirt: &quot;Tá mé ag tagairt d'fhocail Oscar Wilde - mar a dhéanann cách&quot;.

Mar sin féin, tháinig drochdheireadh le saol Wilde. Chuaigh sé le homaighnéasachas, rud a raibh meas na mórchoire ag lucht a linne air, agus nuair a tháinig an scéal seo chun solais, ba é a chabhóg é. Chaith sé seal i bpríosún de dheasca na &quot;mígheanmnaíochta tromchúisí&quot; seo, agus fuair sé a [[Sláinte in Éirinn|shláinte]] scriosta ag filleadh chun saoirse dó. An cúpla bliain saoil a bhí fágtha aige, chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é.

[[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900), by Hills &amp; Saunders, Rugby &amp; Oxford 3 april 1876.jpg|clé|mion|328x328px|Wilde in Ollscoil Oxford, 1876]]
[[Íomhá:Oscar Wilde by Sarony 1882 24.png|clé|337x337px|mion|Wilde in 1882]]
[[Íomhá:Constance Wilde with son Cyril 1889.jpg|clé|mion|279x279px|a bhean, [[Constance Lloyd|Constance Wilde]] agus a mhac, Cyril, in 1889]]

== Beatha ==
Ba iad tuismitheoirí Oscair Sior William Wilde agus Jane Wilde, agus cónaí orthu ag 21 Rae Westland (Rae an Iarthair) i m[[Baile Átha Cliath]]. [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] [[Angla-Éireannach]]&lt;nowiki/&gt;a ab ea iad. Ba dual máthar d'Oscar óg dul i mbun pinn, ó bhí a mháthair ina file náisiúnaíoch, agus í ag scríobh faoin ainm cleite &quot;Speranza&quot;. Maidir leis an athair, bhí sé ina mháinlia agus ina dhochtúir. Thairis sin, bhí spéis aige i gcúrsaí na seandálaíochta agus an bhéaloidis, agus é ag scríobh leabhair fúthu. Mar [[Dochtúir leighis|dhochtúir]], chuidigh sé le bochtáin na príomhchathrach agus bhunaigh sé íoclann dóibh.

I Mí an Mheithimh den bhliain [[1855]], d'aistrigh muintir Wilde go 1 Cearnóg Mhuirfean. Anseo dóibh, thosaigh Speranza ag fáiltiú mhaithe agus mhóruaisle an tsaoil liteartha chuici go tráthrialta. I measc na gcuairteoirí, d'fheicfeá Sheridan le Fanu, Samuel Lever, [[George Petrie]], [[Isaac Butt]], agus Samuel Ferguson. Is léir gur imir an t-atmaisféar seo an-tionchar ar fhorbairt Oscair óig.

Fuair Oscar tús a chuid oideachais sa bhaile, go dtí go raibh sé naoi mbliana d'aois. Ansin, chuaigh sé ag freastal ar Scoil Ríoga Phort Abhla (''Portora Royal School''), scoil chónaitheach in [[Inis Ceithleann]], [[Contae Fhear Manach]]. Ba ansin a chaith sé na bliana [[1864]]-[[1871]], amach ó na míonna samhraidh, a chaitheadh sé lena mhuintir faoin tuath i g[[Contae Phort Láirge]], i g[[Contae Loch Garman]] nó i dteach mhuintir Wilde i g[[Contae Mhaigh Eo]]. Bhí aithne ag Oscar ar an úrscéalaí George Moore, ansin, nuair nach raibh sa bheirt acu ach stócaigh óga.

I ndiaidh scoil Phort Abhla, thug Oscar aghaidh ar [[Coláiste na Tríonóide|Choláiste na Tríonóide]] i mBaile Átha Cliath, áit ar chaith sé na blianta [[1871]]-[[1874]] ag staidéar na dteangacha clasaiceacha. Bronnadh Bonn Órga Berkeley air, arb é an onóir ba mhó a bhí ar fáil do mhic léinn na seanársaíochta clasaicí ag an am i gColáiste na Tríonóide. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh thall in [[Oxford]], i gColáiste Magdalen, sna blianta [[1874]]-[[1878]]. Ansin, bhain sé amach Duais Newdigate lena dhán ''Ravenna''. Nuair a d'fhág sé an coláiste, bronnadh onóracha dúbailte air.

=== Teaghlach agus tinteán ===

Nuair a bhí a chuid staidéir críochnaithe aige, d'fhill Wilde go Baile Átha Cliath, áit ar casadh Florence Balcome air. Thug sé taitneamh agus teasghrá don chailín óg, ach má thug féin, grá leatrom a bhí ann, nó b'fhearr léise [[Bram Stoker]] mar chuideachta agus, sa deireadh, mar fhear céile. Nuair a chuala Wilde go raibh Florence geallta do Stoker, chinn sé ar Éire a thréigean go hiomlán, agus, tríd is tríd, chuir sé beart leis an mbriathar, amach ón bhfíor-chorrchuairt a thug sé ar a thír dhúchais ina dhiaidh sin. Chaith sé an chuid eile dá shaol i dtíortha móra an Bhéarla agus san [[An Fhrainc|Fhrainc]].

I [[Londain]], fuair sé aithne ar Constance Lloyd, iníon le Horace Lloyd, abhcóide saibhir. Nuair a bhí Oscar i mBaile Átha Cliath, sa bhliain [[1884]], le léacht a thabhairt sa Gaiety, bhí Constance i measc an lucht éisteachta, agus chuir sé ceiliúr pósta uirthi ag an ócáid. Phós siad i bPaddington, Londain ar an [[29 Bealtaine|29ú lá de Mhí Bhealtaine]] sa bhliain 1884. Rugadh beirt mhac dóibh, Cyril ([[1885]]) agus Vyvyan ([[1886]]). I ndiaidh an scannail a rinne creach Oscair, tharraing Constance an sloinne Holland uirthi féin agus ar a clann. Shíothlaigh Constance sa bhliain [[1898]], i ndiaidh dul faoi scian an dochtúra (obráid droma a bhí ann). hAdhlacadh i reilig Staglieno in Genova, [[an Iodáil]], í. Bhásaigh Cyril i dtrinsí [[an Chéad Chogadh Domhanda]], ach tháinig Vyvyan slán as, agus chuaigh sé le scríbhneoireacht is le haistritheoireacht. Tá a mhacsan, Merlin Holland, tar éis sraith leabhair thábhachtacha faoi shaol is faoi shaothar Oscar Wilde a fhoilsiú is a chur in eagar.

=== An t-aeistéiteachas ===
Nuair a bhí sé ag staidéar in Oxford, b'iad a gheáitsí scóitséireachta, drabhláis agus aeistéiticiúlachta a tharraing súil na ndaoine air. D'fhág sé a chuid gruaige gan ghearradh agus thréig sé an lúthchleasaíocht agus an chleasaíocht eile a bhí ag dul le ról traidisiúnta an fhir. Thosaigh sé ag maisiú a árasáin le froigisí gairéadacha, ar nós cleití péacóige agus bláthanna lus gréine, agus chuir seo an-fhearg ar chuid de na comhscoláirí, a d'fhéach le nósanna an fhíor-fhir a theagasc dó le lámh láidir. De réir a chéile, áfach, ghlac aicmí áirithe den tsochaí le gothaí an aeistéiteachais.

Sa bhliain 1881, léirigh Gilbert agus Sullivan an ceoldráma grinn ''Patience'', ina rabhthas ag magadh faoi gheáitsíocht na n-aeistéiticeoirí, agus ó d'éirigh go gleoite leis an gceoldráma i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], rith le Richard D'Oyly Carte, léiritheoir Meiriceánach an cheoldráma, Oscar Wilde a fháiltiú go dtí na Stáit Aontaithe le sraith léachtanna a thabhairt faoi fheiniméan an aeistéiteachais. Rinne cuid de na nuachtáin criticeoireacht fhíochmhar ar Wilde, ach ón taobh eile de, bhain sé an-sult as cuideachta na mianadóirí i gColorado. Nuair a chonaic sé an fógra ''Ná scaoil urchar leis an bpianódóir, tá sé ag déanamh a dhíchill'' ar crochadh in aice leis an bpianó i dtábhairne na mianadóirí, bhain sé an-taitneamh as an smaoineamh go mbeadh sé indéanta pionós an bháis a imirt ar an drochealaíontóir. [http://www.todayinliterature.com/stories.asp?Event_Date=12/24/1881 foinse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213024306/http://www.todayinliterature.com/stories.asp?Event_Date=12%2F24%2F1881 |date=2010-02-13 }} Nuair a d'fhill Oscar Wilde go dtí an Ríocht Aontaithe, chaith sé an chéad chúpla bliain ina léirmheastóir don Pall Mall Gazette; ina dhiaidh sin, bhain sé amach príomheagarthóireacht an Woman's World.

I gcúrsaí polaitíochta, bhí luí ag Wilde leis an sóisialachas den chineál ainrialach. Chuir sé a chuid tuairimí polaitiúla i míotar sa leabhar ''The Soul of Man under Socialism''.
[[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900), by Elliott and Fry, March 19 1881.jpg|mion|298x298px|1881]]
[[Íomhá:Oscar Wilde by Sarony 1882 01.jpg|338x338px|mion|Wilde i Nua-Eabhrac sa bhliain [[1882]].]]
[[Íomhá:Oscar Wilde on the Isle of Wight 1885.jpg|mion|341x341px|Isle of Wight 1885]]
[[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1889, May 23. Picture by W. and D. Downey.jpg|mion|333x333px|1889]]
[[Íomhá:Oscar Wilde 4.jpg|mion|326x326px|1892]]
[[Íomhá:Oscar Wilde and Lord Alfred Douglas 1893.jpg|mion|341x341px|Wilde le h[[Alfred Douglas]] (Bosie) sa bhliain 1893]]
[[Íomhá:Homosexualitywilde.jpg|323x323px|mion|Wilde le h[[Alfred Douglas]] (Bosie) sa bhliain [[1894]].]]
[[Íomhá:Oscar Wilde 001.jpg|mion|331x331px|1895]]
[[Íomhá:Oscar Wilde Rome 1897.jpg|mion|220x220px|[[An Róimh]], 1897]]
[[Íomhá:Oscar Wilde and Lord Alfred Douglas in Naples 1897.jpg|mion|220x220px|Wilde agus Lord Alfred Douglas in [[Naples]] 1897]]
[[Íomhá:Tombe d'Oscar Wilde.jpg|mion|220x220px|Curtha i [[Reilig Père-Lachaise]], Páras]]
=== Saothar liteartha ===
Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, ach is beag léitheoir a bhac leis an gceann sin. Bhí ádh ní b'fhearr leis le ''[http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=37283 The Happy Prince and Other Tales]'', díolaim scéalta do pháistí a tháinig amach sa bhliain 1888, agus pictiúirí le Walter Crane agus Jacob Hood ag dul leis. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, d'fhoilsigh Wilde bailiúchán eile de scéalta do pháistí, ''The House of Pomegranates'', &quot;nach bhfuil dírithe do pháistí Sasanacha ar aon nós&quot;, mar a dúirt Wilde, uair amháin.
Níor fhoilsigh Wilde riamh ach aon úrscéal amháin, ''The Picture of Dorian Gray''. Tháinig an ceann sin amach sa bhliain 1891. Is iomaí léirmheastóir a shíl go raibh dlúthchosúlacht ag an bpríomhphearsa le Wilde féin, agus baineadh úsáid as an leabhar mar fhianaise sa phróis dlí a rinne cabhóg an scríbhneora. Scríobhadh Wilde gné-altanna ar na hirisí ealaíne, agus sa bhliain 1891, d'athfhoilsigh sé trí cinn acu seo ina leabhar, faoin teideal ''Intentions''.

Ba é an dráma úd ''Lady Windermere's Fan'' a thuill an chéad chlú dó mar dhrámadóir, i Mí Feabhra den bhliain 1892. B'é George Alexander, aisteoir agus bainisteoir Amharclann Naomh Séamuis i Londain, a d'iarr ar Wilde dráma a scríobh dó. Is é an tuairim a bhí ag Wilde féin den dráma nach raibh ann ach ''ceann de na drámaí nua-aoiseacha atá suite i bparlús ina bhfuil scátháin na lampaí pinc''. Cibé faoi dhath na scáthán sin, ghnóthaigh an scríbhneoir sé mhíle punt ar an chéad oíche a bhí an dráma ag imeacht.

Níor éirigh chomh maith sin leis an chéad dráma eile le Wilde, ''Salomé'', nó níor cheadaigh an Tiarna Seomradóra dó an ceann sin a stáitsiú i Sasana, toisc go raibh pearsana agus téamaí Bíoblúla ann. Tháinig an dráma ar an stáitse san [[An Fhrainc|Fhrainc]] sa bhliain 1896, agus ba í an Fhraincis bunteanga an dráma, nó theastaigh ó Wilde triail a bhaint as scríbhneoireacht i dteanga iasachta. Tháinig leagan Béarla den dráma i gcló, agus léaráidí Aubrey Beardsley ag dul leis, sa bhliain 1894, bliain i ndiaidh an chéad chló Fraincise, ach níor léiríodh Salomé ar aon stáitse i Sasana roimh an mbliain 1931.

Má rinne an chinsireacht spior spear de Salomé, ní raibh an fhadhb chéanna ag cur isteach ar ''A Woman of No Importance'', a stáitsíodh in Amharclann Haymarket i Londain ar an 19ú lá den Aibreán sa bhliain 1893. Bhí an ráchairt chéanna air agus a bhí ar ''Lady Windermere's Fan'' roimhe sin, agus dhaingnigh sé stádas Wilde mar mháistir ar ealaín na coiméide carachtair nach bhfacthas a shárú ó laethanta Richard Brinsley Sheridan anuas.

An chéad dráma eile a stáitsíodh, is é sin, ''An Ideal Husband'', bhí sé beagáinín ní ba dháiríre. Ba é Lewis Waller a léirigh an ceann sin, ar stáitse Amharclann Haymarket, agus chonacthas an chéad uair é ar an tríú lá de Mhí Eanáir 1895. Méaldráma polaitiúil atá ann, seachas méaldráma faoin saol pósta, agus é lán gnáthshólaistí den chineál a shamhlófá le drámaíocht Wilde: focail ghonta a rachadh greamaithe i do chuimhne, tráchtaireacht ar an saol sóisialta, coiméide agus grá. Is é an léirmheas a thug George Bernard Shaw ar an dráma ná gurb é ''Wilde an t-aon fhíordhrámadóir amháin atá ann, dar liom. Baineann sé a chasadh féin as gach uile shórt: as an tráthúlacht chainte, as an bhfealsúnacht, as an drámaíocht, as na haisteoirí, as an lucht féachana, as an amharclann ar fad...''

Conablach míosa ina dhiaidh sin, fuair an lucht féachana an chéad radharc ar an dráma is mó a tháinig as peann Wilde riamh, mar atá, ''The Importance of Being Earnest''. Ba é seo éacht mór Wilde mar dhrámadóir, agus ní raibh stad ná staonadh ag dul ar na daoine, oíche an chéad léirithe, ach ag bualadh bos, - mar a d'inis an t-aisteoir Allen Aynesworth, a rinne páirt Algy sa chéad stáitsiú, do Hesketh Pearson, beathaisnéisí Wilde, i bhfad ina dhiaidh sin: ''Chaith mé trí bliana déag is dhá scór ag aisteoireacht, ach ní cuimhin liom a leithéid eile.''

Níl méaldráma ar bith fágtha sa dráma seo, murab ionann agus an trí choiméide a scríobh mo dhuine roimhe sin. Is deacair a rá go bhfuil plota ar bith ann ach an oiread: níl ann ach ábhar suilt agus gáire den chineál seafóideach, agus níl a leithéid eile le fáil i ndrámaíocht an Bhéarla.

Idir ''An Ideal Husband'' agus ''The Importance of Being Earnest'', bhreac Wilde síos cnámha loma scéil faoi adhaltranas agus é meáite ar an móitíf seo a fhorbairt go mbeadh dráma iomlán ann. Ní raibh sé i ndán dó an dráma seo a chríochnú, nó tháinig an scannal agus an phróis dlí idir é agus a chuid oibre. Sa deireadh, bhain Frank Harris úsáid as móitíf agus as réamhobair Wilde mar ábhar don dráma críochnaithe ''Mr and Mrs Daventry''. Tháinig an ceann sin ar stáitse, fiú, murab ionann agus drámaí eile Harris.

Chum Wilde dráma eile fós nach bhfuil aithne fhorleathan air, mar atá, ''For Love of the King''. Thiomnaigh sé an ceann sin dá chara Chan Toon. Níor tharraing an dráma seo mórán de shúil an tsaoil mhóir air riamh, agus dealraíonn sé nach bhfuiltear ar aon tuairim faoi arbh é Wilde a scríobh é ar aon nós nó nár scríobh.

=== Cúrsaí cinniúnacha craicinn ===

Ábhar díospóireachta is ea é i gcónaí, an fíor-fheileacán, déghnéasach nó péidearastach a bhí ann, mar Wilde - is é sin, ar chuir sé an chuid ba mhó dá spéis chraicinn sna fir, sa dá ghnéas nó sna fir óga amháin. Tá a fhios ag cuid réasúnta mór den tsaol an taitneamh a thugadh sé d'fhir óga, agus is dealraitheach gurbh é Robert Baldwin Ross an chéad ghrá geal den chineál sin a bhí aige - fear óg ó Cheanada a bhí le hiompú ina léirmheastóir liteartha. Rinne Robert Ross cion fir, ina dhiaidh sin, ag tabhairt aire do leas agus oidhreacht Wilde mar scríbhneoir, ag bailiú a chuid lámhscríbhinní agus alt agus ag seasamh do Wilde is dá chlann i gcúrsaí an chóipchirt. Bhí Ross seacht mbliana déag d'aois nuair a casadh Wilde air an chéad uair, agus é i ndiaidh dánta le Wilde a léamh cheana féin - fuair sé, fiú, greidimíní nuair a thángthas air á léamh. Deir Richard Ellman, beathaisnéisí Wilde, go raibh Ross meáite ar Wilde a mhealladh chun cumann craicinn dá gcasfaí ar a chéile choíche iad.

Níl ach miontagairtí don homaighnéasachas i luathshaothar Wilde. Mar sin, tugann sé le fios i ''The Portrait of W.H.'' (1889) gurbh é a ghrá d'fhear óg a spreag Shakespeare chun a chuid soinéad a chumadh.
 
=== Scannal ===
Sa bhliain 1891, thosaigh Wilde ag spallaíocht le fear óg arbh ainm dó Alfred Douglas, nó Bosie. Níor thaitin an cumann seo le hathair Bhosie, John Sholto Douglas, naoú Marcas Queensberry. Rinne sé dhá iarracht an bheirt a náiriú go poiblí, ach má rinne, bhí teanga ghonta Wilde in ann é a chur ó dhoras an dá uair. Bhí an seanfhear meáite ar [[oíche]] chéadléirithe ''The Importance of Being Earnest'' a lot ar Wilde ag caitheamh glasraí ar an stáitse, ach ós rud é go bhfuair Wilde rabhadh roimh ré, níor ligeadh an Marcas isteach thar thairseach na hamharclainne an oíche sin.

Ar an ochtú lá déag de Mhí Feabhra, 1895, d'fhág an Marcas teachtaireacht do Wilde ag ceann de na clubanna a bhí Wilde a ghnáthú. Cárta a bhí ann agus an líomhain scríofa air: ''For Oscar Wilde posing as a Somdomite'' (!) - is é sin, chuir sé sodamacht i leith Wilde, ach amháin nár éirigh leis an focal féin a litriú mar ba chóir.

Cé gur chomhairligh a chuid cairde dó gan a chloigeann a bhuaireamh leis an líomhain, d'áitigh Bosie - mar a d'admhaigh sé ina dhiaidh - ar an scríbhneoir an dlí a chur ar an sean-Dúbhghlasach agus é a chiontú faoi leabhal. Gabhadh an Marcas Queensberry, agus, san Aibreán den bhliain 1895, ghlac an [[Coróin|Choróin]] leis an ionchúiseamh sa phróis seo faoi leabhal. Níor mhair an triail ach trí lá. Ní raibh a fhios ag abhcóide an ionchúisimh, Edward Clarke, go raibh cumainn homaighnéasacha ag Wilde le fir eile. Chuir Clarke an cheist lom díreach ar Wilde, an raibh úimléid ar bith ag baint le líomhaintí an Mharcais, agus fuair sé freagra diúltach. Bhí [[Edward Carson]] - an fear céanna ar bhaist na náisiúnaithe Éireannacha leasainm ''Coercion Carson'' air - ina abhcóide cosanta ag an Marcas, agus is é an rud a rinne sé ná bleachtairí príobháideacha a fhostú le fianaise a bhailiú faoi na fir a raibh caidreamh den chineál seo ag Wilde leo.

Rinne Wilde an-seó de chéad lá na próise, agus é ag baint scotbhach gáire as na daoine leis na freagraí a thabharfadh sé ar cheisteanna Charson a bhí dírithe ar a mhoráltacht a chur in amhras. Nuair a d'fhiafraigh Carson de, ar thug sé adhradh riamh d'aon fhear ab óige ná é féin, is é an freagra a fuair sé ná: ''Níor thug mé adhradh riamh ach dom féin.'' Ar an dara lá, áfach, chuaigh an cheastóireacht chun géire, agus b'éigean do Wilde mionn éithigh a thabhairt le teacht slán as an bponc. Sa deireadh thiar, mhol Clarke do Wilde an t-ionchúiseamh a tharraingt siar, agus caitheadh an chaingean i dtraipisí.

Ós rud é go raibh an fhianaise bailithe ag Carson agus Queensberry cheana, agus an homaighnéasachas coiscthe sa dlí, ní fhéadfadh na húdaráis an scéal a dhearmad chomh héasca sin. Ar an séú lá de Mhí Aibreán, 1895, gabhadh Wilde in Óstán Cadogan i Londain, agus hionchúisíodh é faoi ghníomhartha míghneamnaí gnéis le fir eile, de réir Chuid a 11 den leasú a cuireadh le dlí coiriúil Shasana sa bhliain 1885. Bhí Clarke sásta é a chosaint saor in aisce.

=== An triail agus an braighdeanas ===

Agus é féin á thriail, níor bhac Wilde leis na cúrsaí a choinneáil faoi cheilt a thuilleadh. Chosain sé an grá [[Intleacht|intleachtúil]] idir fear óg agus fear fásta go hoscailte, agus é ag trácht ar ghrá Dháiví agus Iónátáin sa Bhíobla, ar [[Platón|Phlató]]&lt;nowiki/&gt;n, ar [[William Shakespeare|Shakespeare]] agus ar [[Michelangelo|Mhichelangelo]] mar réamhshamplaí den ''ghrá ar baol leis a ainm a labhairt os ard''. Mar sin, ní raibh le déanamh ach pionós a ghearradh dó de réir fhorálacha an dlí. Gearradh dhá bhliain le daorobair air.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oldbaileyonline.org/images.jsp?doc=189505200003|teideal=Page Image - Central Criminal Court|work=www.oldbaileyonline.org|dátarochtana=2019-05-25}}&lt;/ref&gt;

Chaith Wilde tús na príosúnachta i b[[Pentonville]] i dTuaisceart [[Londain|Londan]]. Ina dhiaidh sin, haistríodh go [[Wandsworth]] i nDeisceart Londan é, ach is i bpríosún Reading, tríocha míle siar ón bpríomhchathair, a chaith sé conablach an dá bhliain. Bhí aithne ag Wilde ar an áit - ar Reading, is é sin, seachas ar an bpríosún - óna óige, nuair a bhíodh sé ag bádóireacht ar Abhainn Thames nó ag teacht ar cuairt chuig muintir Palmer. Bhí sé, fiú, i ndiaidh turas a thabhairt ar mhonarcha brioscaí an ghnólachta cháiliúil úd Huntley &amp; Palmers, in aice leis an bpríosún.

Anois, áfach, fuair sé aithne ar Reading de chineál eile. Ar dtús, ní thabharfaí, fiú, peann ná páipéar dó. De réir a chéile, áfach, fuair sé deis scríbhneoireachta, agus bhreac sé síos litir caoga míle focal chuig Bosie. Ní fhéadfadh sé an litir a chur chuig an mbuachaill a fhad is a bhí sé sa phríosún, ach nuair a d'imigh sé ón áit, bhí cead aige an lámhscríbhinn a thabhairt leis. B'í an litir seo, go príomha, an saothar liteartha ar a bhfuil aithne ag an saol mór mar ''De Profundis'' (&quot;As na Duibheagáin&quot;). Agus é scaoilte saor, thug Wilde an lámhscríbhinn do Robert Ross go seolfadh seisean chuig Bosie é. Níl a fhios ag aon duine, an bhfuair Bosie an litir riamh, áfach. Ar a laghad, dhiúltaigh sé go bhfuair. Sa bhliain 1905, ceithre bliana i ndiaidh bhás an scríbhneora, d'fhoilsigh Ross leagan den litir a bhí cóirithe go maith aige féin: dhá dtrian a bhí ann, agus an tríú cuid eile fágtha ar lár le príobháideacht na ndaoine páirteacha a urramú. Níor tháinig aon leagan iomlán i gcló roimh an mbliain 1962, nuair a foilsíodh litreacha Oscar Wilde.

D'eisiaigh [[Leabharlann na Breataine]] Wilde óna seomra léitheoireachta sa bhliain 1895 i ndiaidh dó a bheith cúisithe as caidrimh homaighnéasacha a bheith aige. Sa bhliain 2025 thug an Leabharlann cárta léitheoireachta an scríbhneora ar ais chuig garmhac Wilde, Merlin Holland.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/18-deireadh-f%C3%B3mhair-2025-an-d%C3%BAn/id1525428808?i=1000732439420|teideal=Nuacht Mhall  (An Dún)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=18 Deireadh Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-10-18}}&lt;/ref&gt;

=== Deireadh a shaoil ===
Ag fágáil an phríosúin dó, bhí Wilde iompaithe ina fhear easlán, agus sheachnaíodh sé cuideachta a sheanchairde go lá a [[Bás|bháis]]. Thugadh sé &quot;Sebastian Melmoth&quot; air féin, ag tagairt d'úrscéal uafáis Charles Maturin, ''Melmoth the Wanderer''. San am seo a chum sé an dán clúiteach úd ''The Ballad of Reading Gaol'', An Bailéad faoi Phríosún Reading. Bhí luiteamas áirithe aige riamh leis an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]], agus nuair a bhí sé ag saothrú an bháis, d'iompaigh sé leis an g[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]]&lt;nowiki/&gt;as. B'é ba thrúig bháis dó ná an sean-athlasadh i leathchluas leis a chuaigh in olcas air agus a chuir tús le fiabhras inchinne ([[meiningíteas]]).

== Saothar ==

=== Filíocht ===

* ''Poems'' (&quot;Dánta&quot;, 1881)
* ''The Ballad of Reading Gaol'' (&quot;Bailéad Phríosún Reading&quot;, 1893)

=== Drámaí ===

* ''Vera, or, The Nihilists'' (&quot;Vera, nó, na [[Nihilí|Nihilithe]]&quot;)
* ''The Duchess of Padua'' (&quot;Bandiúc [[Padova|Phadova]]&quot;)
* ''Salomé''
* ''Lady Windermere's Fan'' (&quot;Gaothrán Bhantiarna Windermere&quot;)
* ''A Woman of No Importance'' (&quot;Bean gan Tábhacht&quot;)
* ''An Ideal Husband'' (&quot;Sárfhear céile&quot;)
* ''The Importance of Being Earnest'' (&quot;Tábhacht na Dáiríreachta&quot; - nó &quot;Tábhacht an ainm úd 'Ernest'&quot;)
* ''La Sainte Courtisane'' agus ''A Florentine Tragedy'' (&quot;Traigéide i bhFirenze&quot;)

=== Prós ===

* ''The Canterville Ghost'' (&quot;An Taibhse i gCanterville&quot;, 1887)
* ''The Happy Prince and Other Stories'' (&quot;An Prionsa Sona agus Scéalta Eile&quot;, 1888) [http://www.gutenberg.net/dirs/etext97/hpaot10h.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041110065533/http://www.gutenberg.net/dirs/etext97/hpaot10h.htm |date=2004-11-10 }}
* ''Lord Arthur Savile's Crime and Other Stories'' (&quot;Coir an Tiarna Arthur Savile agus Scéalta Eile&quot;, 1891)
* ''Intentions'' (&quot;Cuspóirí&quot;, 1891)
* ''The Picture of Dorian Gray'' (&quot;Pictiúr Dorian Gray&quot;, 1891)
* ''A House of Pomegranates'' (&quot;Teach na bPomagrainítí&quot;, 1891)
* ''The Soul of Man under Socialism'' (&quot;Anam an Duine faoi Réimeas an tSóisialachais&quot;, an chéad fhoilsiú ar an b''Pall Mall Gazette'' sa bhliain 1891, an chéad fhoilsiú faoi chlúdach leabhair sa bhliain 1904)
* ''De Profundis'' ([[Laidin]]: &quot;As na Duibheagáin&quot;, 1905)
* ''The Letters of Oscar Wilde'' (&quot;Litreacha Oscar Wilde&quot;, 1960). Tháinig eagrán nua i gcló sa bhliain [[2000]], agus litreacha curtha leis nár foilsíodh ach i ndiaidh na bliana [[1960]], chomh maith le fonótaí le Merlin Holland.
* ''Teleny or The Reverse of the Medal'' (&quot;Taobh Eile an Bhoinn&quot;, 1893)

Sa bhliain 2025, mar chomóradh 125 bliana ó bhás Wilde, chuir an [[Taibhdhearc na Gaillimhe|Taibhdhearc]] athleagan de scéal do pháistí dá chuid &quot;The Selfish Giant&quot;, scéal faoin ngrá agus faoin fhuascailt, ar an stáitse um [[Nollaig]] mar dhráma faoin teideal ''[[An Fathach Leithleasach]]''. Chuaigh [[Uachtarán na hÉireann]] [[Catherine Connolly]] lena fheiceáil.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Kate Demolder]]|date=10 Nollaig 2025|title=Teachtaireachtaí don lá inniu i scéal Wilde faoin fhathach|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 13|url=https://www.independent.ie/seachtain/teachtaireachtai-don-la-inniu-i-sceal-wilde-faoin-fhathach/a1299363222.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-connolly-attends-the-opening-night-of-an-fathach-leithleasach|teideal=An tUachtarán Ó Conghaile i láthair ag oíche oscailte ‘An Fathach Leithleasach’|údar=Oifig Uachtarán na hÉireann|work=[[president.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Wilde, Oscar}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1854]]
[[Catagóir:Básanna i 1900]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis]]
[[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]]
[[Catagóir:Ficsean Gotach]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairimigh]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]
[[Catagóir:Fir déghnéasacha]]
[[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Máisiúin]]
[[Catagóir:Ré Victeoiriach]]
[[Catagóir:Scoláirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha]]</text>
      <sha1>aw8fsxabuqc8jru3hcesky6d8zv08sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mícheál Ó Duibhir (réabhlóidí)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8034</id>
    <revision>
      <id>1326584</id>
      <parentid>1246048</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T00:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5545" sha1="mpztum6qufjcowhmbcnca9de7ta3uv5" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaí]] [[Éire]]annach ba ea '''Mícheál Ó Duibhir''' nó '''Michael Dwyer''' ([[1772]] - [[23 Lúnasa]] [[1825]]) agus ceannaire chraoibhe [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]] de na h[[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Éireannaigh Aontaithe]], páirteach in [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/dwyer-michael-a2867|teideal=Dwyer, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

Tar éis an Éirí Amach, bhí Dwyer agus a chuid comrádaithe mar a bheadh bior sa mbeo ag na Sasanaigh i ngleannta agus sléibhte Chill Mhantáin, go dtí gur chuir sé deireadh leis an troid in 1803 nuair a chlis ar Éirí Amach [[Roibeard Emmet]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-michael-dwyer-san-astrail.aspx|teideal=Michael Dwyer san Astráil|údar=Dáithí Ó Colchúin|dáta=Bealtaine 2001|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:The Search for Michael Dwyer P1984.jpg|clé|mion|220px|sa tóir ar Dwyer, le William Sadler the Younger, 1803, NGI]]

== Réabhlóidí ==
[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Marble Tablet 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|cuimhneachán Dwyer i m[[Bealach Conglais]] inniu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;]]
Nuair a theip ar an [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]] chúlaigh sé le buíon fear go [[Gleann Ó Máil]],&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1166199|teideal=Gleann Ó Máil/Glen of Imail|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; agus throid siad ar feadh cúig bliana eile i [[Sléibhte Chill Mhantáin]] go dtí mí na Nollag 1803, nuair a theip ar éirí amach [[Roibeard Emmet]] i m[[Baile Átha Cliath]].

Bhí sé ag éirí chomh maith sin le feachtas Uí Dhuibhir go raibh ar na húdaráis an [[Bóthar Míleata]] i gContae Chill Mhantáin (atá fós ann) a thógáil ón chathair isteach sna sléibhte, agus cúig bheairic air, sula raibh siad ábalta é a ghabháil.

Tar éis mórán eachtraí d'aontaigh Ó Duibhir go ngéillfeadh sé a fhad is go dtabharfaí saorchead dó féin agus dá chuid fear go Meiriceá (seachas é a dhaoradh chun báis, rud a bhí i ndán do mhórán eile de réabhlóidithe na linne). Ach cuireadh i b[[Príosún Chill Mhaighneann|Príosún Chill Maighneann]] é agus as sin chun na h[[Astráil]]e é, lena bhean agus beirt chlainne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Statue 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|cuimhneachán Dwyer i m[[Bealach Conglais]] inniu&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.buildingsofireland.ie/buildings-search/building/16316001/main-street-baltinglass-east-baltinglass-wicklow|teideal=Main Street, BALTINGLASS EAST, Baltinglass, WICKLOW|údar=FUSIO|language=en-US|work=Buildings of Ireland|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;]]

== San Astráil ==
Díbríodh Dwyer sa bhliain 1805, ó Chill Mhaighneann go dtí an Astráil, agus cuid den teaghlach ina theannta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.kilmainhamgaolmuseum.ie/ga/transportation-depot/|teideal=Díbirt {{!}} Kilmainham Gaol Museum|language=ga|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; Ní mó ná sásta a bhí sé faoi sin. Bhain sé an Astráil amach in 1806 agus tugadh 100 acra talún dó i gCabramatta in aice le Sydney.

Bhí deacrachtaí aige leis na húdaráis arís. Cuireadh go h[[Oileán Norfolk]] é ar feadh tamaill ach tugadh pardún dó agus d'fhill sé ar an [[Feirmeoir|fheirmeoir]]&lt;nowiki/&gt;eacht.

Bhí sé i gceannas ar na póilíní i gceantar in aice le [[Sydney]], ach briseadh as a phost é mar gheall ar a chuid [[Alcólachas|óil]] agus doiciméid thábhachtacha a chailleadh. Bhí [[teach tábhairne]] aige ar feadh tamaill chomh maith (an Harrow Inn, ainmnithe as áit chatha in Éirí Amach 1798), ach níor éirigh go maith leis. Bhí talamh á cheannach agus á dhíol aige ansin agus rinne sé airgead maith as; thug sé síntiús freisin do chiste tógála eaglais Naomh Muire i Sydney.

Cinneadh gurbh fhéimheach é i mí na Bealtaine 1825 agus cuireadh i bpríosún é. Ach tháinig [[dinnireacht]] air i bpríosún. Ní raibh sé ach 53 nuair a cailleadh é ar [[23 Lúnasa]] [[1825]] i Liverpool, in aice le Sydney, ina bhaile féin.

Níor fhill sé ar Éirinn riamh. Rugadh triúr clainne leis san Astráil agus tháinig an ceathrar clainne eile, a fágadh in Éirinn nuair a díbríodh é, go dtí an Astráil, ach níor bhain siad Sydney amach go dtí 1828 — trí bliana tar éis a bháis.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sa bhliain 1898 aistríodh a chnámha, agus cnámha a mhná, go [[Reilig Waverley]], Sydney — an tsochraid ba mhó dá bhfacthas i Sydney riamh — agus i 1900 nochtadh leacht cuimhneacháin mór os a chionn.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://dictionaryofsydney.org/entry/1798_memorial_waverley_cemetery|teideal=1798 Memorial, Waverley Cemetery|work=Dictionary of Sydney|language=en|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)]]
* [[Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
* [[Roibeard Emmet]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Duibhir, Mícheál Ó}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1772|Dwyer, Michael]]
[[Catagóir:Básanna i 1825|Dwyer, Michael]]
[[Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn]]</text>
      <sha1>mpztum6qufjcowhmbcnca9de7ta3uv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326585</id>
      <parentid>1326584</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T00:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5545" sha1="mpkb2icauvb3d361oeyq2tfiolzu3q6" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaí]] [[Éire]]annach ba ea '''Mícheál Ó Duibhir''' nó '''Michael Dwyer''' ([[1772]] - [[23 Lúnasa]] [[1825]]) agus ceannaire chraoibhe [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]] de na h[[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Éireannaigh Aontaithe]], páirteach in [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/dwyer-michael-a2867|teideal=Dwyer, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

Tar éis an Éirí Amach, bhí Dwyer agus a chuid comrádaithe mar a bheadh bior sa mbeo ag na Sasanaigh i ngleannta agus sléibhte Chill Mhantáin, go dtí gur chuir sé deireadh leis an troid in 1803 nuair a chlis ar Éirí Amach [[Roibeard Emmet]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-michael-dwyer-san-astrail.aspx|teideal=Michael Dwyer san Astráil|údar=Dáithí Ó Colchúin|dáta=Bealtaine 2001|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:The Search for Michael Dwyer P1984.jpg|clé|mion|220px|sa tóir ar Dwyer, le William Sadler the Younger, 1803, NGI]]
[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Marble Tablet 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|cuimhneachán Dwyer i m[[Bealach Conglais]] inniu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;]]
[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Statue 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|cuimhneachán Dwyer i m[[Bealach Conglais]] inniu&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.buildingsofireland.ie/buildings-search/building/16316001/main-street-baltinglass-east-baltinglass-wicklow|teideal=Main Street, BALTINGLASS EAST, Baltinglass, WICKLOW|údar=FUSIO|language=en-US|work=Buildings of Ireland|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;]]
== Réabhlóidí ==
Nuair a theip ar an [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]] chúlaigh sé le buíon fear go [[Gleann Ó Máil]],&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1166199|teideal=Gleann Ó Máil/Glen of Imail|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; agus throid siad ar feadh cúig bliana eile i [[Sléibhte Chill Mhantáin]] go dtí mí na Nollag 1803, nuair a theip ar éirí amach [[Roibeard Emmet]] i m[[Baile Átha Cliath]].

Bhí sé ag éirí chomh maith sin le feachtas Uí Dhuibhir go raibh ar na húdaráis an [[Bóthar Míleata]] i gContae Chill Mhantáin (atá fós ann) a thógáil ón chathair isteach sna sléibhte, agus cúig bheairic air, sula raibh siad ábalta é a ghabháil.

Tar éis mórán eachtraí d'aontaigh Ó Duibhir go ngéillfeadh sé a fhad is go dtabharfaí saorchead dó féin agus dá chuid fear go Meiriceá (seachas é a dhaoradh chun báis, rud a bhí i ndán do mhórán eile de réabhlóidithe na linne). Ach cuireadh i b[[Príosún Chill Mhaighneann|Príosún Chill Maighneann]] é agus as sin chun na h[[Astráil]]e é, lena bhean agus beirt chlainne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;


== San Astráil ==
Díbríodh Dwyer sa bhliain 1805, ó Chill Mhaighneann go dtí an Astráil, agus cuid den teaghlach ina theannta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.kilmainhamgaolmuseum.ie/ga/transportation-depot/|teideal=Díbirt {{!}} Kilmainham Gaol Museum|language=ga|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; Ní mó ná sásta a bhí sé faoi sin. Bhain sé an Astráil amach in 1806 agus tugadh 100 acra talún dó i gCabramatta in aice le Sydney.

Bhí deacrachtaí aige leis na húdaráis arís. Cuireadh go h[[Oileán Norfolk]] é ar feadh tamaill ach tugadh pardún dó agus d'fhill sé ar an [[Feirmeoir|fheirmeoir]]&lt;nowiki/&gt;eacht.

Bhí sé i gceannas ar na póilíní i gceantar in aice le [[Sydney]], ach briseadh as a phost é mar gheall ar a chuid [[Alcólachas|óil]] agus doiciméid thábhachtacha a chailleadh. Bhí [[teach tábhairne]] aige ar feadh tamaill chomh maith (an Harrow Inn, ainmnithe as áit chatha in Éirí Amach 1798), ach níor éirigh go maith leis. Bhí talamh á cheannach agus á dhíol aige ansin agus rinne sé airgead maith as; thug sé síntiús freisin do chiste tógála eaglais Naomh Muire i Sydney.

Cinneadh gurbh fhéimheach é i mí na Bealtaine 1825 agus cuireadh i bpríosún é. Ach tháinig [[dinnireacht]] air i bpríosún. Ní raibh sé ach 53 nuair a cailleadh é ar [[23 Lúnasa]] [[1825]] i Liverpool, in aice le Sydney, ina bhaile féin.

Níor fhill sé ar Éirinn riamh. Rugadh triúr clainne leis san Astráil agus tháinig an ceathrar clainne eile, a fágadh in Éirinn nuair a díbríodh é, go dtí an Astráil, ach níor bhain siad Sydney amach go dtí 1828 — trí bliana tar éis a bháis.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sa bhliain 1898 aistríodh a chnámha, agus cnámha a mhná, go [[Reilig Waverley]], Sydney — an tsochraid ba mhó dá bhfacthas i Sydney riamh — agus i 1900 nochtadh leacht cuimhneacháin mór os a chionn.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://dictionaryofsydney.org/entry/1798_memorial_waverley_cemetery|teideal=1798 Memorial, Waverley Cemetery|work=Dictionary of Sydney|language=en|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)]]
* [[Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
* [[Roibeard Emmet]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Duibhir, Mícheál Ó}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1772|Dwyer, Michael]]
[[Catagóir:Básanna i 1825|Dwyer, Michael]]
[[Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn]]</text>
      <sha1>mpkb2icauvb3d361oeyq2tfiolzu3q6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326586</id>
      <parentid>1326585</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5534" sha1="cdcn2b66qt0m49otihqzt8e4it2lvzt" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaí]] [[Éire]]annach ba ea '''Mícheál Ó Duibhir''' nó '''Michael Dwyer''' ([[1772]] - [[23 Lúnasa]] [[1825]]) agus ceannaire na h[[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Éireannaigh Aontaithe]] i g[[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]], páirteach in [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/dwyer-michael-a2867|teideal=Dwyer, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

Tar éis an Éirí Amach, bhí Dwyer agus a chuid comrádaithe mar a bheadh bior sa mbeo ag na Sasanaigh i ngleannta agus sléibhte Chill Mhantáin, go dtí gur chuir sé deireadh leis an troid in 1803 nuair a chlis ar Éirí Amach [[Roibeard Emmet]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-michael-dwyer-san-astrail.aspx|teideal=Michael Dwyer san Astráil|údar=Dáithí Ó Colchúin|dáta=Bealtaine 2001|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:The Search for Michael Dwyer P1984.jpg|clé|mion|220px|sa tóir ar Dwyer, le William Sadler the Younger, 1803, NGI]]
[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Marble Tablet 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|cuimhneachán Dwyer i m[[Bealach Conglais]] inniu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;]]
[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Statue 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|cuimhneachán Dwyer i m[[Bealach Conglais]] inniu&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.buildingsofireland.ie/buildings-search/building/16316001/main-street-baltinglass-east-baltinglass-wicklow|teideal=Main Street, BALTINGLASS EAST, Baltinglass, WICKLOW|údar=FUSIO|language=en-US|work=Buildings of Ireland|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;]]
== Réabhlóidí ==
Nuair a theip ar an [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]] chúlaigh sé le buíon fear go [[Gleann Ó Máil]],&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1166199|teideal=Gleann Ó Máil/Glen of Imail|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; agus throid siad ar feadh cúig bliana eile i [[Sléibhte Chill Mhantáin]] go dtí mí na Nollag 1803, nuair a theip ar éirí amach [[Roibeard Emmet]] i m[[Baile Átha Cliath]].

Bhí sé ag éirí chomh maith sin le feachtas Uí Dhuibhir go raibh ar na húdaráis an [[Bóthar Míleata]] i gContae Chill Mhantáin (atá fós ann) a thógáil ón chathair isteach sna sléibhte, agus cúig bheairic air, sula raibh siad ábalta é a ghabháil.

Tar éis mórán eachtraí d'aontaigh Ó Duibhir go ngéillfeadh sé a fhad is go dtabharfaí saorchead dó féin agus dá chuid fear go Meiriceá (seachas é a dhaoradh chun báis, rud a bhí i ndán do mhórán eile de réabhlóidithe na linne). Ach cuireadh i b[[Príosún Chill Mhaighneann|Príosún Chill Maighneann]] é agus as sin chun na h[[Astráil]]e é, lena bhean agus beirt chlainne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
== San Astráil ==
Díbríodh Dwyer sa bhliain 1805, ó Chill Mhaighneann go dtí an Astráil, agus cuid den teaghlach ina theannta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.kilmainhamgaolmuseum.ie/ga/transportation-depot/|teideal=Díbirt {{!}} Kilmainham Gaol Museum|language=ga|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; Ní mó ná sásta a bhí sé faoi sin. Bhain sé an Astráil amach in 1806 agus tugadh 100 acra talún dó i gCabramatta in aice le Sydney.

Bhí deacrachtaí aige leis na húdaráis arís. Cuireadh go h[[Oileán Norfolk]] é ar feadh tamaill ach tugadh pardún dó agus d'fhill sé ar an [[Feirmeoir|fheirmeoir]]&lt;nowiki/&gt;eacht.

Bhí sé i gceannas ar na póilíní i gceantar in aice le [[Sydney]], ach briseadh as a phost é mar gheall ar a chuid [[Alcólachas|óil]] agus doiciméid thábhachtacha a chailleadh. Bhí [[teach tábhairne]] aige ar feadh tamaill chomh maith (an Harrow Inn, ainmnithe as áit chatha in Éirí Amach 1798), ach níor éirigh go maith leis. Bhí talamh á cheannach agus á dhíol aige ansin agus rinne sé airgead maith as; thug sé síntiús freisin do chiste tógála eaglais Naomh Muire i Sydney.

Cinneadh gurbh fhéimheach é i mí na Bealtaine 1825 agus cuireadh i bpríosún é. Ach tháinig [[dinnireacht]] air i bpríosún. Ní raibh sé ach 53 nuair a cailleadh é ar [[23 Lúnasa]] [[1825]] i Liverpool, in aice le Sydney, ina bhaile féin.

Níor fhill sé ar Éirinn riamh. Rugadh triúr clainne leis san Astráil agus tháinig an ceathrar clainne eile, a fágadh in Éirinn nuair a díbríodh é, go dtí an Astráil, ach níor bhain siad Sydney amach go dtí 1828 — trí bliana tar éis a bháis.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Sa bhliain 1898 aistríodh a chnámha, agus cnámha a mhná, go [[Reilig Waverley]], Sydney — an tsochraid ba mhó dá bhfacthas i Sydney riamh — agus i 1900 nochtadh leacht cuimhneacháin mór os a chionn.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://dictionaryofsydney.org/entry/1798_memorial_waverley_cemetery|teideal=1798 Memorial, Waverley Cemetery|work=Dictionary of Sydney|language=en|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)]]
* [[Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
* [[Roibeard Emmet]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Duibhir, Mícheál Ó}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1772|Dwyer, Michael]]
[[Catagóir:Básanna i 1825|Dwyer, Michael]]
[[Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn]]</text>
      <sha1>cdcn2b66qt0m49otihqzt8e4it2lvzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326610</id>
      <parentid>1326586</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T09:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7195" sha1="17plb8ftzql8ivbfkfmelilfalkne2q" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaí]] [[Éire]]annach ba ea '''Mícheál Ó Duibhir''' nó '''Michael Dwyer''' ([[1772]] – [[23 Lúnasa]] [[1825]]), a bhí ina cheannaire ar chraobh Chill Mhantáin de [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Chumann na nÉireannach Aontaithe]] agus a ghlac páirt in [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/dwyer-michael-a2867|teideal=Dwyer, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

Tar éis an Éirí Amach, bhí Dwyer agus a chuid comrádaithe mar a bheadh bior sa bheo ag na Sasanaigh i ngleannta agus i sléibhte Chill Mhantáin, go dtí gur chuir sé deireadh leis an troid in 1803 nuair a chlis ar Éirí Amach [[Roibeard Emmet|Roibeaird Emmet]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-michael-dwyer-san-astrail.aspx|teideal=Michael Dwyer san Astráil|údar=Dáithí Ó Colchúin|dáta=Bealtaine 2001|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:The Search for Michael Dwyer P1984.jpg|clé|mion|220px|sa tóir ar Dwyer, le William Sadler the Younger, 1803, NGI]]

== Réabhlóidí ==
[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Marble Tablet 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|an leac mharmair ar an gcuimhneachán do Mhícheál Ó Duibhir agus do Sam McAllister i m[[Bealach Conglais]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;]]
Rugadh in iarthar Chill Mhantáin é sa bhliain 1772, i dteaghlach beag feirmeoirí, agus bhí sé i measc na nÉireannach Aontaithe faoi thús na bliana 1797.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/brainstorm/2025/1031/1541441-michael-dwyer-wicklow-chief-1798-immal-australia/|teideal=The extraordinary life of the 'Wicklow Chief', Michael Dwyer|údar=Ruan O'Donnell|dáta=2025-10-31|language=en|work=RTÉ Brainstorm|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Throid sé i gcathanna móra an tsamhraidh sin — ag an [[An tInbhear Mór|Inbhear Mór]] agus ag [[Cnoc Fhiodh na gCaor]] ina measc — agus bhain sé céim chaptaein amach faoin gceannaire Joseph Holt.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Nuair a theip ar an [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]] chúlaigh sé le buíon fear go [[Gleann Ó Máil]],&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1166199|teideal=Gleann Ó Máil/Glen of Imail|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; agus throid siad ar feadh cúig bliana eile i [[Sléibhte Chill Mhantáin]] go dtí mí na Nollag 1803, cúpla mí tar éis gur theip ar éirí amach [[Roibeard Emmet|Roibeaird Emmet]] i m[[Baile Átha Cliath]] i mí Iúil na bliana sin.

Bhí sé ag éirí chomh maith sin le feachtas Uí Dhuibhir go raibh ar na húdaráis an [[Bóthar Míleata]] i gContae Chill Mhantáin (atá fós ann) a thógáil ón gcathair isteach sna sléibhte, agus cúig bheairic air, sula raibh siad ábalta é a ghabháil.

Go moch ar an 16 Feabhra 1799 d'éalaigh sé ó shaighdiúirí a bhí tar éis teachín i nGleann Ó Máil a thimpeallú: sheas a chomrádaí Sam McAllister sa doras chun lámhach na saighdiúirí a tharraingt air féin, agus maraíodh é. Chuir an eachtra sin go mór le clú Uí Dhuibhir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

[[Íomhá:Baltinglass Michael Dwyer Monument Statue 2016 09 15.jpg|clé|mion|220px|an dealbh de Sam McAllister ar an gcuimhneachán i m[[Bealach Conglais]], a nochtadh sa bhliain 1904&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.buildingsofireland.ie/buildings-search/building/16316001/main-street-baltinglass-east-baltinglass-wicklow|teideal=Main Street, BALTINGLASS EAST, Baltinglass, WICKLOW|údar=FUSIO|language=en-US|work=Buildings of Ireland|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;]]

Tar éis mórán eachtraí d'aontaigh Ó Duibhir go ngéillfeadh sé ar choinníoll go dtabharfaí saorchead dó féin agus dá chuid fear go Meiriceá (seachas é a dhaoradh chun báis, rud a bhí i ndán do mhórán eile de réabhlóidithe na linne). Ghéill sé ar an 14 Nollaig 1803, socrú a rinne an feisire William Hoare Hume.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Ach cuireadh i b[[Príosún Chill Mhaighneann]] é agus as sin chun na h[[Astráil]]e é, lena bhean agus beirt chlainne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== San Astráil ==
Díbríodh Dwyer sa bhliain 1805, ó Chill Mhaighneann go dtí an Astráil, agus cuid den teaghlach ina theannta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.kilmainhamgaolmuseum.ie/ga/transportation-depot/|teideal=Díbirt {{!}} Kilmainham Gaol Museum|language=ga|dátarochtana=2023-08-23}}&lt;/ref&gt; Ní mó ná sásta a bhí sé faoi sin. D'fhág sé Éire ar bord an ''Tellicherry'' i mí Lúnasa 1805, mar dheoraí seachas mar chiontach, agus bhain sé Sydney amach ar an 14 Feabhra 1806. Tugadh 100 acra talún dó i gCabramatta in aice le Sydney.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Bhí deacrachtaí aige leis na húdaráis arís. Sa bhliain 1807 cuireadh ina leith go raibh sé páirteach i gcomhcheilg, agus cuireadh go h[[Oileán Norfolk]] é ar feadh tamaill, ach tugadh pardún dó agus d'fhill sé ar an [[feirmeoireacht|bhfeirmeoireacht]].

Bhí sé i gceannas ar na póilíní i gceantar in aice le [[Sydney]] — ceapadh ina phríomhchonstábla i Liverpool é — ach briseadh as a phost é mar gheall ar a chuid [[Alcólachas|óil]] agus doiciméid thábhachtacha a chailleadh. Bhí [[teach tábhairne]] aige ar feadh tamaill chomh maith (an ''Harrow Inn'', ainmnithe as áit chatha in Éirí Amach 1798), ach níor éirigh go maith leis. Bhí talamh á cheannach agus á dhíol aige ansin agus rinne sé airgead maith as; thug sé síntiús freisin do chiste tógála Eaglais Naomh Muire i Sydney.

Fógraíodh gurbh fhéimheach é i mí na Bealtaine 1825 agus cuireadh i bpríosún é. Ach tháinig [[dinnireacht]] air i bpríosún. Ní raibh sé ach 53 bliain d'aois nuair a cailleadh é ar [[23 Lúnasa]] [[1825]] i Liverpool, in aice le Sydney, ina bhaile féin.

Níor fhill sé ar Éirinn riamh. Rugadh triúr clainne dó san Astráil agus tháinig an ceathrar clainne eile, a fágadh in Éirinn nuair a díbríodh é, go dtí an Astráil, ach níor bhain siad Sydney amach go dtí 1828 — trí bliana tar éis a bháis.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; I mí na Bealtaine 1898 aistríodh a chnámha, agus cnámha a mhná Mary, go [[Reilig Waverley]], Sydney — meastar go raibh 150,000 duine i láthair, an tsochraid ba mhó dá bhfacthas i Sydney riamh&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; — agus i 1900 nochtadh leacht cuimhneacháin mór os a chionn.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://dictionaryofsydney.org/entry/1798_memorial_waverley_cemetery|teideal=1798 Memorial, Waverley Cemetery|work=Dictionary of Sydney|language=en|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)]]
* [[Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
* [[Roibeard Emmet]]
* [[Éirí Amach 1798 in Éirinn]]
* [[Príosún Chill Mhaighneann]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Duibhir, Mícheál Ó}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1772]]
[[Catagóir:Básanna i 1825]]
[[Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn]]</text>
      <sha1>17plb8ftzql8ivbfkfmelilfalkne2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cáca Milis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8812</id>
    <revision>
      <id>1326589</id>
      <parentid>1307639</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1320" sha1="crju5hh5ag3za4xvcd8jzmqvjz7j9nc" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Scannáin}}
{{teideal iodálach}}

Is gearr[[scannán]] [[Éire]]annach é '''''Cáca Milis''''' ina bhfuil [[Brendan Gleeson]] agus [[Charlotte Bradley]] sna príomhróil.&lt;ref name=&quot;IFB&quot;&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.irishfilmboard.ie/movie.php?id=277 |teideal=IrishFilmBoard.ie - Film Directory / Oscailt / Cáca Milis |dátarochtana=2008-09-07 |archivedate=2007-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071119085929/http://www.irishfilmboard.ie//movie.php?id=277 }}&lt;/ref&gt;

== Scéal ==
Tá bean ghnó ina suí ar [[traein|thraein]] agus suíonn fear dall ar a bhfuil [[plúchadh]] isteach trasna uaithi. Cuireann an fear dall déistin uirthi go háirithe nuair a dhéanann sé iarracht píosa cáca milis a ithe. Insíonn sí dó go bhfuil péist sa cháca agus tagann giorra anála air. Nuair nach féidir leis a [[ion-análaitheoir]] a aimsiú, faigheann sé bás. Fágann an bhean an traein agus meangadh gáire uirthi.

== Tionchar ==
Déanann daltaí meánscoile staidéar ar Cáca Milis agus iad i mbun na h[[Ardteistiméireacht|Ardteiste]].&lt;ref&gt;sliocht ag taisteal&lt;/ref&gt; Tá cáil ar an ngearrscannán dá bhrí sin.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Síol-scannán}}
{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Caca Milis}}
[[Catagóir:Gearrscannáin i nGaeilge]]
[[Catagóir:Scannáin 2001]]</text>
      <sha1>crju5hh5ag3za4xvcd8jzmqvjz7j9nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nollaig Ó Gadhra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9887</id>
    <revision>
      <id>1326602</id>
      <parentid>1324660</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T08:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10121" sha1="fmxia1jglkjnqf7e1ovlvzqxkilvyt5" xml:space="preserve">
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Iriseoir, staraí, léachtóir agus craoltóir ab ea '''Nollaig Ó Gadhra''' ([[16 Nollaig]] [[1943]] – [[13 Lúnasa]] [[2008]]), agus gníomhaí teanga dúthrachtach a bhí ann chomh maith.&lt;ref name=&quot;ainm&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=3017|teideal=Ó GADHRA, Nollaig (1943–2008)|language=ga-IE|work=ainm.ie – An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Fear meabhrach ildánach ab ea é, mar a dúradh faoi go minic tar éis a bháis.&lt;ref name=&quot;mgq&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhuel-sin-feic-nach-bhfaca-me-cheana-aire-dli-is-cirt-na-tire-ag-beathu-mothair/|teideal=‘Bhuel, sin feic nach bhfaca mé cheana. Aire Dlí is Cirt na tíre ag beathú m’othair’|údar=Máire Geoghegan-Quinn|dáta=29 Meán Fómhair 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Taighdeoir dícheallach agus scríbhneoir bisiúil a bhí ann freisin: de réir an ''Dictionary of Irish Biography'', bhí sé ina dhuine de na scríbhneoirí Gaeilge ba thorthúla lena linn.&lt;ref name=&quot;dib&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/o-gadhra-nollaig-a9687|teideal=Ó Gadhra, Nollaig|language=en|work=Dictionary of Irish Biography|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

== Tús a shaoil ==
Rugadh Ó Gadhra i gCill Mhuire, [[Fíonach, Contae Luimnigh|Fíonach]], [[Contae Luimnigh]], an mac ba shine sa chlann.&lt;ref name=&quot;ainm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; B'as Fíonach dá athair David agus b'as na [[Foidhrí|Foidhrí]], [[Contae Chiarraí|Co. Chiarraí]], dá mháthair Hannah Flynn; i Meiriceá a casadh an bheirt ar a chéile, agus phós siad tar éis dóibh filleadh ar Éirinn i 1936.&lt;ref name=&quot;ainm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;

Chuaigh sé ar bhunscoil i bhFíonach, agus cuireadh meánscolaíocht air ina dhiaidh sin i nDrom Collachair (1957–60) agus i scoil Bhráithre De La Salle, [[Port Láirge]] (1960–62).&lt;ref name=&quot;ainm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; 

Céimí ba ea é de chuid [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]. Bhí Gaeilge agus Stair mar ábhair céime aige (1965). Bhain sé amach Ard-Dioplóma Oideachais an bhliain dár gcionn.&lt;ref name=&quot;ainm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; Le linn dó a bheith ina mhac léinn i gCorcaigh, toghadh é ina uachtarán ar an [[An Comhchaidreamh|gComhchaidreamh]], comhlacht Gaeilge idir-ollscoile, agus é sa phost sin ó 1965 go 1968.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;
[[Íomhá:GMIT Galway campus.jpg|mion]]

== Gairmréim ==
Chaith sé tamall i mBostún, Meiriceá, áit ar fhreastail sé go hachomair ar léachtaí in Ollscoil Harvard, sular fhill sé ar Éirinn.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; Ar fhilleadh dó, chaith sé roinnt míonna ag obair le [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]], mar a raibh sé i mbun ''Léargas'', clár cúrsaí reatha, sular ghlac sé le post mar oifigeach eolais le [[Gaeltarra Éireann]] (1970–72).&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; I 1970 phós sé Mairín, iníon leis an scríbhneoir [[Seán Ó Conghaile]] (1903–95) as Indreabhán, agus shocraigh an lánúin síos sna [[Forbacha]], i gConamara.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;

Ina dhiaidh sin bhí sé ina bhainisteoir poiblíochta ar Fháilte an Iarthair (1972–4) sular thosaigh sé, i 1974, mar léachtóir san iriseoireacht, sa chumarsáid, sa Ghaeilge, sa léann Eorpach agus sa nua-stair i gCeardcholáiste Réigiúnach na Gaillimhe.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;engwiki&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nollaig_%C3%93_Gadhra|teideal=Nollaig Ó Gadhra|language=en|work=Vicipéid an Bhéarla|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Ba é a bhunaigh an chéad chúrsa tríú leibhéal sa chumarsáid in Éirinn, agus lean sé ag léachtóireacht ann go dtí gur éirigh sé as i 2002.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; (Tugadh Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo, nó GMIT, ar an institiúid ó 1997 i leith; cumascadh í féin ó shin isteach in [[Ollscoil Teicneolaíochta an Atlantaigh]] (OTA), an 1 Aibreán 2022.)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.gmit.ie/about/our-people/management-group|teideal=Management Group|language=en|work=GMIT|dátarochtana=2026-08-13|archivedate=2024-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241204002018/https://www.gmit.ie/about/our-people/management-group}}&lt;/ref&gt;

I gcaitheamh a shaoil oibre chleacht sé an iriseoireacht shaor in éineacht lena léachtóireacht, agus bhí sé le feiceáil agus le cloisteáil go rialta ar chláir cúrsaí reatha RTÉ, i mBéarla agus i nGaeilge araon.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; Bhí colún seachtainiúil aige leis an nuachtán ''[[Lá]]'' ar feadh tamaill fhada, agus bhí ailt leis i gcló go minic i nuachtáin agus in irisí ar nós ''[[An tUltach]]'', ''[[Feasta]]'' (tuairim is 150 píosa) agus ''[[Comhar]]'' (ocht n-aiste is tríocha idir 1965 agus 1985); scríobh sé go rialta freisin don ''Limerick Leader''.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/books/non-fiction/folklore/nollaig-o-gadhra-cuimhni-cairde/?lang=en|teideal=Nollaig Ó Gadhra: Cuimhní Cairde|údar=Máirín Ní Ghadhra|language=en|work=Cló Iar-Chonnacht|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;engwiki&quot; /&gt;

Bhí suim ar leith aige sa stair a bhain le bunú an Stáit agus i gcúrsaí polaitíochta an Tuaiscirt ó shin, agus scríobh sé leithéidí ''Ríocht Roinnte'' agus ''Guth an Phobail'' bunaithe ar an taighde sin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[Íomhá:Sinn Féin wordmark.svg|mion]]

== Dearcadh polaitiúil ==
Bhí sé ina anailísí géarchúiseach ar chúrsaí an Tuaiscirt: chreid sé gurbh é tarraingt siar Shasana ó Thuaisceart Éireann an chéad chéim riachtanach chun go bhféadfadh náisiúnaithe agus aontachtaithe teacht ar réiteach eatarthu féin, agus mheas sé go háirithe sna 1970idí go raibh an tarraingt siar sin ag teacht.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; Dhiúltaigh sé do [[Comhaontú Sunningdale|Chomhaontú Sunningdale]] (1973) mar chomhréiteach neamh-inoibrithe, agus b'fhearr leis rud éigin ar nós pholasaí 'Éire Nua' Shinn Féin (a lean na Sealadaigh ag an am), a mhol cónaidhm de cheithre chúige féinrialaithe le rialtas lárnach teoranta lonnaithe in Áth Luain.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;

Bhí teagmháil phearsanta aige le go leor daoine sa ghluaiseacht phoblachtach, chabhraigh sé le doiciméid polasaí agus ábhar poiblíochta a dhréachtú do Shinn Féin (na Sealadaigh) sna 1970idí. 

Níos déanaí, sna 1980idí luath, bhí sé thar a bheith mí-shásta leis na Sealadaigh nuair a thréig siad &quot;Éire Nua&quot;.  Scríobh sé ansin corruair don nuachtán ''Saoirse'', páipéar [[Sinn Féin Poblachtach|Republican Sinn Féin]] (páirtí a bunaíodh sa bhliain 1986).&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://republicansinnfein.org/|teideal=Republican SINN FÉIN Poblachtach|dáta=2026-07-21|language=ga|work=Republican SINN FÉIN Poblachtach|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

Bhí sé an-cháinteach ar na meáin Éireannacha, go háirithe RTÉ, agus é den tuairim go raibh claonadh frith-náisiúnta láidir iontu i dtaca le tuairisciú ar imeachtaí an Tuaiscirt; chuir sé i gcoinne Alt 31.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt; Cé gur mhór an tsuim a bhí aige sa pholaitíocht, d'fhan sé glan ar na páirtithe bunaithe, agus sheas sé, gan éirí leis, mar iarrthóir neamhspleách i dtoghchán an tSeanaid do dháilcheantar Ollscoil na hÉireann in Eanáir 1983.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;

== An Ghaeilge agus an ghníomhaíocht ==
Díograiseoir a bhí ann i leith na Gaeilge agus athbheochan na teanga. I 2004 toghadh é ina uachtarán ar Chonradh na Gaeilge, an 30ú duine sa phost sin, i gcomharbacht ar [[Séagh Mac Siúrdáin|Shéagh Mac Siúrdáin]]; tháinig [[Dáithí Mac Cárthaigh]] i gcomharbacht airsean i 2005.&lt;ref name=&quot;cnag-uacht&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/en/info/conradh-na-gaeilge/president.html|teideal=President of Conradh na Gaeilge|language=en|work=Conradh na Gaeilge|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

Bhí sé ina dhuine de bhunaitheoirí [[TG4|Theilifís na Gaeilge]], a bunaíodh i 1994 agus ar a dtugtar [[TG4]] ó 1999 i leith.&lt;ref name=&quot;engwiki&quot; /&gt;

== Saol pearsanta ==
Chaith sé go leor dá shaol ag streachailt le tinneas — bhí [[diaibéiteas]] ainsealach air ó bhí sé ina fhear óg — ach lean sé dá shaothar go dtí an deireadh.&lt;ref name=&quot;ainm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;

Fuair sé bás go tobann ina theach cónaithe sna [[Na Forbacha|Forbacha]] ar an 13 Lúnasa 2008.&lt;ref name=&quot;rte&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Fmr Conradh na Gaeilge president dies|url=https://www.rte.ie/news/2008/0814/106958-ogadhran/|date=2008-08-14|language=en|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnag-obit&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/en/news/297-former-president-nollaig-%C3%B3-gadhra-dies.html|teideal=Former President Nollaig Ó Gadhra Dies|language=en|work=Conradh na Gaeilge|dátarochtana=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; D'fhág sé ina dhiaidh a bhean chéile Máirín agus ceathrar clainne; ina measc bhí Máirín Ní Ghadhra (iriseoir le [[Raidió na Gaeltachta]] ó shin), Dáithí agus Siobhán.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cnag-obit&quot; /&gt;

== Leabhair ==
* ''Gandhi'' (1969)
* ''John Boyle O'Reilly agus an Glór Gael-Mheiriceánach'' (1976)
* ''[[Éamann Iognáid Rís]]'' (1977, 1996)
* ''Richard J. Daley, Méara Chicago'' (1979) — meastar gurb é seo ceann de na saothair beathaisnéise Gaeilge is cuimsithí dá bhfuil ann.&lt;ref name=&quot;dib&quot; /&gt;
* ''1972'' (gan dáta)
* ''Guth an Phobail: Teip an Daonlathais ar Oirthuaisceart Éireann'' (1984)
* ''Ríocht Roinnte: Cúlra agus Ceachtanna Olltoghchán Westminster 1983 sna Sé Chontae'' (1985)
* ''Éire agus Polaitíocht na hEorpa: Léargas ar Thoghcháin Dhíreacha an Chomhphobail Eorpaigh'' (1986)
* ''Margáil na Saoirse'' (1988)
* ''An Ghaeltacht (oifigiúil) agus 1992?'' (1989)
* ''An Chéad Dáil Éireann, 1919-1921 agus an Ghaeilge'' (1989)
* ''Gaeltacht Mhaigh Eo'' (gan dáta)

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Conradh na Gaeilge}}
{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Gadhra, Nollaig O}}
[[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]]
[[Catagóir:Básanna in 2008]]
[[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Uachtaráin Chonradh na Gaeilge]]
[[Catagóir:Iriseoirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Lucht TG4]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]</text>
      <sha1>fmxia1jglkjnqf7e1ovlvzqxkilvyt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aoife Ní Scolaí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11154</id>
    <revision>
      <id>1326581</id>
      <parentid>1323891</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T21:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1959" sha1="9gztxayppu3bauy6lyrnm1vncsrkfus" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Íomhá:Stadas.jpg|clé|mion|2004: An Feisire Eorpach [[Seán Ó Neachtain]] i gcuideachta [[Panu Petteri Höglund|Phanu Höglund]], Aoife Ní Scolaí agus Phádraig Uí Laighin. Shínigh ochtó míle duine an achainí Idirlín ag éileamh stádas oifigiúil iomlán don Ghaeilge san Aontas Eorpach.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/language-group-calls-for-status-without-delay-1.977482|teideal=Language group calls for status 'without delay'|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-01-02}}&lt;/ref&gt;]]
Duine de phríomhghníomhaithe ghluaiseacht na Gaeilge is ea '''Aoife Ní Scolaí'''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://ie.linkedin.com/in/aoife-n%C3%AD-scola%C3%AD-a5906a154|teideal=LinkedIn|údar=Príomhoide|dáta=2022|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://gaeloideachas.ie/school/gaelscoil-laighean/|teideal=Gaeloideachas|dáta=2022|work=gaeloideachas.ie|dátarochtana=2022-01-02}}&lt;/ref&gt; Chomhordaigh sí rannpháirtíocht Chonradh na Gaeilge san [[Feachtas &quot;Stádas&quot;|fheachtas]] chun stádas oifigiúil a bhaint amach don Ghaeilge san Aontas Eorpach, sna blianta [[2003]]-[[2004]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/maintopics/?topic=3434582|teideal=Person: Aoife Ní Scolaí|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102125915/https://www.irishexaminer.com/maintopics/?topic=3434582}}&lt;/ref&gt; 

Bhí sí ina Príomhfheidhmeannach Gníomhach ag [[Conradh na Gaeilge]] san am sin, ach d'éirigh sí as oifig i dtús na bliana [[2005]], ó bhí sí míshásta le [[Foras na Gaeilge]]. 

== Féach freisin ==

* [[Feachtas &quot;Stádas&quot;]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Scolaí, Aoife Ní}}
[[Catagóir:Gaeilgeoirí]]
[[Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge]]</text>
      <sha1>9gztxayppu3bauy6lyrnm1vncsrkfus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aerfort Chorcaí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15175</id>
    <revision>
      <id>1326577</id>
      <parentid>1289107</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T20:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5556" sha1="5rd2443b9gn9twyuf2xq5tptbvn2yy7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}
[[Aerfort]] idirnáisiúnta Éireannach is ea '''Aerfort Chorcaí''' ([[IATA]]: ORK, ICAO: EICK),  an an dara aerfort is mó in Éirinn. Osclaíodh an t-aerfort ar an [[16 Deireadh Fómhair]] [[1961]]. Sa bhliain 2010, bhain 2.4 milliún duine úsáid as an aerfort,&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.corkairport.com/gns/about-us/media-centre/facts-figures.aspx |teideal=Aerfort Chorcaí - &quot;Facts and Figures&quot; |dátarochtana=2012-04-11 |archivedate=2012-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301075130/http://www.corkairport.com/gns/about-us/media-centre/facts-figures.aspx }}&lt;/ref&gt; agus 2.2 milliún in 2022.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.corkairport.com/news/detail/2023/01/13/cork-airport-welcomed-2.24-million-passengers-in-2022-and-is-on-track-for-very-strong-recovery-in-2023|teideal=Cork Airport Welcomed 2.24 Million Passengers In 2022 And Is On Track For Very Strong Recovery In 2023|work=www.corkairport.com|dátarochtana=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;

Tá [[ÚABÁC]] i bhfeighil ar an aerfort.

[[Íomhá:Cork Airport, July 1999.jpg|clé|mion]]

[[Íomhá:CorkTerminalNew.jpg|clé|mion]]
==Suíomh==
[[Íomhá:3.5 Check-in Halle. Jura Grau-blau. Irland. Cork Airport.JPG|clé|mion]]
Tá an t-aerfort suite ocht gciliméadar ó lár [[Corcaigh|Chathair Chorcaí]], agus cóngarach do shuíomh na haerpháirce a bhí ann roimhe sin, ar a dtugtaí Farmer's Cross.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1417126|teideal=Farmer's Cross|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;  

Rinne réamh-bhreathnadóireachtaí meitéareolaíochta ag an suíomh seo i 1946-47&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.met.ie/aviation/cork_ga.asp |teideal=met.ie |dátarochtana=2016-10-16 |archivedate=2017-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170308161930/http://www.met.ie/aviation/cork_ga.asp }}&lt;/ref&gt;. Tá an suíomh tugtha do cheo. Tarlaíonn seo siocair a shuímh gar don chósta theas agus a airde os cionn leibhéal na farraige. 

==Stair==
D’oscail an t-aerfort i mí Dheireadh Fómhair 1961.  

==== Meitéareolaíocht ====
Ar dtús, ní dhearna breathnadóireacht ach amháin ar iarratas. Ansin, chóir dheireadh 1961 rinneadh iad ar bhonn 24 uair agus mar sin bhí an stáisiún mar pháirt de líonra sionoptach na Seirbhíse [[Meitéareolaíocht]]a. 

Osclaíodh rannóg réamhaisnéise do chuspóirí eitlíochta sa bhliain 1966 agus de réir mar a mhéadaigh an t-éileamh ar réamhaisnéisí ginearálta, cuireadh isteach seirbhís uathoibríoch aimsire teileafóin. Dhún an rannóg réamhaisnéise eitlíochta sa bhliain 1988, agus ghlac an Lároifig Eitlíochta ag [[Aerfort na Sionainne]] freagracht as na réamhaisnéisí. 

== Gnó ==
Tá an geilleagar réigiúnach ag brath go mór ar eitiltí ó Aerfort Chorcaí. Ach níl ag éirí go maith le hAerfort Chorcaí cheana féin. Tháinig milliún níos lú daoine tríd an aerfort seo sa bhliain 2016 ná mar a tháinig in 2008.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://vifax.maynoothuniversity.ie/wp-content/uploads/2017/10/20150127mean.pdf|teideal=Cinniúint Aer Lingus|údar=Vifax  maynoothuniversity.ie/|dáta=7 Eanáir 2015|dátarochtana=16 DF 2023|archivedate=14 Iúil 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240714140907/https://vifax.maynoothuniversity.ie/wp-content/uploads/2017/10/20150127mean.pdf}}&lt;/ref&gt; Sna blianta 2010 agus 2022,  bhain 2.2-2.4 milliún duine úsáid as an aerfort. Ach mhéadaigh [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]] líon na bpaisinéirí faoi dhó beagnach idir 2009-2022.

Faoi láthair, is ag taisteal go  Heathrow nó ar ais a bhíonn aon trian de phaisinéirí Aerfort Chorcaí - sin sé mhíle duine gach seachtain

== Cinn scríbe ==
{{Airport-dest-list
| [[Aer Lingus]]| [[Amstardam]], [[an Bhruiséil]], [[Lanzarote]], [[Londain|Londain-Gatwick]], [[Londain|Londain-Heathrow]], [[Málaga (cathair)|Málaga]], [[München]], [[Páras|Páras-Charles de Gaulle]]
'''Séasúrach:''' [[Alicante]], [[Barcelona]], [[Faro]], [[an Ghinéiv]], [[Gran Canaria]], [[Liospóin]], [[Nice]], [[Palma de Mallorca]], [[an Róimh|an Róimh-Fiumicino]], [[Salzburg]], [[Tenerife|Tenerife-Deisceart]]
| [[Aer Lingus|Aer Lingus Regional]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;á oibriú ag [[Aer Árann|Aer Arann]]&lt;/small&gt; | [[Birmingham]], [[Briostó]], [[Dún Éideann]], [[Glaschú|Glaschú-Idirnáisiúnta]], [[Manchain]]
'''Séasúrach:''' [[Geirsí]], [[Roazhon]]
| [[Jet2.com]] | [[an Caisleán Nua, Contae an Dúin|an Caisleán Nua]]
| [[OLT Express]] | [[Bydgoszcz]] [ag tosú 30ú Deireadh Fómhair]
| [[Ryanair]] | [[Fuerteventura]], [[Lanzarote]], [[an Lár-Réigiún Thoir]] [ag atosú 1d Meán Fómhair], [[Learpholl]], [[Londain|Londain-Gatwick]], [[Londain|Londain-Stansted]], [[Málaga (cathair)|Málaga]], [[Tenerife|Tenerife-Deisceart]]
'''Séasúrach:''' [[Alicante]], [[Bordeaux]], [[Carcassone]], [[Faro]], [[Girona]], [[Gran Canaria]], [[La Rochelle]], [[Milano|Milano-Bergamo]], [[Palma de Mallorca]], [[Pisa]], [[Reus]]
| [[Thomson Airways]] |'''Séasúrach:''' [[Lanzarote]]
| [[Wizz Air]] | [[Gdańsk]], [[Katowice]], [[Poznań]], [[Vársá|Vársá-Chopin]] [ag críochnú 16ú Iúil], [[Vársá|Vársá-Modlin]] [ag tosú 20ú Iúil], [[Vilnias]], [[Wrocław]]
|Norweigan air=Nua Eabhrac, Boston}}

== Féach freisin ==

* [[ÚABÁC]] agus [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Aerfoirt in Éirinn}}
[[Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann]]
[[Catagóir:Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann]]
[[Catagóir:ÚABÁC]]
[[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i gContae Chorcaí]]</text>
      <sha1>5rd2443b9gn9twyuf2xq5tptbvn2yy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Strongbow</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18231</id>
    <revision>
      <id>1326606</id>
      <parentid>984612</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T09:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Risteard FitzGilbert de Clare, 2ú hIarla Penfro]]</comment>
      <origin>1326606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6052" sha1="8uh8axorvctl4g89boswav40cf6n4kt" xml:space="preserve">  {{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg|thumb|350px|''Pósadh Aoife agus Strongbow'' (1854) le Daniel Maclise.]]

Ba d'aicme uasal [[Tiarnas Angla-Normannach|Angla-Normannach]] agus Cambra-Normannach é '''Risteard FitzGilbert de Clare''' ailias '''Strongbow''' (''Arc-Fort'') (c. 1130 - [[20 Aibreán]] [[1176]], [[Baile Átha Cliath]]),an 2ú hIarla [[Sir Benfro|Phembróic]] agus Cunta Striguil (sa Bhreataine Bheag) agus Iarla [[Cúige Laighean|Laighean]] (in Éirinn), tiarna [[Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière|Bienfaite]] agus [[Orbec|d'Orbec]] (sa [[An Normainn|Normainn]]) a thosaigh ar [[Ionradh na Normannach ar Éirinn|choncas na Normannach ar Éirinn]] a bhaint amach.

==Cognóman==

Is é '''Strongbow''', an t-ainm is fearr aithne ar Risteárd, ach ní dócha gur tugadh sin air ar feadh a shaoil. Bhí cognómain de na tiarnaí eile Chambra-Normannacha agus Normannacha i bhFraincis na Normannach, mar a labhair na huaisle Fraincis agus, le cúpla eisceacht, scríobhadh doiciméid oifigiúla i Laidin le linn na tréimhse seo. Is cosúil gur tháinig an mearbhall chun cinn nuair a bhí ainm Risteáird á aistriú go Laidin.&lt;ref&gt;Goodrich Castle and the families of Godric Mapson, Monmouth, Clare, Marshall, Montchesney, Valence, Despenser and Talbot&lt;/ref&gt; Scríobhadh a ainm sa Liber de Wintonia idir 1300 agus 1304 (os cionn 120 bliain tar éis a bháis) mar &quot;Ricardus cognomento Stranghose Comes Strugulliae (Gaeilge: ''Richard Stranghose iarla Striguil'').&quot; Chuir an croiniceoir seo Stranghose go hearráideach (luiteoga coigríche) ann mar cognóman, nuair atá sé i bhfad níos dóchúla gur litriú athraitheach nó tras-scríobh an logainm 'Striguil' a bhí i gceist a dtugtar Strangboge, Stranboue nó Stranbohe in athscríbhinní eile. Ní go dtí an ceathrú haois déag go bhfuil ainm Risteáird aistrithe mar Strongbow ar deireadh: &quot;Earl Richard son of Gilbert Strongbow [earl of Shropshire].&lt;ref&gt;Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes. Peniarth Ms. 20 version, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1952], 65. Richard vabGilbert Stragbow[iarll Amhwydic], Brenhinedd y Saeson or The Kings of the Saxons, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1971], 170.&lt;/ref&gt;

==Gairmréim==
Ba mhac le Gilbert de Clare, céad Iarla Phembróic agus Isabel de Beaumont &lt;ref&gt;Cokayne 1945, p. 352&lt;/ref&gt; é Risteárd. Fuair ​​athair Risteáird bás thart ar 1148, nuair a bhí sé tuairim is 18 mbliana d'aois, agus fuair Risteárd an teideal 'Cunta Striguil' Iarla Phembróic le hoidhreacht. Is dócha nár aithníodh an teideal seo ag corónú [[Anraí II Shasana|Anraí II]] sa bhliain 1154.&lt;ref&gt;M. T. Flanagan, 'Clare, Richard fitz Gilbert de, second earl of Pembroke (c.1130–1176)', ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press (2004)&lt;/ref&gt; 

Mar mhac an chéad 'iarla', tháinig sé i gcomharbacht ar eastáit a athar i 1148,&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wsteideal=Pembroke, Earls of|volume=21|page=78}}&lt;/ref&gt;  ach bhain Anraí II an teideal uaidh sa bhliain 1154 mar gur taobhaigh Risteárd leis an Rí Stiofán Shasana i gcoinne mháthair Anraí, an Banimpire Matilda.&lt;ref name=&quot;HII193&quot;&gt;Warren 1973, p. 193&lt;/ref&gt; 

Thug a lucht comhaimseartha an t-ainm Cunta Striguil air, as ucht a thiarnas i dtailte teorann na Breataine Beaga i Striguil, áit a raibh dúnfort aige in áit ar a dtugtar Cas-gwent air anois, i Sir Fynwy mBealtaine ar an abhainn Afon Gwy.&lt;ref&gt;Orpen 1911, pp.85–9&lt;/ref&gt;  Chonaic sé deis chun a fhortún a aisiompú i 1168 nuair a bhuail sé le Diarmait Mac Murchada, Rí Laighean.&lt;ref&gt;Warren 1973, p. 114&lt;/ref&gt;

Mar chúitimh, fuair Strongbow iníon Dhiarmada mar chéile agus rinneadh oidhre an rí de. Ach b'éigean dó géilleadh do cheannas Rí Shasana agus na [[An Normáin|Normainne]], [[Anraí II Shasana|Anraí II]] agus ní raibh sé riamh ina rí ar [[Laighean|Chúige Laighean]].

B'iad Gilbert de Clare, Céad Iarla Phembróic agus Isabel de Beaumont a thuismitheoirí. Fuair a athair Gilbert [[bás]] nuair a bhí Risteárd thart fá ocht mbliana déag d'aois, agus fuair sé teideal a athair trí oidhreacht. Ach sa bhliain 1168 bhí seo caillte nó forghéillte aige.
== Éire ==
Sa bhliain 1166 thug [[Diarmuid Mac Murchadha]], Rí Laighean, a aghaidh ar Bhristó (Béarla: Bristol), Shasana&lt;ref&gt;[https://books.google.ie/books?id=Djtw3jEPn5sC&amp;pg=PA187&amp;lpg=PA187&amp;dq=Dervorguilla+ruairi&amp;source=bl&amp;ots=dsXLryXBTu&amp;sig=YOrnlQ_tUSE0nI16Ej9S_U68Ihk&amp;hl=ga&amp;sa=X&amp;ved=0CCEQ6AEwAWoVChMIx8_uybKQyQIVxtcaCh1lvgNH#v=onepage&amp;q=Dervorguilla%20ruairi&amp;f=false Hutchinson Illustrated Encyclopedia of British History, p187]&lt;/ref&gt;, chun bualadh le Roibéard FitzHarding, ceannaithe saibhir de chuid na cathrach. Thairg seisean comhairle do Dhiarmuid imeacht leis chun na Fraince agus a scéal ar fad do chur faoi bhráid [[Anraí II Shasana|Anraí II]]. Bhuaileadar le chéile áit éigin i [[Aquitaine|nAquitaine]], sa deireadh.
Ghlac Anraí Rí le Diarmuid ina ghialla dhó, agus tharraing sé cáipéis ag ceadú dó dhuine ar bith i dtailte na bPlantagenetach cabhrú leis chun a ríocht do bhuachaint ar ais.

Thosnaigh Diarmuid agus FitsHarding cuardach i measc na n-uasal Normannach féachaint cé a bheadh sásta troid le Diarmuid in Éirinn. 

Shochraigh Riocard de Clare, mac le Gilbert de Clare agus oidhre ar iarlacht Phembroic, nach raibh ann ach scáil, dul san bhfiontar le Diarmuid. D'ofráil Diarmuid a iníon Aoife dó le pósadh agus oidhreacht Laighean nuair a gheobhadh Diarmuid bás.

== Féach freisin ==
== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Naisc sheachtracha ==

{{Síol-beath-en}}
{{Síol-cy}}
{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Clare, Risteard FitzGilbert de}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1130]]
[[Catagóir:Básanna i 1176]]
[[Catagóir:Angla-Normannaigh]]
[[Catagóir:Breatnaigh in Éirinn sna Meánaoiseanna]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Kent]]
[[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]]
[[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]]
[[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]]</text>
      <sha1>8uh8axorvctl4g89boswav40cf6n4kt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326609</id>
      <parentid>1326606</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T09:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6017" sha1="be9ej9t67cy7jab834l79qndjl2n0xs" xml:space="preserve">  {{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg|thumb|350px|''Pósadh Aoife agus Strongbow'' (1854) le Daniel Maclise.]]

Ba d'aicme uasal [[Tiarnas Angla-Normannach|Angla-Normannach]] agus Cambra-Normannach é '''Risteard FitzGilbert de Clare''' nó '''Strongbow''' (''Arc-Fort'') (c. 1130 - [[20 Aibreán]] [[1176]], [[Baile Átha Cliath]]), an 2ú hIarla Pembroke  agus Cunta Striguil (sa Bhreataine Bheag) agus Iarla [[Cúige Laighean|Laighean]] (in Éirinn), tiarna [[Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière|Bienfaite]] agus [[Orbec|d'Orbec]] (sa [[An Normainn|Normainn]]). Chuir sé tús le [[Ionradh na Normannach ar Éirinn|concas na Normannach ar Éirinn]].

==Cognóman==

Is é Strongbow, an t-ainm is fearr aithne ar Risteárd, ach ní dócha gur tugadh sin air ar feadh a shaoil. Bhí cognómain de na tiarnaí eile Chambra-Normannacha agus Normannacha i bhFraincis na Normannach, mar a labhair na huaisle Fraincis agus, le cúpla eisceacht, scríobhadh doiciméid oifigiúla i Laidin le linn na tréimhse seo. Is cosúil gur tháinig an mearbhall chun cinn nuair a bhí ainm Risteáird á aistriú go Laidin.&lt;ref&gt;Goodrich Castle and the families of Godric Mapson, Monmouth, Clare, Marshall, Montchesney, Valence, Despenser and Talbot&lt;/ref&gt; Scríobhadh a ainm sa Liber de Wintonia idir 1300 agus 1304 (os cionn 120 bliain tar éis a bháis) mar &quot;Ricardus cognomento Stranghose Comes Strugulliae (Gaeilge: ''Richard Stranghose iarla Striguil'').&quot; Chuir an croiniceoir seo Stranghose go hearráideach (luiteoga coigríche) ann mar cognóman, nuair atá sé i bhfad níos dóchúla gur litriú athraitheach nó tras-scríobh an logainm 'Striguil' a bhí i gceist a dtugtar Strangboge, Stranboue nó Stranbohe in athscríbhinní eile. Ní go dtí an ceathrú haois déag go bhfuil ainm Risteáird aistrithe mar Strongbow ar deireadh: &quot;Earl Richard son of Gilbert Strongbow [earl of Shropshire].&lt;ref&gt;Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes. Peniarth Ms. 20 version, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1952], 65. Richard vabGilbert Stragbow[iarll Amhwydic], Brenhinedd y Saeson or The Kings of the Saxons, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1971], 170.&lt;/ref&gt;

==Gairmréim==
Ba mhac le Gilbert de Clare, céad Iarla Phembróic agus Isabel de Beaumont &lt;ref&gt;Cokayne 1945, p. 352&lt;/ref&gt; é Risteárd. Fuair ​​athair Risteáird bás thart ar 1148, nuair a bhí sé tuairim is 18 mbliana d'aois, agus fuair Risteárd an teideal 'Cunta Striguil' Iarla Phembróic le hoidhreacht. Is dócha nár aithníodh an teideal seo ag corónú [[Anraí II Shasana|Anraí II]] sa bhliain 1154.&lt;ref&gt;M. T. Flanagan, 'Clare, Richard fitz Gilbert de, second earl of Pembroke (c.1130–1176)', ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press (2004)&lt;/ref&gt; 

Mar mhac an chéad 'iarla', tháinig sé i gcomharbacht ar eastáit a athar i 1148,&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wsteideal=Pembroke, Earls of|volume=21|page=78}}&lt;/ref&gt;  ach bhain Anraí II an teideal uaidh sa bhliain 1154 mar gur taobhaigh Risteárd leis an Rí Stiofán Shasana i gcoinne mháthair Anraí, an Banimpire Matilda.&lt;ref name=&quot;HII193&quot;&gt;Warren 1973, p. 193&lt;/ref&gt; 

Thug a lucht comhaimseartha an t-ainm Cunta Striguil air, as ucht a thiarnas i dtailte teorann na Breataine Beaga i Striguil, áit a raibh dúnfort aige in áit ar a dtugtar Cas-gwent air anois, i Sir Fynwy mBealtaine ar an abhainn Afon Gwy.&lt;ref&gt;Orpen 1911, pp.85–9&lt;/ref&gt;  Chonaic sé deis chun a fhortún a aisiompú i 1168 nuair a bhuail sé le Diarmait Mac Murchada, Rí Laighean.&lt;ref&gt;Warren 1973, p. 114&lt;/ref&gt;

Mar chúitimh, fuair Strongbow iníon Dhiarmada mar chéile agus rinneadh oidhre an rí de. Ach b'éigean dó géilleadh do cheannas Rí Shasana agus na [[An Normáin|Normainne]], [[Anraí II Shasana|Anraí II]] agus ní raibh sé riamh ina rí ar [[Laighean|Chúige Laighean]].

B'iad Gilbert de Clare, Céad Iarla Phembróic agus Isabel de Beaumont a thuismitheoirí. Fuair a athair Gilbert [[bás]] nuair a bhí Risteárd thart fá ocht mbliana déag d'aois, agus fuair sé teideal a athair trí oidhreacht. Ach sa bhliain 1168 bhí seo caillte nó forghéillte aige.
== Éire ==
Sa bhliain 1166 thug [[Diarmuid Mac Murchadha]], Rí Laighean, a aghaidh ar Bhristó (Béarla: Bristol), Shasana&lt;ref&gt;[https://books.google.ie/books?id=Djtw3jEPn5sC&amp;pg=PA187&amp;lpg=PA187&amp;dq=Dervorguilla+ruairi&amp;source=bl&amp;ots=dsXLryXBTu&amp;sig=YOrnlQ_tUSE0nI16Ej9S_U68Ihk&amp;hl=ga&amp;sa=X&amp;ved=0CCEQ6AEwAWoVChMIx8_uybKQyQIVxtcaCh1lvgNH#v=onepage&amp;q=Dervorguilla%20ruairi&amp;f=false Hutchinson Illustrated Encyclopedia of British History, p187]&lt;/ref&gt;, chun bualadh le Roibéard FitzHarding, ceannaithe saibhir de chuid na cathrach. Thairg seisean comhairle do Dhiarmuid imeacht leis chun na Fraince agus a scéal ar fad do chur faoi bhráid [[Anraí II Shasana|Anraí II]]. Bhuaileadar le chéile áit éigin i [[Aquitaine|nAquitaine]], sa deireadh.
Ghlac Anraí Rí le Diarmuid ina ghialla dhó, agus tharraing sé cáipéis ag ceadú dó dhuine ar bith i dtailte na bPlantagenetach cabhrú leis chun a ríocht do bhuachaint ar ais.

Thosnaigh Diarmuid agus FitsHarding cuardach i measc na n-uasal Normannach féachaint cé a bheadh sásta troid le Diarmuid in Éirinn. 

Shochraigh Riocard de Clare, mac le Gilbert de Clare agus oidhre ar iarlacht Phembroic, nach raibh ann ach scáil, dul san bhfiontar le Diarmuid. D'ofráil Diarmuid a iníon Aoife dó le pósadh agus oidhreacht Laighean nuair a gheobhadh Diarmuid bás.

== Féach freisin ==
== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Naisc sheachtracha ==

{{Síol-beath-en}}
{{Síol-cy}}
{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Clare, Risteard FitzGilbert de}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1130]]
[[Catagóir:Básanna i 1176]]
[[Catagóir:Angla-Normannaigh]]
[[Catagóir:Breatnaigh in Éirinn sna Meánaoiseanna]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Kent]]
[[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]]
[[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]]
[[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]]</text>
      <sha1>be9ej9t67cy7jab834l79qndjl2n0xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326611</id>
      <parentid>1326609</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9498" sha1="dxebcsbv34nwyjopqp1t4pvgqnagm3i" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg|thumb|left|220px|''Pósadh Aoife agus Strongbow'' (1854) le Daniel Maclise.]]

Ba d'aicme uasal [[Tiarnas Angla-Normannach|Angla-Normannach]] agus Cambra-Normannach é '''Risteard FitzGilbert de Clare''' nó '''Strongbow''' (c. 1130 – [[20 Aibreán]] [[1176]], [[Baile Átha Cliath]]). Ba é an 2ú hIarla Phembróic é, Iarla Striguil sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], tiarna [[Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière|Bienfaite]] agus [[Orbec]] sa [[An Normainn|Normainn]], agus Tiarna [[Cúige Laighean|Laighean]] in Éirinn. Bhí ról lárnach aige in [[Ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach ar Éirinn]]: cé gurbh iad Robert FitzStephen agus a chompánaigh a tháinig i dtír ar dtús i mBealtaine 1169, ba é teacht Risteaird i Lúnasa 1170 a d'iompaigh an ruathar sin ina choncas.

==Cognóman==

Is é ''Strongbow'' an t-ainm is coitianta a thugtar ar Risteard, ach ní dócha gur tugadh air lena linn féin é. Ba i bhFraincis na Normannach a bhí cognómain na dtiarnaí Cambra-Normannacha agus Normannacha eile, óir ba í an Fhraincis a labhraíodh na huaisle, agus ba i Laidin, ar bheagán eisceachtaí, a scríobhtaí na doiciméid oifigiúla sa tréimhse sin. Is cosúil, mar sin, gurbh as aistriú ainm Risteaird go Laidin a d'eascair an mearbhall.&lt;ref&gt;Goodrich Castle and the families of Godric Mapson, Monmouth, Clare, Marshall, Montchesney, Valence, Despenser and Talbot&lt;/ref&gt;

In annála státchiste an ''Domesday'', a scríobhadh idir 1300 agus 1304 (os cionn 120 bliain tar éis a bháis), tugtar &quot;''Ricardus cognomento Stranghose Comes Strugulliae''&quot; air, is é sin &quot;Risteard, ar a dtugtar Stranghose, iarla Striguil&quot;. Ghlac an croiniceoir sin go hearráideach le ''Stranghose'' mar chognóman, cé gur dóichí gur leagan malartach litrithe nó tras-scríobh den logainm 'Striguil' atá ann; tugtar ''Strangboge'', ''Stranboue'' nó ''Stranbohe'' air in athscríbhinní eile. Níor tugadh ''Strongbow'' air go dtí an ceathrú haois déag: &quot;Earl Richard son of Gilbert Strongbow [earl of Shropshire]&quot;.&lt;ref&gt;Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes. Peniarth Ms. 20 version, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1952], 65. Richard vab Gilbert Stragbow [iarll Amhwydic], Brenhinedd y Saeson or The Kings of the Saxons, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1971], 170.&lt;/ref&gt; Is é ''Arc-Fort'' an leagan den leasainm a thugtar air i bhFraincis na Normannach, is é sin 'bogha láidir'.

==Saol agus gairmréim==

Ba mhac é Risteard le Gilbert de Clare, céad Iarla Phembróic, agus lena bhean Isabel de Beaumont.&lt;ref&gt;Cokayne 1945, p. 352&lt;/ref&gt; Rugadh thart ar 1130 é i [[Tonbridge]] i [[Kent]] i [[Sasana]]. Fuair a athair bás thart ar 1148, nuair a bhí Risteard tuairim is ocht mbliana déag d'aois, agus tháinig sé i gcomharbacht ar eastáit a athar an bhliain chéanna.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wsteideal=Pembroke, Earls of|volume=21|page=78}}&lt;/ref&gt;

Níor aithin [[Anraí II Shasana|Anraí II]] teideal Iarla Phembróic aige nuair a corónaíodh é sa bhliain 1154, toisc gur thaobhaigh muintir de Clare leis an [[Stiofán Shasana|Rí Stiofán]] i gcoinne mháthair Anraí, an Banimpire Matilda, le linn an chogaidh chathartha i Sasana.&lt;ref&gt;M. T. Flanagan, 'Clare, Richard fitz Gilbert de, second earl of Pembroke (c.1130–1176)', ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HII193&quot;&gt;Warren 1973, p. 193&lt;/ref&gt;

Thug lucht a chomhaimsire &quot;Iarla Striguil&quot; air ina áit sin, i ngeall ar a thiarnas i dtailte teorann na Breataine Bige i Striguil, mar a raibh caisleán aige san áit ar a dtugtar Cas-gwent (Béarla: ''Chepstow'') anois, i Sir Fynwy ar bhruach na habhann Gwy (Breatnais: ''Afon Gwy'').&lt;ref&gt;Orpen 1911, pp. 85–9&lt;/ref&gt;

== Éire ==

=== An margadh le Diarmaid Mac Murchadha ===

Sa bhliain 1166 chuir [[Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruaidhrí Ua Conchobhair]], Ard-Rí na hÉireann, [[Diarmaid Mac Murchadha]] as ríocht Laighean. Thug Diarmaid a aghaidh ar Bhristó (Béarla: ''Bristol'') i Sasana,&lt;ref&gt;[https://books.google.ie/books?id=Djtw3jEPn5sC&amp;pg=PA187 Hutchinson Illustrated Encyclopedia of British History, p187]&lt;/ref&gt; áit ar bhuail sé le Roibéard FitzHarding, ceannaí saibhir de chuid na cathrach. Mhol seisean do Dhiarmaid dul chun na Fraince agus a chás a chur faoi bhráid [[Anraí II Shasana|Anraí II]]. Bhuail an bheirt le chéile in [[Aquitaine]] sa deireadh. Mhóidigh Diarmaid dílseacht d'Anraí agus rinneadh vasáilleach de, agus thug an rí litir cheadaithe dó a lig d'aon duine dá ghéillsinigh i dtailte na bPlantagenetach cabhrú leis a ríocht a bhaint amach arís.

Thosaigh Diarmaid agus FitzHarding ansin ag cuardach i measc uaisle na Normannach féachaint cé a throidfeadh ar son Dhiarmada in Éirinn. Sa bhliain 1167 shocraigh Risteard de Clare, nach raibh fágtha aige d'iarlacht Phembróic ach an scáil faoin am sin, dul san fhiontar leis. Mar chúiteamh, gheall Diarmaid a iníon Aoife dó le pósadh mar aon le comharbas ar Laighean tar éis a bháis.&lt;ref&gt;Warren 1973, p. 114&lt;/ref&gt; Ó nach raibh i litir Anraí ach cead ginearálta, d'iarr Risteard cead sonrach ar an rí féin, agus fuair sé é sa bhliain 1168.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

=== An t-ionradh, 1169–1170 ===

I mBealtaine 1169 tháinig an chéad díorma Normannach i dtír ag Cuan Bhanú i gContae Loch Garman faoi cheannas Robert FitzStephen, agus gabhadh baile [[Loch Garman]]. Ar an 23 Lúnasa 1170 sheol Risteard féin ó Milford Haven le tuairim is 200 ridire agus 1,000 saighdiúir, cé gur tháinig teachtaire ríoga chuige ag toirmeasc an aistir air. Tháinig sé i dtír ag an bPasáiste i gContae Phort Láirge, agus ghabh sé cathair [[Port Láirge]] féin ar an 25 Lúnasa tar éis troda fíochmhair sna sráideanna. Is i dTúr Raghnaill sa chathair chéanna a phós sé Aoife go gairid ina dhiaidh sin. Ar an 21 Meán Fómhair 1170 ghabh a chuid fear cathair Bhaile Átha Cliath fad a bhí caibidlíocht ar siúl leis na cathróirí.

=== Tiarna Laighean agus géilleadh d'Anraí II ===

Fuair Diarmaid bás i [[Fearna|bhFearna]] i mBealtaine 1171. D'éiligh a mhac [[Domhnall Caomhánach]] ríocht Laighean de réir an Fhéineachais, ach d'éiligh Risteard an oidhreacht i gceart a mhná. Níor glacadh riamh leis mar rí ar Laighean, áfach: ba mar thiarna faoin gcoróin a shealbhaigh sé an cúige.

I samhradh na bliana 1171 chuir Ruaidhrí Ua Conchobhair léigear ar Bhaile Átha Cliath, agus cabhlach ó Mhanainn ag cur bac ar an gcuan, ach bhris na Normannaigh amach as an gcathair agus chuir siad ruaig ar shlua an Ard-Rí. Faoin tráth seo bhí imní ar Anraí II faoi mhéadú chumhacht Risteaird, agus chuir Risteard a uncail Hervey de Montmorency ar thoscaireacht chuige lena shásamh. Ghéill sé na cathracha a bhí gafa aige — Baile Átha Cliath, Port Láirge agus Loch Garman — don rí, agus fuair sé an chuid eile de Laighean ar ais uaidh mar fheod. Tháinig Anraí féin i dtír i bPort Láirge ar an 17 Deireadh Fómhair 1171 agus d'fhan sé sa tír go dtí an 17 Aibreán 1172.

=== Na blianta deiridh ===

Chuidigh Risteard le hAnraí in aghaidh an éirí amach sa Fhrainc in 1173–1174, agus mar luach saothair daingníodh a sheilbh ar Laighean agus ceapadh ina ghiúisteoir ar Éirinn é. Sa bhliain 1174 rinne sé iarracht dul chun cinn a dhéanamh isteach sa Mhumhain ach buaileadh é i gcath ag [[Dúrlas Éile|Durlas]].&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

== Bás agus comharbas ==

Fuair Risteard bás i mBaile Átha Cliath ar an 20 Aibreán 1176, de bharr ionfhabhtaithe ina chos. Cuireadh in [[Ardeaglais Theampall Chríost]] é, mar a bhfuil [[Lorcán Ua Tuathail]], Ardeaspag Bhaile Átha Cliath agus uncail a mhná, curtha freisin. Scriosadh an tuama bunaidh nuair a thit díon na hardeaglaise isteach sa bhliain 1562, agus cuireadh dealbh eile ina áit thart ar 1570; ní le muintir de Clare an sciath atá uirthi.

Bhí beirt chlainne ag Risteard agus ag Aoife. Tháinig a mhac Gilbert (a rugadh thart ar 1173) i gcomharbacht air mar 3ú hIarla Phembróic, ach fuair seisean bás ina mhionaoiseach thart ar 1185. Chuaigh an oidhreacht ansin chuig a iníon Isabel de Clare, a bhí ina cuntaois ina ceart féin. Nuair a pósadh Isabel ar Uilliam Marascal sa bhliain 1189, chuaigh iarlacht Phembróic chuige-sean dá barr. Bhí beirt iníonacha neamhdhlisteanacha eile ag Risteard freisin, Aline agus Basilia.&lt;ref&gt;Cokayne 1945, Aguisín H, p. 103&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [[Ionradh na Normannach ar Éirinn]]
* [[Diarmaid Mac Murchadha]]
* [[Tiarnas na hÉireann]]
* [[Ardeaglais Theampall Chríost]]
* [[Lorcán Ua Tuathail]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.dib.ie/biography/clare-richard-de-richard-fitz-gilbert-strongbow-a1685 'Clare, Richard de'], ''Dictionary of Irish Biography''
* [https://www.britannica.com/biography/Richard-FitzGilbert-2nd-Earl-of-Pembroke 'Richard FitzGilbert, 2nd earl of Pembroke'], ''Encyclopædia Britannica''

{{Síol-beath-en}}
{{Síol-cy}}
{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Clare, Risteard FitzGilbert de}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1130]]
[[Catagóir:Básanna i 1176]]
[[Catagóir:Angla-Normannaigh]]
[[Catagóir:Breatnaigh in Éirinn sna Meánaoiseanna]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Kent]]
[[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]]
[[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]]
[[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]]</text>
      <sha1>dxebcsbv34nwyjopqp1t4pvgqnagm3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326612</id>
      <parentid>1326611</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9855" sha1="tsefdyxfoqx86sqjr9u8g00ingpzof2" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Ba d'aicme uasal [[Tiarnas Angla-Normannach|Angla-Normannach]] agus Cambra-Normannach é '''Risteard FitzGilbert de Clare''' nó '''Strongbow''' (c. 1130 – [[20 Aibreán]] [[1176]], [[Baile Átha Cliath]]). Ba é an 2ú hIarla Phembróic é, Iarla Striguil sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], tiarna [[Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière|Bienfaite]] agus [[Orbec]] sa [[An Normainn|Normainn]], agus Tiarna [[Cúige Laighean|Laighean]] in Éirinn. Bhí ról lárnach aige in [[Ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach ar Éirinn]]: cé gurbh iad Robert FitzStephen agus a chompánaigh a tháinig i dtír ar dtús i mBealtaine 1169, ba é teacht Risteaird i Lúnasa 1170 a d'iompaigh an ruathar sin ina choncas.

[[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg|thumb|left|220px|''Pósadh Aoife agus Strongbow'' (1854) le Daniel Maclise, NGI:&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2021-08/ag-foghlaim-trid-an-ealain-paca-acmhainni-stair.pdf|teideal=Ag foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní|údar=nationalgallery.ie|dátarochtana=2026}}&lt;/ref&gt;   Mar chomhartha buíochais, gheall Diarmaid go dtabharfadh sé a iníon, Aoife, do Strongbow mar bhean chéile. ]]
==Cognóman==

Is é ''Strongbow'' an t-ainm is coitianta a thugtar ar Risteard, ach ní dócha gur tugadh air lena linn féin é. Ba i bhFraincis na Normannach a bhí cognómain na dtiarnaí Cambra-Normannacha agus Normannacha eile, óir ba í an Fhraincis a labhraíodh na huaisle, agus ba i Laidin, ar bheagán eisceachtaí, a scríobhtaí na doiciméid oifigiúla sa tréimhse sin. Is cosúil, mar sin, gurbh as aistriú ainm Risteaird go Laidin a d'eascair an mearbhall.&lt;ref&gt;Goodrich Castle and the families of Godric Mapson, Monmouth, Clare, Marshall, Montchesney, Valence, Despenser and Talbot&lt;/ref&gt;

In annála státchiste an ''Domesday'', a scríobhadh idir 1300 agus 1304 (os cionn 120 bliain tar éis a bháis), tugtar &quot;''Ricardus cognomento Stranghose Comes Strugulliae''&quot; air, is é sin &quot;Risteard, ar a dtugtar Stranghose, iarla Striguil&quot;. Ghlac an croiniceoir sin go hearráideach le ''Stranghose'' mar chognóman, cé gur dóichí gur leagan malartach litrithe nó tras-scríobh den logainm 'Striguil' atá ann; tugtar ''Strangboge'', ''Stranboue'' nó ''Stranbohe'' air in athscríbhinní eile. Níor tugadh ''Strongbow'' air go dtí an ceathrú haois déag: &quot;Earl Richard son of Gilbert Strongbow [earl of Shropshire]&quot;.&lt;ref&gt;Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes. Peniarth Ms. 20 version, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1952], 65. Richard vab Gilbert Stragbow [iarll Amhwydic], Brenhinedd y Saeson or The Kings of the Saxons, ed. and trans. T. Jones [Cardiff, 1971], 170.&lt;/ref&gt; Is é ''Arc-Fort'' an leagan den leasainm a thugtar air i bhFraincis na Normannach, is é sin 'bogha láidir'.

==Saol agus gairmréim==

Ba mhac é Risteard le Gilbert de Clare, céad Iarla Phembróic, agus lena bhean Isabel de Beaumont.&lt;ref&gt;Cokayne 1945, p. 352&lt;/ref&gt; Rugadh thart ar 1130 é i [[Tonbridge]] i [[Kent]] i [[Sasana]]. Fuair a athair bás thart ar 1148, nuair a bhí Risteard tuairim is ocht mbliana déag d'aois, agus tháinig sé i gcomharbacht ar eastáit a athar an bhliain chéanna.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wsteideal=Pembroke, Earls of|volume=21|page=78}}&lt;/ref&gt;

Níor aithin [[Anraí II Shasana|Anraí II]] teideal Iarla Phembróic aige nuair a corónaíodh é sa bhliain 1154, toisc gur thaobhaigh muintir de Clare leis an [[Stiofán Shasana|Rí Stiofán]] i gcoinne mháthair Anraí, an Banimpire Matilda, le linn an chogaidh chathartha i Sasana.&lt;ref&gt;M. T. Flanagan, 'Clare, Richard fitz Gilbert de, second earl of Pembroke (c.1130–1176)', ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HII193&quot;&gt;Warren 1973, p. 193&lt;/ref&gt;

Thug lucht a chomhaimsire &quot;Iarla Striguil&quot; air ina áit sin, i ngeall ar a thiarnas i dtailte teorann na Breataine Bige i Striguil, mar a raibh caisleán aige san áit ar a dtugtar Cas-gwent (Béarla: ''Chepstow'') anois, i Sir Fynwy ar bhruach na habhann Gwy (Breatnais: ''Afon Gwy'').&lt;ref&gt;Orpen 1911, pp. 85–9&lt;/ref&gt;

== Éire ==

=== An margadh le Diarmaid Mac Murchadha ===

Sa bhliain 1166 chuir [[Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruaidhrí Ua Conchobhair]], Ard-Rí na hÉireann, [[Diarmaid Mac Murchadha]] as ríocht Laighean. Thug Diarmaid a aghaidh ar Bhristó (Béarla: ''Bristol'') i Sasana,&lt;ref&gt;[https://books.google.ie/books?id=Djtw3jEPn5sC&amp;pg=PA187 Hutchinson Illustrated Encyclopedia of British History, p187]&lt;/ref&gt; áit ar bhuail sé le Roibéard FitzHarding, ceannaí saibhir de chuid na cathrach. Mhol seisean do Dhiarmaid dul chun na Fraince agus a chás a chur faoi bhráid [[Anraí II Shasana|Anraí II]]. Bhuail an bheirt le chéile in [[Aquitaine]] sa deireadh. Mhóidigh Diarmaid dílseacht d'Anraí agus rinneadh vasáilleach de, agus thug an rí litir cheadaithe dó a lig d'aon duine dá ghéillsinigh i dtailte na bPlantagenetach cabhrú leis a ríocht a bhaint amach arís.

Thosaigh Diarmaid agus FitzHarding ansin ag cuardach i measc uaisle na Normannach féachaint cé a throidfeadh ar son Dhiarmada in Éirinn. Sa bhliain 1167 shocraigh Risteard de Clare, nach raibh fágtha aige d'iarlacht Phembróic ach an scáil faoin am sin, dul san fhiontar leis. Mar chúiteamh, gheall Diarmaid a iníon Aoife dó le pósadh mar aon le comharbas ar Laighean tar éis a bháis.&lt;ref&gt;Warren 1973, p. 114&lt;/ref&gt; Ó nach raibh i litir Anraí ach cead ginearálta, d'iarr Risteard cead sonrach ar an rí féin, agus fuair sé é sa bhliain 1168.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

=== An t-ionradh, 1169–1170 ===

I mBealtaine 1169 tháinig an chéad díorma Normannach i dtír ag Cuan Bhanú i gContae Loch Garman faoi cheannas Robert FitzStephen, agus gabhadh baile [[Loch Garman]]. Ar an 23 Lúnasa 1170 sheol Risteard féin ó Milford Haven le tuairim is 200 ridire agus 1,000 saighdiúir, cé gur tháinig teachtaire ríoga chuige ag toirmeasc an aistir air. Tháinig sé i dtír ag an bPasáiste i gContae Phort Láirge, agus ghabh sé cathair [[Port Láirge]] féin ar an 25 Lúnasa tar éis troda fíochmhair sna sráideanna. Is i dTúr Raghnaill sa chathair chéanna a phós sé Aoife go gairid ina dhiaidh sin. Ar an 21 Meán Fómhair 1170 ghabh a chuid fear cathair Bhaile Átha Cliath fad a bhí caibidlíocht ar siúl leis na cathróirí.

=== Tiarna Laighean agus géilleadh d'Anraí II ===

Fuair Diarmaid bás i [[Fearna|bhFearna]] i mBealtaine 1171. D'éiligh a mhac [[Domhnall Caomhánach]] ríocht Laighean de réir an Fhéineachais, ach d'éiligh Risteard an oidhreacht i gceart a mhná. Níor glacadh riamh leis mar rí ar Laighean, áfach: ba mar thiarna faoin gcoróin a shealbhaigh sé an cúige.

I samhradh na bliana 1171 chuir Ruaidhrí Ua Conchobhair léigear ar Bhaile Átha Cliath, agus cabhlach ó Mhanainn ag cur bac ar an gcuan, ach bhris na Normannaigh amach as an gcathair agus chuir siad ruaig ar shlua an Ard-Rí. Faoin tráth seo bhí imní ar Anraí II faoi mhéadú chumhacht Risteaird, agus chuir Risteard a uncail Hervey de Montmorency ar thoscaireacht chuige lena shásamh. Ghéill sé na cathracha a bhí gafa aige — Baile Átha Cliath, Port Láirge agus Loch Garman — don rí, agus fuair sé an chuid eile de Laighean ar ais uaidh mar fheod. Tháinig Anraí féin i dtír i bPort Láirge ar an 17 Deireadh Fómhair 1171 agus d'fhan sé sa tír go dtí an 17 Aibreán 1172.

=== Na blianta deiridh ===

Chuidigh Risteard le hAnraí in aghaidh an éirí amach sa Fhrainc in 1173–1174, agus mar luach saothair daingníodh a sheilbh ar Laighean agus ceapadh ina ghiúisteoir ar Éirinn é. Sa bhliain 1174 rinne sé iarracht dul chun cinn a dhéanamh isteach sa Mhumhain ach buaileadh é i gcath ag [[Dúrlas Éile|Durlas]].&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

== Bás agus comharbas ==

Fuair Risteard bás i mBaile Átha Cliath ar an 20 Aibreán 1176, de bharr ionfhabhtaithe ina chos. Cuireadh in [[Ardeaglais Theampall Chríost]] é, mar a bhfuil [[Lorcán Ua Tuathail]], Ardeaspag Bhaile Átha Cliath agus uncail a mhná, curtha freisin. Scriosadh an tuama bunaidh nuair a thit díon na hardeaglaise isteach sa bhliain 1562, agus cuireadh dealbh eile ina áit thart ar 1570; ní le muintir de Clare an sciath atá uirthi.

Bhí beirt chlainne ag Risteard agus ag Aoife. Tháinig a mhac Gilbert (a rugadh thart ar 1173) i gcomharbacht air mar 3ú hIarla Phembróic, ach fuair seisean bás ina mhionaoiseach thart ar 1185. Chuaigh an oidhreacht ansin chuig a iníon Isabel de Clare, a bhí ina cuntaois ina ceart féin. Nuair a pósadh Isabel ar Uilliam Marascal sa bhliain 1189, chuaigh iarlacht Phembróic chuige-sean dá barr. Bhí beirt iníonacha neamhdhlisteanacha eile ag Risteard freisin, Aline agus Basilia.&lt;ref&gt;Cokayne 1945, Aguisín H, p. 103&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [[Ionradh na Normannach ar Éirinn]]
* [[Diarmaid Mac Murchadha]]
* [[Tiarnas na hÉireann]]
* [[Ardeaglais Theampall Chríost]]
* [[Lorcán Ua Tuathail]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.dib.ie/biography/clare-richard-de-richard-fitz-gilbert-strongbow-a1685 'Clare, Richard de'], ''Dictionary of Irish Biography''
* [https://www.britannica.com/biography/Richard-FitzGilbert-2nd-Earl-of-Pembroke 'Richard FitzGilbert, 2nd earl of Pembroke'], ''Encyclopædia Britannica''

{{Síol-beath-en}}
{{Síol-cy}}
{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Clare, Risteard FitzGilbert de}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1130]]
[[Catagóir:Básanna i 1176]]
[[Catagóir:Angla-Normannaigh]]
[[Catagóir:Breatnaigh in Éirinn sna Meánaoiseanna]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Kent]]
[[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]]
[[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]]
[[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]]</text>
      <sha1>tsefdyxfoqx86sqjr9u8g00ingpzof2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amharclann an Damer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19505</id>
    <revision>
      <id>1326578</id>
      <parentid>1323851</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T20:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7517" sha1="ou1427npeww2aq6paj76qgylztpb4l7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}

[[Íomhá:Unitarian Church, St Stephens Green, Dublin (2683674018).jpg|mion|An halla]][[Amharclann]] Ghaeilge ab ea '''An Dame'''r a bhí suite sa Halla Damer, ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] i m[[Baile Átha Cliath]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/archives/2014/1006/650380-inside-the-damer-theatre-1969/|teideal=Cuairt ar Amharclann an Damer|údar=RTÉ, clár &quot;Féach&quot;|dáta=|dátarochtana=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Nótaí Drámaíochta: Saibhreas damer?|url=https://www.jstor.org/stable/20551718|journal=Comhar|date=1964|issn=0010-2369|pages=31–33|volume=23|issue=5|doi=10.2307/20551718|author=L. S. Tuathail}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide|teideal=An Damer: Stair Amharclainne le|údar=Mairéad Ní Chinnéide|dáta=2008|language=ga|work=Gael Linn|dátarochtana=2021-10-06|archivedate=2021-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211006160202/https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide}}&lt;/ref&gt; Ba é [[Gael Linn]] a thionscnaigh Amharclann an Damer agus a stiúir é ó 1955 go dtí 1976. Tháinig complacht proifisiúnta isteach ansin, níor dúnadh an amharclann sa bhliain 1981.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishplayography.com/company.aspx?companyid=30342|teideal=An Damer|údar=irishplayography.com|work=www.irishplayography.com|dátarochtana=2021-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Stair dhrámaíocht na Gaeilge: 1900-1970|url=http://catalogue.library.ulster.ac.uk/items/521799|publisher=Cló Iar-Chonnachta|date=1993|location=Indreabhán, Conamara|language=ga|author=Pádraig Ó Siadhail}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:George Feydeau-La Dame.jpg|mion|aisteoirí]]Le linn an ama sin, bhí An Damer ina chuid lárnach de shaol sóisialta phobal na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] san ardchathair. Chothaigh sé lucht leanúna dílis don amharclannaíocht Ghaeilge trí mheán An Chlub Drámaíochta. Toisc ionad leanúnach a bheith ar fáil, spreag An Damer borradh sa [[drámaíocht]] amaitéarach. D'fheidhmigh an Damer mar lárionad don drámaíocht amaitéarach agus chothaigh sé na caighdeáin b’airde maidir le gach gné den ealaín. Thar aon rud eile, de bharr an dá eilimint sin a bheith ann, spreagadh [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] chun drámaí nua a scríobh. [[Íomhá:GaelLinn.png|frame|Ba é [[Gael Linn]] a thionscnaigh Amharclann an Damer|clé]]

== Stair ==
[[Íomhá:Flickr - …trialsanderrors - Saint Stephen's Green Park, Dublin, Ireland, ca. 1899.jpg|mion|ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] i m[[Baile Átha Cliath]]]]
I leabhar ''An Damer: Stair Amharclainne'' (Gael Linn, 2008) insíonn Máiréad Ní Chinnéide stair an Damer mar thionscadal, na daoine a bhí taobh thiar de agus an tsíor-streachailt airgeadais a bhain lena reáchtáil.  

Ba sa bhliain 1955 bunaíodh Amharclann Gaeilge an Damer faoi chúram Ghael Linn, eagras a bunaíodh i mBealtaine 1953.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://mural.maynoothuniversity.ie/5384/1/Le_Caoimhe_Ni_Bhaoighill_20140905083216.pdf|teideal=STAIR AGUS FORBAIRT NA DRÁMAÍOCHTA GAEILGE|údar=Caoimhe Ní Bhaoighill  / maynoothuniversity.ie|dáta=1989|dátarochtana=2021}}&lt;/ref&gt; Cé nárbh é priomhaidhm an eagrais seo amharclann Gaeilge a bhunú, thuig siad cé chomh tábhachtach is a bhí Amharclann fá choinne drámaí Gaeilge amháin chun an ealáin dhúchasach / seo a chaomhnú sa chathair. Ó comhdhlúthaíodh an Comhar Drámaíochta le [[Amharclann na Mainistreach]] i 1942, bhí léiriú drámai Gaeilge faoi chúram na Mainistreach. 

An aisling a bhí ag Gael Linn ná go mbeadh An Damer ina hamharclann phroifisiúnta. Ina leabhar siúd, déanann Ní Chinnéide cur síos ar na hiarrachtaí a rinneadh agus ar an toradh a bhí orthu.  

Osclaíodh an Damer go hoifigiúil ar an [[14 Samhain]] [[1955]] le léiriú ó Aisteoirí Chéitinn, Baile Atha. Cliath, faoi stiúir Mháirtín Uí Dhíomasaigh.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1681|teideal=Ó DÍOMSAIGH, Máirtín (1922–1998)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2021-10-07}}&lt;/ref&gt; Bliain is fiche a mhair An Damer faoi choimirce Gael Linn (1955-1976). Tháinig  complacht proifisiúnta isteach sa bhliain 1978, comhfhiontar idir Bord na Gaeilge (nach maireann) agus [[an Chomhairle Ealaíon]]. Ach níor mhair sé ach ar feadh trí bliana (1978-1981). 

Dúnadh an Damer sa bhliain 1981. Meastar gur tháinig ann rómhall don chomplacht gairmiúil agus gurbh é tús na [[1960idí|seascaidí]] an t-am ab fhearr chun tógáil ar an dúshraith a bhí leagtha ag an Damer.

== Daoine ==
Ar na drámadóirí a scríobh don Damer bhí, [[Eoghan Ó Tuairisc]], [[Seán Ó Tuama]], [[Breandán Ó Beacháin]] agus [[Máiréad Ní Ghráda]]. Sa saothar seo, déantar cur síos ar na drámaí ar fad a léiríodh ar stáitse an Damer agus, i gcásanna áirithe, tugtar míreanna as léirmheasanna comhaimseartha.

Bhí sé d’ádh ag an Damer go raibh stiúrthóirí gairmiúla mar Phroinsias Mac Diarmada agus [[Tomás Mac Anna]] ag obair ann. Chothaigh An Damer léiritheoirí óga den scoth, cuid acu a bheadh ag plé go gairmiúil le hobair léirithe nó aisteoireachta m.sh., [[Niall Tóibín]], Noel Ó Briain, Seán Ó Briain, Dónall Farmer, Áine Ní Mhaoldhomhnaigh Uí Dhrisceoil agus Seán Ó Coistealbha. 

Thug An Damer deis don iliomad daoine a gcuid tallann aisteoireachta a thabhairt chun foirfeachta. Ar na daoine a thosaigh san Damer agus a chuaigh le gairm na haisteoireachta bhí Áine Ní Mhuirí, Máire Ní Ghráinne, Breandán Ó Dúill agus Fionnula Flanagan. Ach is cóir a aithint go raibh daoine amaitéaracha a shroich ardchaighdeán aisteoireachta, ach go háirithe Séamas Ó Tuama agus Séamas Páircéir a fuair moladh arís is arís eile as na léirithe ina raibh siad.

== Léigh freisin ==
* ''An Damer: Stair Amharclainne'' le Máiréad Ní Chinnéide ([[Gael Linn]], 2008)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dátaí an Chéad Léirithe ==

* 14 Samhain 1955. [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32726 Ríte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101032/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32726 |date=2021-10-07 }}, le Máiréad Ní Ghráda ;  [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=33393 An Caidéal Sa Chlós] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101026/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=33393 |date=2021-10-07 }} le Martin Dempsey (Máirtín Ó DÍOMSAIGH)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; agus Gearóid Ó Tighearnaigh ;  [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32759 Olc Maith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101027/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32759 |date=2021-10-07 }},  le Martin Dempsey. Léirithe ag An Damer i gcomhairle le [[Aisteoirí Chéitinn]].

*1958: [https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32393 Utopia Dé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007101028/https://www.irishplayography.com/play.aspx?playid=32393 |date=2021-10-07 }}, Tomás Tóibín 

== Féach freisin ==
* [[An Giall]]
* [[Séamus Ó Néill]]
* [[Seán Ó Riada]]
* [[Drámaíocht na Gaeilge]]
* [[Déamar]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Amharclanna]]
[[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Faiche Stiabhna]]
[[Catagóir:An Ghaeilge]]</text>
      <sha1>ou1427npeww2aq6paj76qgylztpb4l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faiche Stiabhna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21818</id>
    <revision>
      <id>1326595</id>
      <parentid>1322471</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T03:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5506" sha1="gb1p3yxm2pyuhz2va4f96ab2bg0yfin" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}[[Páirc]] mhór phoiblí i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] is ea '''Faiche Stiabhna'''&lt;ref name=&quot;Logainm&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1381917|title=Faiche Stiabhna/Saint Stephen's Green {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1381917|teideal=Faiche Stiabhna/Saint Stephen's Green|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-03-06}}&lt;/ref&gt; agus í timpeallaithe ag ceithre shráid atá ainmnithe aisti - Faiche Stiabhna Thuaidh, Faiche Stiabhna Theas, Faiche Stiabhna Thoir agus Faiche Stiabhna Thiar. Bhí an-trácht ar na sráideanna seo go dtí le déanaí, ach sa bhliain 2004, tháinig athruithe móra ar phleanáil tráchta na cathrach, rud a mhaolaigh go mór ar an trácht timpeall na Faiche.[[Íomhá:St stephens green.jpg|thumb|Faiche Stiabhna|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Lisney's, St Stephen's Green.jpg|clé|mion|220x220px|Ceanncheathrú domhanda PDD agus [[Temu]] ag 25 Faiche Stiabhna, BÁC 2]]

== Stair ==
[[Íomhá:Stephensgreenmap.png|thumb|220px|Léarscáil: (A) Áirse (B) [[Diarmaid Ó Donnabháin Rosa|Ó Donnabháin Rosa]] (C) Droichead Uí Chonaill (D) WolfeTone + Dealbh cuimhneacháin don Gorta Mór (E) Ardilaun (F) Markievicz (G) Áit súgartha (H) Ardán (I) Bandéithe na Cinniúna|clé]][[Íomhá:Equestrian statue of George II; St Stephens Green, Dublin, Ireland.jpg|clé|mion|[[Dealbhóireacht|Dealbh]], Seoirse II.  Scriosadh í sa bhliain 1937|220x220px]]Ní raibh san Fhaiche, go dtí an bhliain [[1663]], ach coimín bogach ar imeall na cathrach a mbíodh na ba ag iníor air. Sa bhliain sin, áfach, chinn [[Bardas Átha Cliath]] ballaí a thógáil timpeall ar lár na faiche agus na tailte imeallacha a dhíol le haghaidh tógála agus tithíochta. Na chéad tithe a tógadh, tháinig foirgnimh mhóra Sheoirseacha ina n-áit go sciobtha, agus faoi dheireadh na [[18ú haois|hochtú haoise déag]], bhí an Fhaiche ina háit scíthe ag lucht na toice. 

Na tithe atá timpeall na faiche inniu, áfach, is foirgnimh nua-aimseartha an chuid is mó acu, agus ní mhaireann ach corr-theach ón ochtú agus ón naoú haois déag. Scéal eile go bhfuil cuma bhréag-Sheoirseach ar a lán de na tithe nua-aimseartha.[[Íomhá:St. Stephens Green - Dublin (2874399334).jpg|clé|mion|220x220px]]Sa bhliain 1814, fuair na húinéirí áitiúla seilbh ar an bpáirc. Chuir siad raillí in áit na mballaí, agus d'athraigh siad dearadh na páirce. Ní raibh cead isteach sa pháirc ach ag muintir an cheantair ina timpeall, ach sa bhliain 1877, reachtaigh an Pharlaimint i [[Londain]] go gcaithfí an Fhaiche a oscailt don tsaol mhór.  
Ba é Sior [[Arthur Guinness]], fear de mhuintir na [[Guinness|grúdlainne]], a chuir tús leis an reacht seo, agus ina dhiaidh sin, thug sé síntiús airgid leis an bpáirc a fhorbairt is a fheabhsú. Ansin, bhronn sé an pháirc ar ais ar an mBardas. Le buíochas mhuintir na cathrach a chur in iúl, d'ordaigh an Bardas dealbh d'Arthur Guinness agus í ina seasamh os comhair Choláiste Ríoga na Máinlianna. 
[[Íomhá:Unitarian_Church,_St_Stephens_Green,_Dublin_(2683674018).jpg|clé|mion|[[Amharclann an Damer|An Damer]]|220x220px]]

=== 20ú haois ===
Le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain 1916, shealbhaigh [[Arm Cathartha na hÉireann]] an fhaiche faoi cheannas [[Mícheál Ó Mulláin|Mhíchíl Uí Mhulláin]] agus na [[Constance Gore-Booth Markiewicz|Cúntaoise Markievicz]]. Choigistigh siad mótarfheithiclí agus thosaigh siad ag tochailt trinsí le bheith in ann an bhunáit seo a chosaint nuair a thiocfadh na saighdiúirí. 

Beart a bhí ann a bhí bun os cionn le modh oibre na [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|nÓglach]] sa chuid eile den chathair le linn an Éirí Amach, agus iad ag sealbhú foirgnimh. Mar a d'iompaigh na cúrsaí amach, níor den chríonnacht é an pháirc a shealbhú, nó nuair a chuaigh na saighdiúirí Sasanacha i seilbh Óstán Shelbourne, bhí radharc anuas acu ar na trinsí. 

Fuair na hÓglaigh iad féin faoi thine ó fhuinneoga thuas an óstáin, agus b'éigean dóibh an fhaiche a thréigean agus dul ar foscadh i gColáiste na Máinlianna.

[[Amharclann]] Ghaeilge ab ea [[Amharclann an Damer|An Damer]] a bhí suite sa Halla Damer, ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] idir 1955-1981.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/archives/2014/1006/650380-inside-the-damer-theatre-1969/|teideal=Cuairt ar Amharclann an Damer|údar=RTÉ,  clár &quot;Féach&quot;|dáta=|dátarochtana=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide|teideal=An Damer: Stair Amharclainne le|údar=Mairéad Ní Chinnéide|dáta=2008|language=ga|work=Gael Linn|dátarochtana=2021-10-06|archivedate=2021-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211006160202/https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide}}&lt;/ref&gt;

==Naisc sheachtracha==
*[https://www.flickr.com/photos/o6scura/albums/72057594079227969 Turas na páirce ar líne, arna rochtain ar 3 Márta 2018]
Féach freisin

[[Naomh Stiofán|Naomh Stiofán / San Stiofán]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Páirceanna i mBaile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Cearnóga i mBaile Átha Cliath]]
{{Páirceanna BÁC}}
[[Catagóir:Faiche Stiabhna]]</text>
      <sha1>gb1p3yxm2pyuhz2va4f96ab2bg0yfin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mícheál Ó Coileáin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22004</id>
    <revision>
      <id>1326587</id>
      <parentid>1315048</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46608" sha1="oydtqufsbkydwqia06ghp9d3wle07q9" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Seán Ó Coileáin''' nó '''Michael Collins''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/collins-michael-a1860|teideal=Collins, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5039|teideal=Ó COILEÁIN, Mícheál (1890–1922)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt; Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]].

De dheasca an Chonartha seo a fágadh críochdheighilt na hÉireann - a bhí leagtha amach cheana ag Parlaimint na Ríochta Aontaithe san Acht um Rialtas na hÉireann 1920 - i bhfeidhm go buan, agus í fós i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug Éamon de Valera aitheantas don Chonradh, ach thaobhaigh sé leis na fórsaí frith-Chonartha ina n-aghaidh, cé gurbh é [[Liam Ó Loingsigh]] a bhí i gceannas mhíleata orthu. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]]. Bhí an Coileánach chun tosaigh ar na fórsaí a bhí ag cur in aghaidh de Valera sa chogadh seo.

Bhí gean ag [[Gael|Gaeil]] ar an gCoileánach, agus é ina laoch mór acu chomh cróga is chomh beartach a bhí sé, ach mar sin féin, fuair sé [[bás]] ó lámh Éireannaigh i [[Béal na Blá]] in iarthar [[Contae Chorcaí|Chorcaí]].

== Tús a shaoil ==

[[Íomhá:Michael Collins at 8 years old.jpg|clé|mion|220px|1898, lena mhuintir]]
Saolaíodh Mícheál Ó Coileáin in aice le [[Cloich na Coillte]] in Iarthar Chorcaí sa bhliain [[1890]]. B'eisean dríodar an chrúiscín, agus tháinig beirt mhac agus cúigear deirfiúracha roimhe. Níltear ar aon bharúil faoina bhreithlá, nó is é [[12 Deireadh Fómhair|an dóú lá déag de Mhí Dheireadh Fómhair]] atá le léamh ar leac a uaighe, ach is é an séú lá déag a thugann lucht scríofa a chuid beathaisnéisí.

Taoisigh [[Ghael]]acha i gContae Luimnigh ab ea a chuid sinsear, ach nuair a díshealbhaíodh iad, thosaigh siad ag saothrú talún. Ina dhiaidh sin féin, bhí an-tailte ag muintir Uí Choileáin, agus iad ina bhfeirmeoirí saibhre dá réir. Mar sin, nuair a rugadh an Coileánach, níorbh é an bochtanas a bhí i ndán dó go díreach, de réir na cuma a bhí ar na cúrsaí.

Chuaigh deirfiúr le Mícheál, Eibhlín, sna mná rialta, agus is é an t-ainm a ghlac sí uirthi ná an tSiúr Mary Celestine. Bhí sí ag obair ina múinteoir i [[Londain]]. Mícheál an t-ainm a bhí ar a athair freisin. Chaith seisean seal s[[na Fíníní]] nuair a bhí sé óg, ach ansin, d'fhág sé an ghluaiseacht le dul le feirmeoireacht.

[[Íomhá:Michael Collins aged about nine.jpg|clé|mion|220px|Naoi mbliana d'aois, 1899]]
Deirtear gur páiste cliste seanchríonna ab ea Mícheál óg. Bhí an-fhaghairt ann, agus tholg sé an [[náisiúnachas]] go hóg ó ghabha na háite, Séamas Santry. Ní raibh príomhoide na Scoile Náisiúnta, Donncha Lyons, ag maolú ar an gclaonadh seo ach an oiread, nó bhí sé ina bhall de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas na Poblachta]] ([[IRB]]). Stócach láidir scafánta ab ea an Coileánach, agus é an-tugtha do na lúthchleasa. Mar sin féin, bhí sé éirimiúil ó thaobh na hintleachta de, chomh maith.

I bhFeabhra na bliana [[1906]], chuaigh an Coileánach faoi scrúdú na Státseirbhíse, agus é cúig bliana déag d'aois. Le pas a fháil, mhol sé [[Impireacht na Breataine|impireacht na Breataine Móire]] go hard na spéire in aiste a scríobh sé mar chuid den scrúdú.

Nuair a bhí an scoil críochnaithe aige, chuaigh Mícheál ag obair in Oifig an Phoist i Londain, ar nós go leor Éireannach eile. Fuair sé lóistín in árasán a dheirféar, Hannie (Siobhán).

Bhí sé naoi mbliana déag d'aois, nuair a chuaigh sé i mBráithreachas na Poblachta. B'é [[Somhairle Mag Uidhir]], Poblachtánach [[Protastúnach]] ó Chorcaigh, a réitigh an bealach sin dó. Níor thóg sé deich mbliana air céimíocht cheannasach a bhaint amach dó san eagraíocht.

== Éirí Amach na Cásca ==

[[Íomhá:Young Michael Collins Portrait.jpg|clé|mion|220px|Cáisc 1916]]
Bhain an Coileánach an chéad cháil amach dó féin le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]]. Bhí an-scileanna aige i gcúrsaí eagraíochta, agus é cliste ar go leor bealaí eile freisin, rud a thabhaigh an-ómós dó ó bhaill eile an Bhráithreachais. Rinneadh comhairleoir airgeadais de don [[An Cunta Pluincéad|Chunta Pluincéad]], athair [[Seosamh Pluincéad|Sheosaimh Phluincéid]], agus le linn an Éirí Amach, bhí sé ina aidiúnach don Phluincéadach óg.

[[Íomhá:Picture of Michael Collins and Arthur Griffith.jpg|clé|mion|220px|in éineacht le hArt Ó Gríofa]]
Nuair a thosaigh an tÉirí Amach féin, throid an Coileánach gualainn ar ghualainn le [[Pádraig Mac Piarais]] ag [[Ard-Oifig an Phoist]]. Mar a tuigeadh do chuid mhaith daoine roimh ré, theip ar an Éirí Amach go hiomlán mar bheart cogaíochta. Ábhar sásaimh ab ea é dóibh go raibh éirí amach nó ceannairc ar bith ann, agus iad ina mhuinín go dtabharfadh íobairt fola na gceannairceoirí inspioráid do dhaoine eile cath a chur ar son na hÉireann arís agus arís eile. Ní raibh an Coileánach sásta leis an dearcadh seo ar aon nós. Cháin sé amaitéarachas an Éirí Amach, go háirithe an dóigh ar sealbhaíodh foirgnimh fheiceálacha, ar nós Ard-Oifig an Phoist féin, nó bhí sé deacair a leithéidí d'áiteanna a chosaint, agus, dá dtiocfadh ort, a thréigean, agus ní raibh sé furasta ach an oiread soláthar a choinneáil leo. Le linn Chogadh na Saoirse, d'áitigh sé ar [[na hÓglaigh]] gan &quot;targaidí ina suí&quot; a dhéanamh díobh féin trí fhoirgnimh den chineál sin a shealbhú. A mhalairt ar fad, chuir sé béim ar an treallchogaíocht. Bhunaigh sé díormaí ar leith, mar atá, Colúin Reatha, le cogadh a chur ón eadarnaí. Bhíodh fir na gColún seo ag ionsaí go tobann agus ag éalú ó láthair an éachta chomh tobann céanna. Mar sin, coinníodh líon na dtaismeach lag, agus an cogadh ag éirí leis na hÉireannaigh.

Cosúil le cuid mhór acu siúd a ghlac páirt san Éirí Amach, gabhadh an Coileánach, agus bhí pionóis an bháis ag bagairt air ar feadh tamaill, go dtí gur tugadh go campa géibhinn [[Frongoch]] é. Ansin féin, thaispeáin sé go raibh comhábhair an cheannaire ann. Nuair a scaoileadh an chuid ba mhó de na cimí saor, bhí Mícheál Ó Coileáin ag fáil na láimhe in uachtar ar [[Sinn Féin]] cheana.

Ní raibh an páirtí leath chomh sáite san Éirí Amach agus a bhí bolscaireacht na Breataine Móire ag áitiú, ach nuair a chuaigh sé sa pháirtí, thosaigh an Coileánach ag baint leasa as an íomhá den náisiúnachas radacach a ghreamaigh de Shinn Féin de thoradh na bolscaireachta. Lena chuidiú féin, d'insíothlaigh na radacaigh isteach sa pháirtí. I Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain [[1917]], bhí an Coileánach ina bhall de choiste feidhmitheach Shinn Féin agus ina stiúrthóir cúrsaí eagraíochta ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], agus Éamon de Valera i gceannas ar an dá eagraíocht sin.

[[Íomhá:Michael Collins.jpg|clé|mion|220px|An Chéad Dáil, 1919]]

== An Chéad Dáil ==

[[Íomhá:Harry Boland and Michael Collins.jpg|clé|mion|220px|in éineacht lena chara ag an am, Énrí Ó Beóláin. Teach an Ardmhéara, 1919]]
Ar nós bhall sinsearach ar bith de chuid Shinn Féin, moladh an Coileánach mar iarrthóir in olltoghchán na bliana [[1918]] le suíochán a lorg mar Fheisire i d[[Teach na dTeachtaí]] i Londain. Toghadh an Coileánach gan freasúra, ar nós go leor iarrthóirí eile Shinn Féin, mar Fheisire do dháilcheantar Chorcaigh Theas. Bhí sé fógartha ag Sinn Féin, áfach, nach nglacfadh Feisirí an pháirtí a gcuid suíochán i Westminster. Ina ionad sin, tháinig siad le chéile ina bparlaimint scartha in Éirinn - [[Dáil Éireann]]. Chruinnigh [[an Chéad Dáil]] seo i d[[Teach an Ardmhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] i Mí Eanáir sa bhliain [[1919]]. Bhí Éamon de Valera agus roinnt Feisirí eile de chuid Shinn Féin gafa ag na [[Sasana]]igh cheana. Nó is amhlaidh go bhfuair an Coileánach foláireamh óna ghréasán spiaireachta go raibh a leithéid ar na bacáin ag na húdaráis, ach nuair a nocht sé an fhaisnéis seo do de Valera, d'áitigh seisean ar na Sinn Féinithe eile gan a dhath a shíleadh den rabhadh. Chreid sé nach rachadh a leithéid de shluaghabháil ach chun dochair do na Gaill cibé, nó bheadh an-ábhar bolscaireachta ann do na Gaeil. Nuair a fuair an oiread sin ceannairí iad féin faoi ghlas, áfach, is beag duine a bhí fágtha le go bhféadfaí an bholscaireacht sin a chraobhscaoileadh. Nuair a bhí de Valera sa phríosún, toghadh [[Cathal Brugha]] ina Phríomh-Aire go sealadach, ach nuair a d'éalaigh de Valera as [[Príosún Lincoln]] i mí Feabhra na bliana 1919 - éalú ar chuidigh an Coileánach go mór leis - toghadh eisean ina Phríomh-Aire i mí Aibreáin ina dhiaidh sin.

[[Íomhá:Michael Collins On Bicycle.jpg|clé|mion|220px|Ar a &quot;High Nelly&quot; idir 1919-1922&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/michael-collinss-famous-high-nelly-bicycle-found/29573174.html|teideal=Michael Collins's famous 'high nelly' bicycle found|dáta=2013-09-12|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-08-22}}&lt;/ref&gt;]]
Is iomaí trá a bhí le freastal ag an gCoileánach sa bhliain 1919. Sa samhradh, cuireadh i gceannas ar an [[IRB]] é. I Mí Mheán Fómhair, chuaigh sé i mbun Rannóg Faisnéise na nÓglach. Thosaigh Cogadh na Saoirse ar an lá céanna agus a chéadchruinnigh an Dáil i Mí Eanáir sa bhliain 1919, nó b'ar an lá céanna a lámhach cathlán d'Óglaigh beirt shaighdiúirí dubha ([[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]]) a bhí ag gardáil coinsíneacht geiligníte ar an t[[Luíochán Shulchóid Bheag|Sulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]]. Ní raibh orduithe faighte ag na hÓglaigh an t-éacht seo a dhéanamh.

[[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|clé|mion|220px|Londain, 1921, idirbheartaíocht a mhair ar feadh i bhfad]]

== Aire Airgeadais ==

Cé go raibh sé gnóthach cheana féin, fuair sé tuilleadh dualgas le comhlíonadh, nuair a rinne Éamon de Valera Aire Airgeadais de sa bhliain 1919.

Bhí an tír ar barr lasrach le cogadh cruálach, agus [[Constáblacht Ríoga na hÉireann]] is na [[Dúchrónaigh]] ag rith damhsa fud fad na hÉireann. Mar sin, b'éigean do na &quot;haireachtaí&quot; (mar a thugtaí ar na ranna rialtais san am) gníomhú ar chúla téarmaí. Ní raibh sa chuid ba mhó acu ach cúpla duine agus iad ag obair i seomra beag i dteach príobháideach, má bhí an oiread sin féin ann.

Scéal eile ar fad ab ea scéal an Airgeadais, agus an Coileánach ag freastal air. Bhí seisean agus a fhoireann ábalta móreisiúint bannaí stáit a chóiriú le bun a chur le státchiste na Poblachta. Chuaigh scéal na hiasachta náisiúnta seo a fhad le [[Vlaidímír Léinín|Léinín]], agus i mí Aibreáin na bliana 1920, sheol seisean gníomhaire, Ludwig Martens, chuig de Valera i Nua-Eabhrac le hiasacht $20,000 a shocrú do rialtas na Poblachta Sóivéadaí féin. Thairg Léinín roinnt seoda de chuid Choróin na [[Rúis]]e Impiriúla mar chomhthaobhacht ar an iasacht. Thug Énrí Ó Beóláin na seoda seo go hÉirinn, áit ar fágadh i dtaisce iad go dtí na tríochaidí, agus iad ligthe i ndearmad ag cách. Sa deireadh, thángthas orthu de thaisme.

An té a chaithfidh súil ar ais ar a ndearna an Coileánach, tiocfaidh iontas an domhain air i bhfianaise na n-iléachtaí sin. D'fhruiligh an Coileánach scuad feallmharfóireachta, &quot;An Dáréag&quot;, le spiairí de chuid na Sasanach a mharú. Chóirigh sé an &quot;Iasacht Náisiúnta&quot;. Bhí sé ag coinneáil na nÓglach ag imeacht, agus nuair a bhí de Valera ag taisteal [[na Stát Aontaithe]], b'éigean dó an chuid ba mhó de chúrsaí an rialtais a chomhordú thar thréimhse fhada. Thairis sin, chaithfeadh sé airm a smuigleáil isteach le haghaidh na nÓglach. D'fhéadfá a rá gur réabhlóid aonair ab ea an fear féin.

B'iad an Coileánach agus [[Risteard Ó Maolchatha]] príomheagraithe na nÓglach, a fhad is a bhí sé indéanta ar aon nós ord agus eagar a choinneáil ar dhíormaí scaipthe treallchogaíochta den chineál sin. Is gnách a rá gurbh é an Coileánach a d'eagraigh na Colúin Reatha le linn Chogadh na Saoirse, ach ar ndóigh, ní fhéadfadh sé a leithéid de rud a chur i gcrích gan chuidiú ó dhaoine eile.

Bhí an-lámh aige san obair seo, ach b'é [[Ristéard Mac Aoidh]] an príomheagraí. Ní ba déanaí, chuir na Sasanaigh Mac Aoidh chun báis tráthnóna Dhomhnach na Fola féin, [[Domhnach na Fola (1920)|21 Samhain 1920]]. Thairis sin, bhí na hÓglaigh go mór mór i dtuilleamaí na gceann feadhna áitiúla, beag beann ar an gCoileánach agus ar an Maolchathach.

[[Íomhá:Michael Collins in military uniform.jpg|clé|mion|220px|Ag sochraid Airt Uí Ghríofa - Lúnasa 1922]]
Sa bhliain [[1920]], an bhliain chéanna a shlánaigh an Coileánach tríocha bliain d'aois, bhí na Sasanaigh ag tairiscint deich míle punt airgid (ba mhillteanach an slám airgid é san am) ar gach eolas a chabhródh leo Mícheál Ó Coileáin a ghabháil nó a mharú.

I measc na gceannairí náisiúnta, d'éirigh naimhdeas idir eisean agus beirt fhear ar leith: [[Cathal Brugha]], an tAire Cosanta, agus de Valera, an Príomh-Aire.

Bhí Cathal Brugha in ainm a bheith ina Aire Cosanta. Fear dúthrachtach a bhí ann ceart go leor, ach ní raibh sé leath chomh héirimiúil leis an gCoileánach. Cé nach raibh Mícheál Ó Coileáin ach ina Aire Airgeadais, go hoifigiúil, is é an chuma a bhí ar na cúrsaí ná nach raibh de dheis ag Brugha a chuid cúraimí féin a fhreastal air, agus an Coileánach á gcríochnú dó beag beann air féin.

[[Íomhá:General Collins.jpg|clé|mion|220px|rinne an Ginearál cigireacht ar na trúpaí]]
Bhí de Valera in éad lena chomhghleacaí óg, go háirithe i ndiaidh an mhórchlú a bhain an Coileánach amach dó féin mar cheannaire sa bhaile, nuair a bhí de Valera féin ag lorg tacaíochta don Phoblacht sna Stáit Aontaithe, obair nach raibh mórán toraidh uirthi. Bhí sé le haithint ar a leasainmneacha féin an dóigh a raibh siad ag iompairc le chéile: &quot;An Buachaill Ard&quot; a bhítí ag tabhairt ar de Valera - fear ard as an ngnáth a bhí ann - ach nuair a bhí seisean i Meiriceá, bhaist na hÓglaigh an leasainm &quot;An Buachaill Mór&quot; ar an gCoileánach, rud nár thaitin le de Valera in aon chor. Ag filleadh abhaile dó, d'fhéach de Valera leis an gCoileánach a chur go dtí na Stáit Aontaithe, siocair is go mbeadh seisean ar an t-aon duine amháin a bheadh ábalta an obair a chur i gcrích thall ansin. Dhiúltaigh an Coileánach féin don áitiú seo, agus an chuid ba mhó de lucht ceannais Shinn Féin (cé is moite de Chathal Brugha agus [[Aibhistín de Staic]]) ag tacú leis. Mar sin, d'fhan sé in Éirinn.

Nuair a tháinig an Sos Cogaidh, ullmhaíodh comhdháil síochána idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine Móire]] agus cinnirí na Poblachta - rialtas nach bhfuair aitheantas foirmeálta ó aon stát eachtrannach go fóill, cé gur pléadh dréachtchonradh cairdis idir Éire agus an Rúis Shóivéadach i 1920, dréacht nár daingníodh riamh, agus an Rúis Shóivéadach féin in anás airgid iasachta ó na hÉireannaigh ag an am. Cé go raibh de Valera agus [[Gael-Mheiriceánaigh]] chlúiteacha ag déanamh stocaireachta in [[Washington, D.C.]], agus [[Seán T. Ó Ceallaigh]] ag comhdháil síochána Versailles, le haitheantas a bhaint amach don Phoblacht, ní raibh sé le fáil.

I Mí Lúnasa sa bhliain 1921, d'athraigh an Dáil oifig de Valera ón bPríomh-Aireacht go hUachtaránacht na hÉireann, le go mbeadh sé ar aon leibhéal leis an [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Rí Seoirse a Cúig]]. Ansin, chuir sé iontas ar an saol ar fad, nuair a d'fhógair sé nach nglacfadh sé páirt sna comhchainteanna, ach oiread leis an Rí.

Ina áit sin, bhronn sé lánchumhacht ar thoscaireacht a chuir sé go Londain. Is é is brí leis an &quot;lánchumhacht&quot; ná go raibh sé ar chumas na dtoscairí seo conradh síochána a shíniú leis na Gaill gan faomhadh a fháil roimh ré uaidh féin. B'iad [[Art Ó Gríofa]] agus Mícheál Ó Coileáin a chuaigh i gceannas ar an toscaireacht. Bhí an Coileánach iontach míshásta leis an gcomhairle seo, nó is é an tuairim a bhí aige féin ná gur chóir do de Valera féin na cúrsaí seo a phlé leis na Sasanaigh. Ina dhiaidh sin is uile, thoiligh sé dul go Londain.

== An Conradh ==
Is é an toradh a tháinig as na comhchainteanna ná an [[Conradh Angla-Éireannach]], agus b'é an Conradh seo ba bhunús le stát nua Éireannach, mar atá, [[Saorstát Éireann]]. Bhí forálacha ann le haghaidh stát uile-Éireannach, ach san am céanna, d'fhág sé ar chumas sé chontae in oirthuaisceart an oileáin tarraingt siar as an stát seo, rud a rinne siad gan mhoill. Bhí sé leagtha amach sa Chonradh go gcaithfí coiste ar leith a chur ag obair leis an teorainn a atarraingt, dá dtogródh [[Tuaisceart Éireann|na Sé Chontae]] a leithéid a dhéanamh, agus is é an rud a bhí ar intinn an Choileánaigh go bhféadfaí, ar an mbealach seo, limistéar an stáitín thuaisceartaigh a laghdú an oiread sin is nach bhfágfaí maireachtáil ar bith ann ar chúrsaí eacnamaíocha. Bhí an beart sin incheaptha san am, nó bhí cónaí ar an gcuid ba mhó den phobal [[Aontachtach]] taobh istigh de shrianta cúnga in oirthear [[Uladh]].

[[Íomhá:Anglo-Irish Treaty signatures.gif|clé|mion|220px|An Conradh]]
Bheadh stádas Tiarnais ag an Saorstát nua, agus é á rialú ag parlaimint dhá theach. Bheadh an t-údarás iomlán dílsithe don Rí, ach san am céanna, bheadh sé á oibriú ag Rialtas dúchasach, agus b'í [[Dáil Éireann]], teach íochtarach na Parlaiminte nua, a cheapfadh an Rialtas sin. Bheadh cúirteanna dá gcuid féin ag na hÉireannaigh, agus tríd is tríd, bheadh níos mó neamhspleáchais ag an tír ná a rithfeadh le [[Charles Stewart Parnell]] nó le [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Parlaiminteach]] [[John Redmond|Sheáin Réamainn]] a éileamh riamh.

Is é an meas a bhí ag na dearg-Phoblachtánaigh ar an gConradh ná gur feillbheart a bheadh ann. In áit na Poblachta a bhí bainte amach le lámh láidir, thiocfadh Saorstát nach mbeadh ach stádas an Tiarnais taobh istigh d'[[Impireacht na Breataine]] aige, agus chaithfeadh na Teachtaí Dála dílseacht a mhóidiú go díreach don Rí, mar a cuireadh an scéal i bhfocail san am. (Le fírinne, ba don Saorstát a mhóideoidís an dílseacht, ach bhí an dílseacht don Rí ag dul leis an móid seo mar aguisín, mar a bhí leagtha amach sa Chonradh.)

Chuaigh scoilt ar Shinn Féin faoin gConradh, agus de Valera ag dul le faicsean na bhfrith-Chonraitheoirí le cur in aghaidh an ghéillte seo, mar a thuig sé é. Iad siúd nach raibh ag aontú leis, chuir siad ina leith go raibh a fhios aige ón tús nach mbeadh an Phoblacht inbhainte amach cibé scéal é, agus gur chuir sé an Coileánach i gceannas ar an toscaireacht d'aon turas, leis an náire a sheachaint.

Dhiúltaigh de Valera do na líomhaintí seo, ach is é an chiall a bhaineann an chuid is mó de staraithe an lae inniu ná gurb é sin an freagra is fearr ar an gceist, cén fáth nach ndeachaigh seisean go Londain. D'áitigh an Coileánach, siúd is nár thug an Conradh an tsaoirse d'Éirinn mar Phoblacht, gur bhronn sé de shaoirse ar na hÉireannaigh an tsaoirse sin a bhaint amach iad féin. Sa deireadh thiar thall, b'é de Valera féin a chruthaigh gurbh fhíor don Choileánach an méid sin.

[[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|clé|mion|220px|Kitty Kiernan, i ngrá le hÉnrí Ó Beóláin agus an Coileánach]]

== An tAitheantas Trípháirteach ==

De réir mar a bhí sé leagtha amach sa cháipéis féin, chaithfeadh trí pharlaimint a bhfaomhadh a thabhairt don Chonradh Angla-Éireannach. Fuair sé formhuiniú Pharlaimint na Breataine Móire, ar dtús. Ansin, chaithfeadh Dáil Éireann glacadh leis, freisin, cé nach raibh aon stádas dlíthiúil ag an Dáil de réir an dlí idirnáisiúnta, ó nach bhfuair sí aitheantas na n-údarás Gallda. Nó, ós rud é go raibh stádas ''de facto'' ag an Dáil, agus í ag oibriú chumhacht pholaitiúil Shinn Féin agus mhuintir na hÉireann, ní fhéadfaí ach an Conradh a chur faoi bhráid na Dála.
Thairis sin, bhí an tríú Parlaimint ann, mar atá, Teach Teachtaí Dheisceart Éireann. De réir fhorálacha an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|Achta um Rialtas na hÉireann]], a bhí reachtaithe ag Parlaimint na Ríochta Aontaithe sa bhliain 1920, bhí a leithéid de chomhairle reachtach ann, agus tháinig sí le chéile den chéad uair ar an 28 Meitheamh 1921, cé nach raibh i láthair ach an ceathrar Aontachtóirí a toghadh di, ós rud é gurbh fhearr le formhór a cuid feisirí Dáil Éireann. Chruinnigh an Teach sin an dara huair, áfach, i mí Eanáir 1922. Bhí na frith-Chonraitheoirí á bhaghcatáil, ar ndóigh, ach tháinig na Saorstátairí agus an ceathrar Aontachtóirí sin le chéile, agus ar ndóigh, dhearbhaigh siad an Conradh.

[[Íomhá:Michael Collins addressing crowd in Cork cph.3b15295.jpg|clé|mion|220px|17 Márta 1922, sa Sciobairín in iarthar Chorcaí]]

== An Rialtas Sealadach ==

Bhí Dáil Éireann ann i gcónaí, de réir a Bunreachta a bhí i bhfeidhm ón mbliain 1919 ar aghaidh. D'éirigh de Valera as an Uachtaránacht agus é ag súil leis go n-atoghfaí é, ar dhóigh is go n-éireodh leis an Conradh a chur ar neamhní ansin. B'é Art Ó Gríofa a vótáladh isteach ina áit, áfach, agus b'eisean a shealbhaigh an Uachtaránacht. Níor thug sé &quot;Uachtarán na hÉireann&quot; air féin, áfach, ach &quot;Uachtarán na Dála&quot; - is é sin, ceannaire rialtais Dháil Éireann, seachas an Ceann Comhairle a bhí ina chathaoirleach uirthi. Mar sin féin, ní raibh aon stádas dlíthiúil ag an rialtas seo, de réir dhlí bunreachtúil na Breataine Móire, agus tháinig rialtas eile ar an bhfód, agus é, go foirmeálta, freagrach do Theach Teachtaí Dheisceart Éireann.

B'é an Coileánach a bhí i gceannas ar an Rialtas Sealadach nua, agus is é an teideal a bronnadh air ná Uachtarán an Rialtais Shealadaigh - is é sin, an Príomh-Aire. San am céanna, choinnigh sé an Aireacht Airgeadais i rialtas Poblachtach an Ghríofaigh. Bhí na cúrsaí dlí iontach casta timpeall an scéil. De réir dhlí na Breataine Móire, bhí sé ina Phríomh-Aire anois, agus é ainmnithe ag an gCoróin agus insealbhaithe de réir na pribhléide ríoga. Le hinsealbhú a fháil, b'éigean dó cuairt fhoirmeálta a thabhairt ar an Viocúnta Fitzalan, Tiarna Leifteanant na hÉireann. Is é an dearcadh Poblachtánach ná go ndeachaigh an Coileánach ansin le go dtabharfadh an Viocúnta suas [[Caisleán Átha Cliath]] dó. De réir dhlíthe bunreachtúla na Breataine Móire, áfach, searmanas a bhí ann ar a dtugtar &quot;pógadh na láimhe&quot;, is é sin, insealbhú Aire Rialtais de chuid na Corónach, agus gurbh é an teagmháil féin, seachas aon cháipéis a shíneofaí, a d'fhág an Coileánach i seilbh na Príomh-Aireachta.

De réir mar a insítear, bhí an Coileánach seacht nóiméad mall ag teacht ar an searmanas, agus an Tiarna Leifteanant á cháineadh. Is é an freagra a thug an Coileánach ná: &quot;Bhí ortsa seacht nóiméad a chaitheamh ag fanacht liom, agus sinne ag fanacht leis an lá seo le seacht gcéad bliain!&quot;

Tharraing ceist an Chonartha achrann millteanach anuas ar Éirinn. Thar aon rud eile, bhí Éamon de Valera míshásta go síneodh an Coileánach aon chonradh gan údarás ar leith a iarraidh air féin roimh ré. Sa bhreis air sin, ba chúis an-díospóireachta é an Conradh féin. Bhí de Valera agus roinnt mhaith eile d'fhrith-Chonraitheoirí tábhachtacha ag lochtú an stádais a d'fhág an Conradh ag Éirinn, mar Thiarnas taobh istigh den Impireacht. An mhóid a chaithfí a mhionnú don Rí, bhí an-tábhacht shiombalach léi, fosta. Ní rabhthas róshásta leis ach oiread go gcoinneodh na Gaill [[Calafoirt an Chonartha]] acu féin le go bhféadfaí an [[Cabhlach cogaidh|Cabhlach]] Ríoga úsáid a bhaint astu. D'fhéadfadh na Sasanaigh an-smacht a choinneáil ar pholasaí eachtrach na hÉireann, dar leis na frith-Chonraitheoirí, agus na calafoirt sin acu, gan trácht ar an móid dílseachta. Nuair a caitheadh an vóta faoin gConradh, bhí beagnach duine as gach beirt de na Teachtaí ag cur in aghaidh an Chonartha, ach, i ndiaidh an iomláin, ghlac an tromlach leis, ar an seachtú lá de Mhí Eanáir sa bhliain [[1922]]. Caitheadh seacht vóta déag is dhá scór ina aghaidh, agus ceithre vóta is trí scór ar mhaithe leis. Mar sin féin, bhí an chuid ba mhó de na hÓglaigh ag cur in aghaidh an Chonartha, agus tháinig an chuma ar na cúrsaí go rachaidís chun cogaidh faoin scéal - go raibh cogadh cathartha ar na bacáin.

Ag caitheamh súil an lae inniu ar na himeachtaí sin dúinn, is dócha gur ábhar iontais dúinn nach raibh an oiread sin tábhachta ag baint le ceist na críochdheighilte san am. Bhí na hÓglaigh suite siúráilte nach mbeadh teacht aniar i stáitín an Tuaiscirt cibé scéal é, agus bhí an Coileánach féin meáite ar an stáitín a chloí le treallchogaíocht. I dtús na bliana 1922, thosaigh sé ag cur fear agus trealaimh chogaidh thar an Teorainn le cuidiú le hÓglaigh an oirthuaiscirt. Chuir an Cogadh Cathartha an plean seo ar neamhní, ach dá mbeadh sé i ndán don Choileánach teacht slán as an gCogadh Cathartha, is follasach nach bhfágfadh sé an Tuaisceart ag na Gaill gan treallchogadh a chur faoi. Mar sin, fuair sé tacaíocht na coda ba mhó de na hÓglaigh sna Sé Chontae. Chuaigh níos mó ná míle fear acu siúd, fiú, in [[Arm an tSaorstáit]].

[[Íomhá:Michael Collins Commander-in-Chief of the Irish National Forces.jpg|clé|mion|220px|ardcheannasaí, 1922]]
Go gairid roimh thús an Chogaidh Chathartha i Mí an Mheithimh sa bhliain 1922, bhí an Coileánach go héadóchasach ag iarraidh an scoilt a dhúnadh agus cogadh a sheachaint. Thréig de Valera agus na frith-Chonraitheoirí eile an Dáil, ach shocraigh an Coileánach go rachadh an dá fhaicsean de Shinn Féin sa chéad toghchán in éineacht agus go mbeadh comhrialtas acu ina dhiaidh sin.

Ar dtús, rith comhréiteach leis an gCoileánach: bheadh bunreacht Poblachtánach ag an Saorstát nach ndéanfadh trácht ar bith ar an Rí, ach ní dhiúltófaí don Chonradh. Bhí an smaoineamh seo inghlactha ag an gcuid ba mhó de na Poblachtánaigh, leis. Chun scoilt na nÓglach a leigheas, bhunaigh an Coileánach Coiste Athaontaithe an Airm, agus bhí toscairí ón dá thaobh ina mbaill den Choiste. Bhain sé leas, freisin, as an seasamh a bhí aige san IRB leis na hÓglaigh a mhealladh chun toiliú leis an gConradh. Ansin, áfach, dhiúltaigh na Gaill don bhunreacht Phoblachtánach, agus ní raibh comhréiteach ar bith ar fáil ó na Poblachtánaigh a thuilleadh. Mar sin, ní raibh an cogadh cathartha le seachaint ní ba mhó.

== An Cogadh Cathartha ==

[[Íomhá:Mícheál Ó Coileáin &amp; Risteard Ó Maolchatha.png|clé|mion|220px|Mícheál Ó Coileáin &amp; Risteard Ó Maolchatha ag sochraid Stáit Airt Uí Ghríofa ar an 16ú Lúnasa, 1922]]

I Mí Aibreáin sa bhliain 1922, shealbhaigh dhá chéad Óglach frith-Chonartha [[na Ceithre Cúirteanna|na Ceithre Chúirteanna]] i m[[Baile Átha Cliath]] i ndiúnas ar an Rialtas Sealadach. Bhí an Coileánach ag iarraidh cogadh cathartha a sheachaint, agus mar sin, staon sé ón bhfoirgneamh a ionsaí, go dtí nár fhág na Gaill an dara rogha aige. Ar [[22 Meitheamh|an dóú lá fichead de Mhí an Mheithimh]], mharaigh beirt Óglach Sior Henry Wilson, Marascal Machaire ar scor agus Feisire Parlaiminte do Thuaisceart an Dúin ag an am, i m[[Belgravia]] i Londain. San am sin, chreid an saol mór gurbh iad na hÓglaigh fhrith-Chonartha a rinne an obair. Bhagair [[Winston Churchill]] ar an gCoileánach [[Arm na Breataine]] a chur go Baile Átha Cliath leis na frith-Chonraitheoirí a chaitheamh amach as na Ceithre Chúirteanna, mura mbeadh an Coileánach sásta é a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|teideal=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson, Irish Historical Studies Iml. 28, Uimhir. 110, lch. 150-170|údar=Peter Hart|dáta=Samhain 1992|dátarochtana=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhí scéal eile ag Seosamh Dolan, a bhí ina bhall de scuad feallmharfóireachta an Choileánaigh i gCogadh na Saoirse agus a chuaigh ina Chaptaen in Arm an tSaorstáit ina dhiaidh sin, a nocht an méid sin sna caogaidí. D'inis sé freisin go bhfuair sé féin orduithe ón gCoileánach an bheirt fhear a mharaigh Wilson a tharrtháil sula gcuirfí chun báis iad.&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Michael Collins 12 August 1922.jpg|clé|mion|220px|[[12 Lúnasa]] [[1922]]. Feallmharaíodh é 10 lá ina dhiaidh]]
Cibé scéal é, ní raibh de rogha ag an gCoileánach, ansin, ach dul i ndeabhaidh lann leis na frith-Chonraitheoirí, go háirithe nuair a d'fhuadaigh siad ginearál de chuid an tSaorstáit. Rinne sé an iarracht dheireanach áitiú ar na fir sna Cúirteanna gurbh fhearr dóibh scaipeadh. Nuair nach raibh toradh ar bith air sin, fuair sé áis dhá ghunna mhóra airtléire ó na Sasanaigh, agus thosaigh sé ag bombardú an fhoirgnimh go dtí gur ghéill na frith-Chonraitheoirí ansin iad féin dó.

Na himeachtaí seo a chuir tús le [[Cogadh Cathartha na hÉireann]], nuair a phléasc cathanna amach idir na frith-Chonraitheoirí agus trúpaí an tSaorstáit. Faoi cheannas an Choileánaigh, ghabh fórsaí an tSaorstáit an phríomhchathair go sciobtha.

I Mí Iúil 1922 bhí na frith-Chonraitheoirí sách láidir i gCúige [[Mumhan]]. Thaobhaigh de Valera agus na Teachtaí Dála frith-Chonartha eile leis na hÓglaigh a bhí in aghaidh an tSaorstáit. Thart faoi lár na bliana, d'fhág an Coileánach uaidh cúraimí an Phríomh-Aire le bheith ina ardcheannasaí ar an Arm Náisiúnta.

Arm ceart faoi shainéide ab ea é agus é ag fás timpeall ar an bhfaicsean de na hÓglaigh a bhí báúil leis an gConradh. Tháinig borradh mór ar arm an tSaorstáit le cuidiú na Sasanach, idir threalamh agus mhaoiniú, agus fir nua á bhfruiliú le haghaidh an chogaidh chathartha.

Chinn an Coileánach in éineacht le h[[Eoin Ó Dufaigh]] agus Risteard Ó Maolchatha díormaí a thabhairt go dtí an Mhumhain ón bhfarraige. Chuaigh na Saorstátairí i dtír ar chósta na Mumhan in aice leis na críocha a bhí á gcoimeád ag na frith-Chonraitheoirí, agus i ndeireadh an tSamhraidh, d'athghabh saighdiúirí an tSaorstáit an Mhumhain agus iarthar na tíre.

Chuaigh an Coileánach féin go Contae Chorcaí, a sheanfhód dúchais. Bhí mífhoighne air an cogadh a chríochnú chomh luath agus ab fhéidir, agus deirtear go raibh sé ag iarraidh teacht i dteagmháil leis na cinnirí frith-Chonartha le go bhféadfaí sos cogaidh a chur ar bun, ar a laghad.

=== Bás an Choileánaigh ===

[[Íomhá:Grave of Micheál Ó Coileáin.jpg|clé|mion|220px|Cros chuimhneacháin i m[[Béal na Blá]]]]
D'imigh an Coileánach ar chigireacht mhíleata thart ar chúige Mumhan i mí Lúnasa. Ar a bhealach trí [[Contae Chorcaí|Chontae Chorcaí]], in aice le [[Béal na Blá]], maraíodh Mícheál Ó Coileáin ar an dóú lá fichead de Mhí Lúnasa 1922.

Is léir go raibh nasc idir a thuras cinniúnach agus an rún a bhí aige teacht ar shocrú éigin leis an bhfreasúra poblachtánach, agus bhí sé ag socrú cruinnithe le hidirghabhálaithe. Bhí sé in aghaidh aon iarrachta socrú crua ná cinsireacht dhian a bhualadh ar an bhfreasúra.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Thiomáin a thionlacan isteach i ngaiste a chuir na frith-Chonraitheoirí áitiúla roimhe. D'ordaigh an Coileánach do lucht a thionlactha stad agus an lámhach a fhreagairt, in áit tiomáint ar aghaidh agus é féin a choinneáil go sábháilte istigh ina charr armúrtha, mar ab fhearr leis an bhfear a bhí mar leathbhádóir aige, [[Emmet Daltún]].

Dealraíonn sé gur [[Piléar (gunna)|piléar]] strae a bhuail an Coileánach. B'eisean an t-aon duine amháin a fuair bás sa teagmháil.

Ní raibh ach aon bhliain déag agus fiche slánaithe ag an gCoileánach, lá a bháis. D'fhreastail tuairim is 500,000 duine ar a [[Sochraid|shochraid]] i m[[Baile Átha Cliath]].

Níltear ar aon fhocal faoi cé a mharaigh é. (Ach tá sé le léamh ar leabhair áirithe gurbh é Donncha Ó Néill, nó &quot;Sonny&quot;, iar-aimsitheoir de chuid Arm na Breataine Móire a chuaigh sna hÓglaigh, a scaoil an t-urchar a bhuail é. Fuair &quot;Sonny&quot; bás sa bhliain [[1950]]).

[[Íomhá:19220823 Rebels Kill Michael Collins - The Boston Post.jpg|clé|mion|220px|Ceannlíne nuachtáin, 23 Lúnasa 1922]]

== Oidhreacht an Choileánaigh ==

[[Íomhá:Bust of Micheál Ó Coileáin.jpg|clé|mion|220px|dealbh bhrád, Contae Chorcaí, áit ar rugadh é (Albert Power, 1920idí)]]
Áirítear Mícheál Ó Coileáin ar cheann de na seansanna móra caillte i stair na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/ga/cuairteoir/conair-mhichil-ui-choileain|teideal=Conair Mhichíl Uí Choileáin|language=ga|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt; Fear ardéirimiúil, intleachtúil, paiseanta, dúthrachtach a bhí ann, agus chronaigh an stát úrbhunaithe go géar é, nuair nach raibh sé ann a thuilleadh. Beag beann ar an bhfreasúra, choinnigh sé soláthar agus tacaíocht leis na hÓglaigh i d[[Tuaisceart Éireann]], ach nuair a bhí sé imithe, d'éirigh lucht a chomharbais as an bpolasaí go sciobtha. Is éadócha go mbeadh sé chomh patuar i leith moltaí Choimisiún na Teorann agus a bhí iad siúd a tháinig ina dhiaidh. Mhéadaigh sé ar mhéala a bháis go bhfuair an tUachtarán Ó Gríofa bás deich lá roimhe sin, le teann an stró a chuir imeachtaí na tíre air. Is ar éigean a chonacthas an Coileánach go poiblí i ndiaidh lá adhlactha a chara, agus é ag siúl ar lorg na cónra. Dhá lá dhéag ina dhiaidh sin, cuireadh an Coileánach féin sa reilig chéanna, [[Reilig Ghlas Naíon]] i mBaile Átha Cliath.

Ábhar fiannaíochta ab ea na focail a labhair sé ar lá sínithe an Chonartha. Nuair a dúirt an Tiarna Birkenhead, agus é buartha faoin dóigh a rachadh an Conradh i bhfeidhm ar an mBreatain Mhór, go raibh eagla air gur shínigh sé barántas a bháis pholaitiúil, is é an freagra a fuair sé ón gCoileánach go raibh seisean i ndiaidh barántas a fhíorbháis a shíniú. Seo mar a scríobh an Coileánach chuig dlúthchara leis:

:''&quot;I ndiaidh an oiread sin allais a bhárcadh, i ndiaidh an oiread sin streachailte agus tromluithe, tá tú, go tobann, ag siúl na sráideanna i Londain agus iad fuar fliuch faoi aer na hoíche. Samhlaigh leat - céard atá agat le tabhairt d'Éirinn? Rud atá ag teastáil uaithi le seacht gcéad bliain. An sásóidh an margadh seo aon duine? Duine ar bith? Seo an méid a deirim leat: go moch ar maidin inniu, shínigh mé barántas mo bháis féin. Nuair a rinne mé é, is é an rud a bhí ar m'intinn ná: féach chomh haisteach, chomh háiféiseach atá sé - bheadh sé chomh maith ag an gcorr-philéar an jab a dhéanamh cúig bliana ó sin.&quot;''

Iad siúd a tháinig slán as pianta breithe na hÉireann, fir ar nós Éamon de Valera, [[Liam Tomás Mac Cosgair]], Risteard Ó Maolchatha agus Eoin Ó Dufaigh, choinnigh muintir na hÉireann cuimhne ar an dóigh ar éirigh leo an stát a chur ar bun agus a choinneáil ag imeacht. An Coileánach, arís, ó cailleadh chomh hóg sin é, ní chuimhnítear air ach mar idéalaí óg radacach nach gcaithfeadh riamh fadhbanna na síochána a fhuascailt.

[[Íomhá:Michael Collins by John Lavery.jpg|clé|mion|220px|''Michael Collins (Love of Ireland)''; pictiúr le [[John Lavery]]]]
Chuaigh de Valera i gcuimhne na ndaoine mar sheanfhear caoch ag caitheamh deireadh a shaoil leath ina phinsinéir ina Uachtarán ar Éirinn sna seascaidí agus i dtús na seachtóidí. Is é an chuimhne a choinnítear ar [[Liam Tomás Mac Cosgair]] ná gurbh eisean an ceannaire rialtais ar thit sé ar a chrann cúrsaí airgeadais na tíre a chur ina seasamh arís i ndiaidh tuairteáil an stocmhalartáin sa [[Wall Street]]. Is é an rud is túisce a ritheann leis na daoine faoi Risteard Ó Maolchatha gurbh eisean a d'údaraigh bású na gcimí i rith an Chogaidh Chathartha. Maidir le hEoin Ó Dufaigh, b'eisean an póilín a chuaigh le polaitíocht agus a thug taitneamh d'fhaisisteachas [[Francisco Franco]]. An Coileánach, áfach, ní raibh sé i ndán dó a lámha a shalú i gcúrsaí na polaitíochta iarchogaidh. Eisean an fear óg glórmhar scafánta a bhí ábalta Poblacht, Conradh agus inspioráid mhillteanach araon a thabhairt do mhuintir na hÉireann, agus a fuair bás sular tháinig bláth ceart air, go díreach nuair a bhí a thír dhúchais ar thairseach an neamhspleáchais.

Leanann tóir an phobail ar an gCoileánach go dtí an lá inniu. Gach bliain i mí Lúnasa, reáchtáiltear cuimhneachán oifigiúil ag Béal na Blá féin, ar láthair an luíochta, agus is nós fadbhunaithe é go dtugann ceannaire reatha [[Fine Gael]] - an páirtí a d'fhás as an gcuid sin de Shinn Féin a thacaigh leis an gConradh - óráid ann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/munster/2022/0814/1315587-michael-collins-anniversary/|teideal=Crowds expected at Béal na Bláth on 100th anniversary|dáta=2022-08-14|language=en|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; I gClochán na Coillte, ní i bhfad óna áit dhúchais, tá músaem tiomnaithe dá shaol, Teach Mhíchíl Uí Choileáin, ar oscailt ó 2012 i leith, ina léirítear dá chuairteoirí a bheatha agus a bhaint le Cogadh na Saoirse.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.michaelcollinshouse.ie/|teideal=Michael Collins House|language=en|work=michaelcollinshouse.ie|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Gach mí Lúnasa, cuirtear dialanna pearsanta an Choileánaigh ó 1918–1922 ar taispeáint go poiblí sa mhúsaem sin i gcomhar le Cartlann Náisiúnta na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/en/news/diaries-of-michael-collins-return-to-public-display-in-clonakilty-for-month-of-august-0|teideal=Diaries of Michael Collins Return to Public Display in Clonakilty for Month of August|language=en|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Cuireadh 100ú cuimhneachán a bháis ar siúl go feiceálach i mí Lúnasa 2022, agus na mílte duine i láthair ag Béal na Blá dá bharr.

== Sna scannáin ==

[[Íomhá:A Black and Tan on duty in Dublin.jpg|clé|mion|220px|Dúchrónach agus gunna Lewis, i mBÁC]]
Sa bhliain [[1996]], tháinig scéal Mhíchíl Uí Choileáin ar an scáileán, nuair a rinne an stiúrthóir Neil Jordan scannán de. B'é [[Liam Neeson]] a bhí i ról an Choileánaigh féin, agus b'í [[Julia Roberts]] a rinne páirt a chailín, Caitríona Nic Thiarnáin. Thairis sin, chonacthas Aidan Quinn ag déanamh páirte Énrí Uí Bheóláin, agus b'ar chrann [[Alan Rickman]] a thit sé ról Éamon de Valera a dhéanamh. B'é an stiúrthóir féin, Neil Jordan, a chum an script, agus b'é Elliot Goldenthal an ceolchumadóir a sholáthair an fuaimrian.

Thaitin an scannán go mór leis na léirmheastóirí ar chúiseanna foirme, struchtúir agus insinte, ach san am céanna, bhí na staraithe ag fáil lochta ar an dóigh ar chuir Jordan fíricí na staire as a riocht le cur le teannas drámatúil na hinsinte. Agus an méid sin ráite, bhí an scannán seo ar an gceann ba rathúla a rinneadh in Éirinn riamh.

Bhí na staraithe ag lochtú na ngnéithe seo leanas:

* Sa suíomh a thaispeánann cruinniú rúnda [[Dáil Éireann|na Dála]], tagraítear don Choileánach mar Aire Faisnéise. Le fírinne, bhí sé ina Aire Airgeadais, agus san am céanna, bhí sé i gceann na gcúrsaí faisnéise in [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]]. Ní raibh an dá ról seo ag baint le chéile ar aon nós.

* Ní bhfuair [[Énrí Ó Beóláin]] an cineál báis a taispeánadh ar an scannán.

* Níorbh é an Coileánach a bhí i gceannas ar an toscaireacht a chuaigh go Londain le haghaidh comhchainteanna faoin gConradh Angla-Éireannach. B'é Art Ó Gríofa an ceannasaí, agus an Coileánach ar an dara fear.

* Sa scannán, mharaigh na [[Dúchrónaigh]] [[Éamonn Broy]] i ndiaidh dóibh breith air in Óstán Vaughan. Le fírinne, tháinig Broy slán as Cogadh na Saoirse agus as an g[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] féin, agus bhí sé ina Choimisinéir ar an n[[Garda Síochána]] sna [[1930í]].

* Tugadh le fios go raibh lámh éigin ag Éamon de Valera i marú an Choileánaigh. An buachaill óg a mharaigh an Coileánach ar an scannán, bhí sé i dteagmháil phearsanta le de Valera go gairid roimh an luíochán. Cé go raibh de Valera i gContae Chorcaí, níl fianaise ar bith ann go raibh freagracht chomh díreach sin air as an marú. Is iomaí duine a lochtaigh an ghné seo nó gnéithe eile den dóigh ar chuir an scannán síos ar de Valera.

* [[Íomhá:Neil Jordan by David Shankbone.jpg|clé|mion|220px|Neil Jordan, 2010]]Ar an scannán, maraíodh foireann de bhleachtairí Aontachtacha ó [[Bhéal Feirste]] le carrbhuama taobh istigh de Chaisleán Bhaile Átha Cliath. Ní raibh anseo ach tagairt shoiléir do [[na Trioblóidí]] i gCúige Uladh, nó ní raibh carrbhuamaí á n-úsáid i gCogadh na Saoirse.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|date=14 Deireadh Fómhair 2025|title=Dráma stairiúil: cead athshamhlaithe|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 14}}&lt;/ref&gt; Thairis sin, níor mharaigh na hÓglaigh péas ar bith istigh sa Chaisleán.

* Ar an scannán, ghéill na reibiliúnaigh iad féin do na Sasanaigh os comhair Ard-Oifig an Phoist. Ní mar sin a tharla, áfach.

* D'aithris an scannán na seanmhiotais gurbh iad an &quot;mhóid dílseachta don Rí&quot; (nach bhfuil a leithéid sa Chonradh ar aon nós) agus an [[Críochdheighilt na hÉireann|Chríochdheighilt]] ba phríomhchúis leis an scoilt idir na hÓglaigh. Is é stádas an Tiarnais, in ionad neamhspleáchas iomlán na Poblachta, a bhí ar an gcloch ba mhó ar phaidrín lucht na comhaimsire.

Is é an chosaint a bhí ag Neil Jordan ná nach bhféadfaí athinsint chruinn na staire a fháscadh isteach i scannán chomh gairid, ó chaithfeadh sé a bheith intuigthe ag lucht féachana an uile dhomhain, iad siúd san áireamh a bhí ar bheagán eolais ar stair na hÉireann. Níor mhaolaigh an chosaint seo ar mhíshástacht na gcriticeoirí i leith an oiread ficsin a meascadh tríd an stair, go háirithe an dóigh ar bhaist sé ainm fíordhuine - Éamonn Broy - ar charachtar a bhí bunaithe ar níos mó ná aon duine amháin; an cur síos a tugadh ar de Valera agus ar bhás an Choileánaigh; agus an carrbhuama.

Thug an scannán le fios gur bunaíodh an Saorstát i dtús na bliana 1922, agus is iomaí suíomh gréasáin a ghlac leis an ráiteas seo mar fhírinne, siúd is nár tháinig an stát ar an bhfód go foirmeálta roimh Mhí na Nollag sa bhliain chéanna.

An carachtar ar ar tugadh &quot;Éamonn Broy&quot; ar an scannán, bhí tréithe a lán póilíní éagsúla le haithint air. Bhí Broy ina bhall den &quot;Roinn G&quot;, brainse faisnéise Phóilíní Ceannchathartha Bhaile Átha Cliath (Dublin Metropolitan Police) nach raibh lonnaithe i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, ach i Sráid Great Brunswick (Sráid an Phiarsaigh sa lá atá inniu ann). B'é Dáithí Ó Niallagáin príomhghníomhaire an Choileánaigh sa Chaisleán.

Nuair a foilsíodh an scannán ar an DVD, cuireadh clár faisnéise leis a dhéanann trácht cuimsitheach ar an bhficsean atá fite tríd an bhfírinne sa scannán.

Bhí sé ceaptha ar dtús go gcoiscfeadh cinsire na scannán ar pháistí ab óige ná cúig bliana déag féachaint air, ach ó bhí an oiread sin tábhachta leis ó thaobh na staire de, is é an t-aicmiú a fuair sé ná PG - is é sin, tá sé ceadaithe do na páistí óga féin an scannán a fheiceáil ach na tuismitheoirí a bheith i láthair á mhíniú dóibh. D'eisigh an cinsire preasráiteas inar thagair sé don scannán mar shaothar as an ngnáth, agus é barúlach &quot;go bhfágaim faoi na tuismitheoirí féin, cé acu ba chóir dá gclann é a fheiceáil&quot;, ó fuair sé ábhar an scannáin chomh tábhachtach sin.

== Leabharliosta ==
* Scríobh [[Tim Pat Coogan]] beathaisnéis faoi as Béarla, agus sa bhliain [[1985]], d'fhoilsigh [[Pádraig Ó Braoin]] beathaisnéis Gaeilge.&lt;ref&gt;Ó Braoin, Pádraig: ''Mícheál Ó Coileáin'', Éigse na Mainistreach, 1985.&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [[Béal na Blá]]
* [[Gleann na Ruaige]]
* [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]
* [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]]
* [[Conradh Angla-Éireannach]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.ucc.ie/celt/online/E900001-001/ The Path to Freedom; Bailiúchán de scríbhinní Mhíchíl Uí Choileáin]
* {{en}} [http://www.michaelcollinscentre.com/index.html Michael Collins Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301105029/http://www.michaelcollinscentre.com/index.html |date=2012-03-01}}
* {{en}} [http://generalmichaelcollins.com/ Collins 22 Society]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}}

{{DEFAULTSORT:Ó Coileáin, Mícheál}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]]
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]]
[[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ginearáil]]
[[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]]
[[Catagóir:Ré Victeoiriach]]</text>
      <sha1>oydtqufsbkydwqia06ghp9d3wle07q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326588</id>
      <parentid>1326587</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46214" sha1="76j8bs71ditmtnyyagzg8enst1p3gs6" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Seán Ó Coileáin''' nó '''Michael Collins''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/collins-michael-a1860|teideal=Collins, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5039|teideal=Ó COILEÁIN, Mícheál (1890–1922)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt; Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1921]]. 

I mí Eanáir 1922, d'éirigh an Coileánach ina Chathaoirleach ar an Rialtas Sealadach. Nuair a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]] cúpla mí níos déanaí, bhí sé chun tosaigh ar na fórsaí a bhí ag cur in aghaidh de [[Éamon de Valera]] sa chogadh seo.

Bhí gean ag [[Gael|Gaeil]] ar an gCoileánach, agus é ina laoch mór acu chomh cróga is chomh beartach a bhí sé, ach mar sin féin, fuair sé [[bás]] ó lámh Éireannaigh i [[Béal na Blá]] in iarthar [[Contae Chorcaí|Chorcaí]].

[[Íomhá:Michael Collins at 8 years old.jpg|clé|mion|220px|1898, lena mhuintir]][[Íomhá:Michael Collins aged about nine.jpg|clé|mion|220px|Naoi mbliana d'aois, 1899]][[Íomhá:Young Michael Collins Portrait.jpg|clé|mion|220px|Cáisc 1916]][[Íomhá:Picture of Michael Collins and Arthur Griffith.jpg|clé|mion|220px|in éineacht le hArt Ó Gríofa]]

== Tús a shaoil ==
Saolaíodh Mícheál Ó Coileáin in aice le [[Cloich na Coillte]] in Iarthar Chorcaí sa bhliain [[1890]]. B'eisean dríodar an chrúiscín, agus tháinig beirt mhac agus cúigear deirfiúracha roimhe. Níltear ar aon bharúil faoina bhreithlá, nó is é [[12 Deireadh Fómhair|an dóú lá déag de Mhí Dheireadh Fómhair]] atá le léamh ar leac a uaighe, ach is é an séú lá déag a thugann lucht scríofa a chuid beathaisnéisí.

Taoisigh [[Ghael]]acha i gContae Luimnigh ab ea a chuid sinsear, ach nuair a díshealbhaíodh iad, thosaigh siad ag saothrú talún. Ina dhiaidh sin féin, bhí an-tailte ag muintir Uí Choileáin, agus iad ina bhfeirmeoirí saibhre dá réir. Mar sin, nuair a rugadh an Coileánach, níorbh é an bochtanas a bhí i ndán dó go díreach, de réir na cuma a bhí ar na cúrsaí.

Chuaigh deirfiúr le Mícheál, Eibhlín, sna mná rialta, agus is é an t-ainm a ghlac sí uirthi ná an tSiúr Mary Celestine. Bhí sí ag obair ina múinteoir i [[Londain]]. Mícheál an t-ainm a bhí ar a athair freisin. Chaith seisean seal s[[na Fíníní]] nuair a bhí sé óg, ach ansin, d'fhág sé an ghluaiseacht le dul le feirmeoireacht.

Deirtear gur páiste cliste seanchríonna ab ea Mícheál óg. Bhí an-fhaghairt ann, agus tholg sé an [[náisiúnachas]] go hóg ó ghabha na háite, Séamas Santry. Ní raibh príomhoide na Scoile Náisiúnta, Donncha Lyons, ag maolú ar an gclaonadh seo ach an oiread, nó bhí sé ina bhall de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas na Poblachta]] ([[IRB]]). Stócach láidir scafánta ab ea an Coileánach, agus é an-tugtha do na lúthchleasa. Mar sin féin, bhí sé éirimiúil ó thaobh na hintleachta de, chomh maith.

I bhFeabhra na bliana [[1906]], chuaigh an Coileánach faoi scrúdú na Státseirbhíse, agus é cúig bliana déag d'aois. Le pas a fháil, mhol sé [[Impireacht na Breataine|impireacht na Breataine Móire]] go hard na spéire in aiste a scríobh sé mar chuid den scrúdú.

Nuair a bhí an scoil críochnaithe aige, chuaigh Mícheál ag obair in Oifig an Phoist i Londain, ar nós go leor Éireannach eile. Fuair sé lóistín in árasán a dheirféar, Hannie (Siobhán).

Bhí sé naoi mbliana déag d'aois, nuair a chuaigh sé i mBráithreachas na Poblachta. B'é [[Somhairle Mag Uidhir]], Poblachtánach [[Protastúnach]] ó Chorcaigh, a réitigh an bealach sin dó. Níor thóg sé deich mbliana air céimíocht cheannasach a bhaint amach dó san eagraíocht.

== Éirí Amach na Cásca ==
Bhain an Coileánach an chéad cháil amach dó féin le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]]. Bhí an-scileanna aige i gcúrsaí eagraíochta, agus é cliste ar go leor bealaí eile freisin, rud a thabhaigh an-ómós dó ó bhaill eile an Bhráithreachais. Rinneadh comhairleoir airgeadais de don [[An Cunta Pluincéad|Chunta Pluincéad]], athair [[Seosamh Pluincéad|Sheosaimh Phluincéid]], agus le linn an Éirí Amach, bhí sé ina aidiúnach don Phluincéadach óg.

Nuair a thosaigh an tÉirí Amach féin, throid an Coileánach gualainn ar ghualainn le [[Pádraig Mac Piarais]] ag [[Ard-Oifig an Phoist]]. Mar a tuigeadh do chuid mhaith daoine roimh ré, theip ar an Éirí Amach go hiomlán mar bheart cogaíochta. Ábhar sásaimh ab ea é dóibh go raibh éirí amach nó ceannairc ar bith ann, agus iad ina mhuinín go dtabharfadh íobairt fola na gceannairceoirí inspioráid do dhaoine eile cath a chur ar son na hÉireann arís agus arís eile. Ní raibh an Coileánach sásta leis an dearcadh seo ar aon nós. Cháin sé amaitéarachas an Éirí Amach, go háirithe an dóigh ar sealbhaíodh foirgnimh fheiceálacha, ar nós Ard-Oifig an Phoist féin, nó bhí sé deacair a leithéidí d'áiteanna a chosaint, agus, dá dtiocfadh ort, a thréigean, agus ní raibh sé furasta ach an oiread soláthar a choinneáil leo. Le linn Chogadh na Saoirse, d'áitigh sé ar [[na hÓglaigh]] gan &quot;targaidí ina suí&quot; a dhéanamh díobh féin trí fhoirgnimh den chineál sin a shealbhú. A mhalairt ar fad, chuir sé béim ar an treallchogaíocht. Bhunaigh sé díormaí ar leith, mar atá, Colúin Reatha, le cogadh a chur ón eadarnaí. Bhíodh fir na gColún seo ag ionsaí go tobann agus ag éalú ó láthair an éachta chomh tobann céanna. Mar sin, coinníodh líon na dtaismeach lag, agus an cogadh ag éirí leis na hÉireannaigh.

Cosúil le cuid mhór acu siúd a ghlac páirt san Éirí Amach, gabhadh an Coileánach, agus bhí pionóis an bháis ag bagairt air ar feadh tamaill, go dtí gur tugadh go campa géibhinn [[Frongoch]] é. Ansin féin, thaispeáin sé go raibh comhábhair an cheannaire ann. Nuair a scaoileadh an chuid ba mhó de na cimí saor, bhí Mícheál Ó Coileáin ag fáil na láimhe in uachtar ar [[Sinn Féin]] cheana.

Ní raibh an páirtí leath chomh sáite san Éirí Amach agus a bhí bolscaireacht na Breataine Móire ag áitiú, ach nuair a chuaigh sé sa pháirtí, thosaigh an Coileánach ag baint leasa as an íomhá den náisiúnachas radacach a ghreamaigh de Shinn Féin de thoradh na bolscaireachta. Lena chuidiú féin, d'insíothlaigh na radacaigh isteach sa pháirtí. I Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain [[1917]], bhí an Coileánach ina bhall de choiste feidhmitheach Shinn Féin agus ina stiúrthóir cúrsaí eagraíochta ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], agus Éamon de Valera i gceannas ar an dá eagraíocht sin.

[[Íomhá:Michael Collins.jpg|clé|mion|220px|An Chéad Dáil, 1919]]

== An Chéad Dáil ==

[[Íomhá:Harry Boland and Michael Collins.jpg|clé|mion|220px|in éineacht lena chara ag an am, Énrí Ó Beóláin. Teach an Ardmhéara, 1919]]
Ar nós bhall sinsearach ar bith de chuid Shinn Féin, moladh an Coileánach mar iarrthóir in olltoghchán na bliana [[1918]] le suíochán a lorg mar Fheisire i d[[Teach na dTeachtaí]] i Londain. Toghadh an Coileánach gan freasúra, ar nós go leor iarrthóirí eile Shinn Féin, mar Fheisire do dháilcheantar Chorcaigh Theas. Bhí sé fógartha ag Sinn Féin, áfach, nach nglacfadh Feisirí an pháirtí a gcuid suíochán i Westminster. Ina ionad sin, tháinig siad le chéile ina bparlaimint scartha in Éirinn - [[Dáil Éireann]]. Chruinnigh [[an Chéad Dáil]] seo i d[[Teach an Ardmhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] i Mí Eanáir sa bhliain [[1919]]. Bhí Éamon de Valera agus roinnt Feisirí eile de chuid Shinn Féin gafa ag na [[Sasana]]igh cheana. Nó is amhlaidh go bhfuair an Coileánach foláireamh óna ghréasán spiaireachta go raibh a leithéid ar na bacáin ag na húdaráis, ach nuair a nocht sé an fhaisnéis seo do de Valera, d'áitigh seisean ar na Sinn Féinithe eile gan a dhath a shíleadh den rabhadh. Chreid sé nach rachadh a leithéid de shluaghabháil ach chun dochair do na Gaill cibé, nó bheadh an-ábhar bolscaireachta ann do na Gaeil. Nuair a fuair an oiread sin ceannairí iad féin faoi ghlas, áfach, is beag duine a bhí fágtha le go bhféadfaí an bholscaireacht sin a chraobhscaoileadh. Nuair a bhí de Valera sa phríosún, toghadh [[Cathal Brugha]] ina Phríomh-Aire go sealadach, ach nuair a d'éalaigh de Valera as [[Príosún Lincoln]] i mí Feabhra na bliana 1919 - éalú ar chuidigh an Coileánach go mór leis - toghadh eisean ina Phríomh-Aire i mí Aibreáin ina dhiaidh sin.

[[Íomhá:Michael Collins On Bicycle.jpg|clé|mion|220px|Ar a &quot;High Nelly&quot; idir 1919-1922&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/michael-collinss-famous-high-nelly-bicycle-found/29573174.html|teideal=Michael Collins's famous 'high nelly' bicycle found|dáta=2013-09-12|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-08-22}}&lt;/ref&gt;]]
Is iomaí trá a bhí le freastal ag an gCoileánach sa bhliain 1919. Sa samhradh, cuireadh i gceannas ar an [[IRB]] é. I Mí Mheán Fómhair, chuaigh sé i mbun Rannóg Faisnéise na nÓglach. Thosaigh Cogadh na Saoirse ar an lá céanna agus a chéadchruinnigh an Dáil i Mí Eanáir sa bhliain 1919, nó b'ar an lá céanna a lámhach cathlán d'Óglaigh beirt shaighdiúirí dubha ([[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]]) a bhí ag gardáil coinsíneacht geiligníte ar an t[[Luíochán Shulchóid Bheag|Sulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]]. Ní raibh orduithe faighte ag na hÓglaigh an t-éacht seo a dhéanamh.

[[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|clé|mion|220px|Londain, 1921, idirbheartaíocht a mhair ar feadh i bhfad]]

== Aire Airgeadais ==

Cé go raibh sé gnóthach cheana féin, fuair sé tuilleadh dualgas le comhlíonadh, nuair a rinne Éamon de Valera Aire Airgeadais de sa bhliain 1919.

Bhí an tír ar barr lasrach le cogadh cruálach, agus [[Constáblacht Ríoga na hÉireann]] is na [[Dúchrónaigh]] ag rith damhsa fud fad na hÉireann. Mar sin, b'éigean do na &quot;haireachtaí&quot; (mar a thugtaí ar na ranna rialtais san am) gníomhú ar chúla téarmaí. Ní raibh sa chuid ba mhó acu ach cúpla duine agus iad ag obair i seomra beag i dteach príobháideach, má bhí an oiread sin féin ann.

Scéal eile ar fad ab ea scéal an Airgeadais, agus an Coileánach ag freastal air. Bhí seisean agus a fhoireann ábalta móreisiúint bannaí stáit a chóiriú le bun a chur le státchiste na Poblachta. Chuaigh scéal na hiasachta náisiúnta seo a fhad le [[Vlaidímír Léinín|Léinín]], agus i mí Aibreáin na bliana 1920, sheol seisean gníomhaire, Ludwig Martens, chuig de Valera i Nua-Eabhrac le hiasacht $20,000 a shocrú do rialtas na Poblachta Sóivéadaí féin. Thairg Léinín roinnt seoda de chuid Choróin na [[Rúis]]e Impiriúla mar chomhthaobhacht ar an iasacht. Thug Énrí Ó Beóláin na seoda seo go hÉirinn, áit ar fágadh i dtaisce iad go dtí na tríochaidí, agus iad ligthe i ndearmad ag cách. Sa deireadh, thángthas orthu de thaisme.

An té a chaithfidh súil ar ais ar a ndearna an Coileánach, tiocfaidh iontas an domhain air i bhfianaise na n-iléachtaí sin. D'fhruiligh an Coileánach scuad feallmharfóireachta, &quot;An Dáréag&quot;, le spiairí de chuid na Sasanach a mharú. Chóirigh sé an &quot;Iasacht Náisiúnta&quot;. Bhí sé ag coinneáil na nÓglach ag imeacht, agus nuair a bhí de Valera ag taisteal [[na Stát Aontaithe]], b'éigean dó an chuid ba mhó de chúrsaí an rialtais a chomhordú thar thréimhse fhada. Thairis sin, chaithfeadh sé airm a smuigleáil isteach le haghaidh na nÓglach. D'fhéadfá a rá gur réabhlóid aonair ab ea an fear féin.

B'iad an Coileánach agus [[Risteard Ó Maolchatha]] príomheagraithe na nÓglach, a fhad is a bhí sé indéanta ar aon nós ord agus eagar a choinneáil ar dhíormaí scaipthe treallchogaíochta den chineál sin. Is gnách a rá gurbh é an Coileánach a d'eagraigh na Colúin Reatha le linn Chogadh na Saoirse, ach ar ndóigh, ní fhéadfadh sé a leithéid de rud a chur i gcrích gan chuidiú ó dhaoine eile.

Bhí an-lámh aige san obair seo, ach b'é [[Ristéard Mac Aoidh]] an príomheagraí. Ní ba déanaí, chuir na Sasanaigh Mac Aoidh chun báis tráthnóna Dhomhnach na Fola féin, [[Domhnach na Fola (1920)|21 Samhain 1920]]. Thairis sin, bhí na hÓglaigh go mór mór i dtuilleamaí na gceann feadhna áitiúla, beag beann ar an gCoileánach agus ar an Maolchathach.

[[Íomhá:Michael Collins in military uniform.jpg|clé|mion|220px|Ag sochraid Airt Uí Ghríofa - Lúnasa 1922]]
Sa bhliain [[1920]], an bhliain chéanna a shlánaigh an Coileánach tríocha bliain d'aois, bhí na Sasanaigh ag tairiscint deich míle punt airgid (ba mhillteanach an slám airgid é san am) ar gach eolas a chabhródh leo Mícheál Ó Coileáin a ghabháil nó a mharú.

I measc na gceannairí náisiúnta, d'éirigh naimhdeas idir eisean agus beirt fhear ar leith: [[Cathal Brugha]], an tAire Cosanta, agus de Valera, an Príomh-Aire.

Bhí Cathal Brugha in ainm a bheith ina Aire Cosanta. Fear dúthrachtach a bhí ann ceart go leor, ach ní raibh sé leath chomh héirimiúil leis an gCoileánach. Cé nach raibh Mícheál Ó Coileáin ach ina Aire Airgeadais, go hoifigiúil, is é an chuma a bhí ar na cúrsaí ná nach raibh de dheis ag Brugha a chuid cúraimí féin a fhreastal air, agus an Coileánach á gcríochnú dó beag beann air féin.

[[Íomhá:General Collins.jpg|clé|mion|220px|rinne an Ginearál cigireacht ar na trúpaí]]
Bhí de Valera in éad lena chomhghleacaí óg, go háirithe i ndiaidh an mhórchlú a bhain an Coileánach amach dó féin mar cheannaire sa bhaile, nuair a bhí de Valera féin ag lorg tacaíochta don Phoblacht sna Stáit Aontaithe, obair nach raibh mórán toraidh uirthi. Bhí sé le haithint ar a leasainmneacha féin an dóigh a raibh siad ag iompairc le chéile: &quot;An Buachaill Ard&quot; a bhítí ag tabhairt ar de Valera - fear ard as an ngnáth a bhí ann - ach nuair a bhí seisean i Meiriceá, bhaist na hÓglaigh an leasainm &quot;An Buachaill Mór&quot; ar an gCoileánach, rud nár thaitin le de Valera in aon chor. Ag filleadh abhaile dó, d'fhéach de Valera leis an gCoileánach a chur go dtí na Stáit Aontaithe, siocair is go mbeadh seisean ar an t-aon duine amháin a bheadh ábalta an obair a chur i gcrích thall ansin. Dhiúltaigh an Coileánach féin don áitiú seo, agus an chuid ba mhó de lucht ceannais Shinn Féin (cé is moite de Chathal Brugha agus [[Aibhistín de Staic]]) ag tacú leis. Mar sin, d'fhan sé in Éirinn.

Nuair a tháinig an Sos Cogaidh, ullmhaíodh comhdháil síochána idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine Móire]] agus cinnirí na Poblachta - rialtas nach bhfuair aitheantas foirmeálta ó aon stát eachtrannach go fóill, cé gur pléadh dréachtchonradh cairdis idir Éire agus an Rúis Shóivéadach i 1920, dréacht nár daingníodh riamh, agus an Rúis Shóivéadach féin in anás airgid iasachta ó na hÉireannaigh ag an am. Cé go raibh de Valera agus [[Gael-Mheiriceánaigh]] chlúiteacha ag déanamh stocaireachta in [[Washington, D.C.]], agus [[Seán T. Ó Ceallaigh]] ag comhdháil síochána Versailles, le haitheantas a bhaint amach don Phoblacht, ní raibh sé le fáil.

I Mí Lúnasa sa bhliain 1921, d'athraigh an Dáil oifig de Valera ón bPríomh-Aireacht go hUachtaránacht na hÉireann, le go mbeadh sé ar aon leibhéal leis an [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Rí Seoirse a Cúig]]. Ansin, chuir sé iontas ar an saol ar fad, nuair a d'fhógair sé nach nglacfadh sé páirt sna comhchainteanna, ach oiread leis an Rí.

Ina áit sin, bhronn sé lánchumhacht ar thoscaireacht a chuir sé go Londain. Is é is brí leis an &quot;lánchumhacht&quot; ná go raibh sé ar chumas na dtoscairí seo conradh síochána a shíniú leis na Gaill gan faomhadh a fháil roimh ré uaidh féin. B'iad [[Art Ó Gríofa]] agus Mícheál Ó Coileáin a chuaigh i gceannas ar an toscaireacht. Bhí an Coileánach iontach míshásta leis an gcomhairle seo, nó is é an tuairim a bhí aige féin ná gur chóir do de Valera féin na cúrsaí seo a phlé leis na Sasanaigh. Ina dhiaidh sin is uile, thoiligh sé dul go Londain.

== An Conradh ==
Is é an toradh a tháinig as na comhchainteanna ná an [[Conradh Angla-Éireannach]], agus b'é an Conradh seo ba bhunús le stát nua Éireannach, mar atá, [[Saorstát Éireann]]. Bhí forálacha ann le haghaidh stát uile-Éireannach, ach san am céanna, d'fhág sé ar chumas sé chontae in oirthuaisceart an oileáin tarraingt siar as an stát seo, rud a rinne siad gan mhoill. Bhí sé leagtha amach sa Chonradh go gcaithfí coiste ar leith a chur ag obair leis an teorainn a atarraingt, dá dtogródh [[Tuaisceart Éireann|na Sé Chontae]] a leithéid a dhéanamh, agus is é an rud a bhí ar intinn an Choileánaigh go bhféadfaí, ar an mbealach seo, limistéar an stáitín thuaisceartaigh a laghdú an oiread sin is nach bhfágfaí maireachtáil ar bith ann ar chúrsaí eacnamaíocha. Bhí an beart sin incheaptha san am, nó bhí cónaí ar an gcuid ba mhó den phobal [[Aontachtach]] taobh istigh de shrianta cúnga in oirthear [[Uladh]].

[[Íomhá:Anglo-Irish Treaty signatures.gif|clé|mion|220px|An Conradh]]
Bheadh stádas Tiarnais ag an Saorstát nua, agus é á rialú ag parlaimint dhá theach. Bheadh an t-údarás iomlán dílsithe don Rí, ach san am céanna, bheadh sé á oibriú ag Rialtas dúchasach, agus b'í [[Dáil Éireann]], teach íochtarach na Parlaiminte nua, a cheapfadh an Rialtas sin. Bheadh cúirteanna dá gcuid féin ag na hÉireannaigh, agus tríd is tríd, bheadh níos mó neamhspleáchais ag an tír ná a rithfeadh le [[Charles Stewart Parnell]] nó le [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Parlaiminteach]] [[John Redmond|Sheáin Réamainn]] a éileamh riamh.

Is é an meas a bhí ag na dearg-Phoblachtánaigh ar an gConradh ná gur feillbheart a bheadh ann. In áit na Poblachta a bhí bainte amach le lámh láidir, thiocfadh Saorstát nach mbeadh ach stádas an Tiarnais taobh istigh d'[[Impireacht na Breataine]] aige, agus chaithfeadh na Teachtaí Dála dílseacht a mhóidiú go díreach don Rí, mar a cuireadh an scéal i bhfocail san am. (Le fírinne, ba don Saorstát a mhóideoidís an dílseacht, ach bhí an dílseacht don Rí ag dul leis an móid seo mar aguisín, mar a bhí leagtha amach sa Chonradh.)

Chuaigh scoilt ar Shinn Féin faoin gConradh, agus de Valera ag dul le faicsean na bhfrith-Chonraitheoirí le cur in aghaidh an ghéillte seo, mar a thuig sé é. Iad siúd nach raibh ag aontú leis, chuir siad ina leith go raibh a fhios aige ón tús nach mbeadh an Phoblacht inbhainte amach cibé scéal é, agus gur chuir sé an Coileánach i gceannas ar an toscaireacht d'aon turas, leis an náire a sheachaint.

Dhiúltaigh de Valera do na líomhaintí seo, ach is é an chiall a bhaineann an chuid is mó de staraithe an lae inniu ná gurb é sin an freagra is fearr ar an gceist, cén fáth nach ndeachaigh seisean go Londain. D'áitigh an Coileánach, siúd is nár thug an Conradh an tsaoirse d'Éirinn mar Phoblacht, gur bhronn sé de shaoirse ar na hÉireannaigh an tsaoirse sin a bhaint amach iad féin. Sa deireadh thiar thall, b'é de Valera féin a chruthaigh gurbh fhíor don Choileánach an méid sin.

[[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|clé|mion|220px|Kitty Kiernan, i ngrá le hÉnrí Ó Beóláin agus an Coileánach]]

== An tAitheantas Trípháirteach ==

De réir mar a bhí sé leagtha amach sa cháipéis féin, chaithfeadh trí pharlaimint a bhfaomhadh a thabhairt don Chonradh Angla-Éireannach. Fuair sé formhuiniú Pharlaimint na Breataine Móire, ar dtús. Ansin, chaithfeadh Dáil Éireann glacadh leis, freisin, cé nach raibh aon stádas dlíthiúil ag an Dáil de réir an dlí idirnáisiúnta, ó nach bhfuair sí aitheantas na n-údarás Gallda. Nó, ós rud é go raibh stádas ''de facto'' ag an Dáil, agus í ag oibriú chumhacht pholaitiúil Shinn Féin agus mhuintir na hÉireann, ní fhéadfaí ach an Conradh a chur faoi bhráid na Dála.
Thairis sin, bhí an tríú Parlaimint ann, mar atá, Teach Teachtaí Dheisceart Éireann. De réir fhorálacha an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|Achta um Rialtas na hÉireann]], a bhí reachtaithe ag Parlaimint na Ríochta Aontaithe sa bhliain 1920, bhí a leithéid de chomhairle reachtach ann, agus tháinig sí le chéile den chéad uair ar an 28 Meitheamh 1921, cé nach raibh i láthair ach an ceathrar Aontachtóirí a toghadh di, ós rud é gurbh fhearr le formhór a cuid feisirí Dáil Éireann. Chruinnigh an Teach sin an dara huair, áfach, i mí Eanáir 1922. Bhí na frith-Chonraitheoirí á bhaghcatáil, ar ndóigh, ach tháinig na Saorstátairí agus an ceathrar Aontachtóirí sin le chéile, agus ar ndóigh, dhearbhaigh siad an Conradh.

[[Íomhá:Michael Collins addressing crowd in Cork cph.3b15295.jpg|clé|mion|220px|17 Márta 1922, sa Sciobairín in iarthar Chorcaí]]

== An Rialtas Sealadach ==

Bhí Dáil Éireann ann i gcónaí, de réir a Bunreachta a bhí i bhfeidhm ón mbliain 1919 ar aghaidh. D'éirigh de Valera as an Uachtaránacht agus é ag súil leis go n-atoghfaí é, ar dhóigh is go n-éireodh leis an Conradh a chur ar neamhní ansin. B'é Art Ó Gríofa a vótáladh isteach ina áit, áfach, agus b'eisean a shealbhaigh an Uachtaránacht. Níor thug sé &quot;Uachtarán na hÉireann&quot; air féin, áfach, ach &quot;Uachtarán na Dála&quot; - is é sin, ceannaire rialtais Dháil Éireann, seachas an Ceann Comhairle a bhí ina chathaoirleach uirthi. Mar sin féin, ní raibh aon stádas dlíthiúil ag an rialtas seo, de réir dhlí bunreachtúil na Breataine Móire, agus tháinig rialtas eile ar an bhfód, agus é, go foirmeálta, freagrach do Theach Teachtaí Dheisceart Éireann.

B'é an Coileánach a bhí i gceannas ar an Rialtas Sealadach nua, agus is é an teideal a bronnadh air ná Uachtarán an Rialtais Shealadaigh - is é sin, an Príomh-Aire. San am céanna, choinnigh sé an Aireacht Airgeadais i rialtas Poblachtach an Ghríofaigh. Bhí na cúrsaí dlí iontach casta timpeall an scéil. De réir dhlí na Breataine Móire, bhí sé ina Phríomh-Aire anois, agus é ainmnithe ag an gCoróin agus insealbhaithe de réir na pribhléide ríoga. Le hinsealbhú a fháil, b'éigean dó cuairt fhoirmeálta a thabhairt ar an Viocúnta Fitzalan, Tiarna Leifteanant na hÉireann. Is é an dearcadh Poblachtánach ná go ndeachaigh an Coileánach ansin le go dtabharfadh an Viocúnta suas [[Caisleán Átha Cliath]] dó. De réir dhlíthe bunreachtúla na Breataine Móire, áfach, searmanas a bhí ann ar a dtugtar &quot;pógadh na láimhe&quot;, is é sin, insealbhú Aire Rialtais de chuid na Corónach, agus gurbh é an teagmháil féin, seachas aon cháipéis a shíneofaí, a d'fhág an Coileánach i seilbh na Príomh-Aireachta.

De réir mar a insítear, bhí an Coileánach seacht nóiméad mall ag teacht ar an searmanas, agus an Tiarna Leifteanant á cháineadh. Is é an freagra a thug an Coileánach ná: &quot;Bhí ortsa seacht nóiméad a chaitheamh ag fanacht liom, agus sinne ag fanacht leis an lá seo le seacht gcéad bliain!&quot;

Tharraing ceist an Chonartha achrann millteanach anuas ar Éirinn. Thar aon rud eile, bhí Éamon de Valera míshásta go síneodh an Coileánach aon chonradh gan údarás ar leith a iarraidh air féin roimh ré. Sa bhreis air sin, ba chúis an-díospóireachta é an Conradh féin. Bhí de Valera agus roinnt mhaith eile d'fhrith-Chonraitheoirí tábhachtacha ag lochtú an stádais a d'fhág an Conradh ag Éirinn, mar Thiarnas taobh istigh den Impireacht. An mhóid a chaithfí a mhionnú don Rí, bhí an-tábhacht shiombalach léi, fosta. Ní rabhthas róshásta leis ach oiread go gcoinneodh na Gaill [[Calafoirt an Chonartha]] acu féin le go bhféadfaí an [[Cabhlach cogaidh|Cabhlach]] Ríoga úsáid a bhaint astu. D'fhéadfadh na Sasanaigh an-smacht a choinneáil ar pholasaí eachtrach na hÉireann, dar leis na frith-Chonraitheoirí, agus na calafoirt sin acu, gan trácht ar an móid dílseachta. Nuair a caitheadh an vóta faoin gConradh, bhí beagnach duine as gach beirt de na Teachtaí ag cur in aghaidh an Chonartha, ach, i ndiaidh an iomláin, ghlac an tromlach leis, ar an seachtú lá de Mhí Eanáir sa bhliain [[1922]]. Caitheadh seacht vóta déag is dhá scór ina aghaidh, agus ceithre vóta is trí scór ar mhaithe leis. Mar sin féin, bhí an chuid ba mhó de na hÓglaigh ag cur in aghaidh an Chonartha, agus tháinig an chuma ar na cúrsaí go rachaidís chun cogaidh faoin scéal - go raibh cogadh cathartha ar na bacáin.

Ag caitheamh súil an lae inniu ar na himeachtaí sin dúinn, is dócha gur ábhar iontais dúinn nach raibh an oiread sin tábhachta ag baint le ceist na críochdheighilte san am. Bhí na hÓglaigh suite siúráilte nach mbeadh teacht aniar i stáitín an Tuaiscirt cibé scéal é, agus bhí an Coileánach féin meáite ar an stáitín a chloí le treallchogaíocht. I dtús na bliana 1922, thosaigh sé ag cur fear agus trealaimh chogaidh thar an Teorainn le cuidiú le hÓglaigh an oirthuaiscirt. Chuir an Cogadh Cathartha an plean seo ar neamhní, ach dá mbeadh sé i ndán don Choileánach teacht slán as an gCogadh Cathartha, is follasach nach bhfágfadh sé an Tuaisceart ag na Gaill gan treallchogadh a chur faoi. Mar sin, fuair sé tacaíocht na coda ba mhó de na hÓglaigh sna Sé Chontae. Chuaigh níos mó ná míle fear acu siúd, fiú, in [[Arm an tSaorstáit]].

[[Íomhá:Michael Collins Commander-in-Chief of the Irish National Forces.jpg|clé|mion|220px|ardcheannasaí, 1922]]
Go gairid roimh thús an Chogaidh Chathartha i Mí an Mheithimh sa bhliain 1922, bhí an Coileánach go héadóchasach ag iarraidh an scoilt a dhúnadh agus cogadh a sheachaint. Thréig de Valera agus na frith-Chonraitheoirí eile an Dáil, ach shocraigh an Coileánach go rachadh an dá fhaicsean de Shinn Féin sa chéad toghchán in éineacht agus go mbeadh comhrialtas acu ina dhiaidh sin.

Ar dtús, rith comhréiteach leis an gCoileánach: bheadh bunreacht Poblachtánach ag an Saorstát nach ndéanfadh trácht ar bith ar an Rí, ach ní dhiúltófaí don Chonradh. Bhí an smaoineamh seo inghlactha ag an gcuid ba mhó de na Poblachtánaigh, leis. Chun scoilt na nÓglach a leigheas, bhunaigh an Coileánach Coiste Athaontaithe an Airm, agus bhí toscairí ón dá thaobh ina mbaill den Choiste. Bhain sé leas, freisin, as an seasamh a bhí aige san IRB leis na hÓglaigh a mhealladh chun toiliú leis an gConradh. Ansin, áfach, dhiúltaigh na Gaill don bhunreacht Phoblachtánach, agus ní raibh comhréiteach ar bith ar fáil ó na Poblachtánaigh a thuilleadh. Mar sin, ní raibh an cogadh cathartha le seachaint ní ba mhó.

== An Cogadh Cathartha ==

[[Íomhá:Mícheál Ó Coileáin &amp; Risteard Ó Maolchatha.png|clé|mion|220px|Mícheál Ó Coileáin &amp; Risteard Ó Maolchatha ag sochraid Stáit Airt Uí Ghríofa ar an 16ú Lúnasa, 1922]]

I Mí Aibreáin sa bhliain 1922, shealbhaigh dhá chéad Óglach frith-Chonartha [[na Ceithre Cúirteanna|na Ceithre Chúirteanna]] i m[[Baile Átha Cliath]] i ndiúnas ar an Rialtas Sealadach. Bhí an Coileánach ag iarraidh cogadh cathartha a sheachaint, agus mar sin, staon sé ón bhfoirgneamh a ionsaí, go dtí nár fhág na Gaill an dara rogha aige. Ar [[22 Meitheamh|an dóú lá fichead de Mhí an Mheithimh]], mharaigh beirt Óglach Sior Henry Wilson, Marascal Machaire ar scor agus Feisire Parlaiminte do Thuaisceart an Dúin ag an am, i m[[Belgravia]] i Londain. San am sin, chreid an saol mór gurbh iad na hÓglaigh fhrith-Chonartha a rinne an obair. Bhagair [[Winston Churchill]] ar an gCoileánach [[Arm na Breataine]] a chur go Baile Átha Cliath leis na frith-Chonraitheoirí a chaitheamh amach as na Ceithre Chúirteanna, mura mbeadh an Coileánach sásta é a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|teideal=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson, Irish Historical Studies Iml. 28, Uimhir. 110, lch. 150-170|údar=Peter Hart|dáta=Samhain 1992|dátarochtana=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhí scéal eile ag Seosamh Dolan, a bhí ina bhall de scuad feallmharfóireachta an Choileánaigh i gCogadh na Saoirse agus a chuaigh ina Chaptaen in Arm an tSaorstáit ina dhiaidh sin, a nocht an méid sin sna caogaidí. D'inis sé freisin go bhfuair sé féin orduithe ón gCoileánach an bheirt fhear a mharaigh Wilson a tharrtháil sula gcuirfí chun báis iad.&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Michael Collins 12 August 1922.jpg|clé|mion|220px|[[12 Lúnasa]] [[1922]]. Feallmharaíodh é 10 lá ina dhiaidh]]
Cibé scéal é, ní raibh de rogha ag an gCoileánach, ansin, ach dul i ndeabhaidh lann leis na frith-Chonraitheoirí, go háirithe nuair a d'fhuadaigh siad ginearál de chuid an tSaorstáit. Rinne sé an iarracht dheireanach áitiú ar na fir sna Cúirteanna gurbh fhearr dóibh scaipeadh. Nuair nach raibh toradh ar bith air sin, fuair sé áis dhá ghunna mhóra airtléire ó na Sasanaigh, agus thosaigh sé ag bombardú an fhoirgnimh go dtí gur ghéill na frith-Chonraitheoirí ansin iad féin dó.

Na himeachtaí seo a chuir tús le [[Cogadh Cathartha na hÉireann]], nuair a phléasc cathanna amach idir na frith-Chonraitheoirí agus trúpaí an tSaorstáit. Faoi cheannas an Choileánaigh, ghabh fórsaí an tSaorstáit an phríomhchathair go sciobtha.

I Mí Iúil 1922 bhí na frith-Chonraitheoirí sách láidir i gCúige [[Mumhan]]. Thaobhaigh de Valera agus na Teachtaí Dála frith-Chonartha eile leis na hÓglaigh a bhí in aghaidh an tSaorstáit. Thart faoi lár na bliana, d'fhág an Coileánach uaidh cúraimí an Phríomh-Aire le bheith ina ardcheannasaí ar an Arm Náisiúnta.

Arm ceart faoi shainéide ab ea é agus é ag fás timpeall ar an bhfaicsean de na hÓglaigh a bhí báúil leis an gConradh. Tháinig borradh mór ar arm an tSaorstáit le cuidiú na Sasanach, idir threalamh agus mhaoiniú, agus fir nua á bhfruiliú le haghaidh an chogaidh chathartha.

Chinn an Coileánach in éineacht le h[[Eoin Ó Dufaigh]] agus Risteard Ó Maolchatha díormaí a thabhairt go dtí an Mhumhain ón bhfarraige. Chuaigh na Saorstátairí i dtír ar chósta na Mumhan in aice leis na críocha a bhí á gcoimeád ag na frith-Chonraitheoirí, agus i ndeireadh an tSamhraidh, d'athghabh saighdiúirí an tSaorstáit an Mhumhain agus iarthar na tíre.

Chuaigh an Coileánach féin go Contae Chorcaí, a sheanfhód dúchais. Bhí mífhoighne air an cogadh a chríochnú chomh luath agus ab fhéidir, agus deirtear go raibh sé ag iarraidh teacht i dteagmháil leis na cinnirí frith-Chonartha le go bhféadfaí sos cogaidh a chur ar bun, ar a laghad.

=== Bás an Choileánaigh ===

[[Íomhá:Grave of Micheál Ó Coileáin.jpg|clé|mion|220px|Cros chuimhneacháin i m[[Béal na Blá]]]]
D'imigh an Coileánach ar chigireacht mhíleata thart ar chúige Mumhan i mí Lúnasa. Ar a bhealach trí [[Contae Chorcaí|Chontae Chorcaí]], in aice le [[Béal na Blá]], maraíodh Mícheál Ó Coileáin ar an dóú lá fichead de Mhí Lúnasa 1922.

Is léir go raibh nasc idir a thuras cinniúnach agus an rún a bhí aige teacht ar shocrú éigin leis an bhfreasúra poblachtánach, agus bhí sé ag socrú cruinnithe le hidirghabhálaithe. Bhí sé in aghaidh aon iarrachta socrú crua ná cinsireacht dhian a bhualadh ar an bhfreasúra.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Thiomáin a thionlacan isteach i ngaiste a chuir na frith-Chonraitheoirí áitiúla roimhe. D'ordaigh an Coileánach do lucht a thionlactha stad agus an lámhach a fhreagairt, in áit tiomáint ar aghaidh agus é féin a choinneáil go sábháilte istigh ina charr armúrtha, mar ab fhearr leis an bhfear a bhí mar leathbhádóir aige, [[Emmet Daltún]].

Dealraíonn sé gur [[Piléar (gunna)|piléar]] strae a bhuail an Coileánach. B'eisean an t-aon duine amháin a fuair bás sa teagmháil.

Ní raibh ach aon bhliain déag agus fiche slánaithe ag an gCoileánach, lá a bháis. D'fhreastail tuairim is 500,000 duine ar a [[Sochraid|shochraid]] i m[[Baile Átha Cliath]].

Níltear ar aon fhocal faoi cé a mharaigh é. (Ach tá sé le léamh ar leabhair áirithe gurbh é Donncha Ó Néill, nó &quot;Sonny&quot;, iar-aimsitheoir de chuid Arm na Breataine Móire a chuaigh sna hÓglaigh, a scaoil an t-urchar a bhuail é. Fuair &quot;Sonny&quot; bás sa bhliain [[1950]]).

[[Íomhá:19220823 Rebels Kill Michael Collins - The Boston Post.jpg|clé|mion|220px|Ceannlíne nuachtáin, 23 Lúnasa 1922]]

== Oidhreacht an Choileánaigh ==

[[Íomhá:Bust of Micheál Ó Coileáin.jpg|clé|mion|220px|dealbh bhrád, Contae Chorcaí, áit ar rugadh é (Albert Power, 1920idí)]]
Áirítear Mícheál Ó Coileáin ar cheann de na seansanna móra caillte i stair na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/ga/cuairteoir/conair-mhichil-ui-choileain|teideal=Conair Mhichíl Uí Choileáin|language=ga|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt; Fear ardéirimiúil, intleachtúil, paiseanta, dúthrachtach a bhí ann, agus chronaigh an stát úrbhunaithe go géar é, nuair nach raibh sé ann a thuilleadh. Beag beann ar an bhfreasúra, choinnigh sé soláthar agus tacaíocht leis na hÓglaigh i d[[Tuaisceart Éireann]], ach nuair a bhí sé imithe, d'éirigh lucht a chomharbais as an bpolasaí go sciobtha. Is éadócha go mbeadh sé chomh patuar i leith moltaí Choimisiún na Teorann agus a bhí iad siúd a tháinig ina dhiaidh. Mhéadaigh sé ar mhéala a bháis go bhfuair an tUachtarán Ó Gríofa bás deich lá roimhe sin, le teann an stró a chuir imeachtaí na tíre air. Is ar éigean a chonacthas an Coileánach go poiblí i ndiaidh lá adhlactha a chara, agus é ag siúl ar lorg na cónra. Dhá lá dhéag ina dhiaidh sin, cuireadh an Coileánach féin sa reilig chéanna, [[Reilig Ghlas Naíon]] i mBaile Átha Cliath.

Ábhar fiannaíochta ab ea na focail a labhair sé ar lá sínithe an Chonartha. Nuair a dúirt an Tiarna Birkenhead, agus é buartha faoin dóigh a rachadh an Conradh i bhfeidhm ar an mBreatain Mhór, go raibh eagla air gur shínigh sé barántas a bháis pholaitiúil, is é an freagra a fuair sé ón gCoileánach go raibh seisean i ndiaidh barántas a fhíorbháis a shíniú. Seo mar a scríobh an Coileánach chuig dlúthchara leis:

:''&quot;I ndiaidh an oiread sin allais a bhárcadh, i ndiaidh an oiread sin streachailte agus tromluithe, tá tú, go tobann, ag siúl na sráideanna i Londain agus iad fuar fliuch faoi aer na hoíche. Samhlaigh leat - céard atá agat le tabhairt d'Éirinn? Rud atá ag teastáil uaithi le seacht gcéad bliain. An sásóidh an margadh seo aon duine? Duine ar bith? Seo an méid a deirim leat: go moch ar maidin inniu, shínigh mé barántas mo bháis féin. Nuair a rinne mé é, is é an rud a bhí ar m'intinn ná: féach chomh haisteach, chomh háiféiseach atá sé - bheadh sé chomh maith ag an gcorr-philéar an jab a dhéanamh cúig bliana ó sin.&quot;''

Iad siúd a tháinig slán as pianta breithe na hÉireann, fir ar nós Éamon de Valera, [[Liam Tomás Mac Cosgair]], Risteard Ó Maolchatha agus Eoin Ó Dufaigh, choinnigh muintir na hÉireann cuimhne ar an dóigh ar éirigh leo an stát a chur ar bun agus a choinneáil ag imeacht. An Coileánach, arís, ó cailleadh chomh hóg sin é, ní chuimhnítear air ach mar idéalaí óg radacach nach gcaithfeadh riamh fadhbanna na síochána a fhuascailt.

[[Íomhá:Michael Collins by John Lavery.jpg|clé|mion|220px|''Michael Collins (Love of Ireland)''; pictiúr le [[John Lavery]]]]
Chuaigh de Valera i gcuimhne na ndaoine mar sheanfhear caoch ag caitheamh deireadh a shaoil leath ina phinsinéir ina Uachtarán ar Éirinn sna seascaidí agus i dtús na seachtóidí. Is é an chuimhne a choinnítear ar [[Liam Tomás Mac Cosgair]] ná gurbh eisean an ceannaire rialtais ar thit sé ar a chrann cúrsaí airgeadais na tíre a chur ina seasamh arís i ndiaidh tuairteáil an stocmhalartáin sa [[Wall Street]]. Is é an rud is túisce a ritheann leis na daoine faoi Risteard Ó Maolchatha gurbh eisean a d'údaraigh bású na gcimí i rith an Chogaidh Chathartha. Maidir le hEoin Ó Dufaigh, b'eisean an póilín a chuaigh le polaitíocht agus a thug taitneamh d'fhaisisteachas [[Francisco Franco]]. An Coileánach, áfach, ní raibh sé i ndán dó a lámha a shalú i gcúrsaí na polaitíochta iarchogaidh. Eisean an fear óg glórmhar scafánta a bhí ábalta Poblacht, Conradh agus inspioráid mhillteanach araon a thabhairt do mhuintir na hÉireann, agus a fuair bás sular tháinig bláth ceart air, go díreach nuair a bhí a thír dhúchais ar thairseach an neamhspleáchais.

Leanann tóir an phobail ar an gCoileánach go dtí an lá inniu. Gach bliain i mí Lúnasa, reáchtáiltear cuimhneachán oifigiúil ag Béal na Blá féin, ar láthair an luíochta, agus is nós fadbhunaithe é go dtugann ceannaire reatha [[Fine Gael]] - an páirtí a d'fhás as an gcuid sin de Shinn Féin a thacaigh leis an gConradh - óráid ann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/munster/2022/0814/1315587-michael-collins-anniversary/|teideal=Crowds expected at Béal na Bláth on 100th anniversary|dáta=2022-08-14|language=en|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; I gClochán na Coillte, ní i bhfad óna áit dhúchais, tá músaem tiomnaithe dá shaol, Teach Mhíchíl Uí Choileáin, ar oscailt ó 2012 i leith, ina léirítear dá chuairteoirí a bheatha agus a bhaint le Cogadh na Saoirse.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.michaelcollinshouse.ie/|teideal=Michael Collins House|language=en|work=michaelcollinshouse.ie|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Gach mí Lúnasa, cuirtear dialanna pearsanta an Choileánaigh ó 1918–1922 ar taispeáint go poiblí sa mhúsaem sin i gcomhar le Cartlann Náisiúnta na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/en/news/diaries-of-michael-collins-return-to-public-display-in-clonakilty-for-month-of-august-0|teideal=Diaries of Michael Collins Return to Public Display in Clonakilty for Month of August|language=en|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Cuireadh 100ú cuimhneachán a bháis ar siúl go feiceálach i mí Lúnasa 2022, agus na mílte duine i láthair ag Béal na Blá dá bharr.

== Sna scannáin ==

[[Íomhá:A Black and Tan on duty in Dublin.jpg|clé|mion|220px|Dúchrónach agus gunna Lewis, i mBÁC]]
Sa bhliain [[1996]], tháinig scéal Mhíchíl Uí Choileáin ar an scáileán, nuair a rinne an stiúrthóir Neil Jordan scannán de. B'é [[Liam Neeson]] a bhí i ról an Choileánaigh féin, agus b'í [[Julia Roberts]] a rinne páirt a chailín, Caitríona Nic Thiarnáin. Thairis sin, chonacthas Aidan Quinn ag déanamh páirte Énrí Uí Bheóláin, agus b'ar chrann [[Alan Rickman]] a thit sé ról Éamon de Valera a dhéanamh. B'é an stiúrthóir féin, Neil Jordan, a chum an script, agus b'é Elliot Goldenthal an ceolchumadóir a sholáthair an fuaimrian.

Thaitin an scannán go mór leis na léirmheastóirí ar chúiseanna foirme, struchtúir agus insinte, ach san am céanna, bhí na staraithe ag fáil lochta ar an dóigh ar chuir Jordan fíricí na staire as a riocht le cur le teannas drámatúil na hinsinte. Agus an méid sin ráite, bhí an scannán seo ar an gceann ba rathúla a rinneadh in Éirinn riamh.

Bhí na staraithe ag lochtú na ngnéithe seo leanas:

* Sa suíomh a thaispeánann cruinniú rúnda [[Dáil Éireann|na Dála]], tagraítear don Choileánach mar Aire Faisnéise. Le fírinne, bhí sé ina Aire Airgeadais, agus san am céanna, bhí sé i gceann na gcúrsaí faisnéise in [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]]. Ní raibh an dá ról seo ag baint le chéile ar aon nós.

* Ní bhfuair [[Énrí Ó Beóláin]] an cineál báis a taispeánadh ar an scannán.

* Níorbh é an Coileánach a bhí i gceannas ar an toscaireacht a chuaigh go Londain le haghaidh comhchainteanna faoin gConradh Angla-Éireannach. B'é Art Ó Gríofa an ceannasaí, agus an Coileánach ar an dara fear.

* Sa scannán, mharaigh na [[Dúchrónaigh]] [[Éamonn Broy]] i ndiaidh dóibh breith air in Óstán Vaughan. Le fírinne, tháinig Broy slán as Cogadh na Saoirse agus as an g[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] féin, agus bhí sé ina Choimisinéir ar an n[[Garda Síochána]] sna [[1930í]].

* Tugadh le fios go raibh lámh éigin ag Éamon de Valera i marú an Choileánaigh. An buachaill óg a mharaigh an Coileánach ar an scannán, bhí sé i dteagmháil phearsanta le de Valera go gairid roimh an luíochán. Cé go raibh de Valera i gContae Chorcaí, níl fianaise ar bith ann go raibh freagracht chomh díreach sin air as an marú. Is iomaí duine a lochtaigh an ghné seo nó gnéithe eile den dóigh ar chuir an scannán síos ar de Valera.

* [[Íomhá:Neil Jordan by David Shankbone.jpg|clé|mion|220px|Neil Jordan, 2010]]Ar an scannán, maraíodh foireann de bhleachtairí Aontachtacha ó [[Bhéal Feirste]] le carrbhuama taobh istigh de Chaisleán Bhaile Átha Cliath. Ní raibh anseo ach tagairt shoiléir do [[na Trioblóidí]] i gCúige Uladh, nó ní raibh carrbhuamaí á n-úsáid i gCogadh na Saoirse.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|date=14 Deireadh Fómhair 2025|title=Dráma stairiúil: cead athshamhlaithe|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 14}}&lt;/ref&gt; Thairis sin, níor mharaigh na hÓglaigh péas ar bith istigh sa Chaisleán.

* Ar an scannán, ghéill na reibiliúnaigh iad féin do na Sasanaigh os comhair Ard-Oifig an Phoist. Ní mar sin a tharla, áfach.

* D'aithris an scannán na seanmhiotais gurbh iad an &quot;mhóid dílseachta don Rí&quot; (nach bhfuil a leithéid sa Chonradh ar aon nós) agus an [[Críochdheighilt na hÉireann|Chríochdheighilt]] ba phríomhchúis leis an scoilt idir na hÓglaigh. Is é stádas an Tiarnais, in ionad neamhspleáchas iomlán na Poblachta, a bhí ar an gcloch ba mhó ar phaidrín lucht na comhaimsire.

Is é an chosaint a bhí ag Neil Jordan ná nach bhféadfaí athinsint chruinn na staire a fháscadh isteach i scannán chomh gairid, ó chaithfeadh sé a bheith intuigthe ag lucht féachana an uile dhomhain, iad siúd san áireamh a bhí ar bheagán eolais ar stair na hÉireann. Níor mhaolaigh an chosaint seo ar mhíshástacht na gcriticeoirí i leith an oiread ficsin a meascadh tríd an stair, go háirithe an dóigh ar bhaist sé ainm fíordhuine - Éamonn Broy - ar charachtar a bhí bunaithe ar níos mó ná aon duine amháin; an cur síos a tugadh ar de Valera agus ar bhás an Choileánaigh; agus an carrbhuama.

Thug an scannán le fios gur bunaíodh an Saorstát i dtús na bliana 1922, agus is iomaí suíomh gréasáin a ghlac leis an ráiteas seo mar fhírinne, siúd is nár tháinig an stát ar an bhfód go foirmeálta roimh Mhí na Nollag sa bhliain chéanna.

An carachtar ar ar tugadh &quot;Éamonn Broy&quot; ar an scannán, bhí tréithe a lán póilíní éagsúla le haithint air. Bhí Broy ina bhall den &quot;Roinn G&quot;, brainse faisnéise Phóilíní Ceannchathartha Bhaile Átha Cliath (Dublin Metropolitan Police) nach raibh lonnaithe i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, ach i Sráid Great Brunswick (Sráid an Phiarsaigh sa lá atá inniu ann). B'é Dáithí Ó Niallagáin príomhghníomhaire an Choileánaigh sa Chaisleán.

Nuair a foilsíodh an scannán ar an DVD, cuireadh clár faisnéise leis a dhéanann trácht cuimsitheach ar an bhficsean atá fite tríd an bhfírinne sa scannán.

Bhí sé ceaptha ar dtús go gcoiscfeadh cinsire na scannán ar pháistí ab óige ná cúig bliana déag féachaint air, ach ó bhí an oiread sin tábhachta leis ó thaobh na staire de, is é an t-aicmiú a fuair sé ná PG - is é sin, tá sé ceadaithe do na páistí óga féin an scannán a fheiceáil ach na tuismitheoirí a bheith i láthair á mhíniú dóibh. D'eisigh an cinsire preasráiteas inar thagair sé don scannán mar shaothar as an ngnáth, agus é barúlach &quot;go bhfágaim faoi na tuismitheoirí féin, cé acu ba chóir dá gclann é a fheiceáil&quot;, ó fuair sé ábhar an scannáin chomh tábhachtach sin.

== Leabharliosta ==
* Scríobh [[Tim Pat Coogan]] beathaisnéis faoi as Béarla, agus sa bhliain [[1985]], d'fhoilsigh [[Pádraig Ó Braoin]] beathaisnéis Gaeilge.&lt;ref&gt;Ó Braoin, Pádraig: ''Mícheál Ó Coileáin'', Éigse na Mainistreach, 1985.&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [[Béal na Blá]]
* [[Gleann na Ruaige]]
* [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]
* [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]]
* [[Conradh Angla-Éireannach]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.ucc.ie/celt/online/E900001-001/ The Path to Freedom; Bailiúchán de scríbhinní Mhíchíl Uí Choileáin]
* {{en}} [http://www.michaelcollinscentre.com/index.html Michael Collins Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301105029/http://www.michaelcollinscentre.com/index.html |date=2012-03-01}}
* {{en}} [http://generalmichaelcollins.com/ Collins 22 Society]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}}

{{DEFAULTSORT:Ó Coileáin, Mícheál}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]]
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]]
[[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ginearáil]]
[[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]]
[[Catagóir:Ré Victeoiriach]]</text>
      <sha1>76j8bs71ditmtnyyagzg8enst1p3gs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326601</id>
      <parentid>1326588</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T07:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1326601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48034" sha1="786hyonj17hrzjttsz1drgqzdcqlb1e" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Seán Ó Coileáin''' nó '''Michael Collins''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/collins-michael-a1860|teideal=Collins, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5039|teideal=Ó COILEÁIN, Mícheál (1890–1922)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt; Bhí ról lárnach aige i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1921]].

I mí Eanáir 1922, d'éirigh an Coileánach ina Chathaoirleach ar an Rialtas Sealadach. Nuair a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]] cúpla mí níos déanaí, bhí sé i gceannas ar fhórsaí an tSaorstáit a chuir in aghaidh na bhfrith-Chonraitheoirí, agus [[Éamon de Valera]] i gceannas polaitiúil orthu siúd.

Bhí gean ag [[Gael|Gaeil]] ar an gCoileánach, agus é ina laoch mór acu chomh cróga is chomh beartach a bhí sé, ach mar sin féin, fuair sé [[bás]] ó lámh Éireannaigh i [[Béal na Blá]] in iarthar [[Contae Chorcaí|Chorcaí]].

[[Íomhá:Michael Collins at 8 years old.jpg|clé|mion|220px|1898, lena mhuintir]][[Íomhá:Michael Collins aged about nine.jpg|clé|mion|220px|Naoi mbliana d'aois, 1899]][[Íomhá:Young Michael Collins Portrait.jpg|clé|mion|220px|Cáisc 1916]][[Íomhá:Picture of Michael Collins and Arthur Griffith.jpg|clé|mion|220px|in éineacht le hArt Ó Gríofa]]

== Tús a shaoil ==
Saolaíodh Mícheál Ó Coileáin in aice le [[Cloich na Coillte]] in Iarthar Chorcaí sa bhliain [[1890]]. B'eisean dríodar an chrúiscín, agus tháinig beirt dheartháireacha agus cúigear deirfiúracha roimhe. Níltear ar aon bharúil faoina bhreithlá, nó is é [[12 Deireadh Fómhair|an dóú lá déag de mhí Dheireadh Fómhair]] atá le léamh ar leac a uaighe, ach is é an séú lá déag a thugann lucht scríofa a chuid beathaisnéisí.

Taoisigh Ghaelacha i gContae Luimnigh ab ea a chuid sinsear, ach nuair a díshealbhaíodh iad, thosaigh siad ag saothrú talún. Ina dhiaidh sin féin, bhí talamh fairsing ag muintir Uí Choileáin, agus iad ar a socracht go maith dá réir. Mar sin, nuair a rugadh an Coileánach, níorbh é an bochtanas a bhí i ndán dó go díreach, de réir na cuma a bhí ar na cúrsaí.

Chuaigh deirfiúr le Mícheál, Eibhlín, sna mná rialta, agus is é an t-ainm a ghlac sí uirthi féin ná an tSiúr Mary Celestine. Bhí sí ag obair ina múinteoir i [[Londain]]. Mícheál an t-ainm a bhí ar a athair freisin. Chaith seisean seal s[[na Fíníní]] nuair a bhí sé óg, ach ansin, d'fhág sé an ghluaiseacht le dul le feirmeoireacht.

Deirtear gur páiste cliste seanchríonna ab ea Mícheál óg. Bhí an-fhaghairt ann, agus tholg sé an [[náisiúnachas]] go hóg ó ghabha na háite, Séamas Santry. Ní raibh príomhoide na Scoile Náisiúnta, Donncha Lyons, ag maolú ar an gclaonadh seo ach an oiread, nó bhí sé ina bhall de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas na Poblachta]] ([[IRB]]). Stócach láidir scafánta ab ea an Coileánach, agus é an-tugtha do na lúthchleasa. Mar sin féin, bhí sé éirimiúil ó thaobh na hintleachta de, chomh maith.

I bhFeabhra na bliana [[1906]], chuaigh an Coileánach faoi scrúdú na Státseirbhíse, agus é cúig bliana déag d'aois. Le pas a fháil, mhol sé [[Impireacht na Breataine]] go hard na spéire in aiste a scríobh sé mar chuid den scrúdú.

Nuair a bhí an scoil críochnaithe aige, chuaigh Mícheál ag obair in Oifig an Phoist i Londain, ar nós go leor Éireannach eile. Fuair sé lóistín in árasán a dheirféar, Hannie (Siobhán).

Bhí sé naoi mbliana déag d'aois, nuair a chuaigh sé i mBráithreachas na Poblachta. B'é [[Somhairle Mag Uidhir]], Poblachtánach [[Protastúnach]] ó Dhún Mánmhaí i gContae Chorcaí, a réitigh an bealach sin dó. Níor thóg sé deich mbliana air céimíocht cheannasach a bhaint amach dó féin san eagraíocht.

== Éirí Amach na Cásca ==
Bhain an Coileánach an chéad cháil amach dó féin le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]]. Bhí an-scileanna aige i gcúrsaí eagraíochta, agus é cliste ar go leor bealaí eile freisin, rud a thabhaigh an-ómós dó ó bhaill eile an Bhráithreachais. Rinneadh comhairleoir airgeadais de don [[An Cunta Pluincéad|Chunta Pluincéad]], athair [[Seosamh Pluincéad|Sheosaimh Phluincéid]], agus le linn an Éirí Amach, bhí sé ina aidiúnach don Phluincéadach óg.

Nuair a thosaigh an tÉirí Amach féin, throid an Coileánach gualainn ar ghualainn le [[Pádraig Mac Piarais]] ag [[Ard-Oifig an Phoist]]. Mar a tuigeadh do chuid mhaith daoine roimh ré, theip ar an Éirí Amach go hiomlán mar bheart cogaíochta. Ábhar sásaimh ab ea é dóibh go raibh éirí amach nó ceannairc ar bith ann, agus iad ina mhuinín go dtabharfadh íobairt fola na gceannairceoirí inspioráid do dhaoine eile cath a chur ar son na hÉireann arís agus arís eile. Ní raibh an Coileánach sásta leis an dearcadh seo ar aon nós. Cháin sé amaitéarachas an Éirí Amach, go háirithe an dóigh ar sealbhaíodh foirgnimh fheiceálacha, ar nós Ard-Oifig an Phoist féin, nó bhí sé deacair a leithéidí d'áiteanna a chosaint, agus, dá dtiocfadh air, a thréigean, agus ní raibh sé furasta ach an oiread soláthar a choinneáil leo. Le linn Chogadh na Saoirse, d'áitigh sé ar [[na hÓglaigh]] gan &quot;spriocanna éasca&quot; a dhéanamh díobh féin trí fhoirgnimh den chineál sin a shealbhú. A mhalairt ar fad, chuir sé béim ar an treallchogaíocht. Bhunaigh sé díormaí ar leith, mar atá, Colúin Reatha, le cogadh a chur ón eadarnaí. Bhíodh fir na gColún seo ag ionsaí go tobann agus ag éalú ó láthair an éachta chomh tobann céanna. Mar sin, coinníodh líon na dtaismeach lag, agus an cogadh ag éirí leis na hÉireannaigh.

Cosúil le cuid mhór acu siúd a ghlac páirt san Éirí Amach, gabhadh an Coileánach, agus bhí pionós an bháis ag bagairt air ar feadh tamaill, go dtí gur tugadh go campa géibhinn [[Frongoch]] é. Ansin féin, thaispeáin sé go raibh comhábhair an cheannaire ann. Nuair a scaoileadh an chuid ba mhó de na cimí saor, bhí Mícheál Ó Coileáin ag fáil na láimhe in uachtar ar [[Sinn Féin]] cheana.

Ní raibh an páirtí leath chomh sáite san Éirí Amach agus a bhí bolscaireacht na Breataine Móire ag áitiú, ach nuair a chuaigh sé sa pháirtí, thosaigh an Coileánach ag baint leasa as an íomhá den náisiúnachas radacach a ghreamaigh de Shinn Féin de thoradh na bolscaireachta. Lena chuidiú féin, d'insíothlaigh na radacaigh isteach sa pháirtí. I mí Dheireadh Fómhair sa bhliain [[1917]], bhí an Coileánach ina bhall de choiste feidhmitheach Shinn Féin agus ina stiúrthóir cúrsaí eagraíochta ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], agus Éamon de Valera i gceannas ar an dá eagraíocht sin.

[[Íomhá:Michael Collins.jpg|clé|mion|220px|An Chéad Dáil, 1919]]

== An Chéad Dáil ==

[[Íomhá:Harry Boland and Michael Collins.jpg|clé|mion|220px|in éineacht lena chara ag an am, Énrí Ó Beóláin. Teach an Ardmhéara, 1919]]
Ar nós bhall sinsearach ar bith de chuid Shinn Féin, moladh an Coileánach mar iarrthóir in olltoghchán na bliana [[1918]] le suíochán a lorg mar Fheisire i d[[Teach na dTeachtaí]] i Londain. Toghadh an Coileánach gan freasúra, ar nós go leor iarrthóirí eile Shinn Féin, mar Fheisire do dháilcheantar Chorcaigh Theas. Bhí sé fógartha ag Sinn Féin, áfach, nach nglacfadh Feisirí an pháirtí a gcuid suíochán i Westminster. Ina ionad sin, tháinig siad le chéile ina bparlaimint scartha in Éirinn - [[Dáil Éireann]]. Chruinnigh [[an Chéad Dáil]] seo i d[[Teach an Ardmhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] i mí Eanáir sa bhliain [[1919]]. Bhí Éamon de Valera agus roinnt Feisirí eile de chuid Shinn Féin gafa ag na [[Sasana]]igh cheana. Nó is amhlaidh go bhfuair an Coileánach foláireamh óna ghréasán spiaireachta go raibh a leithéid ar na bacáin ag na húdaráis, ach nuair a nocht sé an fhaisnéis seo do de Valera, d'áitigh seisean ar na Sinn Féinithe eile gan a dhath a shíleadh den rabhadh. Chreid sé nach rachadh a leithéid de shluaghabháil ach chun dochair do na Gaill cibé, nó bheadh an-ábhar bolscaireachta ann do na Gaeil. Nuair a fuair an oiread sin ceannairí iad féin faoi ghlas, áfach, is beag duine a bhí fágtha le go bhféadfaí an bholscaireacht sin a chraobhscaoileadh. Nuair a bhí de Valera sa phríosún, toghadh [[Cathal Brugha]] ina Phríomh-Aire go sealadach, ach nuair a d'éalaigh de Valera as [[Príosún Lincoln]] i mí Feabhra na bliana 1919 - éalú ar chuidigh an Coileánach go mór leis - toghadh eisean ina Phríomh-Aire i mí Aibreáin ina dhiaidh sin.

[[Íomhá:Michael Collins On Bicycle.jpg|clé|mion|220px|Ar a &quot;High Nelly&quot; idir 1919-1922&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/michael-collinss-famous-high-nelly-bicycle-found/29573174.html|teideal=Michael Collins's famous 'high nelly' bicycle found|dáta=2013-09-12|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-08-22}}&lt;/ref&gt;]]
Is iomaí trá a bhí le freastal ag an gCoileánach sa bhliain 1919. Sa samhradh, cuireadh i gceannas ar an [[IRB]] é. I mí Mheán Fómhair, chuaigh sé i mbun Rannóg Faisnéise na nÓglach. Thosaigh Cogadh na Saoirse ar an lá céanna agus a chéadchruinnigh an Dáil i mí Eanáir sa bhliain 1919, nó b'ar an lá céanna a lámhach díorma Óglach beirt chonstáblaí de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblachta Ríoga na hÉireann]] a bhí ag gardáil coinsíneacht geiligníte ag an t[[Luíochán Shulchóid Bheag|Sulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]]. Ní raibh orduithe faighte ag na hÓglaigh an gníomh seo a dhéanamh.

[[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|clé|mion|220px|Londain, 1921, idirbheartaíocht a mhair ar feadh i bhfad]]

== Aire Airgeadais ==

Cé go raibh sé gnóthach cheana féin, fuair sé tuilleadh dualgas le comhlíonadh, nuair a rinne Éamon de Valera Aire Airgeadais de sa bhliain 1919.

Bhí an tír ar barr lasrach le cogadh cruálach, agus [[Constáblacht Ríoga na hÉireann]] is na [[Dúchrónaigh]] ag rith damhsa fud fad na hÉireann. Mar sin, b'éigean do na &quot;haireachtaí&quot; (mar a thugtaí ar na ranna rialtais san am) gníomhú ar chúla téarmaí. Ní raibh sa chuid ba mhó acu ach cúpla duine agus iad ag obair i seomra beag i dteach príobháideach, má bhí an oiread sin féin ann.

Scéal eile ar fad ab ea scéal an Airgeadais, agus an Coileánach ag freastal air. Bhí seisean agus a fhoireann ábalta móreisiúint bannaí stáit a chóiriú le bun a chur le státchiste na Poblachta. Cruinníodh breis agus £371,000 in Éirinn féin ar an Iasacht Náisiúnta seo, gan trácht ar an méid a bailíodh sna Stáit Aontaithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/first-dail/2019/1113/1090422-funding-the-revolution-how-the-first-dail-was-financed/|teideal=Funding the revolution: how the First Dáil was financed|language=en|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Chuaigh scéal na hiasachta náisiúnta seo a fhad le [[Vlaidímír Léinín|Léinín]], agus i mí Aibreáin na bliana 1920, sheol seisean gníomhaire, Ludwig Martens, chuig de Valera i Nua-Eabhrac le hiasacht $20,000 a shocrú do rialtas na Poblachta Sóivéadaí féin. Thairg Léinín roinnt seoda de chuid Choróin na [[Rúis]]e Impiriúla mar chomhthaobhacht ar an iasacht. Thug Énrí Ó Beóláin na seoda seo go hÉirinn, áit ar fágadh i dtaisce iad go dtí na tríochaidí, agus iad ligthe i ndearmad ag cách. Sa deireadh, thángthas orthu de thaisme. Cuireadh ar ais chuig na Sóivéadaigh iad ar an 13 Meán Fómhair 1949, nuair a d'aisíoc siad an $20,000.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/de-valera-in-america/2020/0214/1115356-how-russian-crown-jewels-went-from-the-romanovs-to-harry-boland/|teideal=How Russian crown jewels went from the Romanovs to Harry Boland|language=en|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

An té a chaithfidh súil ar ais ar a ndearna an Coileánach, tiocfaidh iontas an domhain air i bhfianaise na n-iléachtaí sin. Bhunaigh an Coileánach scuad feallmharfóireachta, &quot;An Dáréag&quot;, le spiairí de chuid na Sasanach a mharú. Chóirigh sé an &quot;Iasacht Náisiúnta&quot;. Bhí sé ag coinneáil na nÓglach ag imeacht, agus nuair a bhí de Valera ag taisteal [[na Stát Aontaithe]], b'éigean dó an chuid ba mhó de chúrsaí an rialtais a chomhordú thar thréimhse fhada. Thairis sin, chaithfeadh sé airm a smuigleáil isteach le haghaidh na nÓglach. D'fhéadfá a rá gur réabhlóid aonair ab ea an fear féin.

B'iad an Coileánach agus [[Risteard Ó Maolchatha]] príomheagraithe na nÓglach, a fhad is a bhí sé indéanta ar aon nós ord agus eagar a choinneáil ar dhíormaí scaipthe treallchogaíochta den chineál sin. Is gnách a rá gurbh é an Coileánach a d'eagraigh na Colúin Reatha le linn Chogadh na Saoirse, ach ar ndóigh, ní fhéadfadh sé a leithéid de rud a chur i gcrích gan chuidiú ó dhaoine eile.

Bhí an-lámh aige san obair seo, ach b'é [[Risteard Mac Aoidh]] an príomheagraí. Ní ba déanaí, chuir na Sasanaigh Mac Aoidh chun báis tráthnóna Dhomhnach na Fola féin, [[Domhnach na Fola (1920)|21 Samhain 1920]]. Thairis sin, bhí na hÓglaigh go mór mór i dtuilleamaí na gceann feadhna áitiúla, beag beann ar an gCoileánach agus ar an Maolchathach.

Ba í an fhaisnéis rúnda bunchloch straitéis an Choileánaigh. Bhí faisnéiseoirí aige i measc na bpóilíní féin - [[Éamonn Broy]] agus Dáithí Ó Niallagáin ina measc - agus mar sin bhí a fhios aige roimh ré cé a bhí sa tóir air. Ar maidin Dhomhnach na Fola, an [[21 Samhain]] [[1920]], mharaigh An Dáréag agus Óglaigh eile ceathrar déag in ocht n-ionad ar fud Bhaile Átha Cliath, agus gníomhairí faisnéise Briotanacha ba ea a bhformhór. An tráthnóna céanna, d'oscail na fórsaí Gallda tine ar an slua ag cluiche peile i b[[Páirc an Chrócaigh]], rud a d'fhág ceathrar déag sibhialtach marbh.

[[Íomhá:Michael Collins in military uniform.jpg|clé|mion|220px|Ag sochraid Airt Uí Ghríofa - Lúnasa 1922]]
Sa bhliain [[1920]], an bhliain chéanna a shlánaigh an Coileánach tríocha bliain d'aois, bhí na Sasanaigh ag tairiscint deich míle punt airgid (ba mhillteanach an slám airgid é san am) ar gach eolas a chabhródh leo Mícheál Ó Coileáin a ghabháil nó a mharú. I mí Aibreáin 1921, mar dhíoltas, loisc saighdiúirí de chuid Reisimint Essex teach a mhuintire ag Woodfield in iarthar Chorcaí.

I measc na gceannairí náisiúnta, d'éirigh naimhdeas idir eisean agus beirt fhear ar leith: [[Cathal Brugha]], an tAire Cosanta, agus de Valera, an Príomh-Aire.

Bhí Cathal Brugha in ainm a bheith ina Aire Cosanta. Fear dúthrachtach a bhí ann ceart go leor, ach ní raibh sé leath chomh héirimiúil leis an gCoileánach. Cé nach raibh Mícheál Ó Coileáin ach ina Aire Airgeadais, go hoifigiúil, is é an chuma a bhí ar na cúrsaí ná nach raibh de dheis ag Brugha a chuid cúraimí féin a fhreastal air, agus an Coileánach á gcríochnú dó beag beann air féin.

[[Íomhá:General Collins.jpg|clé|mion|220px|rinne an Ginearál cigireacht ar na trúpaí]]
Bhí de Valera in éad lena chomhghleacaí óg, go háirithe i ndiaidh an mhórchlú a bhain an Coileánach amach dó féin mar cheannaire sa bhaile, nuair a bhí de Valera féin ag lorg tacaíochta don Phoblacht sna Stáit Aontaithe, obair nach raibh mórán toraidh uirthi. Bhí sé le haithint ar a leasainmneacha féin an dóigh a raibh siad ag iompairc le chéile: &quot;An Buachaill Ard&quot; a bhítí ag tabhairt ar de Valera - fear ard as an ngnáth a bhí ann - ach nuair a bhí seisean i Meiriceá, bhaist na hÓglaigh an leasainm &quot;An Buachaill Mór&quot; ar an gCoileánach, rud nár thaitin le de Valera in aon chor. Ag filleadh abhaile dó, d'fhéach de Valera leis an gCoileánach a chur go dtí na Stáit Aontaithe, siocair is go mbeadh seisean ar an aon duine amháin a bheadh ábalta an obair a chur i gcrích thall ansin. Dhiúltaigh an Coileánach féin don áitiú seo, agus an chuid ba mhó de lucht ceannais Shinn Féin (cé is moite de Chathal Brugha agus [[Aibhistín de Staic]]) ag tacú leis. Mar sin, d'fhan sé in Éirinn.

Nuair a tháinig an Sos Cogaidh, ullmhaíodh comhdháil síochána idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine Móire]] agus cinnirí na Poblachta - rialtas nach bhfuair aitheantas foirmeálta ó aon stát eachtrannach go fóill, cé gur pléadh dréachtchonradh cairdis idir Éire agus an Rúis Shóivéadach i 1920, dréacht nár daingníodh riamh, agus an Rúis Shóivéadach féin in anás airgid iasachta ó na hÉireannaigh ag an am. Cé go raibh de Valera agus [[Gael-Mheiriceánaigh]] chlúiteacha ag déanamh stocaireachta in [[Washington, D.C.]], agus [[Seán T. Ó Ceallaigh]] ag comhdháil síochána Versailles, le haitheantas a bhaint amach don Phoblacht, ní raibh sé le fáil.

I mí Lúnasa sa bhliain 1921, d'athraigh an Dáil oifig de Valera ón bPríomh-Aireacht go hUachtaránacht na hÉireann, le go mbeadh sé ar aon leibhéal leis an [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Rí Seoirse a Cúig]]. Ansin, chuir sé iontas ar an saol ar fad, nuair a d'fhógair sé nach nglacfadh sé páirt sna comhchainteanna, ach oiread leis an Rí.

Ina áit sin, bhronn sé lánchumhacht ar thoscaireacht a chuir sé go Londain. Is é is brí leis an &quot;lánchumhacht&quot; ná go raibh sé ar chumas na dtoscairí seo conradh síochána a shíniú leis na Gaill gan faomhadh a fháil roimh ré uaidh féin. B'iad [[Art Ó Gríofa]] agus Mícheál Ó Coileáin a chuaigh i gceannas ar an toscaireacht. Bhí an Coileánach iontach míshásta leis an gcomhairle seo, nó is é an tuairim a bhí aige féin ná gur chóir do de Valera féin na cúrsaí seo a phlé leis na Sasanaigh. Ina dhiaidh sin is uile, thoiligh sé dul go Londain.

== An Conradh ==
Is é an toradh a tháinig as na comhchainteanna ná an [[Conradh Angla-Éireannach]], agus b'é an Conradh seo ba bhunús le stát nua Éireannach, mar atá, [[Saorstát Éireann]]. Bhí forálacha ann le haghaidh stát uile-Éireannach, ach san am céanna, d'fhág sé ar chumas sé chontae in oirthuaisceart an oileáin tarraingt siar as an stát seo, rud a rinne siad gan mhoill. Bhí sé leagtha amach sa Chonradh go gcaithfí coiste ar leith a chur ag obair leis an teorainn a atarraingt, dá dtogródh [[Tuaisceart Éireann|na Sé Chontae]] a leithéid a dhéanamh, agus is é an rud a bhí ar intinn an Choileánaigh go bhféadfaí, ar an mbealach seo, limistéar an stáitín thuaisceartaigh a laghdú an oiread sin is nach bhfágfaí maireachtáil ar bith ann ar chúrsaí eacnamaíocha. Bhí an beart sin incheaptha san am, nó bhí cónaí ar an gcuid ba mhó den phobal [[Aontachtach]] taobh istigh de shrianta cúnga in oirthear [[Uladh]].

[[Íomhá:Anglo-Irish Treaty signatures.gif|clé|mion|220px|An Conradh]]
Bheadh stádas Tiarnais ag an Saorstát nua, agus é á rialú ag parlaimint dhá theach. Bheadh an t-údarás iomlán dílsithe don Rí, ach san am céanna, bheadh sé á oibriú ag Rialtas dúchasach, agus b'í [[Dáil Éireann]], teach íochtarach na Parlaiminte nua, a cheapfadh an Rialtas sin. Bheadh cúirteanna dá gcuid féin ag na hÉireannaigh, agus tríd is tríd, bheadh níos mó neamhspleáchais ag an tír ná a rithfeadh le [[Charles Stewart Parnell]] nó le [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Parlaiminteach]] [[John Redmond|Sheáin Réamainn]] a éileamh riamh.

Is é an meas a bhí ag na dearg-Phoblachtánaigh ar an gConradh ná gur feillbheart a bheadh ann. In áit na Poblachta a bhí bainte amach le lámh láidir, thiocfadh Saorstát nach mbeadh ach stádas an Tiarnais taobh istigh d'[[Impireacht na Breataine]] aige, agus chaithfeadh na Teachtaí Dála dílseacht a mhóidiú go díreach don Rí, mar a cuireadh an scéal i bhfocail san am. (Le fírinne, ba don Saorstát a mhóideoidís an dílseacht, ach bhí an dílseacht don Rí ag dul leis an móid seo mar aguisín, mar a bhí leagtha amach sa Chonradh.)

Chuaigh scoilt ar Shinn Féin faoin gConradh, agus de Valera ag dul le faicsean na bhfrith-Chonraitheoirí le cur in aghaidh an ghéillte seo, mar a thuig sé é. Iad siúd nach raibh ag aontú leis, chuir siad ina leith go raibh a fhios aige ón tús nach mbeadh an Phoblacht inbhainte amach cibé scéal é, agus gur chuir sé an Coileánach i gceannas ar an toscaireacht d'aon turas, leis an náire a sheachaint.

Dhiúltaigh de Valera do na líomhaintí seo, ach is é an chiall a bhaineann an chuid is mó de staraithe an lae inniu ná gurb é sin an freagra is fearr ar an gceist, cén fáth nach ndeachaigh seisean go Londain. D'áitigh an Coileánach, siúd is nár thug an Conradh an tsaoirse d'Éirinn mar Phoblacht, gur bhronn sé de shaoirse ar na hÉireannaigh an tsaoirse sin a bhaint amach iad féin. Sa deireadh thiar thall, b'é de Valera féin a chruthaigh gurbh fhíor don Choileánach an méid sin. Ó thaobh a shaoil phearsanta de, bhí an Coileánach geallta ag an tráth seo le Kitty Kiernan as Gránard i gContae an Longfoirt, agus bhí sé beartaithe acu pósadh sa bhliain 1922.

[[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|clé|mion|220px|Kitty Kiernan, i ngrá le hÉnrí Ó Beóláin agus an Coileánach]]

== An tAitheantas Trípháirteach ==

De réir mar a bhí sé leagtha amach sa cháipéis féin, chaithfeadh trí pharlaimint a bhfaomhadh a thabhairt don Chonradh Angla-Éireannach. Fuair sé formhuiniú Pharlaimint na Breataine Móire, ar dtús. Ansin, chaithfeadh Dáil Éireann glacadh leis, freisin, cé nach raibh aon stádas dlíthiúil ag an Dáil de réir an dlí idirnáisiúnta, ó nach bhfuair sí aitheantas na n-údarás Gallda. Nó, ós rud é go raibh stádas ''de facto'' ag an Dáil, agus í ag oibriú chumhacht pholaitiúil Shinn Féin agus mhuintir na hÉireann, ní fhéadfaí ach an Conradh a chur faoi bhráid na Dála.
Thairis sin, bhí an tríú Parlaimint ann, mar atá, Teach Teachtaí Dheisceart Éireann. De réir fhorálacha an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|Achta um Rialtas na hÉireann]], a bhí reachtaithe ag Parlaimint na Ríochta Aontaithe sa bhliain 1920, bhí a leithéid de chomhairle reachtach ann, agus tháinig sí le chéile den chéad uair ar an 28 Meitheamh 1921, cé nach raibh i láthair ach an ceathrar Aontachtaithe a toghadh di, ós rud é gurbh fhearr le formhór a cuid feisirí Dáil Éireann. Chruinnigh an Teach sin an dara huair, áfach, i mí Eanáir 1922. Bhí na frith-Chonraitheoirí á bhaghcatáil, ar ndóigh, ach tháinig na Saorstátairí agus an ceathrar Aontachtaithe sin le chéile, agus ar ndóigh, dhearbhaigh siad an Conradh.

[[Íomhá:Michael Collins addressing crowd in Cork cph.3b15295.jpg|clé|mion|220px|17 Márta 1922, sa Sciobairín in iarthar Chorcaí]]

== An Rialtas Sealadach ==

Bhí Dáil Éireann ann i gcónaí, de réir a Bunreachta a bhí i bhfeidhm ón mbliain 1919 ar aghaidh. D'éirigh de Valera as an Uachtaránacht agus é ag súil leis go n-atoghfaí é, ar dhóigh is go n-éireodh leis an Conradh a chur ar neamhní ansin. B'é Art Ó Gríofa a vótáladh isteach ina áit, áfach, agus b'eisean a shealbhaigh an Uachtaránacht. Níor thug sé &quot;Uachtarán na hÉireann&quot; air féin, áfach, ach &quot;Uachtarán na Dála&quot; - is é sin, ceannaire rialtais Dháil Éireann, seachas an Ceann Comhairle a bhí ina chathaoirleach uirthi. Mar sin féin, ní raibh aon stádas dlíthiúil ag an rialtas seo, de réir dhlí bunreachtúil na Breataine Móire, agus tháinig rialtas eile ar an bhfód, agus é, go foirmeálta, freagrach do Theach Teachtaí Dheisceart Éireann.

B'é an Coileánach a bhí i gceannas ar an Rialtas Sealadach nua, agus is é an teideal a bronnadh air ná Cathaoirleach an Rialtais Shealadaigh - is é sin, an Príomh-Aire. San am céanna, choinnigh sé an Aireacht Airgeadais i rialtas Poblachtach an Ghríofaigh. Bhí na cúrsaí dlí iontach casta timpeall an scéil. De réir dhlí na Breataine Móire, bhí sé ina Phríomh-Aire anois, agus é ainmnithe ag an gCoróin agus insealbhaithe de réir na pribhléide ríoga. Le hinsealbhú a fháil, b'éigean dó cuairt fhoirmeálta a thabhairt ar an Viocúnta Fitzalan, Tiarna Leifteanant na hÉireann. Is é an dearcadh Poblachtánach ná go ndeachaigh an Coileánach ansin le go dtabharfadh an Viocúnta suas [[Caisleán Átha Cliath]] dó. De réir dhlíthe bunreachtúla na Breataine Móire, áfach, searmanas a bhí ann ar a dtugtar &quot;pógadh na láimhe&quot;, is é sin, insealbhú Aire Rialtais de chuid na Corónach, agus gurbh é an teagmháil féin, seachas aon cháipéis a shíneofaí, a d'fhág an Coileánach i seilbh na Príomh-Aireachta.

De réir mar a insítear, bhí an Coileánach seacht nóiméad mall ag teacht ar an searmanas, agus an Tiarna Leifteanant á cháineadh. Is é an freagra a thug an Coileánach ná: &quot;Bhí ortsa seacht nóiméad a chaitheamh ag fanacht liom, agus sinne ag fanacht leis an lá seo le seacht gcéad bliain!&quot;

Tharraing ceist an Chonartha achrann millteanach anuas ar Éirinn. Thar aon rud eile, bhí Éamon de Valera míshásta go síneodh an Coileánach aon chonradh gan údarás ar leith a iarraidh air féin roimh ré. Sa bhreis air sin, ba chúis an-díospóireachta é an Conradh féin. Bhí de Valera agus roinnt mhaith eile d'fhrith-Chonraitheoirí tábhachtacha ag lochtú an stádais a d'fhág an Conradh ag Éirinn, mar Thiarnas taobh istigh den Impireacht. An mhóid a chaithfí a mhionnú don Rí, bhí an-tábhacht shiombalach léi, fosta. Ní rabhthas róshásta leis ach oiread go gcoinneodh na Gaill [[Calafoirt an Chonartha]] acu féin le go bhféadfaí an [[Cabhlach cogaidh|Cabhlach]] Ríoga úsáid a bhaint astu. D'fhéadfadh na Sasanaigh an-smacht a choinneáil ar pholasaí eachtrach na hÉireann, dar leis na frith-Chonraitheoirí, agus na calafoirt sin acu, gan trácht ar an móid dílseachta. Nuair a caitheadh an vóta faoin gConradh, bhí beagnach duine as gach beirt de na Teachtaí ag cur in aghaidh an Chonartha, ach, i ndiaidh an iomláin, ghlac an tromlach leis, ar an seachtú lá de mhí Eanáir sa bhliain [[1922]]. Caitheadh seacht vóta déag is dhá scór ina aghaidh, agus ceithre vóta is trí scór ar mhaithe leis. Mar sin féin, bhí an chuid ba mhó de na hÓglaigh ag cur in aghaidh an Chonartha, agus tháinig an chuma ar na cúrsaí go rachaidís chun cogaidh faoin scéal - go raibh cogadh cathartha ar na bacáin.

Ag caitheamh súil an lae inniu ar na himeachtaí sin dúinn, is dócha gur ábhar iontais dúinn nach raibh an oiread sin tábhachta ag baint le ceist na críochdheighilte san am. Bhí na hÓglaigh suite siúráilte nach mbeadh teacht aniar i stáitín an Tuaiscirt cibé scéal é, agus bhí an Coileánach féin meáite ar an stáitín a chloí le treallchogaíocht. I dtús na bliana 1922, thosaigh sé ag cur fear agus trealaimh chogaidh thar an Teorainn le cuidiú le hÓglaigh an oirthuaiscirt. Chuir an Cogadh Cathartha an plean seo ar neamhní, ach dá mbeadh sé i ndán don Choileánach teacht slán as an gCogadh Cathartha, is follasach nach bhfágfadh sé an Tuaisceart ag na Gaill gan treallchogadh a chur faoi. Mar sin, fuair sé tacaíocht na coda ba mhó de na hÓglaigh sna Sé Chontae. Chuaigh na céadta fear acu siúd, fiú, in [[Arm an tSaorstáit]].

[[Íomhá:Michael Collins Commander-in-Chief of the Irish National Forces.jpg|clé|mion|220px|ardcheannasaí, 1922]]
Go gairid roimh thús an Chogaidh Chathartha i mí an Mheithimh sa bhliain 1922, bhí an Coileánach go héadóchasach ag iarraidh an scoilt a dhúnadh agus cogadh a sheachaint. Thréig de Valera agus na frith-Chonraitheoirí eile an Dáil, ach shocraigh an Coileánach go rachadh an dá fhaicsean de Shinn Féin sa chéad toghchán in éineacht agus go mbeadh comhrialtas acu ina dhiaidh sin.

Ar dtús, rith comhréiteach leis an gCoileánach: bheadh bunreacht Poblachtánach ag an Saorstát nach ndéanfadh trácht ar bith ar an Rí, ach ní dhiúltófaí don Chonradh. Bhí an smaoineamh seo inghlactha ag an gcuid ba mhó de na Poblachtánaigh, leis. Chun scoilt na nÓglach a leigheas, bhunaigh an Coileánach Coiste Athaontaithe an Airm, agus bhí toscairí ón dá thaobh ina mbaill den Choiste. Bhain sé leas, freisin, as an seasamh a bhí aige san IRB leis na hÓglaigh a mhealladh chun toiliú leis an gConradh. Ansin, áfach, dhiúltaigh na Gaill don bhunreacht Poblachtánach, agus ní raibh comhréiteach ar bith ar fáil ó na Poblachtánaigh a thuilleadh. Mar sin, ní raibh an cogadh cathartha le seachaint ní ba mhó.

== An Cogadh Cathartha ==

[[Íomhá:Mícheál Ó Coileáin &amp; Risteard Ó Maolchatha.png|clé|mion|220px|Mícheál Ó Coileáin &amp; Risteard Ó Maolchatha ag sochraid Stáit Airt Uí Ghríofa ar an 16ú Lúnasa, 1922]]

I mí Aibreáin sa bhliain 1922, shealbhaigh dhá chéad Óglach frith-Chonartha [[na Ceithre Cúirteanna|na Ceithre Chúirteanna]] i m[[Baile Átha Cliath]] i ndiúnas ar an Rialtas Sealadach. Bhí an Coileánach ag iarraidh cogadh cathartha a sheachaint, agus mar sin, staon sé ón bhfoirgneamh a ionsaí, go dtí nár fhág na Gaill an dara rogha aige. Ar [[22 Meitheamh|an dóú lá fichead de mhí an Mheithimh]], mharaigh beirt Óglach Sior Henry Wilson, Marascal Machaire ar scor agus Feisire Parlaiminte do Thuaisceart an Dúin ag an am, i m[[Belgravia]] i Londain. San am sin, chreid an saol mór gurbh iad na hÓglaigh fhrith-Chonartha a rinne an obair. Bhagair [[Winston Churchill]] ar an gCoileánach [[Arm na Breataine]] a chur go Baile Átha Cliath leis na frith-Chonraitheoirí a chaitheamh amach as na Ceithre Chúirteanna, mura mbeadh an Coileánach sásta é a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|teideal=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson, Irish Historical Studies Iml. 28, Uimhir. 110, lch. 150-170|údar=Peter Hart|dáta=Samhain 1992|dátarochtana=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhí scéal eile ag Seosamh Dolan, a bhí ina bhall de scuad feallmharfóireachta an Choileánaigh i gCogadh na Saoirse agus a chuaigh ina Chaptaen in Arm an tSaorstáit ina dhiaidh sin, a nocht an méid sin sna caogaidí. D'inis sé freisin go bhfuair sé féin orduithe ón gCoileánach an bheirt fhear a mharaigh Wilson a tharrtháil sula gcuirfí chun báis iad.&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Michael Collins 12 August 1922.jpg|clé|mion|220px|[[12 Lúnasa]] [[1922]]. Feallmharaíodh é 10 lá ina dhiaidh]]
Cibé scéal é, ní raibh de rogha ag an gCoileánach, ansin, ach dul i ndeabhaidh lann leis na frith-Chonraitheoirí, go háirithe nuair a d'fhuadaigh siad ginearál de chuid an tSaorstáit. Rinne sé an iarracht dheireanach áitiú ar na fir sna Cúirteanna gurbh fhearr dóibh scaipeadh. Nuair nach raibh toradh ar bith air sin, fuair sé áis dhá ghunna mhóra airtléire ó na Sasanaigh, agus thosaigh sé ag bombardú an fhoirgnimh go dtí gur ghéill na frith-Chonraitheoirí ansin iad féin dó.

Na himeachtaí seo a chuir tús le [[Cogadh Cathartha na hÉireann]], nuair a phléasc cathanna amach idir na frith-Chonraitheoirí agus trúpaí an tSaorstáit. Faoi cheannas an Choileánaigh, ghabh fórsaí an tSaorstáit an phríomhchathair go sciobtha.

I mí Iúil 1922 bhí na frith-Chonraitheoirí sách láidir i gCúige [[Mumhan]]. Thaobhaigh de Valera agus na Teachtaí Dála frith-Chonartha eile leis na hÓglaigh a bhí in aghaidh an tSaorstáit. Ar an 12 Iúil 1922, d'fhág an Coileánach uaidh cúraimí laethúla an Rialtais Shealadaigh le bheith ina ardcheannasaí ar an Arm Náisiúnta, agus [[Liam Tomás Mac Cosgair]] ag gníomhú ina áit i gceannas ar an riarachán sibhialta.

Arm ceart faoi shainéide ab ea é agus é ag fás timpeall ar an bhfaicsean de na hÓglaigh a bhí báúil leis an gConradh. Tháinig borradh mór ar arm an tSaorstáit le cuidiú na Sasanach, idir threalamh agus mhaoiniú, agus fir nua á bhfruiliú le haghaidh an chogaidh chathartha.

Chinn an Coileánach in éineacht le h[[Eoin Ó Dufaigh]] agus Risteard Ó Maolchatha díormaí a thabhairt go dtí an Mhumhain ón bhfarraige. Chuaigh na Saorstátairí i dtír ar chósta na Mumhan in aice leis na críocha a bhí á gcoimeád ag na frith-Chonraitheoirí, agus i ndeireadh an tSamhraidh, d'athghabh saighdiúirí an tSaorstáit an Mhumhain agus iarthar na tíre.

Chuaigh an Coileánach féin go Contae Chorcaí, a sheanfhód dúchais. Bhí mífhoighne air an cogadh a chríochnú chomh luath agus ab fhéidir, agus deirtear go raibh sé ag iarraidh teacht i dteagmháil leis na cinnirí frith-Chonartha le go bhféadfaí sos cogaidh a chur ar bun, ar a laghad.

=== Bás an Choileánaigh ===

[[Íomhá:Grave of Micheál Ó Coileáin.jpg|clé|mion|220px|Cros chuimhneacháin i m[[Béal na Blá]]]]
D'imigh an Coileánach ar chigireacht mhíleata thart ar chúige Mumhan i mí Lúnasa. Ar a bhealach trí [[Contae Chorcaí|Chontae Chorcaí]], in aice le [[Béal na Blá]], maraíodh Mícheál Ó Coileáin ar an dóú lá fichead de mhí Lúnasa 1922.

Is léir go raibh nasc idir a thuras cinniúnach agus an rún a bhí aige teacht ar shocrú éigin leis an bhfreasúra poblachtánach, agus bhí sé ag socrú cruinnithe le hidirghabhálaithe. Bhí sé in aghaidh aon iarrachta socrú crua ná bearta diana a bhualadh ar an bhfreasúra.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Thiomáin a thionlacan isteach i ngaiste a chuir na frith-Chonraitheoirí áitiúla roimhe. D'ordaigh an Coileánach do lucht a thionlactha stad agus an lámhach a fhreagairt, in áit tiomáint ar aghaidh agus é féin a choinneáil go sábháilte istigh ina charr armúrtha, mar ab fhearr leis an bhfear a bhí mar leathbhádóir aige, [[Emmet Daltún]].

Dealraíonn sé gur [[Piléar (gunna)|piléar]] strae a bhuail an Coileánach. B'eisean an t-aon duine amháin a fuair bás sa teagmháil.

Ní raibh ach aon bhliain déag agus fiche slánaithe ag an gCoileánach, lá a bháis. D'fhreastail tuairim is 500,000 duine ar a [[Sochraid|shochraid]] i m[[Baile Átha Cliath]].

Níltear ar aon fhocal faoi cé a mharaigh é. (Ach tá sé le léamh ar leabhair áirithe gurbh é Donncha Ó Néill, nó &quot;Sonny&quot;, iar-aimsitheoir de chuid Arm na Breataine a chuaigh sna hÓglaigh, a scaoil an t-urchar a bhuail é. Fuair &quot;Sonny&quot; bás sa bhliain [[1950]]).

[[Íomhá:19220823 Rebels Kill Michael Collins - The Boston Post.jpg|clé|mion|220px|Ceannlíne nuachtáin, 23 Lúnasa 1922]]

== Oidhreacht an Choileánaigh ==

[[Íomhá:Bust of Micheál Ó Coileáin.jpg|clé|mion|220px|dealbh bhrád, Contae Chorcaí, áit ar rugadh é (Albert Power, 1920idí)]]
Áirítear Mícheál Ó Coileáin ar cheann de na seansanna móra caillte i stair na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/ga/cuairteoir/conair-mhichil-ui-choileain|teideal=Conair Mhichíl Uí Choileáin|language=ga|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2022-08-21}}&lt;/ref&gt; Fear ardéirimiúil, intleachtúil, paiseanta, dúthrachtach a bhí ann, agus chronaigh an stát úrbhunaithe go géar é, nuair nach raibh sé ann a thuilleadh. Beag beann ar an bhfreasúra, choinnigh sé soláthar agus tacaíocht leis na hÓglaigh i d[[Tuaisceart Éireann]], ach nuair a bhí sé imithe, d'éirigh lucht a chomharbais as an bpolasaí go sciobtha. Is éadócha go mbeadh sé chomh patuar i leith moltaí Choimisiún na Teorann agus a bhí iad siúd a tháinig ina dhiaidh. Mhéadaigh sé ar mhéala a bháis go bhfuair an tUachtarán Ó Gríofa bás deich lá roimhe sin, le teann an stró a chuir imeachtaí na tíre air. Is ar éigean a chonacthas an Coileánach go poiblí i ndiaidh lá adhlactha a chara, agus é ag siúl ar lorg na cónra. Dhá lá dhéag ina dhiaidh sin, cuireadh an Coileánach féin sa reilig chéanna, [[Reilig Ghlas Naíon]] i mBaile Átha Cliath.

Ábhar fiannaíochta ab ea na focail a labhair sé ar lá sínithe an Chonartha. Nuair a dúirt an Tiarna Birkenhead, agus é buartha faoin dóigh a rachadh an Conradh i bhfeidhm ar an mBreatain Mhór, go raibh eagla air gur shínigh sé barántas a bháis pholaitiúil, is é an freagra a fuair sé ón gCoileánach go raibh seisean i ndiaidh barántas a fhíorbháis a shíniú. Seo mar a scríobh an Coileánach chuig dlúthchara leis:

:''&quot;I ndiaidh an oiread sin allais a bhárcadh, i ndiaidh an oiread sin streachailte agus tromluithe, tá tú, go tobann, ag siúl na sráideanna i Londain agus iad fuar fliuch faoi aer na hoíche. Samhlaigh leat - céard atá agat le tabhairt d'Éirinn? Rud atá ag teastáil uaithi le seacht gcéad bliain. An sásóidh an margadh seo aon duine? Duine ar bith? Seo an méid a deirim leat: go moch ar maidin inniu, shínigh mé barántas mo bháis féin. Nuair a rinne mé é, is é an rud a bhí ar m'intinn ná: féach chomh haisteach, chomh háiféiseach atá sé - bheadh sé chomh maith ag an gcorr-philéar an jab a dhéanamh cúig bliana ó shin.&quot;''

Iad siúd a tháinig slán as pianta breithe na hÉireann, fir ar nós Éamon de Valera, [[Liam Tomás Mac Cosgair]], Risteard Ó Maolchatha agus Eoin Ó Dufaigh, choinnigh muintir na hÉireann cuimhne ar an dóigh ar éirigh leo an stát a chur ar bun agus a choinneáil ag imeacht. An Coileánach, arís, ó cailleadh chomh hóg sin é, ní chuimhnítear air ach mar idéalaí óg radacach nach gcaithfeadh riamh fadhbanna na síochána a fhuascailt.

[[Íomhá:Michael Collins by John Lavery.jpg|clé|mion|220px|''Michael Collins (Love of Ireland)''; pictiúr le [[John Lavery]]]]
Chuaigh de Valera i gcuimhne na ndaoine mar sheanfhear caoch ag caitheamh deireadh a shaoil leath ina phinsinéir ina Uachtarán ar Éirinn sna seascaidí agus i dtús na seachtóidí. Is é an chuimhne a choinnítear ar [[Liam Tomás Mac Cosgair]] ná gurbh eisean an ceannaire rialtais ar thit sé ar a chrann cúrsaí airgeadais na tíre a chur ina seasamh arís i ndiaidh tuairteáil an stocmhalartáin i [[Wall Street]]. Is é an rud is túisce a ritheann leis na daoine faoi Risteard Ó Maolchatha gurbh eisean a d'údaraigh bású na gcimí i rith an Chogaidh Chathartha. Maidir le hEoin Ó Dufaigh, b'eisean an póilín a chuaigh le polaitíocht agus a thug taitneamh d'fhaisisteachas [[Francisco Franco]]. An Coileánach, áfach, ní raibh sé i ndán dó a lámha a shalú i gcúrsaí na polaitíochta iarchogaidh. Eisean an fear óg glórmhar scafánta a bhí ábalta Poblacht, Conradh agus inspioráid mhillteanach araon a thabhairt do mhuintir na hÉireann, agus a fuair bás sular tháinig bláth ceart air, go díreach nuair a bhí a thír dhúchais ar thairseach an neamhspleáchais.

Leanann tóir an phobail ar an gCoileánach go dtí an lá inniu. Gach bliain i mí Lúnasa, reáchtáiltear cuimhneachán oifigiúil ag Béal na Blá féin, ar láthair an luíochta, agus is nós fadbhunaithe é go dtugann ceannaire reatha [[Fine Gael]] - an páirtí a d'fhás as an gcuid sin de Shinn Féin a thacaigh leis an gConradh - óráid ann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/munster/2022/0814/1315587-michael-collins-anniversary/|teideal=Crowds expected at Béal na Bláth on 100th anniversary|dáta=2022-08-14|language=en|work=RTÉ|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; I g[[Cloich na Coillte]], ní i bhfad óna áit dhúchais, tá músaem tiomnaithe dá shaol, Teach Mhíchíl Uí Choileáin, a osclaíodh go hoifigiúil i mí Aibreáin 2016, ina léirítear dá chuairteoirí a bheatha agus a bhaint le Cogadh na Saoirse.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.michaelcollinshouse.ie/|teideal=Michael Collins House|language=en|work=michaelcollinshouse.ie|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Gach mí Lúnasa, cuirtear dialanna pearsanta an Choileánaigh ó 1918–1922 ar taispeáint go poiblí sa mhúsaem sin i gcomhar le Cartlann Náisiúnta na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/en/news/diaries-of-michael-collins-return-to-public-display-in-clonakilty-for-month-of-august-0|teideal=Diaries of Michael Collins Return to Public Display in Clonakilty for Month of August|language=en|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2026-08-23}}&lt;/ref&gt; Cuireadh 100ú cuimhneachán a bháis ar siúl go feiceálach i mí Lúnasa 2022, agus na mílte duine i láthair ag Béal na Blá dá bharr.

== Sna scannáin ==

[[Íomhá:A Black and Tan on duty in Dublin.jpg|clé|mion|220px|Dúchrónach agus gunna Lewis, i mBÁC]]
Sa bhliain [[1996]], tháinig scéal Mhíchíl Uí Choileáin ar an scáileán, nuair a rinne an stiúrthóir Neil Jordan scannán de. B'é [[Liam Neeson]] a bhí i ról an Choileánaigh féin, agus b'í [[Julia Roberts]] a rinne páirt a chailín, Kitty Kiernan. Thairis sin, chonacthas Aidan Quinn ag déanamh páirte Énrí Uí Bheóláin, agus b'ar chrann [[Alan Rickman]] a thit sé ról Éamon de Valera a dhéanamh. B'é an stiúrthóir féin, Neil Jordan, a chum an script, agus b'é Elliot Goldenthal an ceolchumadóir a sholáthair an fuaimrian.

Thaitin an scannán go mór leis na léirmheastóirí ar chúiseanna foirme, struchtúir agus insinte, ach san am céanna, bhí na staraithe ag fáil lochta ar an dóigh ar chuir Jordan fíricí na staire as a riocht le cur le teannas drámatúil na hinsinte. Agus an méid sin ráite, bhí an scannán seo ar an gceann ba rathúla a rinneadh in Éirinn riamh.

[[Íomhá:Neil Jordan by David Shankbone.jpg|clé|mion|220px|Neil Jordan, 2010]]
Bhí na staraithe ag lochtú na ngnéithe seo a leanas:

* Sa suíomh a thaispeánann cruinniú rúnda [[Dáil Éireann|na Dála]], tagraítear don Choileánach mar Aire Faisnéise. Le fírinne, bhí sé ina Aire Airgeadais, agus san am céanna, bhí sé i gceann na gcúrsaí faisnéise in [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]]. Ní raibh an dá ról seo ag baint le chéile ar aon nós.

* Ní bhfuair [[Énrí Ó Beóláin]] an cineál báis a taispeánadh ar an scannán.

* Níorbh é an Coileánach a bhí i gceannas ar an toscaireacht a chuaigh go Londain le haghaidh comhchainteanna faoin gConradh Angla-Éireannach. B'é Art Ó Gríofa an ceannasaí, agus an Coileánach ar an dara fear.

* Sa scannán, mharaigh na [[Dúchrónaigh]] [[Éamonn Broy]] i ndiaidh dóibh breith air in Óstán Vaughan. Le fírinne, tháinig Broy slán as Cogadh na Saoirse agus as an g[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] féin, agus bhí sé ina Choimisinéir ar an n[[Garda Síochána]] sna [[1930í]].

* Tugadh le fios go raibh lámh éigin ag Éamon de Valera i marú an Choileánaigh. An buachaill óg a mharaigh an Coileánach ar an scannán, bhí sé i dteagmháil phearsanta le de Valera go gairid roimh an luíochán. Cé go raibh de Valera i gContae Chorcaí, níl fianaise ar bith ann go raibh freagracht chomh díreach sin air as an marú. Is iomaí duine a lochtaigh an ghné seo nó gnéithe eile den dóigh ar chuir an scannán síos ar de Valera.

* Ar an scannán, maraíodh foireann de bhleachtairí Aontachtacha ó [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]] le carrbhuama taobh istigh de Chaisleán Bhaile Átha Cliath. Ní raibh anseo ach tagairt shoiléir do [[na Trioblóidí]] i gCúige Uladh, nó ní raibh carrbhuamaí á n-úsáid i gCogadh na Saoirse. Thairis sin, níor mharaigh na hÓglaigh péas ar bith istigh sa Chaisleán.

* Ar an scannán, ghéill na reibiliúnaigh iad féin do na Sasanaigh os comhair Ard-Oifig an Phoist. Ní mar sin a tharla, áfach.

* D'aithris an scannán na seanmhiotais gurbh iad an &quot;mhóid dílseachta don Rí&quot; (móid don Saorstát a bhí inti i ndáiríre, agus dílseacht don Rí mar aguisín léi) agus an [[Críochdheighilt na hÉireann|Chríochdheighilt]] ba phríomhchúis leis an scoilt idir na hÓglaigh. Is é stádas an Tiarnais, in ionad neamhspleáchas iomlán na Poblachta, a bhí ar an gcloch ba mhó ar phaidrín lucht na comhaimsire.

Is é an chosaint a bhí ag Neil Jordan ná nach bhféadfaí athinsint chruinn na staire a fháscadh isteach i scannán chomh gairid, ó chaithfeadh sé a bheith intuigthe ag lucht féachana an uile dhomhain, iad siúd san áireamh a bhí ar bheagán eolais ar stair na hÉireann. Níor mhaolaigh an chosaint seo ar mhíshástacht na gcriticeoirí i leith an oiread ficsin a meascadh tríd an stair, go háirithe an dóigh ar bhaist sé ainm fíordhuine - Éamonn Broy - ar charachtar a bhí bunaithe ar níos mó ná aon duine amháin; an cur síos a tugadh ar de Valera agus ar bhás an Choileánaigh; agus an carrbhuama.

Thug an scannán le fios gur bunaíodh an Saorstát i dtús na bliana 1922, agus is iomaí suíomh gréasáin a ghlac leis an ráiteas seo mar fhírinne, siúd is nár tháinig an stát ar an bhfód go foirmeálta roimh mhí na Nollag sa bhliain chéanna.

An carachtar ar ar tugadh &quot;Éamonn Broy&quot; ar an scannán, bhí tréithe a lán póilíní éagsúla le haithint air. Bhí Broy ina bhall den &quot;Roinn G&quot;, brainse faisnéise Phóilíní Ceannchathartha Bhaile Átha Cliath (Dublin Metropolitan Police) nach raibh lonnaithe i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, ach i Sráid Great Brunswick (Sráid an Phiarsaigh sa lá atá inniu ann). B'é Dáithí Ó Niallagáin príomhghníomhaire an Choileánaigh sa Chaisleán.

Nuair a foilsíodh an scannán ar an DVD, cuireadh clár faisnéise leis a dhéanann trácht cuimsitheach ar an bhficsean atá fite tríd an bhfírinne sa scannán.

Bhí sé ceaptha ar dtús go gcoiscfeadh cinsire na scannán ar pháistí ab óige ná cúig bliana déag féachaint air, ach ó bhí an oiread sin tábhachta leis ó thaobh na staire de, is é an t-aicmiú a fuair sé ná PG - is é sin, tá sé ceadaithe do na páistí óga féin an scannán a fheiceáil ach na tuismitheoirí a bheith i láthair á mhíniú dóibh. D'eisigh an cinsire preasráiteas inar thagair sé don scannán mar shaothar as an ngnáth, agus é barúlach &quot;go bhfágaim faoi na tuismitheoirí féin, cé acu ba chóir dá gclann é a fheiceáil&quot;, ó fuair sé ábhar an scannáin chomh tábhachtach sin.

== Leabharliosta ==
* Scríobh [[Tim Pat Coogan]] beathaisnéis faoi as Béarla sa bhliain [[1990]], agus sa bhliain [[1985]], d'fhoilsigh [[Pádraig Ó Braoin]] beathaisnéis Gaeilge.&lt;ref&gt;Ó Braoin, Pádraig: ''Mícheál Ó Coileáin'', Éigse na Mainistreach, 1985.&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [[Béal na Blá]]
* [[Art Ó Gríofa]]
* [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]
* [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]]
* [[Conradh Angla-Éireannach]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.ucc.ie/celt/online/E900001-001/ The Path to Freedom; Bailiúchán de scríbhinní Mhíchíl Uí Choileáin]
* {{en}} [http://www.michaelcollinscentre.com/index.html Michael Collins Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301105029/http://www.michaelcollinscentre.com/index.html |date=2012-03-01}}
* {{en}} [http://generalmichaelcollins.com/ Collins 22 Society]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}}

{{DEFAULTSORT:Ó Coileáin, Mícheál}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]]
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]]
[[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ginearáil]]
[[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]]
[[Catagóir:Ré Victeoiriach]]</text>
      <sha1>786hyonj17hrzjttsz1drgqzdcqlb1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tíogar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26171</id>
    <revision>
      <id>1326574</id>
      <parentid>1325827</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T18:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1326574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166736" sha1="gy9hbi3nvhk634ikkw29pwa8rtgbb8a" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]]
Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt; ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]].

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách.

Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. &amp; Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}&lt;/ref&gt;

Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

== Sanasaíocht ==
Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. &amp; Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title=&quot;τίγρις&quot;.|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}&lt;/ref&gt; Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title=&quot;De lingua latina&quot; [On the Latin Language]|journal=&quot;XX. Ferarum vocabula&quot; [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}&lt;/ref&gt; Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tacsanomaíocht ==
Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot;&gt;{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up &quot;Felis tigris&quot;] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}&lt;/ref&gt; Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Fospeiceas ===
{{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].&lt;ref name=&quot;MSW3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 &quot;Species ''Panthera tigris''&quot;] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&amp;pg=PA546}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wilting2015/&gt; Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot;&gt;Kitchener, A. (1999). &quot;Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39&lt;/ref&gt;

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.&lt;ref name=&quot;Wilting2015&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. &amp; Kitchener, A. C.}}&lt;/ref&gt;
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.&lt;ref name=&quot;catsg&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. &amp; Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}&lt;/ref&gt; Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. &amp; Ramakrishnan, U.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wang2023&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. &amp; Tu, X. L.}}&lt;/ref&gt; Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology &amp; Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. &amp; Luo, S.-J.}}&lt;/ref&gt; Deir an Grúpa Sainréimse Cat &quot;Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group.&quot; nó i nGaeilge &quot;Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}&lt;/ref&gt;

Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005&lt;ref name=MSW3/&gt; agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.&lt;ref name=catsg/&gt;{{clear}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}&lt;ref name=Linn1758/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Bheangál]] 
{{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt;
| | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].&lt;ref name=&quot;Jackson1996&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. &amp; Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title=&quot;Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)&quot; (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}&lt;/ref&gt; Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title=&quot;Panthera tigris&quot;|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}&lt;/ref&gt;, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt; agus polláirí atá measartha fada agus caol.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;/&gt;
| |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}&lt;ref name=&quot;Illiger&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&amp;tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&amp;cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}&lt;/ref&gt;
| |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.&lt;/ref&gt; agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.&lt;ref name=Kitchener1999/&gt; Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Driscoll2009&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. &amp; O'Brien, S. J.}}&lt;/ref&gt; Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.&lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}&lt;ref name=&quot;Temminck&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}&lt;/ref&gt;
| |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.&lt;ref name=Temminck/&gt; Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.&lt;/ref&gt; Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.&lt;ref name=&quot;Mazák2010&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}&lt;ref name=Hilzheimer&gt;{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}&lt;/ref&gt;
| |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].&lt;ref name=Hilzheimer/&gt; Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.&lt;ref name=catsg/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}&lt;/ref&gt; Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.&lt;ref name=Wang2023/&gt;
| |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}&lt;ref name=&quot;Mazak1968&quot;&gt;{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}&lt;/ref&gt;
| |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].&lt;ref name=Jackson1996/&gt; Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.&lt;ref name=Mazak1968/&gt;&lt;ref name=&quot;mazak06&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. &amp; Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}&lt;ref name=&quot;Luo04&quot;&gt;{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|pages=e442}}&lt;/ref&gt;
| |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.&lt;ref name=Luo04/&gt; Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.&lt;ref name=mazak06/&gt; Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
| |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: centre;&quot; | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}&lt;ref name=catsg/&gt;
! Pobal !! Cur síos !! Íomhá
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}&lt;ref name=Temminck/&gt;
| |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.&lt;ref name=Temminck/&gt; Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.&lt;ref name=mazak06/&gt; Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. &lt;ref name=Seidensticker1999/&gt;
| |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}&lt;ref name=Schwarz&gt;{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
| | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.&lt;ref name=Schwarz/&gt;&lt;ref name=&quot;der-tiger&quot;&gt;{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}&lt;/ref&gt; Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. &amp; Van Bree, P.}}&lt;/ref&gt; Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.&lt;ref name=&quot;Seidensticker1999&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. &amp; Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}&lt;/ref&gt;
| |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]]
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}&lt;ref name=Pocock1929&gt;{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}&lt;/ref&gt;
| Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.&lt;ref name=Pocock1929/&gt; Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh&lt;ref name=Jackson1996/&gt; agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.&lt;ref name=mazak06/&gt;
| |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]]
|}

=== Éabhlóid ===
{{Féach freisin|Tíogar Bhoirneo}}
{{Cladogram|{{clade
|label1=''[[Panthera]]''
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]]
|2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]]
|label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                |2={{clade
                    |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]]
                    |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]]
                    }}
}}
}}
}}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016&lt;ref name=Li_al2016&gt;{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt;}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. &amp; Murphy, W. J.}}&lt;/ref&gt; Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. &amp; Gadhvi, P.|pages=2443}}&lt;/ref&gt;

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.&lt;ref name=&quot;Mazák&quot;&gt;{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. &amp; Kitchener, A. C.|pages=25483}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tseng&quot;&gt;{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. &amp; Xie, G.}}&lt;/ref&gt; Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.&lt;ref name=Mazák/&gt; Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The identity of the &quot;lion&quot;, ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans &quot;leopard&quot; (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. &amp; Liu, J.}}&lt;/ref&gt; Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.&lt;ref name=Mazák/&gt;

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot;&gt;Kitchener, A. &amp; Yamaguchi, N. (2009). &quot;What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy&quot; in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84&lt;/ref&gt; Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; 

Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.&lt;ref name=&quot;Luo04&quot; /&gt; Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;


=== Hibridí ===
{{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}}

Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot;&gt;{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. &amp; Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}&lt;/ref&gt; Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.&lt;ref name=&quot;imprinting&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}&lt;/ref&gt; Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.&lt;ref name=&quot;Gabryś&quot; /&gt;


== Cur síos ==
[[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]]
Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}&lt;/ref&gt; Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;{{sfn|Thapar|2004|p=25}}  

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&amp;pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. &amp; Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}&lt;/ref&gt; Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.&lt;ref name=&quot;Kitchener1999&quot; /&gt; Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Sunquist, M. (2010). &quot;What is a Tiger? Ecology and Behaviour&quot; in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34&lt;/ref&gt; Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.&lt;ref name=&quot;Kitchener2009&quot; /&gt;

=== Fionnadh ===
[[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]]
Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.&lt;/ref&gt; Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Miquelle, D. &quot;Tiger&quot; in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21&lt;/ref&gt; Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}&lt;/ref&gt; Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}&lt;/ref&gt; Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}&lt;/ref&gt; Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}&lt;/ref&gt;

==== Éagsúlacht datha ====
[[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]]
Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]&lt;nowiki/&gt;dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}&lt;/ref&gt; Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}&lt;/ref&gt;

Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}&lt;/ref&gt;

== Dáileadh agus gnáthóg ==
[[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]]
Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (116,027 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (75,606 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. &amp; Wood, K.}}&lt;/ref&gt;

Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&amp;#x20;108–112&lt;/ref&gt; I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.&lt;ref&gt;Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. &amp; Schleyer, B. (1999). &quot;Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey&quot; in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99&lt;/ref&gt; Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.&lt;ref&gt;Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. &amp; Bolze, D. (1999). &quot;Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild&quot; in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267&lt;/ref&gt; In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).&lt;ref&gt;Jigme, K. &amp; Tharchen, L. (2012). &quot;Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan&quot;. ''Cat News'' (56): 14–15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. &amp; Gopi, G. V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. &amp; Jiang, X. L.}}&lt;/ref&gt; Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. &amp; Kumar, N. S.}}&lt;/ref&gt; In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. &amp; Herwansyah}}&lt;/ref&gt;

=== Dlús pobail ===

Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) laistigh de limistéar 521 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (201 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. &amp; Jhala, Y.}}&lt;/ref&gt; I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (1,250 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) faoin bhliain 2009.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. &amp; Po, S. H. T.}}&lt;/ref&gt; Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) faoin bhliain 2016.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. &amp; Savini, T.}}&lt;/ref&gt; Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. &amp; Linkie, M.}}&lt;/ref&gt;

== Iompar agus éiceolaíocht ==
[[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]]
Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. &amp; Liu, J.}}&lt;/ref&gt; Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. &amp; Gopal, R.}}&lt;/ref&gt; Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. &amp; Wegge, P.}}&lt;/ref&gt; In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}&lt;/ref&gt; 

Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66&lt;/ref&gt; Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

=== Scaradh sóisialta ===
Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (4.1 agus 5.4 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. &amp; Howlader, A.}}&lt;/ref&gt; D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (20–26 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) sa gheimhreadh go 55–60 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (21–23 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) sa tsamhradh agus 46–94 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (18–36 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (32–57 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (32–38 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) sa tsamhradh agus 81–118 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (31–46 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) le linn shéasúir an mhonsúin.&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. &amp; Saha, G. K.}}&lt;/ref&gt; I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (96–201 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (327–742 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. &amp; Hornocker, M. G.}}&lt;/ref&gt; Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. &amp; Goodrich, J. M.}}&lt;/ref&gt;

{{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop
|Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg
|bSize = 300
|cWidth = 150
|cHeight = 150
|oTop = 30
|oLeft = 30
}}{{CSS image crop
|Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg
|bSize = 150
|cWidth = 150
|cHeight = 150
|oTop = 30
|oLeft = 0
}}|width=150}}

Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. &amp; Ramakrishnan, U.}}&lt;/ref&gt; Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.&lt;/ref&gt; Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}&lt;/ref&gt; Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55.

&lt;/ref&gt; Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. &amp; Weibchen, G.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. &amp; Miquelle, D.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.&lt;/ref&gt; Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.&lt;/ref&gt; Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.&lt;/ref&gt;

=== Cumarsáid ===
Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.&lt;/ref&gt; Áirítear ar a ngothaí gnúise an &quot;bagairt chosanta&quot;, ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. &amp; Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&amp;pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}&lt;/ref&gt; Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.&lt;/ref&gt;

De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.&lt;/ref&gt; Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.&lt;/ref&gt; Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.&lt;/ref&gt; Scaoiltear &quot;búir chasachtach&quot; nó &quot;drannadh casachtach&quot; amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. &amp; Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}&lt;/ref&gt; Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.&lt;/ref&gt; Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le &quot;bhuf&quot;. Déanann siad fuaim &quot;pok&quot; mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta
Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh
Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh
&lt;/gallery&gt;

=== Seilg agus aiste bia ===
[[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]]
Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. &amp; Mondol, S.}}&lt;/ref&gt; Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. &amp; Jędrzejewska, B.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. &amp; Prempree, K.|pmid=32627329}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. &amp; Prasadan, P. K.}}&lt;/ref&gt; Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 &amp; 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}&lt;/ref&gt; Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&amp;isAllowed=y|author=Karanth, K. U. &amp; Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}&lt;/ref&gt; Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}&lt;/ref&gt;

Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. &amp; Koehler, G. M.}}&lt;/ref&gt; Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.&lt;/ref&gt; Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.&lt;/ref&gt; Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.&lt;/ref&gt; Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.&lt;/ref&gt; laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.&lt;/ref&gt; ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;
[[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]]
Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.&lt;/ref&gt; Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}&lt;/ref&gt; Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.&lt;/ref&gt; Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.&lt;/ref&gt; Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.&lt;/ref&gt;

=== Iomaitheoirí ===
[[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]]
I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. &amp; Ramakrishnan, U.|date=2023}}&lt;/ref&gt; Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.&lt;/ref&gt; Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. &amp; Sunquist, M. E.}}&lt;/ref&gt; Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.&lt;ref name=&quot;KaranthSunquist1995&quot;&gt;{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-ecology_1995-07_64_4/page/439|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. &amp; Sunquist, M. E.|date=1995}}&lt;/ref&gt; Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. &amp; Fredriksen, T.}}&lt;/ref&gt; Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. &amp; Goyal, S. P.}}&lt;/ref&gt; A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. &amp; Bhandari A.}}&lt;/ref&gt; Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. &amp; Chutipong, W.}}&lt;/ref&gt; I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. &amp; Dorji, P.}}&lt;/ref&gt;

=== Atáirgeadh agus saolré ===
[[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]]
[[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.&lt;/ref&gt; Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.&lt;/ref&gt; Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.&lt;/ref&gt; Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt; Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt; Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt; Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.&lt;/ref&gt; Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.&lt;/ref&gt; Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.&lt;/ref&gt; D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. &amp; Miquelle, D. G.}}&lt;/ref&gt; Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}&lt;/ref&gt; Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. &amp; Jhala, Y. V.}}&lt;/ref&gt; Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. &amp; Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]]
Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.&lt;/ref&gt; Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt; Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt; Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. &amp; Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}&lt;/ref&gt; Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}&lt;/ref&gt; Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. &amp; Douay, G.|pmid=33861886}}&lt;/ref&gt;

Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.&lt;/ref&gt; Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}&lt;/ref&gt; Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.&lt;/ref&gt; Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.&lt;/ref&gt; Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;

=== Sláinte agus galair ===
Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. &amp; McAloose, D.}}&lt;/ref&gt; Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. &amp; Miquelle, D. G.}}&lt;/ref&gt; Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. &amp; Kaufman, G. E.}}&lt;/ref&gt;

== Bagairtí ==
Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (395,943 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) go 911,901 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (352,087 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt; [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. &amp; Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}&lt;/ref&gt; I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. &amp; Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}&lt;/ref&gt; Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. &amp; Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}&lt;/ref&gt; Glanadh 8,315.7 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (3,210.7 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. &amp; Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}&lt;/ref&gt; Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (8,900 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science &amp; Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. &amp; Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}&lt;/ref&gt; Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. &amp; Wang, T.|pmid=36881515}}&lt;/ref&gt; Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. &amp; Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]]
Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. &amp; Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}&lt;/ref&gt; Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (390 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. &amp; Savini, T.}}&lt;/ref&gt; Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. &amp; Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}&lt;/ref&gt; Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. &amp; Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}&lt;/ref&gt; Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. &amp; Miquelle, D.}}&lt;/ref&gt;

Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. &amp; Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}&lt;/ref&gt; Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. &amp; Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}&lt;/ref&gt; Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. &amp; Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}&lt;/ref&gt;

Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. &amp; Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}&lt;/ref&gt; Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. &amp; Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}&lt;/ref&gt; Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. &amp; Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}&lt;/ref&gt;

Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}&lt;/ref&gt; Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. &amp; MacMillan, D. C.}}&lt;/ref&gt; Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. &amp; Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}&lt;/ref&gt; Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. &amp; Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}&lt;/ref&gt; Póraíonn áiseanna &quot;feirm thíogair&quot; sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}&lt;/ref&gt;

Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. &amp; Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. &amp; Biswas, M. K.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. &amp; Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. &amp; Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. &amp; Lee, J. S. H.}}&lt;/ref&gt;

== Caomhnú ==
{{Main|Caomhnú an Tíogair}}
{{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}}
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin
!Tír
!Bliain
!Meastachán
|-
| {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |3,167–3,682&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. &amp; Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority &amp; Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |573–600&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |393&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |316–355&lt;ref&gt;{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC &amp; DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |148–189&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |&lt;150&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |131&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align=&quot;right&quot; |118–122&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align=&quot;right&quot;|&gt;60&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align=&quot;right&quot; |28&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| '''Iomlán'''|| || align=&quot;right&quot; |'''5,638–5,899'''
|}
Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.&lt;/ref&gt; Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. &amp; Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}&lt;/ref&gt; Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}&lt;/ref&gt; Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt; Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}&lt;/ref&gt; agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}&lt;/ref&gt; Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}&lt;/ref&gt; Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}&lt;/ref&gt;

Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.&lt;ref name=&quot;:27&quot; /&gt; Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (29,265 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) sa tír go dtí an bhliain 2022.&lt;ref name=&quot;:28&quot; /&gt; Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (53,400 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref /&gt;

Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. &amp; Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}&lt;/ref&gt; Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt; Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. &amp; Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}&lt;/ref&gt; Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. &amp; Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}&lt;/ref&gt; Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. &amp; Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}&lt;/ref&gt; Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]]
Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. &amp; Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}&lt;/ref&gt; Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (460 mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. &amp; Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}&lt;/ref&gt; Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. &amp; Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}&lt;/ref&gt; Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. &amp; Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling &amp; Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. &amp; Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}&lt;/ref&gt; Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. &amp; Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}&lt;/ref&gt; Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}&lt;/ref&gt;

Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.&lt;ref name=&quot;:29&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. &amp; Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. &amp; Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}&lt;/ref&gt; Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. &amp; Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}&lt;/ref&gt; Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. &amp; Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}&lt;/ref&gt; Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.&lt;ref name=&quot;Wang2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt; Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}&lt;/ref&gt;

== Caidreamh le daoine ==
[[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Dearadh de dhaoine ag fiach tíogar ar muin eilifinte]]
=== Sealgaireacht ===
&lt;!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --&gt;
{{Main|Sealgaireacht tíogair}}
Bhí sé de nós ag daoine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.&lt;/ref&gt; Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.&lt;ref&gt;Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). &quot;The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)&quot;. The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.&lt;/ref&gt;

=== Ionsaithe ===
&lt;!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --&gt;
{{main|Ionsaí tíogair}}
[[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tíogar ina sheasamh ar bhruach corcach mhangróbh]]
Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá baol ionsaithe ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;Nyhus, P. J. &amp; Tilson, R. (2010). &quot;Panthera tigris vs Homo sapiens: Conflict, coexistence, or extinction?&quot; in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010}}, lgh. 125–142.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Human–tiger conflict: A review and call for comprehensive plans|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|journal=Integrative Zoology|date=2010|issn=1749-4877|pages=300–312|volume=5|issue=4|doi=10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|language=en|author=Goodrich, J. M.|pmid=21392348}}&lt;/ref&gt; Casann daoine agus tíogair ar a chéile go contúirteach níos minice i ngnáthóga [[éifeachtaí imill|imill]] idir ceantair fhiáine agus ceantair thalmhaíochta.&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; Is cosantach a bhíonn na hionsaithe, cosaint na n-óg san áireamh, ar dhaoine den chuid is mó; feictear daoine mar fhoinse chreiche uaireanta, áfach.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; Bíonn tíogair [[Ainmhí daoiniteach#Tíogair|dhaoiniteacha]] sean agus faoi mhíchumas de ghnáth.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Má ruaigtear tíogair dá raonta baile, tá an baol ann go mbeidh orthu daoine a ithe fosta.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 108–110.&lt;/ref&gt;

Bhí an [[Tíogar Champawat]] freagrach as báis níos mó ná 430 duine sa Neipeal agus san India sular scaoil [[Jim Corbett]] í.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 276.&lt;/ref&gt; D'fhulaing an tíogar baineann seo le fiacla briste agus ní raibh sé ar a cumas a gnáthchreach a mharú. Measann údair nua-aimseartha gur chuir a chothú ar fheoil dhaonna ghann iachall uirthi níos mó agus níos mó daoine a mharú.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Green|2006}}, lgh.&amp;#x20;73–74.&lt;/ref&gt; Bhí líon na n-ionsaithe tíogar i Singeapór sách ard i lár na 19ú hAois nuair a leath plandálacha isteach i ngnáthóg an tíogair.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=People in Peril, Environments at Risk: Coolies, Tigers, and Colonial Singapore's Ecology of Poverty|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3197/096734016X14661540219393|journal=Environment and History|date=2016|issn=0967-3407|pages=455–482|volume=22|issue=3|doi=10.3197/096734016X14661540219393|language=en|author=Powell, M. A.|bibcode=2016EnHis..22..455P|jstor=24810674}}&lt;/ref&gt; Le linn na 1840idí, bhí líon na mbás sa cheantar idir 200 go 300 go bliantúil.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 274.&lt;/ref&gt; [[Ionsaithe tíogar sna Sundarbans]] ba chúis le bás 1,396 duine sa tréimhse idir 1935–2006 dar le taifid oifigiúla [[Roinn Foraoise (An Bhanglaidéis)|Roinn Foraoise na Banglaidéise]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Profiling tigers (Panthera tigris) to formulate management responses to human-killing in the Bangladesh Sundarbans|url=http://www.socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6|journal=Wildlife Biology in Practice|date=2013-09-30|issn=1646-2742|volume=9|issue=2|doi=10.2461/wbp.2013.9.6|language=en|author=Barlow, A. C.; Ahmad, I. &amp; Smith, J. L.|pages=30-39}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209025557/http://socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6 |date=2017-12-09 }}&lt;/ref&gt; Ba mhuintir na sráidbhailte áitiúla iad na híobartaigh seo a chuaigh isteach i ndúiche an tíogair chun acmhainní ar nós meala nó adhmad a bhailiú. Gnáthíobartach ab ea an t-iascaire. Bhí go leor bealaí ag daoine chun dul i ngleic le hionsaithe na dtíogar i gcaitheamh na mblianta, ina measc siúd mascanna aghaidh a caitheadh droim ar ais, éadaigh chosanta, bataí agus dumaí leictreacha a lonnaíodh go cúramach.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 111–113.&lt;/ref&gt;

=== Géibheann ===
{{Il-íomhánna
|align= right 
|direction=vertical
|image1=Clean Toes are a Tiger's Friend (15588882074).jpg 
|caption1=Tíogar ag [[Big Cat Rescue]] in 2014
|image2=Ringling Bros and Barnum &amp; Bailey Circus Gunther Gebel-Williams 1969.jpg 
|caption2=Grianghraf poiblíochta den traenálaí ainmhí [[Gunther Gebel-Williams]] le roinnt dá thíogar traenáilte, {{circa}} 1969.
|alt=Tíogar taobh thiar d'fhál (ar barr) agus grianghraf dubh-agus-bán d'fhear ar a ghlúine os comhair sé thíogar atá ina luí le lucht féachana sorcais sa chúlra}}


Coimeádadh tíogair i ngéibheann ó bhí an chianaois ann. Cuireadh tíogair ar taispeáint in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus baineadh úsáid astu chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]].&lt;ref&gt;Manfredi, P. &quot;The Tiger in the Ancient World&quot; in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173&lt;/ref&gt; Tuairiscítear gur choimeád an rialtóir Mongólach [[Kublai Khan]] tíogair sa 13ú hAois. Coimeádadh tíogair i [[Cuibhreann ainmhithe fiáine|gcuibhrinn ainmhithe fiáine]] Eorpacha ag tosú sa [[An Mheánaois|Mheánaois]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 179-180.&lt;/ref&gt; Baineadh feidhm as tíogair agus ainmhithe coimhthíocha eile chun aíocht a chur ar fáil don scothaicme go príomha agus ansin ón 19ú hAois ar aghaidh, is mó a cuireadh ar taispeáint don phobal iad. Tá tíogair an-tarraingteach mar thaispeántais agus chuaigh a bpobail i ngéibhinn in airde go mór.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 126–130.&lt;/ref&gt; Bhí níos mó ná 8,000 tíogar ghafa san Áise, thart ar 5,000 sna SAM agus ar a laghad 850 san Eoraip sa bhliain 2020.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|teideal=EU’s ‘unlikely’ role in global tiger trade revealed in new WWF, TRAFFIC report|údar=Ciste Domhanda an Fhiadhúlra (WWF)|dáta=2020|language=en|work=tigers.panda.org|dátarochtana=6 Meitheamh 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119155811/https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|archivedate=19 Eanáir 2025}}&lt;/ref&gt; Tá níos mó tíogar i ngéibheann ná mar atá san fhiántas.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. &amp; O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}&lt;/ref&gt; Is féidir go dtaispeánfaidh tíogair i ngéibheann [[Steiréitíopacht (neamhdhaonna)|iompar neamhghnách]] cosúil le siúl síos suas agus neamhghníomhaíocht. Is féidir le zúanna nua-aimseartha na hiompair seo a laghdú le taispeántáin a dearadh le gur féidir leis na hainmhithe bogadh idir imfháluithe atá scartha ach nasctha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Effects of a modern exhibit design on captive tiger welfare|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21746|journal=Zoo Biology|date=2023|issn=0733-3188|pages=371–382|volume=42|issue=3|doi=10.1002/zoo.21746|language=en|author=Smith, K. D.; Snider, R. J.; Dembiec, D. P.; Siegford, J. M. &amp; Ali, A. B.|pmid=36478300}}&lt;/ref&gt; Tá earraí cothaithe tábhachtach chun leasa na gcat fosta agus chun spreagtha a n-iompar nádúrtha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The effects of intrinsic enrichment on captive felids|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21361|journal=Zoo Biology|date=2017|issn=0733-3188|pages=186–192|volume=36|issue=3|doi=10.1002/zoo.21361|language=en|author=Damasceno, J.; Genaro, G.; Quirke, T.; McCarthy, S.; McKeown, S. &amp; O'Riordan, R.|pmid=29165868}}&lt;/ref&gt;

D’imir tíogair ról faoi leith i [[Sorcas|sorcais]] agus taispeántais bheo eile. Bhí iliomad ceansaitheoir tíogair le feicieáil i dtaispeántais na [[Ringling Bros. and Barnum &amp; Bailey Circus|Ringling Bros]] sa 20ú hAois, ina measc [[Mabel Stark]] a raibh tarraingt mhór agus gairm fhada aici. Bhí clú uirthi as a bheith in ann smacht a chur ar na tíogair cé gur bhean bheag a bhí inti; a bhain úsaid as uirlisí “na bhfear” cosúil le fuipeanna agus gunnaí. Ceansaitheoir eile ab ea [[Clyde Beatty]] a d’úsáid cathaoireacha, fuipeanna agus gunnaí chun tíogair agus ainmhithe eile a spreagadh chun iompair fhiáin a lig dó cuma na crógachta a bheith air. Bheadh sé ar an ardán le suas le 40 tíogar agus leon in aon thaispeántas amháin. Bhainfeadh traenálaithe cosúil le [[Gunther Gebel-Williams]] úsáid as modhanna níos séimhe chun smacht a chur ar na hainmhithe ó na 1960idí ar aghaidh. Baisteadh “Cogarnach na dTíogar” ar [[Sara Houcke]] mar thraenáil sí na cait chun éisteachta léi agus í ag cogarnaíl dóibh.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 202–204.&lt;/ref&gt; Bhain [[Siegfried &amp; Roy]] clú amach in [[Las Vegas]] as taispeántais a chur ar siúl le tíogair bhána. Tháinig deireadh lena dtaispeántais in 2003 nuair a d’ionsaigh tíogar Roy le linn léirithe.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 140–141.&lt;/ref&gt; Ba iad tíogair an t-ainmhí is mó trádála i measc na n-ainmhithe sorcais.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Are wild animals suited to a travelling circus life?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0962728600000270/type/journal_article|journal=Animal Welfare|date=2009|issn=0962-7286|pages=129–140|volume=18|issue=2|doi=10.1017/S0962728600000270|language=en|author=Iossa, G.; Soulsbury, C. D. &amp; Harris, S.}}&lt;/ref&gt; Chuaigh úsáid na dtíogar agus ainmhithe eile in éag in go leor tíortha mar gheall ar bhrú ó ghrúpaí [[cearta ainmhithe]] agus toil an phobail iad a fheiceáil laistigh de shuíomhanna níos nádúrtha. Chuir roinnt tíortha [[Cosc ar ainmhithe sorcais|cosc nó srian]] ar thaispeántais den chineál seo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 204–205.&lt;/ref&gt;

Tá an-tóir ar thíogair i ngnó na [[Peata coimhthíoch|bpeataí coimhthíocha]] go háirithe sna Stáit Aontaithe,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 214.&lt;/ref&gt; áit nach bhfuil ach 6% de phobal na dtíogar i ngéibheann i zúanna agus in ionaid fhaofa eile an [[An Cumann um Zúanna agus Uisceadáin|Chumainn um Zúanna agus Uisceadáin]].&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; Glactar leis go bhfuil bailitheoirí príobháideacha droch-fheistithe chun an aire cheart a thabhairt do thíogair, rud a chuireann as dá leas. Is féidir leo sábháilteacht an phobail a chur i mbaol fosta má ligeann siad do dhaoine caidreamh a dhéanamh leo..&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; Cuireadh cosc air tíogair agus cait mhóra eile a bheith ag daoine príobháideacha sna SAM sa bhliain 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.fws.gov/press-release/2023-04/big-cat-owners-must-register-june-18|title=June 18 Deadline for Compliance With Big Cat Public Safety Act|author=U.S. Fish &amp; Wildlife Service|date=2023|publisher=U.S. Fish &amp; Wildlife Service|access-date=20 Feabhra 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220231426/https://www.fws.gov/press-release/2023-04/big-cat-owners-must-register-june-18|archive-date=20 Feabhra 2024}}&lt;/ref&gt; Chuir formhór thíortha an Aontais Eorpaigh cosc ar phórú tíogair agus ar thíogair a bheith ag daoine lasmuigh de zúanna agus ionaid tharrthála ceadúnaithe ach ceadaíonn roinnt acu bailiúcháin phríobháideacha fós.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023XC0418(01)|title=Guidance Document on the export, re-export and intra-EU trade of captive-born and bred live tigers and their parts and derivatives (Tuairisc)|author=European Commission|date=2023|access-date=6 Meitheamh 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217230241/http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023XC0418(01)|archive-date=17 Nollaig 2023}}&lt;/ref&gt;

=== Tábhacht chultúrtha ===
&lt;!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --&gt;
{{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}}
{{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}}
[[File:Bronze Tiger Tally &quot;Jie&quot; with Gold Inlay from Tomb of Zhao Mo.jpg|thumb|right|''Jie'' (suaitheantas an údaráis) de chruth an tíogair le hór iontlaise, ó thuama [[Zhao Mo]]|alt=Suaitheantas de thíogar dubh le stríoca órga]]
Tá an tíogar ar cheann de na [[mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is cáiliúla ar domhan. Thug [[Kailash Sankhala]] “meascán annamh de mhisneach, d’fhíochmhaireacht agus de dhathúlacht iontach”&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}&lt;/ref&gt; air agus deir Candy d'Sa go bhfuil sé “fíochmhar agus ceannasach ar an taobh amuigh, ach uasal agus géarchúiseach ar an taobh istigh”. Ghlac níos mó ná 50,000 duine as 73 thír páirt i bpobalbhreith ar líne sa bhliain 2004; dúradh gurb é an tíogar an t-ainmhí is fearr leis an domhan le 21% de na vótaí, cé gur ar éigean ar chuir sé ruaig ar an mhadra.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://web.archive.org/web/20080120222416/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20041206/ai_n12814678|title=Endangered tiger earns its stripes as the world's most popular beast|author=McCarthy, M.|date=2004|publisher=Londain: The Independent|access-date=7 Márta 2009|archive-url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20041206/ai_n12814678|archive-date=20 Eanáir 2008}}&lt;/ref&gt; Fuair staidéar in 2018 amach gurb é an t-ainmhí fiáin is mó tóire ar an bhealach chéanna bunaithe ar shuirbhéanna, ar thaispeántais ar shuíomhanna gréasáin mhórzúanna agus ar phóstaeir roinnt scannáin bheochana.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The twenty most charismatic species|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0199149|journal=PLOS ONE|date=2018|issn=1932-6203|pmc=6037359|pmid=29985962|pages=e0199149|volume=13|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0199149|language=en|author=Albert, C.; Luque, G. M. &amp; Courchamp, F.|bibcode=2018PLoSO..1399149A}}&lt;/ref&gt;

Díreach mar a chuir an leon ríogacht agus cumhacht in iúl i [[Cultúr an Iarthair|gcultúr an Iarthair]], is amhlaidh a rinne an tíogar i [[Cultúr na hÁise|gcultúir éagsúla na hÁise]]. D’fhéach an tSín ársa ar an tíogar mar “rí na foraoise” agus ba é siombal chumhacht an [[Impire na Síne|impire]].&lt;ref name=&quot;:35&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Werness, H. B.|date=2007|title=The Continuum Encyclopedia of Animal Symbolism in World Art|publisher=Continuum. ISBN 978-0-8264-1913-2|location=Nua Eabharc|pages=402-404}}&lt;/ref&gt; Is é an tíogar an tríú shiombal den 12 shiombal sa [[stoidiaca Síneach]] a bhfuil smacht ar an tréimhse idir 15:00 agus a 17:00 a chlog um thráthnóna aige san [[astralaíocht Shíneach]]. Ceaptar go dtugann [[Tíogar (stoidiaca)|Bliain an Tíogair]] “imeachtaí dramatúla agus míchuibhseacha” léi. Tá an [[Tíogar Bán (miotaseolaíocht)|Tíogar Bán]] ar cheann de [[Ceithre Shiomba|Cheithre Shiombal]] na [[Réaltbhuíonta Síneacha]] a sheasann don iarthar agus don [[Yin agus yang|yin]] chomh maith le séasúr an Fhómhair. Macasamhail an [[Dragan Gormghlas|Dragain Ghormghlais]] atá ann a sheasann don oirthear, yang agus séasúr an Earraigh.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 39, 46.&lt;/ref&gt; Tá an tíogar ar cheann de na hainmhithe a léirítear ar [[Séala Pashupati|shéala Pashupati]] [[Sibhialtacht Ghleann na hIondúise|Shibhialtacht Ghleann na hIondúise]]. Taispeánadh an tíogar ar shéalaí agus ar bhoinn nuair a bhí [[ríshliocht Chola]] i réim i ndeisceart na hIndia óir gurbh é a suaitheantas oifigiúil.&lt;ref&gt;Thapar, R. &quot;In Times Past&quot; in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 156, 164.&lt;/ref&gt;
[[File:Durga Mahisasuramardini.JPG|thumb|upright|left|An bandia Hiondúch [[Durga]] ag marcaíocht ar thíogar. Scoil [[Ceannasaíocht Fine Guler|Guler]], 18ú hAois luath|alt=Dearadh de bhandia a bhfuil ocht lámh uirthi ag marcaíocht ar thíogar atá ag baint greim de dheamhan buabhaill]]

Tá tábhacht reiligiúnach agus bhéaloideasúil ag an tíogar. Is iad an tíogar, an moncaí agus an fia an Trí Chréatúr gan Chiall sa [[An Búdachas|Bhúdachas]] agus is é an tíogar siombal na feirge.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Cooper, J. C.|date=1992|title=Symbolic and Mythological Animals|publisher=Aquarian Press. ISBN 978-1-85538-118-6|pages=227|location=Londain}}&lt;/ref&gt; Is é an tíogar [[Vahana|feithicil]] [[Durga]] sa [[An Hiondúchas|Hiondúchas]], bandia na cumhachta feiminí agus na síochána ar chruthaigh na déithe í chun troid i gcoinne na ndeamhan. Bhíodh an dia [[Dinísias]] ag marcaíocht ar muin tíogair ar an bhealach chéanna sa [[An Domhan Gréag-Rómhánach|Domhan Ghréag-Rómhánach]]. Feictear mar theachtairí na [[Dia Sléibhe|nDéithe Sléibhe]] iad tíogair i [[miotaseolaíocht na Cóiré]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 60, 86–88, 96.&lt;/ref&gt; Feictear mar chosaintóirí i gcoinne na n-ainspridí iad tíogair agus úsáideadh a n-íomhá chun tithe, tuamaí agus baill éadaigh a mhaisiú i [[Cultúr na Síne|gcultúir na Síne]] agus na [[Cultúr na Cóiré|Cóiré]] mar aon.&lt;ref name=&quot;:35&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Green|2006}}, lch. 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:36&quot;&gt;{{Harvnb|Thapar|2006}}, lch. 152.&lt;/ref&gt; I mbéaloideas na Malaeisa agus na hIndinéise, leigheasann [[Seamanachas|seamain tíogair]] easláintigh nuair a ghaireann siad an cat mór. Bhí daoine a athraíonn ina dtíogair agus a mhalairt an-fhorleathan; ba [[Catriocht#An Áise|thíogarriochtaí]] iad na daoine a n-athródh ina dtíogair agus ar ais arís. Chreid [[Mnongach|Mnongaigh]] na hInd-Síne go bhféadfadh tíogair [[Ilchruthuchas|ilchruthú]] ina ndaoine.&lt;ref name=&quot;:36&quot; /&gt; Creideadh i measc roinnt [[Bundúchasaigh na Sibéire|bundúchasaigh na Sibéire]] go meallfadh fir mná nuair a athróidís ina dtíogair.&lt;ref name=&quot;:35&quot; /&gt;

Cuireann an dán &quot;[[The Tyger]]&quot; le [[William Blake]] ón bhliain 1794 an t-ainmhí i láthair mar dhéacht na háilleachta agus na fíochmhaire. Is é comhdhán an dáin &quot;[[The Lamb (dán)|The Lamb]]&quot; sa chnuasach filíochta ''[[Songs of Innocence and of Experience]]'' le Blake agus é ag déanamh machnamh air an chaoi arbh fhéidir le Dia dhá chréatúr atá chomh difriúil óna chéile a chruthú. Tá an tíogar le feiceáil san úrscéal mheánaoiseach Shíneach ''[[Water Margin]]'' ina throideann agus a maraítear an cat leis an mheirleach [[Wu Song]], tá an tíogar [[Shere Khan]] le feiceáil sa leabhar ''[[The Jungle Book]]'' (1894) le [[Rudyard Kipling]] ina mbíonn sé agus an príomhcharachtar [[Mowgli]] ina ndeargnaimhde. Tá tíogair chairdiúla mhúinte ann sa chultúr fosta, go háirithe [[Tigger]], an carachtar as [[Winnie-the-Pooh]], agus [[Tony the Tiger]], sonóg ghránaigh [[Kellog's]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Green|2006}}, lch. 72–73, 78, 125–127, 147–148.&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

== Féach freisin ==

* [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]]
* [[Liosta na gCat is mó]]
* [[Tiger Temple]]
* [[An Tíogar Ceilteach]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Leabharliosta ==
* {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}}
* {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}}
* {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}}
* {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}}
* {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}}
* {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}}
* {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}}
* {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}}

{{síol ainmhí}}
[[Catagóir:Tíogair]]
[[Catagóir:Cait]]</text>
      <sha1>gy9hbi3nvhk634ikkw29pwa8rtgbb8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gupaí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35912</id>
    <revision>
      <id>1326599</id>
      <parentid>1260827</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T04:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4454" sha1="qjg1l2j2bicxwl85t5x6n4t5wthdma3" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo|image=Guppy pho 0048.jpg}}

Is iasc trópaiceach é an '''gupaí''' (''Poecilia reticulata'')&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Poecilia%20reticulata/|title=“Poecilia reticulata” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;. Tá sé ina bhall den fhine [[Poeciliidae]]. Tá sé ar cheann de na héisc thrópaiceacha is mó a dháiltear go forleathan ar domhan agus ar cheann de na speicis éisc uisceadáin fionnuisce is coitianta. Ball den fhine Poeciliidae atá ann agus, cosúil le beagnach gach ball Meiriceánach den fhine, tá sé beobhreitheach.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aquaticcommunity.com/livebearer/guppy.php|work=AquaticCommunity.com|title=Guppy Fish|access-date=24 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609133734/http://www.aquaticcommunity.com/livebearer/guppy.php|archive-date=9 June 2012|url-status=live|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=4 Meán Fómhair 2024|archivedate=9 Meitheamh 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120609133734/http://www.aquaticcommunity.com/livebearer/guppy.php}}&lt;/ref&gt; Tagann gupaithe ó oirthuaisceart Mheiriceá Theas, ach tugadh isteach iad i go leor timpeallachtaí agus bíonn siad le fáil ar fud an domhain anois. Tá siad an-inoiriúnaithe agus bíonn rath orthu i go leor staideanna comhshaoil agus éiceolaíocha éagsúla. Bíonn na gupaithe fireanna níos lú ná na baineanna, agus bíonn eití eireaballacha agus droma ornáideacha acu. De ghnáth, beathaíonn gupaithe fiáine ar fhoinsí éagsúla bia, lena n-áirítear [[Alga|algaí]] [[Comhshaolta beantacha|beantacha]] agus [[Larbha|larbhaí]] feithidí uisceacha. Úsáidtear gupaithe mar shamhailorgánach i réimsí [[Éiceolaíocht|éiceolaíochta]], [[Éabhlóid|éabhlóide]], agus staidéir iompraíochta.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://animalia.bio|teideal=Animalia - Online Animals Encyclopedia|work=animalia.bio|dátarochtana=2025-03-22}}&lt;/ref&gt;

== Tuairisc ==
Léiríonn Guppies [[dimorphism gnéasach]]. Cé go bhfuil dath coirp baineannaigh fiáine, bíonn splancscáileán, spotaí nó stríoca ag fireannaigh ar féidir leo a bheith in aon cheann de raon leathan dathanna. Is gnách go mbíonn forbairt agus léiriú patrúin datha i bpátrúin thyroid fireann mar gheall ar an méid hormóin thyroid atá iontu. Ní hamháin go mbíonn tionchar ag hormóin thyroid ar phatrún datha, ach rialaíonn siad feidhm inchríneach mar fhreagra ar a dtimpeallacht.&lt;ref&gt;{{cite journal||last1=Prazdnikov|first1=Denis V.|teideal=Ról hormóin thyroid in éagsúlacht datha guppies fireann: sonraí turgnamhacha ar gipíní Endler (Poecilia wingei)|iris=Environmental Bihvironmental = Iasc 28|volume=104|issue=Meitheamh 2021|pages=675–688|doi=10.1007/s10641-021-01102-x|bibcode=2021EnvBF.104..675P|s2cid=23641}, ach athraíonn méid na bhfear go hiondúil tá {{tiontú|1.5|-|4|cm|1|abbr=ar}} fada, agus baineannaigh {{tiontú|3|-|7|cm|1|abbr=ar}} ar fad.

Táirgeann póraitheoirí éagsúlacht [[maisiúil ainmhithe | mhaisiúil]] ag póraitheoirí trí [[pórú roghnach]], arb iad is sainairíonna iad dathanna, patrúin, cruthanna agus méideanna éagsúla eití, mar chineálacha nathracha agus féir. Tá tréithe moirfeolaíocha ag go leor tréithchineálacha tí atá an-difriúil ó na réamhshainithe de chineál fiáin. Is gnách go mbíonn méid coirp níos mó ag fireannaigh agus baineannaigh ó go leor cineálacha baile agus tá siad i bhfad níos ornáidithe ná a réamhshainithe fiáine. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119111057/http://www.viviparos.com/Fichas/P%20reticulata%20eng.htm|archive-date=19 Eanáir 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Athraíonn méid na guppies de réir inscne, tá guppies fireann 4 cm, agus baineannaigh 7 cm.

==Tagairtí==
[[Catagóir:Éisc fhionnuisce]]
[[Catagóir:Poecilia]]
[[Catagóir:Éisc ubh-bheobhreitheacha ]]
[[Catagóir:Éisc an Mhuir Chairib]]
[[Catagóir:Fána Antigua agus Barbúda]]
[[Catagóir:Fána an Bharbadós]]
[[Catagóir:Éisc eorahalacha na Brasaíle]]
[[Catagóir:Éisc na Guáine]]
[[Catagóir:Éisc Oileán na Tríonóide agus Tobága]]
[[Catagóir:Éisc fionnuisce Veiniséala]]
[[Catagóir:Éisc cur síos air in 1859]]
[[Catagóir:Tacsain ainmnithe ag Wilhelm Peters]]
[[Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe]]</text>
      <sha1>qjg1l2j2bicxwl85t5x6n4t5wthdma3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svante Arrhenius</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44870</id>
    <revision>
      <id>1326576</id>
      <parentid>1237909</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T18:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1326576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3142" sha1="ruwi5pu6l24byy4u0z3t2ho7ybe2yyp" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Eolaí]] a rugadh gar d'[[Uppsala]] [[An tSualainn|na Sualainne]] ab ea '''Svante August Arrhenius''' ([[19 Feabhra]] [[1859]] &amp;ndash; [[2 Deireadh Fómhair]] [[1927]]). Rinne sé [[taighde]] bunúsach ar rátaí imoibrithe ceimiceacha, agus shaothraigh sé teoiric an díthiomsúcháin leictrealaíoch. Bhuaigh sé [[Duais Nobel]] na [[Ceimic|Ceimice]] i [[1903]] as an saothar seo. I 1905, bhí sé ina stiúrthóir ar an Institiúid Nobel, áit a d'fhan sé go dtí a bhás. .&lt;ref name=&quot;Chambers&quot;&gt;&quot;Arrhenius, Svante August&quot; in ''[[Chambers's Encyclopædia]]''. London: [[George Newnes Ltd|George Newnes]], 1961, Vol. 1, p. 635.&lt;/ref&gt;

Arrhenius an chéad duine a bhain úsáid as prionsabail na ceimice fisiciúla chun meastachán a dhéanamh ar a mhéid a bhíonn méaduithe ar an [[dé-ocsaíd charbóin]] atmaisféarach freagrach as teocht dromchla an Domhain ag méadú. Bhí ról tábhachtach ag a chuid oibre maidir le teacht chun cinn na h[[Clíomeolaíocht|eolaíochta aeráide]] nua-aimseartha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dessler |first=Andrew E. |url=https://books.google.com/books?id=Ivw7EAAAQBAJ |title=Introduction to Modern Climate Change |date=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-84018-7 |pages=222 |language=en}}&lt;/ref&gt;  Sna 1960idí, léirigh Charles David Keeling gur leor méid na n-astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin isteach san aer de bharr an duine chun [[Athrú aeráide|téamh domhanda]] a chruthú.&lt;ref name=&quot;Baum&quot;&gt;{{cite journal |last1=Baum |first1=Rudy M. Sr. |title=Future Calculations: The first climate change believer |journal=Distillations |date=2016 |volume=2 |issue=2 |pages=38–39 |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/future-calculations |access-date=22 March 2018}}&lt;/ref&gt;

Ainmníodh 'cothromóid Arrhenius', 'aigéad Arrhenius', 'bonn Arrhenius', an cráitéar [[An Ghealach|gealaí]] 'Arrhenius', an cráitéar Marsach 'Arrhenius',&lt;ref name=deVaucouleurs1975&gt;{{cite journal | title=The new Martian nomenclature of the International Astronomical Union | url=https://archive.org/details/icarus_1975-09_26_1/page/85 | display-authors=1 | last1=de Vaucouleurs | first1=G. | last2=Blunck | first2=J. | last3=Davies | first3=M. | last4=Dollfus | first4=A. | last5=Koval | first5=I. K. | last6=Kuiper | first6=G. P. | last7=Masursky | first7=H. | last8=Miyamoto | first8=S. | last9=Moroz | first9=V. I. | last10=Sagan | first10=Carl | last11=Smith | first11=Bradford | journal=Icarus | volume=26 | issue=1 | date=September 1975 | pages=85−98 | doi=10.1016/0019-1035(75)90146-3 | bibcode=1975Icar...26...85D }}&lt;/ref&gt; an sliabh 'Arrheniusfjellet' , agus 'Saotharlanna Arrhenius' in Ollscoil Stócólm chun comóradh a dhéanamh ar a chuid taighde eolaíochta.  

== Féach freisin ==

* [[:Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice|Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Arrehnius, Svante}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1859]]
[[Catagóir:Básanna i 1927]]
[[Catagóir:Eolaithe Sualannacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice]]
[[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice]]</text>
      <sha1>ruwi5pu6l24byy4u0z3t2ho7ybe2yyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bád cútach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45318</id>
    <revision>
      <id>1326583</id>
      <parentid>1169727</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T22:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6588" sha1="fakyr39yo1l0ahr4h6wh72mgv3izf3s" xml:space="preserve">[[Íomhá:Kathleen Mary C90 Pittwater.jpg|mion|Kathleen Mary sa Wattle Cup on Pittwater, NSW, 2020.]]
Is éard atá sa '''bhád cútach''' (“couta boat”) saghas báid seoil a bhaineann le [[Victoria (An Astráil)|Victoria]] na hAstráile, timpeall [[Sorrento, Victoria|Sorrento]] agus [[Queenscliff, Victoria|Queenscliff]] and feadh cósta thiar Victoria chomh fada siar le [[Portland, Victoria|Portland]]. Bhí á húsáid mar bhád iascaigh ó thimpeall na bliana 1870 anuas go dtí caogaidí an fichiú haois. Bhí sí láidir agus luath agus bhí acmhainn mhaith farraige aici.

Bhíodh tóir ar an mbaracútach (“barracouta” - &quot;[[Thyrsites atun]]&quot;), iasc nach bhfuil gaol aige leis an m[[baracúdach]]. Chuir comharchumainn cuótaí ar bun chun smacht a choinneáil ar phraghsanna, rud a d’fhág go raibh gá le bád a bhainfeadh an chreach agus an caladh amach gan mhoill. Rachadh na báid amach chun na meá roimh bhreacadh an lae, trí bhealach Phort Philib go minic, caolas garbh a dtugtar [[An Sruth (Victoria)|An Sruth]] (&quot;The Rip&quot;) air. Nuair a fuair na hiascairí a gcion den iasc d’fhillfidís ar an gcaladh ar an dá luas chun an praghas ab fhearr a fháil.

== Déanamh ==
Rinne roinnt tógálaithe speisialtacht den bhád cútach. Is annamh a bhainfidís feidhm as plean, agus dhéanfaí an bád de réir riachtanais an iascaire agus de réir an phraghas ab acmhainn dó. Dhéanadh cuid de na tógálaithe seolta chomh maith. B’fhurasta do na hiascairí báid na dtógálaithe difriúla a aithint thar a chéile. D’fhéadfadh beirt fhear bád cútach sé troigh is fiche a dhéanamh agus a rigeáil i gceann cúig seachtaine. Bhí nós ag roinnt tógálaithe triail a bhaint as modhanna éagsúla tógála chun na báid ab fheidhmiúla a sholáthar.&lt;ref&gt;''The Couta Boat'', lch 6&lt;/ref&gt;

Báid chlinse ba ea na chéad bháid chútacha. Ba dheacair na cláir a phéinteáil agus dhéanfadh na báid uisce de bharr lúbadh an adhmaid. Dá bhrí sin tosaíodh ag déanamh báid shleamhaine ón gcéad chuid den fhichiú haois amach.

Bhaintí feidhm as cláir fhada gan bhunailt. Dhéantaí iad a nascadh leis na heasnacha le tairní copair a bhíodh bharrtha nó sheamaithe ar an taobh istigh. Bheadh cúig ceintiméadar déag idir na heasnacha agus bheidís idirscáinte sa chíle. Dhéantaí an chíle de [[searra|shearra]] agus í timpeall chúig chiliméadar déag ar leithead chun go bhféadfaí cás pláta láir a chur inti. Bhíodh tochta ag ceann an cháis lena neartú.&lt;ref&gt;''The Couta Boat'', lch 4&lt;/ref&gt; 

Bhíodh na báid líneáilte síos go dtí pointe díreach faoi bhun an urláir. Bhíodh ballasta barraí cruach ar iompar acu ar gach taobh de chás an phláta láir. 

Chalctaí cláir na deice le cadás agus líontaí na siúntaí le pic. Chuirtí cruth leathchiorclach ar na cómainní le gal agus threisídís an deic. Bheadh na chabhail ag tabhairt go tréan ar dtús toisc nach mbeadh sí calctha, agus d’fhágfaí í faoi uisce ar feadh roinnt laethanta nó go mborrfadh an t-adhmad.&lt;ref&gt;''The Couta Boat'', lch 5&lt;/ref&gt; 

== Rige ==

Rige lug a bhíodh ar na báid chútacha ba shine: bhíodh an chleith crochta taobh leis an gcrann agus an tríú cuid den chleith ag gobadh chun tosaigh. Bheadh ar na hiascairí an chleith a ísliú agus a thabhairt timpeall an chrainn dá mbeadh an bád ag bordáil. Théadh na scriútaí suas go dtí barr an chrainn chun nach mbacfaí an cleith. Ní bhíodh ach háilléar amháin ar an gcleith. 

Tháinig an rige geaifil timpeall thús an fichiú haois. Bhí sé níos casta ná an rige lug ach níorbh éigean é a ísliú agus bordáil ar siúl mar bhí ladhar ar an gcleith. I gceann tamaill cuireadh coiléar iarainn (“tub”) in áit an ladhair agus thógtaí é le háilléar tróit. B’fhéidir an chleith a thabhairt ar uillinn níos airde mar sin agus b’fhéidir an seol mór a shocrú níos éifeachtaí, rud a lig don bhád baint níos mó den ghaoth.&lt;ref&gt;''The Couta Boat'', lch 7&lt;/ref&gt;

== Crainn ==

Chuirfí an crann sa cheap tró siar ón tosach chomh fada leis an tríú cuid d’fhad an bháid: is ionann airde an chrainn agus fad an bháid. Bheadh dhá phéire scriútaí ann, péire a rachadh suas go dtí barr an chrainn (na cinn uachtaracha) agus péire a bheadh ceangailte den chrann os cionn an choiléir (na cinn íochtaracha). 

Rachadh an stagh tosaigh síos go dtí ceann an chrainn spreoide. Rachadh cuar anuas sa chrann úd agus bobstae aige a rachadh síos go tosach na cabhlach díreach os cionn an uisce. Ar ba báid ba mhó bheadh staghanna taoibh ag an gcrann spreoide.&lt;ref&gt;''The Couta Boat'', lgh 7-10&lt;/ref&gt;

== Seolta ==

Tharraingítí an seol cinn amach go dtí ceann an chrainn spreoide ar fháinne miotail, agus b’fhéidir é a shocrú de réir chóimheá an bháid.

De ghnáth bheadh an seol mór lásáilte leis an gcleith agus leis an gcrann, ach ba mhinic bunscaoilte é. Bheadh dó nó trí de shraith ribíní air. Bhíodh cúpla troigh de starradh ag an mbumaile os cionn an deiridh, agus bhíodh frídeoir an scóid mhóir ceangailte de bharra leathan transaim.

Bheadh dó nó trí de sheolta móra ann agus trí sheol cinn ar a laghad. Orthu sin bheadh jib bheag stoirme a dtugtaí “spitfire” uirthi.&lt;ref&gt;''The Couta Boat'', lch 10&lt;/ref&gt; 

== An lá inniu ==
Chuaigh na báid chútacha as faisean i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda: bhí na báid nua níos toirtiúla agus bhí innill iontu. Faoi lár na seascaidi ní raibh ach beagán bád cútach faoi rige traidisiúnta le fáil.

I lár na seachtóidí thosaigh scata beag díograiseoirí ag cur suime sna báid chútacha. Thug siad faoi sheanbháid a cheannach agus a chóiriú. Bhí cabhlacha le fáil i gclóis agus i marbhuisce ar feadh an chósta theas, agus de réir a chéile chuaigh siad i nganntanas. Faoi na hochtóidí bhí báid chútacha nua á dtógáil agus éileamh orthu mar bháid phléisiúir.&lt;ref&gt;''The Couta Boat'', lgh 13-14&lt;/ref&gt; Tá club cútach in Queenscliff agus ceann eile in Sorrento.

== Nótaí ==
{{reflist}}

== Tagairtí ==
* ''The Couta Boat: A History''. Queenscliffe Lifeboat Preservation Society Inc. (gan dáta).

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.couta.net/ Suíomh club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822085345/http://www.couta.net/ |date=2013-08-22 }}
* [http://www.couta.net/default.asp?Page=30539 Sonraí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806190920/http://www.couta.net/default.asp?Page=30539 |date=2007-08-06 }}
[[Catagóir:Báid]]
[[Catagóir:An Astráil]]
[[Catagóir:Seoltóireacht]]</text>
      <sha1>fakyr39yo1l0ahr4h6wh72mgv3izf3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dangerously in Love</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54586</id>
    <revision>
      <id>1326591</id>
      <parentid>1218173</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10119" sha1="opaxjra3hvwx3adac6nfr8dbd8bqa8u" xml:space="preserve">{{teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Albam}}

Is é '''''Dangerously in Love''''' an chéad albam ó [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]]. Scaoileadh é ar an 22 Meitheamh, 2003.

== Traicliosta ==
Is iad seo na hamhráin:
# &quot;Crazy in Love&quot; (le [[Jay-Z]]) – 3:56
# &quot;Naughty Girl&quot; – 3:29
# &quot;Baby Boy&quot; (le [[Sean Paul]]) – 4:05
# &quot;Hip Hop Star&quot; – 3:43
# &quot;Be with You&quot; – 4:20
# &quot;Me, Myself and I&quot; – 5:01
# &quot;Yes&quot; – 4:19
# &quot;Signs&quot; (le [[Missy Elliott]]) – 4:58
# &quot;Speechless&quot; – 6:00
# &quot;That's How You Like It&quot; (le [[Jay-Z]]) – 3:39
# &quot;The Closer I Get to You&quot; (duet le [[Luther Vandross]]) – 4:58
# &quot;Dangerously in Love 2&quot; – 4:53
# &quot;Beyoncé Interlude&quot; – 0:16
# &quot;Gift from Virgo&quot; – 2:45
# &quot;Daddy&quot; – 4:57

==Singlí==
# *[[Crazy in Love]]&quot; - Bealtaine 18, 2003
# &quot;[[Baby Boy]]&quot; - Lúnasa 3, 2003
# &quot;[[Me, Myself and I]]&quot; - Deireadh Fómhair 19, 2003
# &quot;[[Naughty Girl]]&quot; - Márta 14, 2004
# &quot;[[The Closer I Get to You]]&quot; - Meitheamh 13, 2004

== Cairteacha ==
{|
|valign=&quot;top&quot;|
===Cairteacha seachtainiúla===
{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! Tír (2003-04)
! Uimhir
|-
|{{bratach|Australia}} [[An Astráil]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
| align=center|2
|-
|{{bratach|Belgium|An Bheilg}} ([[Flóndras]])&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|{{bratach|Belgium|An Bheilg}} ([[An Vallúin]])&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|13
|-
|{{bratach|Canada}} [[Ceanada]]&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/artist/281569/beyonc-knowles/chart&lt;/ref&gt;
| align=center|1
|-
|{{Bratach|Denmark}} [[An Danmhairg]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
| align=center|5
|-
|{{Bratach|Switzerland}} [[An Eilvéis]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|{{Bratach|Ireland}} [[Éire]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2003&amp;year=2003&amp;week=26 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2014-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222202957/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2003&amp;year=2003&amp;week=26 }}&lt;/ref&gt;
| align=center|1
|-
|{{Bratach|Europe}} [[Eoraip]]&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/articles/news/69800/bedingfield-bounces-beyonce-on-uk-charts&lt;/ref&gt;
| align=center|1
|-
|{{Bratach|Finland}} [[An Fhionlainn]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|6
|-
|{{bratach|France}} [[An Fhrainc]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
| align=center|14
|-
|{{bratach|Germany}} [[An Ghearmáin]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/Beyonce/Dangerously+In+Love/longplay |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2013-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131206000727/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/Beyonce/Dangerously+In+Love/longplay }}&lt;/ref&gt;
| align=center|1
|-
|{{Bratach|Greece}} [[An Ghréig]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.ifpi.gr/chart01.htm |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2004-06-05 |archivedate=2004-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040605194410/http://www.ifpi.gr/chart01.htm }}&lt;/ref&gt;
|align=center|1
|-
|{{Bratach|Italy}} [[An Iodáil]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|16
|-
|{{Bratach|Norway}} [[An Iorua]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|{{Bratach|Netherlands}} [[An Ísiltír]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|4
|-
|{{bratach|New Zealand}} [[An Nua-Shéalainn]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=center|8
|-
|{{Bratach|Austria}} [[An Ostair]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|{{Bratach|Poland}} [[An Pholainn]]&lt;ref&gt;http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=158&amp;lang=en&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|18
|-
|{{Bratach|Portugal}} [[An Phortaingéil]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|16
|-
|{{bratach|United Kingdom}} [[An Ríocht Aontaithe]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.chartstats.com/albuminfo.php?id=713 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2012-05-27 |archivedate=2012-05-27 |archiveurl=https://archive.today/20120527053926/http://www.chartstats.com/albuminfo.php?id=713 }}&lt;/ref&gt;
|align=center|1
|-
|{{Bratach|Japan}} [[An tSeapáin]]&lt;ref&gt;http://www.oricon.co.jp/music/release/d/510557/1/&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|12
|-
|{{bratach|United States}} [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/artist/281569/beyonc-knowles/chart&lt;/ref&gt;
|align=center|1
|-
|{{bratach|Sweden}} [[An tSualainn]]&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&amp;titel=Dangerously+In+Love&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=center|11
|-
|{{Bratach|Hungary}} [[An Ungáir]]&lt;ref&gt;http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=archivum&amp;lista=top40&amp;ev=2003&amp;het=37&amp;submit_=Keres%C3%A9s&lt;/ref&gt;
|align=center|18
|}
|width=&quot;250&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|

===Cairteacha Deireadh na Bliana===
{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! Tír (2003)
! Uimhir
|-
|{{bratach|Australia}} [[An Astráil]]&lt;ref&gt;http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2003.htm&lt;/ref&gt;
| align=center|51
|-
|{{bratach|Belgium|An Bheilg}} ([[Flóndras]])&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2003&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|39
|-
|{{Bratach|World}} [[An Domhan]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.ifpi.org/content/library/top50-2003.pdf |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2008-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081117003117/http://www.ifpi.org/content/library/top50-2003.pdf }}&lt;/ref&gt;
|align=center|5
|-
|{{Bratach|Switzerland}} [[An Eilvéis]]&lt;ref&gt;http://swisscharts.com/year.asp?key=2003&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|13
|-
|{{Bratach|Ireland}} [[Éire]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.irma.ie/best2003.htm#albums |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2008-06-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080617025339/http://www.irma.ie/best2003.htm#albums }}&lt;/ref&gt;
| align=center|10
|-
|{{Bratach|Finland}} [[An Fhionlainn]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.ifpi.fi/tilastot/myydyimmat/2003/ulkomaiset/albumit |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005134/http://www.ifpi.fi/tilastot/myydyimmat/2003/ulkomaiset/albumit }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|38
|-
|{{bratach|France}} [[An Fhrainc]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.disqueenfrance.com/fr/monopage.xml?id=259376&amp;year=2003&amp;type=2 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2009-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124040037/http://disqueenfrance.com/fr/monopage.xml?id=259376 }}&lt;/ref&gt;
| align=center|73
|-
|{{Bratach|Netherlands}} [[An Ísiltír]]&lt;ref&gt;http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2003&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|31
|-
|{{bratach|New Zealand}} [[An Nua-Shéalainn]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart_annual.asp |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2011-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110526200911/http://www.rianz.org.nz/rianz/chart_annual.asp }}&lt;/ref&gt;
|align=center|36
|-
|{{bratach|United Kingdom}} [[An Ríocht Aontaithe]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.bpi.co.uk/assets/files/Yearly%20best%20sellers%20-%20albums.pdf |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-06-03 |archivedate=2017-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170629223739/http://www.bpi.co.uk/assets/files/Yearly%20best%20sellers%20-%20albums.pdf }}&lt;/ref&gt;
|align=center|15
|-
|{{bratach|United States}} [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/charts/year-end/2003/top-r-b-hip-hop-albums?begin=11&amp;order=position&lt;/ref&gt;
|align=center|19
|-
|{{bratach|Sweden}} [[An tSualainn]]&lt;ref&gt;http://www.sverigetopplistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&amp;dfom=20030001&amp;newi=0&amp;height=392&amp;platform=Win32&amp;browser=MSIE&amp;navi=no&amp;subframe=Mainframe&lt;/ref&gt;
|align=center|66
|-
|{{Bratach|Hungary}} [[An Ungáir]]&lt;ref&gt;http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=eves_osszesitett_listak&amp;id=album_chart&amp;ev=2003&lt;/ref&gt;
|align=center|87
|}

{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! Tír (2004)
! Uimhir
|-
|{{bratach|Australia}} [[An Astráil]]&lt;ref&gt;http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2003.htm&lt;/ref&gt;
| align=center|74
|-
|{{bratach|Belgium|An Bheilg}} ([[Flóndras]])&lt;ref&gt;http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2004&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|78
|-
|{{bratach|France}} [[An Fhrainc]]&lt;ref&gt;http://www.snepmusique.com/fr/monopage.xml?id=259376&amp;year=2004&amp;type=2&lt;/ref&gt;
| align=center|128
|-
|{{Bratach|Netherlands}} [[An Ísiltír]]&lt;ref&gt;http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2004&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|79
|-
|{{bratach|United States}} [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/charts/year-end/2004/the-billboard-200?begin=21&amp;order=position&lt;/ref&gt;
|align=center|29
|}

{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! Tír (2005)
! Uimhir
|-
|{{bratach|United States}} [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/charts/year-end/2005/the-billboard-200?begin=181&amp;order=position&lt;/ref&gt;
|align=center|195
|}
|}

== Tagairtí ==
{{reflist}}

[[Catagóir:Albaim a eisíodh in 2003]]
[[Catagóir:Beyoncé Knowles]]</text>
      <sha1>opaxjra3hvwx3adac6nfr8dbd8bqa8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zú</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62885</id>
    <revision>
      <id>1326617</id>
      <parentid>1220011</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T11:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1153" sha1="7jhbyugp5vczitstkhhqpu4rssn5sep" xml:space="preserve">[[Íomhá:Giants of the Savanna Inhabitants.jpg|mion|Zú Dallas sna [[Stáit Aontaithe]], sampla de zú nua-aimseartha]]
[[Íomhá:Animal artists at the Jardin des Plantes.jpg|mion|Daoine ag cleachtadh péintéireachta i zú i b[[Páras]] timpeall 1902. Taispeánann an pictiúr a laghad agus a mhínádúrtha agus a bhíonn cásanna den seanchineál.]]
Páirc nó áit eile ina gcoinnítear ainmhithe, idir fhiáine nó cheansaithe, le taispeáint don phobal is ea '''zú''', nó '''gairdín ainmhithe'''. Tagann an focal ''zú'' ón mBéarla, giorrúchán ó ''[London] Zoological Garden'', an chéad zú ar domhan a bunaíodh ar son cuspóirí eolaíochta. Tháinig an ''zoo-'' in ''zoological'' as ''zōon'' (ζῷον, &quot;ainmhí&quot;) na sean-Ghréigise.

Tá bailiúcháin ainmhithe ar eolas againn ó ríochtaí ársa na h[[An tSean-Éigipt|Éigipt]]e, na h[[Aisiria]], na [[An tSín|Síne]] agus na n[[Astacach]].  

==Naisc sheachtracha==
* [http://www.zoos-worldwide.de/ Zoos Worldwide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719115732/http://www.zoos-worldwide.de/ |date=2011-07-19 }}

{{síol}}

{{DEFAULTSORT:Zu}}
[[Catagóir:Zúnna]]</text>
      <sha1>7jhbyugp5vczitstkhhqpu4rssn5sep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Féinmharú</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69028</id>
    <revision>
      <id>1326597</id>
      <parentid>1305621</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T03:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5702" sha1="j4oxf8c71fzzz9kivcvlr0xggrgzh2v" xml:space="preserve">[[Íomhá:NTPC Public Health Department suicide prevention board on Taipei Bridge 20100204.jpg|mion|Fógra sa Teáváin faoi chosc féinmhárú.]]
Is é atá i gceist le '''féinmharú''' ná lámh a chur ina [[bás|bhás]] féin.  Tá an féinmharú ina cúis shuntasach le bás luath san [[Eoraip]], le níos mó ná 50,000 básanna gach bliain san [[Aontas Eorpach]].

Tagann [[neamhoird mheabhracha]] chun tosaigh roimh ré i naoi gcás as deich&lt;ref&gt;[http://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX%3A52011XG0708(01) eur-lex.europa.eu]&lt;/ref&gt;. Thug an [[Socheolaíocht|socheolaí]] [[An Fhrainc|Francach]] [[Émile Durkheim]] an coincheap &quot;[[anóime]]&quot; isteach i [[1897]], agus thairg gur cúis shuntasach le [[féinmharú]] í.

==Staitisticí ==
Tá an féinmharú ag dul i méid agus [[Éire]] ar na [[Tír|tíortha]] is measa san Eoraip.  Is airde an líon daoine a chuireann lámh ina mbás féin in Éirinn gach bliain ná an líon daoine a mharaítear i dtionóisc tráchta ar [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn|bhóithre]]. 

* Tá an ceathrú ráta féinmharaithe óige san [[Eoraip]] ag Éirinn&lt;ref&gt;An Roinn Oideachais - Folláine in Iar-Bhunscoileanna: Treoirlínte do Chothú na Meabhairshláinte agus do Chosc an Fhéinmharaithe  &lt;nowiki&gt;https://www.education.ie/ga/Foilseach%C3%A1in/Tuarasc%C3%A1lacha-Oideachais/Well_Being_PP_Schools_Guidelines_ir.pdf&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. Tá an féinmharú i  measc na gcúig chúis báis is mó san aoisghrúpa 15 go 19 bliain in Éirinn.&lt;ref&gt;Samaritans Suicide statistics  report 2017  &lt;nowiki&gt;https://www.samaritans.org/sites/default/files/kcfinder/files/Suicide_statistics_report_2017_Final.pdf&lt;/nowiki&gt; &lt;/ref&gt; 

* Tharla 552 bás le féinmharú in Éirinn i  2009, is ionainn sin agus ráta 12.7 bás in  aghaidh daonra 100,000&lt;ref&gt;[http://www.cso.ie An Phríomh-Oifig Staidrimh (CSO), 2012]&lt;/ref&gt;.

==Féinmharú cuidithe ==
Is ábhar é féinmharú cuidithe a n-éiríonn daoine an-tógtha faoi.  Ní mór an t-ábhar faoin bhféinmharú a chur i láthair go cúramach, a deir Dignitas&lt;ref&gt;[http://www.dignitas.ch/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=20&amp;lang=en Suíomh Dignitas]&lt;/ref&gt;, a thugann cabhair do dhaoine lámh a chur ina bás féin.

==Buamadóir féinmharaithe==
Tá misean féinmharfach ag sceimhlitheoirí uaireanta.

==Stair==
Fadó in Éirinn, [[peaca]] mhór ab ea an féinmharú. Dúradh gur chaith sé drochmheas ar an g[[clann]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://irishstudysite.com/wp-content/uploads/2011/04/An-Triail.doc |teideal=Cf. Máiréad Ní Ghráda, An Triail |dátarochtana=2016-12-31 |archivedate=2016-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826172918/http://irishstudysite.com/wp-content/uploads/2011/04/An-Triail.doc }}&lt;/ref&gt;, agus mar sin, níor labhair [[duine]] ar bith faoi.. 

==Cásanna clúiteacha==
* Féinmharú [[Nearó]] sa bhliain 68, de rogha ar an gcur chun báis a bhí i ndán dó.
* [[Bás Adolf Hitler]] agus [[Eva Braun]] sa bhliain 1945.
* [[Marilyn Monroe]], 1962. Creidtear gur ródháileog [[Druga|piollair]]í [[Codladh|codlata]] a thug a bás, agus gur féinmharú a bhí ann. 
* [[Rudolf Hess]], an Naitsíoch deireanach i ngéibhinn, sa bhliain 1987. 

==Féach freisin==
* [[Sláinte in Éirinn]]

* [[Anóime]]
* [[Neamhoird mheabhracha]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.citizensinformation.ie/ga/death/bereavement_counselling_and_support/support_services_for_those_affected_by_suicide.html Eolas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625164703/http://www.citizensinformation.ie/ga/death/bereavement_counselling_and_support/support_services_for_those_affected_by_suicide.html |date=2016-06-25 }} citizensinformation.ie.
* [http://health.gov.ie/ga/slainte-sa-todhchai/curam-soisialta-agus-curam-leanunach-a-athchoiriu/meabhairshlainte/feinmharu-a-chosc/ An Oifig Náisiúnta um Fhéinmharú a Chosc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425091620/http://health.gov.ie/ga/slainte-sa-todhchai/curam-soisialta-agus-curam-leanunach-a-athchoiriu/meabhairshlainte/feinmharu-a-chosc/ |date=2017-04-25 }}. Bunaíodh an Oifig Náisiúnta um Fhéinmharú a Chosc (ONFC) de chuid FSS sa bhliain 2005 mar thoradh ar mholadh a tugadh in Reach Out. 
* [http://www.cycleagainstsuicide.com/ An Feachtas Rothaíochta in aghaidh Féinmharú]
* [http://www.hrb.ie/uploads/tx_hrbpublications/An_Bord_Taighde_Slainte_Tuarascail_Bhliantuil_2015_RI.pdf An Fhondúireacht Náisiúnta Taighde faoin bhFéinmharú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003114935/http://www.hrb.ie/uploads/tx_hrbpublications/An_Bord_Taighde_Slainte_Tuarascail_Bhliantuil_2015_RI.pdf |date=2017-10-03 }} , An Bord Taighde Sláinte.

* [https://www.education.ie/ga/Foilseach%C3%A1in/Tuarasc%C3%A1lacha-Oideachais/Well_Being_PP_Schools_Guidelines_ir.pdf Scileanna Feidhmeacha Idirghabhála i dtaca le Féinmharú]

* [http://www.pieta.ie Seirbhís Méala don Fhéinmharú sa Teaghlach] I gcomhpháirtíocht le www.pieta.ie, cuireadh seirbhís méala d’fhéinmharú sa teaghlach ar fáil go céimneach, chun tacú le daoine aonair, teaghlaigh, eagraíochtaí agus pobail atá buailte i ndiaidh báis de bharr féinmharaithe&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.hse.ie/eng/services/publications/corporate/tuarascailbhliantuil14.pdf |teideal=Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte |dátarochtana=2016-12-31 |archivedate=2017-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415101746/http://www.hse.ie/eng/services/publications/corporate/tuarascailbhliantuil14.pdf }}&lt;/ref&gt;.

==Tagairtí==
{{reflist}}

[[Catagóir:Socheolaíocht| ]]
[[Catagóir:Síciatraithe]]
[[Catagóir:Sláinte]]
[[Catagóir:Síceolaíocht chliniciúil]]
[[Catagóir:Féinmharú]]</text>
      <sha1>j4oxf8c71fzzz9kivcvlr0xggrgzh2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teilgean léarscáile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69669</id>
    <revision>
      <id>1326613</id>
      <parentid>1231333</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7453" sha1="iprmveb30jlng47i8eo18ov31wt3mmy" xml:space="preserve">[[Íomhá:Claudius_Ptolemy-_The_World.jpg|mion|300x300px|&lt;nowiki&gt;Íomhá Mheánaoiseach a 
léiríonn [[an Éacúiméin]] (1482, Johannes Schnitzer, greanadóir), tógtha de réir na comhordanáidí as saothar Tholamaes [[Tíreolaíocht (Tolamaes)|Tíreolaíocht]] agus ag baint úsáide as a dhara teilgean léarscáile]]

Claochlú córasach is ea '''teilgean léarscáile''' de dhomhanleithid agus dhomhanfhaid suíomhanna ar dhromchla [[sféar|sféir]] nó [[éileapsóideach|éileapsóidigh]] chuig suímhanna ar [[plána| phlána]].&lt;ref name=&quot;Snyder1453&quot;&gt;{{cite book|author=Snyder, J.P.|teideal=Album of Map Projections, United States Geological Survey Professional Paper|id=1453|publisher=United States Government Printing Office|year=1989|url=http://pubs.er.usgs.gov/usgspubs/pp/pp1453}}&lt;/ref&gt; Bíonn teilgi léarscáile riachtanach chun  [[léarscái|léarscáileanna]] a chruthú. Cuireann gach teilgean léarscáile an dromchla as a riocht i slí éigin. Ag brath ar chuspóir an léarscáil, bíonn roinnt teilgean léarscáile ann chun airíonna áirithe ón sféar a chosaint ach ar chostas na n-airíonna eile.Níl aon teorainn le  líon na dteilgean léarscáile a dtig linn a chur ar fáil.&lt;ref name=&quot;SnyderFlattening&quot;&gt;{{cite book|author=Snyder, John P.|teideal=Flattening the earth: two thousand years of map projections|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1993|isbn=0-226-76746-9}}&lt;/ref&gt;

Go hiondúil, is féidir dromchlaí na reann pláinéadach a mhapáil, fiú má tá siad ró-neamhrialta chun a bheith bunaithe ar mhúnla maith le sféar nó éileapsóideach; féach [[Map projection#geoid|thíos]]. I gcoitinne fiú amháin, déantar teilgi léarscáile faoi réir roinnt réimsí glanmhatamaitice, lena n-áirítear [[geoiméadracht chéimseata]] agus [[geoiméadracht theilgeach]]. Mar sin féin, tagraíonn  &quot;teilgean léarscáile&quot; go sonrach don [[Cartagrafaíocht|teilgean cartagrafach]].

== Cúlra ==
D'fhéadfaí léarscáileanna a bheith níos úsáidí ná [[Cruinneog|cruinneoga]] i go leor cásanna: tá siad níos dlúithe agus níos éasca a stóráil; freastalaíonn siad go héasca ar raon ollmhór scálaí; bíonn siad le feiceáil go héasca ar scáileáin ríomhairí; 
ligeann siad airíonna an tír-raon a bheith mapáilte go éasca; is féidir leo níos mó codanna de dhromchla an Domhain a thaispeáint ag an am céanna; agus tá siad níos saoire a tháirgeadh agus a iompar. Spreagann na tréithe úsáideach seo ar na léarscáileanna forbairt na dteilgean léarscáile.

Mar sin féin, chruthaigh Theorema Egregium de chuid [[Carl Friedrich Gauss]] nach féidir dromchla sféir a bheith léirithe ar dhromchla plánach gan a bheith curtha as a riocht. Tá an prionsabal céanna i gceist le dromchlaí tagartha eile a úsáidtear  mar mhúnlaí le haghaidh an Domhain. Ós rud é go bhfuil aon teilgin léarscáile ionadaíocht ar cheann de na dromchlaí ar phlána, cuireann gach léarscáil rudaí áirithe as a riocht. Cuireann gach teilgean léarscáil  suntasach rudaí faoi leith as a riocht. .

== Airíonna méadracha na léarscáileanna ==
[[Íomhá:USGS_map_Albers_conic_tall.gif|deas|fráma|Léiríonn [[Teilgean Albers]] réimsí go cruinn, ach bíonn na cruthanna díchumtha .]]
Is féidir go leor airíonna a thomhas ar dhromchla an Domhain neamhspleách ar a thíreolaíocht. Seo a leanas cuid de na hairíonna:
* Achar
* Cruth
* Treo
* Treo-uillinn
* Fad
* Scála

=== Saobhadh ===
[[Íomhá:Tissot_mercator.png|deas|mion|Tissot ' s Indicatrices ar an Mercator teilgean]]

== Féach freisin ==

== Tagairtí ==
{{Reflist|2}}

== Naisc sheachtracha ==
* {{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/pp/1453/report.pdf|teideal=An Album of Map Projections}}&amp;#x20;{{small|(12.6&amp;nbsp;MB)}}, Suirbhéireacht Gheolaíochta U. s. Gairmiúla Páipéar 1453, ag John P. Snyder (USGS) agus Philip M. Voxland (Stáit Minnesota), 1989.
* {{DMOZ|Science/Social_Sciences/Geography/Cartography/|Cartography}}DMOZ{{DMOZ|Science/Social_Sciences/Geography/Cartography/|Cartography}}
* [http://www.mapthematics.com/Projections/Images/Cornucopia33.jpg A Cornucopia de Léarscáil réamh-Mheastacháin], a léirshamhlú de saobhadh ar shraith leathan de léarscáil réamh-mheastacháin i íomhá amháin.
* [http://www.giss.nasa.gov/tools/gprojector/ G. Teilgeoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728214457/http://www.giss.nasa.gov/tools/gprojector/ |date=2012-07-28 }}, saor in aisce bogearraí is féidir a sholáthar go leor réamh-mheastacháin ([[NASA]] GISS).
* [http://www.mapthematics.com/ProjectionsList.php Dath íomhánna den léarscáil réamh-mheastacháin agus saobhadh] (Mapthematics.com).
* [http://kartoweb.itc.nl/geometrics/Map%20projections/body.htm Geoiméadrach gnéithe léarscáilíochta: léarscáil teilgean] (KartoWeb.itc.nl).
* [http://www.se16.info/js/mapproj.htm Java léarscáil an domhain réamh-mheastacháin], Henry Bottomley (SE16.info).
* Léarscáil réamh-mheastacháin {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104121606/http://www.3dsoftware.com/Cartography/USGS/MapProjections/|date=January 4, 2007|teideal=http://www.3dsoftware.com/Cartography/USGS/MapProjections/}}Wayback Meaisín{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104121606/http://www.3dsoftware.com/Cartography/USGS/MapProjections/|date=January 4, 2007|teideal=http://www.3dsoftware.com/Cartography/USGS/MapProjections/}} (3DSoftware).
* [http://members.shaw.ca/quadibloc/maps/mapint.htm Léarscáil réamh-mheastacháin], John Savard.
* [http://mathworld.wolfram.com/topics/MapProjections.html Léarscáil Réamh-Mheastacháin] (MathWorld).
* [http://www.uff.br/mapprojections/mp_en.html Léarscáil réamh-Mheastacháin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150307014921/http://www.uff.br/mapprojections/mp_en.html |date=2015-03-07 }} idirghníomhach JAVA feidhmchláirín chun staidéar a dhéanamh ar dífhoirmiú (réimse, fad agus an uillinn) de léarscáil réamh-mheastacháin (UFF.br).
* [http://www.progonos.com/furuti/MapProj/Normal/CartHow/cartHow.html Léarscáil Réamh-Mheastacháin: Conas Réamh-Mheastacháin An Obair] (Progonos.com).
* [http://erg.usgs.gov/isb/pubs/MapProjections/projections.html Léarscáil réamh-Mheastacháin Póstaer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060602123207/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/MapProjections/projections.html |date=2006-06-02 }} (stáit aontaithe Geografach Suirbhé).
* [http://www.mapref.org/ MapRef: ar An Idirlíon an Bailiúchán de MapProjections agus Córais Tagartha san Eoraip]
* [http://trac.osgeo.org/proj/ PROJ.4 – Cartagrafacha Réamh-Mheastacháin Leabharlann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730033254/http://trac.osgeo.org/proj/ |date=2012-07-30 }}.
* [http://www.radicalcartography.net/?projectionref Teilgean Tagairt] Tábla samplaí agus airíonna coitianta go léir réamh-mheastacháin (RadicalCartography.net).
* {{cite web|url=http://kartoweb.itc.nl/geometrics/Map%20projections/Understanding%20Map%20Projections.pdf|teideal=Understanding Map Projections}}&amp;#x20;{{small|(1.70&amp;nbsp;MB)}}, Melita Kennedy (ESRI).
* [http://demonstrations.wolfram.com/WorldMapProjections/ Léarscáil an domhain réamh-Mheastacháin], Stephen Wolfram bunaithe ar obair de réir Yu-Sung Chang (Wolfram Taispeántais Tionscadal).
* [http://map-projections.net/ Déan Comparáid Idir Léarscáil Réamh-Mheastacháin]
[[Catagóir:Grafaic faisnéise]]</text>
      <sha1>iprmveb30jlng47i8eo18ov31wt3mmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>280 (uimhir)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70224</id>
    <revision>
      <id>1326565</id>
      <parentid>1323464</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T14:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45891-70</username>
        <id>76552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Integers 281 to 289 */</comment>
      <origin>1326565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="7zo6ik1j0fo4rx6vn8vzgqqn7i3noj1" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''280''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éis [[279 (uimhir)|279]] agus roimh [[281 (uimhir)|281]]. 

==Integers 281 to 289==

==== 281 ====
{{Main|281 (uimhir)}}

==== 282 ====
{{Main|282 (uimhir)}}

==== 283 ====

{{Main|283 (uimhir)}}

==== 284 ====
{{Main|284 (uimhir)}}

==== 285 ====
{{Main|285 (uimhir)}}

==== 286 ====
{{Main|286 (uimhir)}}

==== 287 ====
{{Main|287 (uimhir)}}

==== 288 ====
{{Main|288 (uimhir)}}

==== 289 ====
{{Main|289 (uimhir)}}

{{Uimhir}}

{{stumpa}}

[[Catagóir:Slánuimhreacha]]</text>
      <sha1>7zo6ik1j0fo4rx6vn8vzgqqn7i3noj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326566</id>
      <parentid>1326565</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T14:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45891-70</username>
        <id>76552</id>
      </contributor>
      <origin>1326566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="nuc3j657wtyczdqbn02yjhze9qym22n" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''280''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éis [[279 (uimhir)|279]] agus roimh [[281 (uimhir)|281]]. 

{{Uimhir}}

{{stumpa}}

[[Catagóir:Slánuimhreacha]]</text>
      <sha1>nuc3j657wtyczdqbn02yjhze9qym22n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>289 (uimhir)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70964</id>
    <revision>
      <id>1326563</id>
      <parentid>1324243</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T14:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45891-70</username>
        <id>76552</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[280 (uimhir)#289]]</comment>
      <origin>1326563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="78g67lj1xssyjh0n8fsa7mrjil2s5vm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''289''' and [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[288 (uimhir)|288]] augs roimh [[290 (uimhir)|290]].

{{Uimhir}}

{{Stumpa}}
[[Catagóir:Slánuimhreacha]]</text>
      <sha1>78g67lj1xssyjh0n8fsa7mrjil2s5vm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326564</id>
      <parentid>1326563</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T14:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45891-70</username>
        <id>76552</id>
      </contributor>
      <origin>1326564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="h460ccre1t0v0h48c6xeuef914q8voc" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''289''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[288 (uimhir)|288]] augs roimh [[290 (uimhir)|290]].

{{Uimhir}}

{{Stumpa}}
[[Catagóir:Slánuimhreacha]]</text>
      <sha1>h460ccre1t0v0h48c6xeuef914q8voc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Éirí Amach na mBocsar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78178</id>
    <revision>
      <id>1326562</id>
      <parentid>1111775</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T13:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46040-92</username>
        <id>76550</id>
      </contributor>
      <origin>1326562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="516" sha1="r4cp2ajk2vpx7hqc0cy3tdnfnrxv3cv" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

[[File:Boxer1900.jpg|250px|mion|clé|Éirí Amach na mBocsar]]
Is éard a bhí i gceist in '''Éirí Amach na mBocsar''' ná ceannairc fhoréigneach fhrith-eachtrannach, fhrith-coilíneach, agus fhrith-Chríostaí a tharla sa [[An tSín|tSín]] idir [[1899]] agus [[1901]], thart ar an am céanna ar tháinig deireadh le [[ríshliocht Qing]].

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{síol-stair}}

{{DEFAULTSORT:Éirí Amach na mBocsar}}
[[Catagóir:Stair na Síne]]
[[Catagóir:Réabhlóidí]]</text>
      <sha1>r4cp2ajk2vpx7hqc0cy3tdnfnrxv3cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Príomhghobharnóir na hÉireann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89439</id>
    <revision>
      <id>1326575</id>
      <parentid>1295074</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T18:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1326575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="ofubxqxoovvhax4k3kywnnywa05miug" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ceannaire}}
Ba é an '''príomhghobharnóir''' an t-oifigeach sinsearach i riarachán [[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Chaisleán Bhaile Átha Cliath]], a choinnigh riail Shasana agus na Breataine in Éirinn ó na 1170idí go 1922. Ba é an príomhghobharnóir leasrí an mhonarc Shasanach (agus níos déanaí an mhonarc Bhriotanach) agus ba é a bhí i gceannas ar Ríchomhairle na hÉireann. I dtréimhsí áirithe ba eisean a bhí i gceannas go héifeachtach ar an riarachán, gan aon duine  faoi réir an mhonarc amháin; i gcásanna eile ceannaire, mar dhea, a bhí ann, agus ba iad daoine eile a bhí i mbun na cumhachta. 

== Córas ainmnithe ==
Is scáth-théarma é &quot;Príomhghobharnóir&quot; nó &quot;Chief governor&quot; a raibh tóir ar leith ag staraithe an ochtú haois déag, Walter Harris agus John Lodge, air agus a úsáideadh go forleathan ina dhiaidh sin ag go leor staraithe agus i reachtaíocht éagsúla. Úsáideadh é ó am go ham roimhe sin. Ceapadh príomhghobharnóirí faoi theidil éagsúla i mBéarla amháin, an chuid is coitianta díobh ná:
* ''Chief justiciar'' nó  {{lang|ga|'''An Príomhghiúisteoir'''}} (13ú - [[14ú haois]])
* ''King's lieutenant'' nó  {{lang|ga| '''Leifteanant an Rí''}}' (an 14ú-[[16ú haois]])
* ''Lord Deputy''  {{lang|ga|[[Fear Ionaid na hÉireann|'''An Fear Ionaid''']]}} (15ú[[17ú haois|-17ú haois]])
* ''Lord Lieutenant'' nó {{lang|ga|'''Ard-Leifteanant'''}} (1660–1922). Níos foirmiúla,  ''Lieutenant General and General Governor'' nó ''Lieutenant-General and Governor-General'' nó {{lang|ga|'''Leifteanantghinearál''' agus '''Seanascal''' agus tugtar air sa ghnáthchaintar; ''Viceroy'' {{lang|ga|'''Leasrí''').
Duine mór le rá ab ea bean chéile an tSeanascail i séasúr sóisialta na hÉireann.

I measc na dteideal nach bhfuil chomh coitianta tá prócadóir (procurator) agus gubernator an teideal sealadach maor (''custos'') nó coimeádaí.

Uaireanta d’fheidhmigh daoine aonair le teidil éagsúla ag an am céanna. Sa chás sin, ba é seo a leanas an t-ord tosaíochta:  lieutenant &gt; justiciar &gt; custos &gt; deputy (lieutenant) &gt; deputy justiciar.

Cuireadh an teideal &quot;Deputy&quot;, agus níos déanaí &quot;Lord Deputy&quot;,  i bhfeidhm ar dtús ar AN Deputy cónaitheach do Leifteanant an Rí, nuair a bhí an teideal ina onóir a bhronntaí ar uasal Sasanach istigh leis an rí. &quot;lieutenant&quot; ina onóir a bhronntaí ar uasal Sasanach a raibh fabhar aige. Níos déanaí, tugadh &quot;Lord Justices&quot; ar na ar na teachtaí cónaitheacha sin.

Foráladh leis an tAcht Léiriúcháin 1889 (''Interpretation Act 1889'') go bhfolaíonn an abairt “The expression &quot;''Lord Lieutenant&quot; includes Lords Justices or other Chief Governor or Governors of Ireland for the time being.''' Ina dhiaidh sin, sna hAchtanna um Athbhreithniú an Dlí (''Statute Law Revision Acts''), gearradh foirmlí mar &quot;''the Lord Lieutenant or other Chief Governor or Governors of Ireland''&quot; , an tArd-Leifteanant nó Príomh-Ghobharnóir nó Príomh-Ghobharnóirí eile na hÉireann ó achtanna parlaiminte níos sine, ag caighdeánú go dtí &quot;''the Lord Lieutenant''&quot; (Tiarna Leifteanaint) amháin.[8]

==Stair==
In Éirinn Normannach mar a bhí i Sasana, chomhcheangail príomhghiúisteoir feidhmiúcháin agus breithiúnacha. Scar oifig bhreithiúnach Thiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann níos déanaí ó oifig an phríomhghobharnóra. Sa chúigiú haois déag, thosaigh príomhghobharnóirí, go háirithe Iarlaí Chill Dara, ag tabhairt faoi thionscnaimh i bParlaimint na hÉireann a bhí contrártha le mianta chúirt Shasana. Spreag sé sin gur ritheadh Dlí Poynings sa bhliain 1495 chun dlíthe na hÉireann a chur faoi réir leasú agus crosadh ag Ríchomhairle Shasana. Ó 1569 go 1672, bhí cuid mhaith den talamh faoi dhlí míleata agus bhí teachtaí réigiúnacha ag Fear Ionaid an Rí i dlínsí  Uachtarán Tiarna na Mumhann agus Chonnachta. Ó Chogaí Rí Liam go dtí Bunreacht 1782, ba uasal Briotanach é an Fear Ionaid nach dtagadh go hÉirinn ach gach dhá bhliain, go hÉirinn ach gach dhá bhliain, nuair a bhí an Pharlaimint i mbun seisiúin; ba é an príomhról a bhí aige ná reachtaíocht a stiúradh tríd an bParlaimint. Dhéanadh triúr Tiarnaí Phríomh-Bhreitheamh ex-officio ionadú in asláithreachtaí Ionadaí an Rí. Sa bhliain 1757 bhí Iarla Chill Dara (1ú Diúc Laighean ina dhiaidh sin) ar dhuine de na dTiarnaí Príomh-Bhreitheamh agus bhí súil aige go gceapfaí ina Leas-Ionadaí aonarach é, ach tugadh
gonc dó.

Tar éis Achtanna an Aontais 1800, cuireadh deireadh leis an bParlaimint agus rinne Príomh-Rúnaí na hÉireann an riarachán polaitiúil. Bhí ról an Fhir Ionaid searmanasach agus bhí glaonna ann go gcuirfí deireadh leis. Bhí cónaí air sa Lóiste Leasríoga ar feadh a théarma, ach níor ceapadh aon Éireannach ann go dtí an Bíocunta FitzAlan i mbliain dheireanach na hoifige. Le linn Chogadh na Saoirse in Éirinn, rinne an Tiarna French iarracht ról níos gníomhaí a choinneáil, ach diúltaíodh dó. Chruthaigh Acht Rialtas na hÉireann 1920 Tuaisceart Éireann agus Deisceart Éireann ach choinnigh sé Fear Ionaid an Rí amháin don dá cheann. Nuair a tháinig Saorstát Éireann in áit an Deiscirt i mí na Nollag 1922, cuireadh an  Fear Ionaid as oifig agus rinneadh a chuid cúraimí a roinnt idir Seanascal Shaorstát Éireann (a cuireadh ar ceal i 1936) agus Gobharnóir Thuaisceart Éireann (a cuireadh ar ceal i 1973).


== Liosta ==
[[Íomhá:Edmund FitzAlan-Howard.jpg|mion|1921-1922:  1st Viscount FitzAlan of Derwent]]

== Tagairtí ==

* Connolly, SJ, ed. (2011-02-24). The Oxford Companion le Stair na hÉireann (2ú eag.). OUP Oxford. sv &quot;justiciar&quot;, &quot;leifteanant rí&quot;, &quot;tiarna leas-ionadaí&quot;, &quot;tiarna leifteanant&quot;. &lt;nowiki&gt;ISBN   9780199691869&lt;/nowiki&gt; . 
* {{Luaigh foilseachán|author=Duncan|first=Mark|date=11 February 2015|title=Ireland's Lord Lieutenant: '...a fount of all that is slimy in our national life'|journal=Century Ireland|publisher=Raidió Teilifís Éireann|location=Dublin|issue=47|url=http://www.rte.ie/centuryireland//images/uploads/further-reading/Ed47-LordLieutenantPDF2.pdf|format=PDF}} 
* Edwards, RW Dudley; O'Dowd, Mary (2003-11-13). “Riarachán lárnach sibhialta na hÉireann” . Foinsí do Stair na Nua-Ghaeilge 1534–1641 . Preas Ollscoil Cambridge. &lt;nowiki&gt;ISBN   9780521271417&lt;/nowiki&gt; . Aisghabháil 6 Meán Fómhair 2016 . 
* Grey, Peter; Purdue, Olwen (2012). The Irish Lord Lieutenantancy: c.1541–1922 . Preas Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. &lt;nowiki&gt;ISBN   9781906359607&lt;/nowiki&gt; . 
* {{Luaigh foilseachán|author=Morgan|first=Hiram|title=Overmighty officers: the Irish lord deputyship in the early modern British state|journal=History Ireland|volume=7|date=Winter 1999|pages=17–21|url=http://www.historyireland.com/early-modern-history-1500-1700/overmighty-officers/|accessdate=6 September 2016}} 
* {{Luaigh foilseachán|title=The Chief Governors of Mediaeval Ireland|first=A. J.|author=Otway-Ruthven|journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland|volume=95|date=1965|pages=227–236}} 
* Richardson, Henry Gerald; Sayles, George Osborne (1963). &quot;Réamhrá&quot;. Riarachán na hÉireann, 1172–1377 . Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair do Choimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann . 
** athchlóite i {{Luaigh foilseachán|journal=[[Analecta Hibernica]]|title=The Administration of Ireland: Introduction (Reprint)|author=Richardson|first=Henry Gerald|date=1980|pages=i-x, 1–69|publisher=Irish Manuscripts Commission}} 
* {{Luaigh foilseachán|title=The Office of Chief Governor of Ireland, 1172–1509|first=Herbert|author=Wood|journal=Proceedings of the Royal Irish Academy, Section C|volume=36|date=1921–24|pages=206–238}} 
* {{Luaigh foilseachán|author=Wood|first=Herbert|year=1935|title=The Titles of the Chief Governors of Ireland|url=https://archive.org/details/historical-research_1935-06_13_37/page/1|journal=Historical Research|volume=13|issue=37|pages=1–8|issn=0950-3471|doi=10.1111/j.1468-2281.1935.tb00065.x}} 

=== Luanna ===
{{Reflist}}
&lt;references group=&quot;nb&quot; /&gt;
[[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]]</text>
      <sha1>ofubxqxoovvhax4k3kywnnywa05miug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foilsitheoirí Gaeilge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91276</id>
    <revision>
      <id>1326596</id>
      <parentid>1318273</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T03:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41417" sha1="9otubvv5l76pq2wr04kmmkecezmkwk5" xml:space="preserve">Foilsíonn roinnt foilsitheoirí saothar i nGaeilge amháin.[[Íomhá:An Gúm.jpg|mion|220x220px|[[An Gúm]] - an foilsitheoir Gaeilge is mó sa tír]]

== Foilsitheoirí Gaeilge ==

*[https://www.altram.org/spraoi-spórt ''Altram'']: Bunathe i 1990 chun cúram luathbhlianta ardchaighdeáin trí mheán na Gaeilge a chur chun cinn i dtuaisceart na hÉireann, tá ceithre leabhar agus dlúth-cheirnín d'amhráin eisithe acu.
*[[An Comhchoiste Réamhscoilíochta|''An Comhchoiste Réamhscoilíochta'']]: Clónn siad ábhar do naíonraí agus leanaí in aois réamhscolaíochta.
*[[An Coiste Téarmaíochta|''An Coiste Téarmaíochta:'']] Bunaithe i 1968 chun foclóirí de shainfhocail in earnáil éagsúla a chruinniú a faomhadh agus a fhoilsiú. Tá liosta ar fáil ar [http://www.acmhainn.ie/focail.htm acmhainn.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210615191055/http://acmhainn.ie/focail.htm |date=2021-06-15 }}. Le cabhair an ríomheolaí Michal Mechura a bhí ag obair le fiontar cuireadh na bailiúcháin seo ar fad ar an foclóir ar líne Focal.ie Téarma .ie anois.
*[[Íomhá:Darach Ó Scolaí.JPG|mion|[[Darach Ó Scolaí]], [[Foilsitheoireacht|foilsitheoir]] srl|293x293px]][[openlibrary:publishers/An_Comhlacht_Oideachais|''An Comhlacht Oideachais'']]: Bunaithe 1910, foilsitheoir léinn scoile, graiméar, léitheoirí, foclóirí, téascleabhra.
* ''[http://www.forasnagaeilge.ie/fuinn/an-gum/ An Gúm]:'' Tá an Gúm ag foilsiú leabhair i nGaeilge ó 1926 faoi choimirce Stát na hÉireann. Is iad an foilsitheoir Gaeilge is mó sa tír. Baineann a chuid foilsitheoireacht le foclóireacht, téacsleabhair agus acmhainní curaclaim eile go príomha, mar aon le hábhar do leanaí agus do dhaoine fásta. Lonnaithe i mBÁC.
* ''[https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/Leabhair.html An tÁisaonad]:'' Leabhair do pháistí den chuid is mó. Lonnaithe in Ollscoil Naomh Muire, Béal Feirste.
* ''[https://timire.ie/shop/ An Timire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208175737/https://timire.ie/shop/ |date=2019-12-08 }}:'' Foilsitheoir leabhair reiligiúnacha i nGaeilge é An Timire, agus an iris mhíosúil den teideal céanna.
* ''[http://www.antsnathaidmhor.com/ An tSnáthaid Mhór]:'' Bunaithe i 2005, sé a n-adhaim ná leabhair chomhaimseartha den scoth a fhoilsiú le léaráidí ilchasta do pháistí de gach aois. Lonnaithe i mBéal Feriste.
*''[https://www.facebook.com/diarmuidmacconmhaoil/ Ag Magadh]:'' Bunaithe i 2019, ag Diarmuid Mac Conmhaoil chun a leabhar féin a chuir i gcló. Níl ainm an fhoilsitheora ar an leabhar.
* ''[[Barzaz]]''   le [[Tadhg Mac Dhonnagáin]]
* ''[https://www.breacadh.ie/ Breacadh]:'' Bunaithe i 2000, cuireann siad ábhar foghlama ar fáil d'fhoghlaimeoirí fásta. Lonnaithe i gCasla, Gaillimh, Tá SOLAS dhá mhaoiniú agus iad á stiúradh ag Boird Oideachais &amp; Oiliúna na Gaeltachta.
*''[http://www.lulu.com/shop/brian-ó-baoill/cúig-dhráma/paperback/product-23998851.html Brian Ó Baoil]:'' Bunaithe i 2019 ag an údar den ainm céanna chun a leabhar drámaíochta a fhéin fhoilsiú le cabhair lulu.
*''[https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/PDF_BPF/Leabhar_Gramadai_(Tus).pdf Bunscoil Phobal Feriste]:'' Bunaithe i 1991 d'eisigh siad Leabhar Gramadaí a 2. Lonnaithe i mBéal Feirste.
[[Íomhá:Timire.gif|mion|''[https://timire.ie/shop/ An Timire]:'' Foilsitheoir leabhair reiligiúnacha i nGaeilge é An Timire, agus an iris mhíosúil An Timire.|314x314px]]
* ''[https://www.schoolbooks.ie/collections/vendors?q=Carroll%20Heinemann Carroll Education]:'' (''Carroll Heinemann)'': Foilsitheoir leabhair Gaeilge do dhaltaí scoile agus corr-leabhar i mBéarla acu.
*''[http://www.clo.ie Cló]'': Cló Léann na Gaeilge, Bunaithe i 2020, is ionphrionta acadúil atá ann seo. Togra tras-institiúideach ollscoile is ea CLÓ i bpáirt leis an teach foilsitheoireachta COMHAR.
* [[Cló Chaisil,|''Cló Chaisil'':]]&lt;nowiki/&gt; Foilsíonn siad leabhair dianganta do leanaí, do dhéagóirí agus do dhaoine fásta. Lonnaithe i mBÁC.
* ''[http://www.cic.ie/ Cló Iar-Chonnacht]:'' Bunaithe i 1985, chun saothar scríbhneoirí Gaeltachta a fhoilsiú. Tá os cionn 300 leabhar foilsithe aige, as Gaeilge go príomha, mar aon le dlúth-chéirníní ceol. Tá siad anois i bhfeighil ar theidil Sáirséal agus Dill agus Cois Life. Lonnaithe i gConamara, Gaillimh.
*[http://www.benmadiganpress.com/irish/publications.html ''Clólann Bheann Mhadagáin'']: Saothair foghlama le dlúthcheirníní den chuid is mó atá á fhoilsiú acu, corrábhar i mBéarla.
*''[https://www.siliconrepublic.com/start-ups/clo-litriocht-announces-macbeth-e-book Cló Litríocht]:'' Bunaithe i 2010, tá sé mar aidhm acu cuidiú le húdair agus foilsitheoirí a shaothar a luibheanú&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fgb/luibhean|teideal=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill): luibhean|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2019-12-12}}&lt;/ref&gt;/dhigitiú. roinnt da leabhar féin eisithe ar líne acu. Lonnaithe i gCorcaigh agus Silicon Valley. Ní fios an ann dóbh a thuilleadh.
*''[http://www.leabhar.com/ Cló Mhaigh Eo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208204550/http://leabhar.com/ |date=2019-12-08 }}:'' Leabhair atá maisithe go maith i nGaeilge do leanaí agus do dhaoine óga. Lonnaithe i gClár Chlainne Mhuiris,  Co Mhaigh Eo.
*''[[Cló Ollscoil Chorcaí]]:'' Bunaithe ó [http://www.askaboutireland.ie/reading-room/life-society/irish-language-legends/bailiuchan-samuel-l.-mac/foghlaim-na-gaeilge/ 1925] nó roimhe, foilsitheoir ábhar acadúil agus filíochta de chuid rannóg na Gaeilge in Ollscoil Chorcaigh.
*[https://www.cogg.ie/en/resource-database/#?keywords=Ficheall&amp;subject=&amp;types=&amp;levels=&amp;page=1&amp;language=en ''COGG'']: Bunaithe i 1998, cuireann Comhairle um Oideachais Gaeltachta agus Gaelscoilíochta maoiniú ar fáil agus ar uairibh foilsíonn siad ábhar foghlamtha iad féin a bheadh feiliúnach chun úsáid ar scoil. 'Ficheall' (an t-aon treoirleabhar fichille Gaeilge) ceann amháin des na leabhair a mhaoinigh siad is a d'fhoilsigh siad. Lonnaithe i mBÁC
* ''[http://www.coisceim.ie/ Coiscéim]:'' Bunaithe ag Pádraig Ó Snodaigh i 1980, foilsíonn Coiscéim leabhair i ngach chineál réimse. Tá sé le maíomh acu gur fhoilsigh siad an leabhair Gaeilge is mó riamh (13 imleabhair Logainmneacha Mhaigh Eo le Fiachra Mac Gamhann) agus le h-idir 40 agus 60 leabhair á fhoilsiú gach bliain agus an líon teidil ag druidim níos gaire don 2,000 is iad an foilsitheoir príobháideach Gaeilge is mó dá bhfuil ann. Lonnaithe i mBÁC.[[Íomhá:Mana Choiscéim.jpg|mion|Agus os cionn 1500 teideal acu, is é Coiscéim an foilsitheoir príobháideach is mó.|220x220px]]
* ''[http://www.gaelport.com/nuacht?NewsItemID=9582 Comharchumann An Leath Thruaigh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210155151/http://www.gaelport.com/nuacht%3FNewsItemID%3D9582 |date=2019-12-10 }}:'' Comharchumann i nGaeltacht Chiarraí, a bhfuil corr-leabhar foilsithe acu.
* ''[http://www.comhairlebheal.ie/publications.html Comhairle Bhéaloideas Éireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029230901/http://www.comhairlebheal.ie/publications.html |date=2020-10-29 }}:'' Bunaithe i 1972 nuair a d'aistríodh an bailiúchán go COBÁC, eisíonn siad saothar bunaithe ar an mBéaloideas i nGaeilge agus i mBéarla.
* [http://www.philo-celtic.com/angael.html ''Cumann Carad na Gaeilge''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428230958/http://www.philo-celtic.com/angael.html |date=2020-04-28 }}: Bunaithe in 1872, chun tacú leis an nGaeilge. Tá an iriseán 'An Gael' á gcur i gcló acu ó 1881 i leith. Lonnaithe i Nua Eabhrach.
* ''[https://irishtextssociety.org/ Cumann na Scríbheann nGaedhilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115065724/https://irishtextssociety.org/ |date=2021-11-15 }}:'' Bunaithe i 1898, tá eagráin de shaothair thábhachtacha aistrithe ag an Irish Texts Society ó réimse leathan de shean-litríochta na Gaeilge.
* [http://www.peadaroriada.ie/scealta-sheamuis/ ''Dord Teo'']: Cló-ainm chomhlucht foilsitheoireachta Pheadair Uí Riada é seo, Leabhar amháin do leanaí atá i gcló ó 1993. Lonnaithe i gCúil Aodha, Corcaigh.
* ''[[Éabhlóid (foilsitheoir)|Éabhlóid]] [https://www.eabhloid.com/]:'' Bunaithe i 2010 foilsíonn siad leabhair do leanaí agus do dhaoine fásta. Lonnaithe i nDún na nGall.
*''[https://www.amazon.com/Malairti-Irish-Brenda-McGuinness/dp/0956233805 Ealaín Art]:'' Bunaithe i 2014, aon leabhair amháin atá ag an gcló-ainm seo: 'Malairtí' le Brenda McGuinness.
* ''[http://www.cumannnasagart.ie/foilseachain-abhair-spiorad/ FÁS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414132844/http://www.cumannnasagart.ie/foilseachain-abhair-spiorad/ |date=2019-04-14 }}:'' (Foilseacháin Ábhair Spioradálta), Bunaithe 1 Feabhra 1916 ag cruinniú d'Aontas Mhánuat (“Aontas Mhá Nuad”) agus thug siad Cumann na Sagart nGaedhalach orthu féin. Bhí baint acu le foilsiú An Timire ar feadh i bhfad.
* [https://www.dcu.ie/fiontar_scoilnagaeilge/comhdhalacha-agus-foilseachain.shtml ''Fiontar'']: Craobh foilsitheoireachta Gaeilge Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath.
*[http://www.beo.ie/alt-fios-feasa.aspx ''Fios Feasa'']: Bunathe i 1997 comhlacht foilsitheoireachta ilmheáin iad seo atá mar aidhm acu 'cultúir ársa na hÉireann a chur i láthair an tsaoil mhóir sna modhanna is rídhéanaí'. Tá neart saothar eisiúint acu.
[[Íomhá:An Chláirseach agus an Choróin WEB.jpg|mion|[[Leabhar Breac (foilsitheoir)|Leabhar Breac]] -An Chláirseach agus an Choróin&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An Chláirseach agus an Choróin : Seacht gCeolsiansa Stanford /|url=http://catalogue.nli.ie/Record/vtls000359974|publisher=Leabhar Breac,|date=2010.|author=Liam Mac Cóil}}&lt;/ref&gt;]]
* ''[https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ar-scath-a-cheile_ossp.compressed.pdf Foilsitheoirí na gCnoc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603122607/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ar-scath-a-cheile_ossp.compressed.pdf |date=2023-06-03 }}:'' Bunaithe i 2016,  Is cosúil go bhfuil siad cruthaithe chun an t-aon saothar scoile amháin a eisiúint.
* ''[http://www.bookdepository.com/publishers/ForSai ForSai]:'' Comhlucht a fhoilsíonn saothair le Gary Bannister amháin. Lonnaithe i mBÁC.
* ''Foras Na Gaeilge'' , cé go maoiníonn siad mórán foilsitheoirí, agus go bhfuil An Gúm faoina gcúram, foilsíonn siad go leor faoina gclóainm féin.
* ''[http://www.futafata.ie/ Futa Fata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208175738/http://www.futafata.ie/ |date=2019-12-08 }}:'' Lipéad ceoil agus teach foilsitheoireachta ag táirgeadh leabhair agus dlúthdhioscaí i nGaeilge do leanaí agus do dhaoine óga. Lonnaithe in Indreabhán.
[[Íomhá:GaelLinn.png|mion|120x120px]]
* [https://siopa.gael-linn.ie/ga/leabhair ''Gael Linn''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210005414/https://siopa.gael-linn.ie/ga/leabhair |date=2019-12-10 }}: Tá méid beag leabhair Gaeilge curtha i gcló ag Gael Linn ach clóann siad iriseáin scoile agus tá cúraimí eile ar fad orthu. Lonnaithe ar Shráid an Dáma, BÁC.
*''[https://www.siopa.ie/ga/i-1100-gramadach_gan_stro_/i.aspx?ID=1100 Gaelchultúr]:'' Eagraíocht múineadh Gaeilge iad, eisíonn siad leabhair foghlama agus gramadaí.
* [https://www.chg.gov.ie/230212-grant-of-e25000-sanctioned-by-minister-of-state-dinny-mcginley-t-d-for-gael-uladh-na-doiri-beaga-co-donegal-for-the-20112012-school-year/ ''Gaeil Uladh'']: Eagraíocht na Scoileanna Gaeltachta, Lonnaithe i Leitir Cheannann i nDún na nGall.
*''[https://limerickwriterscentre.com/?s=luaithreach Ionad Scríbhneoirí Luimnigh]:'' Cló-ainm é seo a bunaíodh chun 'Luaithrigh Angela', an t-aistriúchán ar ''Angela's Ashes,'' a eisiúint.
*[https://ilrweb.ie/wp-content/uploads/2020/08/An-Clúdach-Cover.pdf Institiúid Oideachais Marino]:  Téascleabhra d'ábhair mhuinteoirí ar fhoghlaim na Gaeilge don cúrsa S.C.G. atá riachtanach chun an céim sa múinteoireachta a fháil.
* [http://www.lamhchunta.com/ ''Lámh Cúnta''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210005423/http://www.lamhchunta.com/ |date=2019-12-10 }}: Bunaithe ag Síle Ní Sheaghda LC chun múineadh agus foghlaim na Gaeilge a dhéanamh níos tarraingtí don mhúinteoir agus don dalta. Bhí 6 leabhar 'Learaí Litriú' foilsithe aici féna a h-ainm féin i 2005.  Lonnaithe i Loch Garman.
*''[http://www.lamhainairde.ie Lámh in Airde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115012754/http://www.lamhainairde.ie/ |date=2017-11-15 }}:'' Aon leabhar amháin atá ag an gcló-ainm seo. Lámhleabhar gníomhaíochta, aclaíochta le Conchubhair Ó Muimhneacháin. Lonnaithe i gCorcaigh.
* ''[https://leabharbreac.com/ga/home.html Leabhar Breac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205141622/https://www.leabharbreac.com/ga/home.html |date=2020-02-05 }}:'' Foilsitheoir litríochta d'ardchaighdeáin i nGaeilge. Clóann siad úrscéalta grafacha leis. Lonnaithe i gConamara.
* ''[https://comhar.ie/leabhair/ Leabhair Chomhar]:'' Cló-ainm eile de chuid Comhar Teo a fhoilsíonn an iris ''Comhar'', a n-aidhm ná leabhair a fhoilsiú d'fhoghlaimeoirí fásta chomh maith le roinnt teideal ginearálta próis agus filíochta. Lonnaithe i mBÁC. Tá leabhair scoile foilsite faoin gcló-ainm Comhar Teoranta.
* [http://www.lorlum.ie/ ''Lorlum'']: Bunaithe i 2008, Leabhair agus dluthcheirníní creidimh críostaí atá faoi chabadil acu. Lonaithe in Indreabhán, Gaillimh.
[[Íomhá:Cludach Leabhair Sheáin Uí Chuirreáin.jpg|mion|Cludach Leabhair Sheáin Uí Chuirreáin, foilsithe ag [[Cois Life]]]]
* [https://malamor.ie/about-us/ ''Mála Mór''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210025114/https://malamor.ie/about-us/ |date=2019-12-10 }}: Bunaithe i 2008, ag múinteoir a bhí ag iarraidh spraoi a thabhairt isteach sa rang Gaeilge. Tá leabhair i mBéarla acu anois freisin.
* ''[http://fibin.com/dramai-plays/saol-faoi-shraid/ Meanga Fíbín]{{Dead link|date=Iúil 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:'' Bunaithe i 2008 Cló-ainm den chomhlucht drámaíochta Fibín, Lonnaithe i nGaillimh, leabhair amháin curtha i gcló acu.
* ''[https://www.moinin.ie/ Móinín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208175743/https://www.moinin.ie/ |date=2019-12-08 }}:'' Litríocht i nGaeilge agus i mBéarla do pháistí, do óga agus do dhaoine fásta. Lonnaithe i gCo. An Chláir.
* ''[http://www.muintearas.com/leabhar.htm Muintearas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222021811/http://www.muintearas.com/leabhar.htm |date=2019-12-22 }}:'' Bunaithe in 2012, cuireann siad ábhar foghlama luathbhlianta ar fáil. Lonnaithe i Leitir Móir, Gaillimh.
* ''[http://www.oidhreacht.ie Oidhreacht Chorca Dhuibhne]:'' Speisialtóirí i bhfoilsiú leabhar agus dlúthdhioscaí a bhfuil spéis ar leith acu i nGaeltacht Chiarraí.
* ''[https://www.facebook.com/polcaphonc/ Polca Phunc]:'' Bunaithe i 2018 ag Doimnic Mac Giolla Bhríde chun an tarna leabhar dá chuid a fhoilsiú. Éabhlóid a d'fhoilsigh a chéad cheann Ící Pící. Lonnaithe i nGaeltacht Dhún na nGall.
*''[http://poncpress.ie Ponc Press:]'' Bunaíodh iad i 2014 i gclólann sa Daingean théis do Dominique Lieb filleadh ar an Eilvéis agus ainm Púca Press a thabhairt leithi. Clódóir litirphreasa is ea Ponc Press, a úsáideann cló-inneall bunaidh pláitín Heidelberg 1955. 
* [https://www.seideansi.ie/teagmhail.php ''Séideán S''í]: Cuireann siad téascleabhra Gaeilge i gcló dos na bunscoileanna agus ábhar léitheoireachta do leanaí scoile. Baint acu leis An Gúm.
* ''[[Spraoi]]:'' Foilsitheoir d'ábhar scoile, 8 Béiríní Beomhara, agus 5 Scéal Nua 7rl. Lonnaithe in Indreabháin.
* ''[https://www.udar.ie/ Údar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208175806/https://www.udar.ie/ |date=2019-12-08 }}:'' Craobh foilsitheoireachta Ghlór na nGael, táirgeann siad leabhair do leanaí, cluichí boird, cártaí 7rl. Lonnaithe i Ráth Chairn,

= Foilsitheoirí Béarla a fhoilsíonn leabhair Gaeilge      =

* ''[[Acadamh Ríoga na hÉireann]]:'' Tugann ARÉ /RIA tacaíocht don teanga le líon mhaith foilsiúcháin, tá coda amháin dá eite foilsitheoireachta dírithe i dtreo Ailtireacht, Stair, Léinn Cheilteach litearthacht agus litríocht.
* [http://www.celticpress.ie/catalogue/ ''An Cló Ceilteach''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210122047/http://www.celticpress.ie/catalogue/ |date=2019-12-10 }}: Bunaithe i 1976, Soláthrionn siad téascleabhra don mhéascoilíocht. The Celtic Press an teideal a thugann siad orthu féin dá shaothar Béarla. Baint acu le CJ Fallon.
* [https://buanacainte.ie/ ''An Comhlacht Oideachais''] (''The Educational Company of Ireland'' (Edco)): Bunaithe in 1910, tá siad ar na príomh-fhoilsitheori leabhair scoile do bhunscoileanna agus Meánscoileanna, saothar i mBéarla agus i nGaeilge acu.
*''[[An Sagart]]:'' Bunaithe i 1964, Leabhair acadúla agus reiligiúnacha den chuid is mó ach roinnt filíochta agus próis freisin. Níl sé chomh gníomhach a thuilleadh ó d'éag a stiúrthóir an tAthair. Pádraig Ó Fiannachta. Leanann siad de bheith ag cló Irisleabhar Mhá Nuad gach bliain.
* [https://www.curriculumdevelopmentunit.com/store/p13/T%C3%ADdil_Eidil_%C3%89ro.html ''Aonad Forbartha Curaclaim''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210122058/https://www.curriculumdevelopmentunit.com/store/p13/T%C3%ADdil_Eidil_%C3%89ro.html |date=2019-12-10 }}: foilsíonn an Curriculum Development Unit i gColáiste Mhuire Gan Smál saothar i mBéarla agus i nGaeilge dos na bunscoileanna. Lonnaithe i Luimneach.
*''[https://www.appletree.ie/cat/celtic.htm Appletree]:''  Is ceann d'fhoilsitheoirí is mó inÉireann foilsíonn siad treoir leabhair don margadh idirnáisiúnta agus in ocht dteanga, an Ghaeilge san áireamh.
* ''[[Arlen House]]:'' Bunaithe in 2011(?), taid dírithe i dtreo leabhair le tábhacht liteartha agus culturtha i mBéarla agus roinnt i nGaeilge.
* [https://blackstaffpress.com/childrens ''Blackstaff Press''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813153208/https://blackstaffpress.com/childrens |date=2019-08-13 }}: Comhlucht foilsitheoireachta Béarla, D'fhoisigh siad aon leabhar, Aibítir, do leanai i nGaeilge.
*''[https://books.google.ie/books?vid=ISBN9781408866191&amp;redir_esc=y Bloomsbury]'': D'fhoilsigh siad seo an tsraith Harry Potter agus an leagan Gaeilge chomh maith.
*''[https://www.boosey.com/shop/powersearch/powersearch_results?search=D%27aon+ghuth&amp;x=0&amp;y=0 Boosey &amp; Hawkes]:'' D'fhoilsigh siad amhráin as Gaeilge ''D'aon Ghuth''. Lonnaithe i Sasana.
* ''[http://ccea.org.uk/curriculum/gaeloideachas CCEA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210005420/http://ccea.org.uk/curriculum/gaeloideachas |date=2019-12-10 }}:'' Cuireann Council for the Curriculum, Examinations and Assessment saothar ar fáil i mBéarla do dhaltaí i dTuaisceart na hÉireann agus tá cuid fhoilsiúchán iomlán dírithe ar an nGaeloideachais.
*'''''CERT''''': D'fhoilsigh siad an leabhar dhátheangach [https://www.litriocht.com/táirge/a-practical-guide-to-customer-relations/ Caidreamh Custaiméara Treoirlínte/ A Practical guide to Customer Relations] i 1989.
* [https://www.cjfallon.ie/books/gaeilge-primary/ ''CJ Fallon'']: Foilsíonn siad leabhair ceachtanna do bhunscoileanna agus meánscoileanna, go leor saothar i nGaeilge chomh maith.
*''[https://www.clonmacnoispress.com/current-translations Clonmacnois Press]:'' Comhlucht foilsitheoireachta arb é craobhscaoileadh an tsoithscéal a n-adhaim, aon leabhar amháin i mórán teanga atá acu.
* [https://www.schoolbooks.ie/pages/search-results-page?q=collins ''Collins'']: Foilsitheoir mór shaothar ar nós Foclóirí i mBéarla iad Collins, tá roinnt foclóirí agus ábhar oideachais curtha i gcló i nGaeilge acu.
*''[https://colourpointeducational.com/subject/irish-gaelige Colourpoint] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211234044/https://colourpointeducational.com/subject/irish-gaelige |date=2019-12-11 }}:'' Foilsitheoir leabhair scoile do scrúduithe Meánscoile i dTuaisceart na hÉireann, leabhair Gaeilge acu. Nasc acu le Blackstaff. Lonaithe i mBéal Feriste.
* [https://www.corkuniversitypress.com/category-s/2042.htm?searching=Y&amp;sort=7&amp;cat=2042&amp;show=3&amp;page=3 ''Cork University Press''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408133724/https://www.corkuniversitypress.com/category-s/2042.htm?searching=Y&amp;sort=7&amp;cat=2042&amp;show=3&amp;page=3 |date=2023-04-08 }}: Foilsitheoir mór Béarla le corr leabhar i nGaeilge.
*[http://www.dalenllyfrau.com/Tintin-Todoga-na-bhFaronna.html ''Dalen Éireann''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231214551/http://www.dalenllyfrau.com/Tintin-Todoga-na-bhFaronna.html |date=2019-12-31 }}: Foilsitheoirí a d'fhoilsigh Tin Tin agus Asterix agus atá á gcló i dteangacha agus an Ghaeilge chomh maith.
*''[https://educate.ie/post-primary-books?title=&amp;field_subject_tid=1289&amp;field_class_level_tid=All&amp;field_filter_value=All Educate.ie]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:'' Foilsitheoir saothar bunscoile, meánscoile is iarpháipéirí scrúduithe freisin.
*''[[Enfo]]:'' Eisíonn siad bileoga agus leabhráin eolais do dhaltai scoile i mBéarla agus i nGaeilge.
* ''[http://www.evertype.com/irish.html Everytype]:'' Foilsíonn siad seo leabhair i mórán teangacha, an Ghaeilge san áireamh.
*[[Íomhá:Fréamh an eolais.jpg|mion|[[Coiscéim]] - Fréamh an eolais|320x320px]][https://www.folens.ie/books-and-programmes/primary/timpeall-domhain ''Folens'']: Bunaithe i 1958 le leabhair teagaisc Fraincise i nGaeilge a chur ar fáil. Tá siad ar na foilsitheoirí is faide atá ag soláthar ábhar do scoileanna, tá saothar do dhaltai na Gaeilge agus Gaelscolaíochta acu freisin.
* [http://forum-publications.com/product_pages/suas.html ''Forum Publications'']: Bunaithe i 2003, foilsitheoir iad atá iomlán dírithe ar leabhair don teastas sóisearach agus don ardteist, tá leabhar amháin Gaeilge acu don scrúdú ghnáth leibhéal na hardteiste.
* ''[[FFS -|FFS:]]'' Foilsíonn Feidhmeanach na Seirbhís Sláinte (HSE) lámhleabhra dírithe ar shláinte do dhaltai scoile agus do tsochaí i gcoitinne. Bíonn siad i mBéarla chomh maith.
* [https://4schools.examcraftgroup.ie/gaeilge_ghasta ''4Schools''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210025122/https://4schools.examcraftgroup.ie/gaeilge_ghasta |date=2019-12-10 }}: Tá na foilsitheoirí seo dírithe ar tháirgí agus acmhainní cumarsáide a sholáthar do bhun is meánscoileanna, tá beagán ábhair i nGaeilge acu.
*[https://www.gillbooks.ie/search?q=Irish+language ''Gill Books'']{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Tugadh Gill &amp; MacMillen orthu go dtí roinnt blianta ó shin, Saothar ilchineálach i mBéarla atá acu ach tá roinnt ábhar á gcur i gcló acu i nGaeilge.
*''[https://books.dias.ie/index.php?main_page=index&amp;cPath=9 Institiúid Ard-léinn na hÉireann]'' (DIAS): Tá clár foilsitheoireachta acu atá dírithe i dtreo cloadhanna acadúla ar chúrsaí Ceilteach, tá roinnt acu seo i nGaeilge. Lonaithe i mBÁC.
*Irish Academic Press: Bunaithe i1979 le béim ar stair na tíre, d'fhoilsigh siad an leabhar Drámaí An Phiarsaigh i 2013. Ní fheictear go bhfuil aon leabhar eile le Gaeilge ann foilsithe acu.
* ''[[Irish Pages]]: B''unaithe i 2002, irisleabhar dhá -theangach Gaeilge Béarla atá ann, bhí eagrán Meán Fómhair 2010 dírithe ar an nGaeilge amháin.&lt;ref&gt;IRISH PAGES Vol 5 No 2, '''The Irish Issue''' {{ISBN|0-9544257-7-4}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Ladybird]]:'' Bunaithe in 1867, d'fhoilsíodar aistriú de shraith leabhar do leanaí, Lúidín Ó Laoi (Rumpelstiltskin), Coladh Céad Bliain (sleeping Beauty) 7rl ins na 1970dí. Tá cinn úra curtha amach acu le déanaí. Lonnaithe i Sasana.
*''[https://www.laganpress.co/publications/in/irish-lang Lagan Press:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526095258/https://www.laganpress.co/publications/in/irish-lang |date=2021-05-26 }}:'' Bunaithe i 1991 ag Patrick Ramsey agus Pól Ó Muirí mar eagarthóir saothar i nGaeilge. Tá thart fá 10 theideal i nGaeilge foilsithe acu. Lonnaithe i nDoire
* [https://www.lulu.com/shop/search.ep?keyWords=si%C3%B3g+sa+teach&amp;type= ''Lulu'']: Comhlucht féin fhoilsiú é seo, rinneadh Avril O'Reilly leagan Gaeilge de 'A Fairy in the House' is thug sí 'Sióg sa Teach' air. Lonnaithe i Meiriceá.
* [http://uk.mantralingua.com/product-type/Book?title=&amp;field_language_tid%5B%5D=314 ''Mantra Lingua'']{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Foilsíonn siad leabhra dhá-theangacha - Béarla go rogha 50-70 teanga. Tá 7 leabhar Béarla go Gaeilge do leanaí acu. Lonnaithe i Sasana.
*[http://www.mentorbooks.ie/catalog.aspx?contentid=26 ''Mentor Books''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122030023/http://www.mentorbooks.ie/catalog.aspx?contentid=26 |date=2019-11-22 }}: Foilsitheoir leabhair scoile den chuid is mó, roinnt beag ábhair i nGaeilge.
* ''[https://www.mercierpress.ie/bilingual-Irishlanguage/ Mercier Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809071611/https://www.mercierpress.ie/bilingual-Irishlanguage/ |date=2019-08-09 }}:'' Foilsitheoirí saothar Béarla as Éireann ceithre leabhar Gaeilge /dhátheangach acu ar a suíomh.
* [https://www.newisland.ie/search?q=Irish%20Language ''New Island Press'']: Bunaithe ins na 1990dí is foilsitheoir Béarla iad seo. Tá beagnach dosaen teideal Gaeilge curtha i gcló acu. Tá leaganacha de shaothar Gary Bannister a d'fhoilsigh sé le ForSai chomh maith.
* ''[https://www.obrien.ie/childrens/irish-language?pageno=1 O'Brien Press]:'' Foilsitheoirí saothar Béarla ar fad, tá sraith leabhar agus corr cheann eile i nGaeilge do pháistí acu, úsáidtear 'Ó Briain' mar chló-ainm dá leabhair Gaeilge ar uairibh.
* [https://www.google.com/search?client=safari&amp;channel=mac_bm&amp;sxsrf=ACYBGNQQLWePTtKafpD7ujmxs5NoelE9gA%3A1575979941293&amp;source=hp&amp;ei=pYvvXeTxD5LgxgPT47WYAg&amp;q=Oifig+an+tSol%C3%A1thair+%28Foilseach%C3%A1in+Rialtais%29&amp;oq=Oifig+an+tSol%C3%A1thair+%28Foilseach%C3%A1in+Rialtais%29&amp;gs_l=psy-ab.3...1770.1770..2676...1.0..0.123.123.0j1......0....2j1..gws-wiz.ZnuhLK-ZriQ&amp;ved=0ahUKEwik2MnkhqvmAhUSsHEKHdNxDSMQ4dUDCAk&amp;uact=5 ''Oifig an tSoláthair'']: Oifigh na bhfoilseacháin Rialtais iad seo a fhoilsíonn chuile ní a eisíonn an rialtas. Bíonn siad i mBéarla agus i nGaeilge. Foilsíonn siad nithe in éindí leis an Gúm ar uairibh.
* ''[https://poolbeg.com/217-irishenglish-books Poolbeg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923152800/https://poolbeg.com/217-irishenglish-books |date=2020-09-23 }}:'' Foilsitheoir mór Béarla, ábhar do pháistí acu i nGaeilge. Lonnaithe i mBÁC
* [https://www.prim-ed.ie/irish/ ''Prime-Ed'',]: Foilsitheoirí saothair scoile, roinnt acu i nGaeilge.
*''[https://www.veritasbooksonline.com/brand/fado-series/ Red Stag]{{Dead link|date=Nollaig 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:'' Bunaithe i [https://www.solocheck.ie/Irish-Company/Red-Stag-Books-Limited-622841 2018], cló-ainm eile ag Mentor iad seo atá ag cló an tsraith dhátheangach Fadó.
*RTÉ: Foilsíonn RTÉ saothar a dtéann le cláracha teilifíse a chraolann siad. Tá roinnt leabhra i nGaeilge foilsithe acu.  
* [https://www.amazon.co.uk/T%C3%A9ann-Scoil-Leslie-Valdes-Athch%C3%B3iri%C3%BA/dp/B07DV3DG88/ref=sr_1_1?keywords=T%C3%A9ann+D%C3%B3ra+ar+scoil&amp;qid=1575975005&amp;s=books&amp;sr=1-1 ''Simon and Schuster'']: Foilsitheoirí móra Meiriceánach, Chló siad leagan Gaeilge de leabhair bunaithe ar an mbeochan 'Dóra The Explorer'  ar nós Téann Dóra ar Scoil agus oíche Mhaith a Dora.
* [https://www.schoolbooksireland.ie/usborne-irish-for-beginners-plus-cd/9780746046432/ ''Usborne''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128032525/https://www.schoolbooksireland.ie/usborne-irish-for-beginners-plus-cd/9780746046432/ |date=2022-01-28 }}: Foclóirí do leanaí i dteangacha éagsúla sa domhain atá á chló acu, roinnt cinn i nGaeilge agus cartaí foghlamtha leis.
* ''[[Veritas]]:'' Foilsitheoir leabhair diaganta i mBéarla den chuid is mó le roinnt bheag i nGaeilge. Siadsan a fhoilsíonn an tsraith dhátheangach Fadó.
* [http://www.walker.co.uk/walkereireann.aspx ''Walker Éireann''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206064201/http://www.walker.co.uk/walkereireann.aspx |date=2019-12-06 }}: Foilsitheoirí i Sasana iad Walker atá dhá leabhar do leanaí foilsithe i nGaeilge acu.
*''[https://www.ylolfa.com/search/Irish YLolfa]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:'' Foilsitheoirí Béarla agus Breatanaise. Tá roinnt bheag teidil acu i ngaeilge chomh maith. Lonaithe sa Bhreatain Bheag

== Foilsitheoirí Gaeilge nach bhfuil ag foilsiú a thuilleadh ==

* [[An Clóchomhar,|''An Clóchomhar:'']] Bunaithe ag an t-iriseoir [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1675 Seosamh Ó Duibhginn] i 1954. Tháirg siad líon mór leabhar a raibh spéis ghinearálta agus acadúil iontu, agus chuir siad cás na hÉireann go minic i bpeirspictíocht níos leithne. Tháinig stop lena gcuid foilsiúcháin sa bhliain 2008 nuair a ghlac Cló IarChonnacht cúraimí a stoic.  Bhí siad lonnaithe i mBÁC
* ''[[An Preas Náisiúnta]]:'' D'fhoilsigh siad saothar Bhrian Uí Nualláin, An Béal Bocht i 1949 tar éis do Bhrún agus Ó Nualláin diúltú de.
* ''[[Brún agus Ó Nualláin]]:'' Inphrionta a d'úsáid an comhlacht Browne and Nolan do leabhair Ghaeilge a d'fhoilsigh siad.
*'''''Carbad:''''' Bunaithe ag Mícheál Mac Aonghusa, Liam Mac Cóill agus Seán Mac Mathúna (CnaG) sa bhliain 197. Foilsitheoirí páirt-aimseartha a bhí iontu. D'fhoilsigh siad ''Fonn aníos Fiach'' le Pádraig Ó Maoileoin i 1978, leagan de ''Séadhna le Liam Mac Mathuna'', agus ''Venéiseach Éigin'' a d'aistrigh an scríbhneoir Pádraig Ó Snodaigh 1983, Pleanáil Teanga in Éirinn le Seán Ó Riain. Tháinig deireadh lena chuid gníomhaíochtaí sa bhliain 198? Rinne Leabhar Breac roinnt teideal a athfhoilsiú.
*'''''Ceardsiopa Inis Oírr Teo'''. Bunaithe i 1978 ag Pacella agus Dara Ó Conaola, d'eisigh siad na lámhleabhair [https://www.litriocht.com/táirge/cuairt-ar-oileain-rann-guide-to-the-aran-islands/ Cuairt ar Oileáin Árainn] do thurasóirí. tháinig deireadh le seo i 2003 le teacht an ré dhigiteach.''
*'''''Cló Chonamara:''''' Foilsíodh an chéad leabhar leo i 1983 ([https://www.litriocht.com/táirge/leacht-na-laige/ Leacht na Laige] le Máirtín Ó Corrbhuí) agus an leabhar deireanach i 1988 (''[https://www.litriocht.com/táirge/a-d-2016-2/ AD 2016]'' le Pádraig Standúin). Ghlac Leabhair Breac an stoc chucu is tá á dhíol ar a suíomhsa.
* [[Cló Chois Fharraige|''Cló Chois Fharraige'']]: Bhí siad ann ins na 1970dí cinnte is roimhe is ina dhiaidh is dócha. Bhí siad lonnaithe in Indreabhán.
* [[Cló Dhún An Óir|''Cló Dhún An Óir'']]: Bbunaithe ag Máire Bean Uí Bhroin, d'fhoilsgh siad Caint comhrá Gaeilge do Naíonáin - Rang a 6.
* ''[https://www.ainm.ie/Fulltext.aspx?SearchText=Cl%C3%B3+Morainn+&amp;SearchMode=keywords Cló Morainn]:'' Bhunaigh Dónal Ó Móráinn é seo sna 1950dí
* ''[[Clódhanna Teoranta]]:'' Craobh fhoilsitheoireachta Chonradh na Gaeilge.
* ''Cló Oirghialla'': (Eolas fúthu le líonadh anseo) ach bhí siad gníomhach idir 1971 agus 1979. d’fhoilsigh siad  An Lochrann Ur le Feidleime Ni Bhroin sa bhliain 1974 agus na sínte fada in easnamh.
* ''[[Cló Thalbóid]]:'' Bunaithe in 1913, inphrionta de chuid The Educational Co.
* ''[https://coimicigael.bigcartel.com/category/leabhar-book Coimicí Gael]:'' Bunaithe i 2011, foilsitheoir irisí meardhearáin/greanáin i nGaeilge, bhí an dá shraith Rí Rá agus Ruaille Buaille acu, chuir siad deireadh leis i 2016. Bhí siad Lonnaithe i mBÁC.
*''[http://www.coislife.ie/ Cois Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170303114154/http://www.coislife.ie/ |date=2017-03-03 }}:'' Bunaithe i 1995, d'fhoilsigh siad saothair liteartha agus acadúla go dtí 2019. Tá an suíomh fós ag díol leabhair. Tá Cló Iar-chonnacht ag glacadh cúraim an stoc leabhair atá fós acu. Lonnaithe i mBÁC.
[[Íomhá:Dúnmharbhú.jpg|mion|Oifig an tSoláthair, 1944&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Dúnmharbhú i bPáirc an Chrócaigh /|url=http://catalogue.nli.ie/Record/vtls000528269|publisher=Oifig an tSoláthair,|date=1944.|author=Cathal Ó Sandair}}&lt;/ref&gt;|342x342px]]

* [https://tuairisc.ie/ba-e-comhar-na-muinteoiri-gaeilge-an-line-thacaiochta-dheiridh-a-bhi-fagtha-ag-an-teanga-sa-choras-oideachais/ ''Comhar na Múinteoirí Gaeilge''], [http://www.gaelport.com/cnamgeng CNMG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815055734/http://www.gaelport.com/cnamgeng |date=2018-08-15 }}: Bunaithe i 1964, tháinig deireadh leis i 2013 nuair a baineadh an maoiniú daofa. chuir siad go leor saothar Gaeilge i gcló, ghlac Gael Linn le mórán de na curaimí a bhí orthu. Lonnaithe i mBord na Gaeilge, BÁC.

* ''[[Comhartha na dTtrí gCoinneall]]:''
* [http://www.gaelport.com/comhluadareng ''Comhluadar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410040440/http://www.gaelport.com/comhluadareng |date=2018-04-10 }}: Bunaithe i 1993 chun ag teacht i gcomharbas ar ghluaiseacht na dteaghlaigh Gaelacha. Tarraingíodh a gcúraimí isteach fé scáth Ghlór na nGael nuair a bhí maoiniú á dtarraingt siar ón 19 eagras Gaeilge chun 6 gcinn a dhéanamh daofa i 2013. Pé saothar a d'fhoilsíodar ghlac Údar faoina chúram iad
* ''[[Comhlucht an Oideachais]]:''
*''[http://www.cumannnasagart.ie/foilseachain-abhair-spiorad/ Foilseacháin Ábhar Spiroadálta:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414132844/http://www.cumannnasagart.ie/foilseachain-abhair-spiorad/ |date=2019-04-14 }}'' Bunaíodh Foilseacháin Ábhair Spioradálta i 1956 faoi choimirce Ord na nÍosánach, chun leabhair a sholáthar i nGaeilge ar ábhair a bhaineann le creideamh agus leis an gcultúr Críostaí. Bhí leabhair á bhfoilsiú go tráthrialta idir sin agus 1998 - os cionn trí scór acu. 
* [[Foilseacháin Náisiúnta Teoranta|''FNT'']] ''(Foilseacháin Náisiúnta Teoranta):''  Inphrionta de chuid ''Inniu'', a cheannaigh an ''Mayo News'' (Cathair na Mart) in 1947 chun deimhin a dhéanamh de chló na hirise. Scoireadh an comhlacht 1988.
* ''[[FNT]]'' ''(Forbairt Naíonraí Teoranta)'': Tháinig siad seo i gcomharbas ar an gcomhchoiste réamh-scoilíochta, d'fhoilsigh siad leabhra do dhaltaí réamh-scoilíochta, tháinig deireadh leo i 2015, tugadh an saothar thar n-ais dos na húdair is ghlac Gaeloideachais lena gcuid cúraimí.
* [http://www.gaelport.com/nuacht?NewsItemID=5315 ''Gael-Link''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210155106/http://www.gaelport.com/nuacht%3FNewsItemID%3D5315 |date=2019-12-10 }}: Bunaithe ag an dearthóir Fiachra Ó Torna, d'eisigh sé Dialann Dúlra dhá bhliain i ndiaidh a chéile agus bhí an-rath orthu. D'éirigh sé as i 2012.
*[https://www.anceathrupoili.com/ga/shop/guth-na-mara-bailiuchan-gearrscealta-o-scribhneoiri-oga-arann/ Gathanna Gréine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212005927/https://www.anceathrupoili.com/ga/shop/guth-na-mara-bailiuchan-gearrscealta-o-scribhneoiri-oga-arann/ |date=2019-12-12 }}: Bunaithe i 2011, d'fholsigh siad roinnt bheag [https://www.cic.ie/en/browseby/gathanna-greine leabhar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201208133838/https://www.cic.ie/en/browseby/gathanna-greine |date=2020-12-08 }}, dúnadh&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.vision-net.ie/Company-Info/Gathanna-Greine-Teoranta-505805|teideal=Gathanna Gréine Teoranta - Irish Company Info - Vision-Net|work=www.vision-net.ie|dátarochtana=2019-12-12|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212005928/https://www.vision-net.ie/Company-Info/Gathanna-Greine-Teoranta-505805}}&lt;/ref&gt; an comhlacht i 2017. Bhí siad lonnaithe i nGaillimh.
*[[Glór na nGael|''Glór na nGael'']]: Foilsiteoir leabhair agus áiseanna teagaisc, d'athraigh siad a gcló-ainm go Údar atá beo i gcónaí.
* ''[[Helicon Teoranta]]:''  Sa bhliain 1980 d'fhoilsigh siad ''Deoraíocht'' le Pádraic Ó Conaire (ina raibh réamhrá ó Micheál Mac Liammóir) agus ''Tobar na Gaeilge''.
*'''''Ionad na Muinteorí Dúbailt:''''' Is cosúil gur dream as Doire a bhí ann seo agus a bhí ag foilsiú leabhair do leanaí scoile 'Go Ciúin Fáilí'&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Go ciúin fáilí /|url=http://catalogue.nli.ie/Record/vtls000236601|publisher=Clár Speisialta Tacaíochta um Shíocháin agus Athmhuintearas,|date=1999.|author=Angharad Tomos|archive-date=2019-12-12|access-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212010649/http://catalogue.nli.ie/Record/vtls000236601|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212010649/http://catalogue.nli.ie/Record/vtls000236601 |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;, Ginias-ar-Cíos&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://nccb.tcd.ie/catalog/t435jd60s|teideal=Ginias-ar-cíos, / Gillian Cross a scríobh ; Glenys Ambrus a mhaisigh ; Anna Mhic Laifeartaigh a chur i nGaeilge. - National Collection of Children's Books|work=nccb.tcd.ie|dátarochtana=2019-12-12|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212010652/https://nccb.tcd.ie/catalog/t435jd60s}}&lt;/ref&gt; agus araile.
* ''[http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/teama-2-nosanna-maireachtala-agus-saol-na-ndaoine.pdf Ionad Oideachais Luimnigh]{{Dead link|date=Iúil 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' : Le maoiniú ó COGG d'fhoilsigh siad 4 leabhair scoile ar sheandálaíocht. [https://www.lec.ie/lec-centre-news.html Limerick Education Centre.]
* ''[[ITÉ]]:'' D'fhoilsigh Institiúid Teangeolaíochta Éireann leabhra acadúla maidir le Gaeilge in Éirinn an lae inniu. Ní ann don institiúid a thuilleadh.
*''[http://www.askaboutireland.ie/reading-room/life-society/irish-language-legends/bailiuchan-samuel-l.-mac/foghlaim-na-gaeilge/foghlaim-na-gaeilge-ii/ Maunsel and Roberts]:'' D'fhoilsigh siad 'Gaeilge sa mBaile' le Máire Ni Cheallacháin i 1922.
*''[http://www.askaboutireland.ie/reading-room/life-society/irish-language-legends/bailiuchan-samuel-l.-mac/foghlaim-na-gaeilge/ M. H. Mac an Ghoill]:'' Bhí siad seo ag foilsiú leabhra ceachtanna Gaeilge ag tús an 19ú céad. Lonnaithe i mBÁC. Gill books an t-ainm atá orthu anois.
[[Íomhá:Sean-Eoin.jpg|mion|Oifig an tSoláthair, 1938 - Sean-Eoin&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Sean-Eoin /|url=http://catalogue.nli.ie/Record/vtls000144482|publisher=Oífig an tSoláthair,|date=1938.|author=Máirín Cregan}}&lt;/ref&gt;|282x282px]]

* ''[http://www.askaboutireland.ie/reading-room/life-society/irish-language-legends/bailiuchan-samuel-l.-mac/foghlaim-na-gaeilge/ Muintir na Leabhar Gaedhilge]:'' D'fhoilsigh siad leabhar comhrá Gaeilge  'An Mac Léighinn' Fergus Finnbhéil i 1906

*''[[Na Naíonraí Gaelacha,|Na Naíonraí Gaelacha,:]]'' Buanithe i 1974 chun cuidiú le bunú naíonraí Gaeilge, d'eisigh siad leabhra, agus áiseanna, tháinig FNT i gcorbacht orthu.
* [https://twitter.com/paistipress ''Páistí Press'']: Bunaithe i 2011 ag Jean Ní Arrachtáin, comhlacht foilsitheoireachta dhátheangach. D'fhoilsigh siad 'Réiltín agus Banraion na Gealaí' agus b'shin é. Tháinig siad chun deireadh i 2013.
* ''[[Preas Dhún Dealgan]]:''
*''[http://www.pucapress.com/bucher.html Púca Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525205256/http://www.pucapress.com/bucher.html |date=2021-05-25 }}:'' Bunaithe i 2007. Foilsitheoir beag lonnaithe i gclólann sa Daingean a bhí iontu a tháirg leabhair lámhchlóite i nGaeilge i mBéarla agus i nGearmáinis ag baint feidhme as an inneall bunaidh pláitín Heidelberg 1955. Dominique Lieb a rinne na maisiúcháin orthu ar fad. Tháinig Ponc Press i gcorbacht orthu nuair a bhog Dominique thar n-ais chuig an Eilvéis i 2014.
* ''[[Sáirséal Ó Marcaigh|Sáirséal agus Dill]]:'' Bunaithe i 1945, tamall tar éis bhás Sheáin Sáirséal Uí Éigeartaigh ghlac Caoimhín Ó Marcaigh an gnó ar láimh agus d'athraigh an t-ainm ar ball go Sáirséal Ó Marcaigh. Ba é an aidhm a bhí acu ná litríocht na Gaeilge a fhorbairt agus cuidiú le scríbhneoirí Gaeilge. D'fhoilsigh siad 200 leabhar. Ghlac Cló iar-Chonnachta cúram an stoc ar fad nuair a cailleadh Ó Marcaigh.
*'''''TeleGael:''''' Comhlucht teilfise atá iontu seo ach do chuir siad roinnt leabhair do pháistí ar an margadh an chéad cheann i 1989 agus an ceann deireanach i 1998.
* ''[[Tiobrad Arann ag Labhairt]]:'' D'fhoilsigh siad an foclóir ''Gaeilge Gach Lá.'' agus ''Scéal Gach Lá''. Níl ach aon trácht amháin orthu ar an idirlíon&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://hobbydocbox.com/Genealogy/87632358-Aiseanna-do-mhuineadh-na-gaeilge.html|teideal=Áiseanna do mhúineadh na Gaeilge - PDF Free Download|work=hobbydocbox.com|dátarochtana=2019-12-10}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .&lt;br /&gt;
*

==Nótaí==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Foilsitheoiri Gaeilge}}
[[Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge| ]]
[[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Leabhair Ghaeilge]]</text>
      <sha1>9otubvv5l76pq2wr04kmmkecezmkwk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zoothera aurea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93542</id>
    <revision>
      <id>1326568</id>
      <parentid>1326501</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T16:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bhog Ériugena an leathanach [[Smólach White]] go [[Zoothera aurea]]: Systema Naturae le Carl von Linné </comment>
      <origin>1326501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2004" sha1="cs6rtmzgx0gp85xgcc78qts4y0843b3" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Ball den fhine Turdidae is ea '''an smólach White''' (''Zoothera aurea'' ), a ainmníodh as an nádúraí Sasanach [[:en:Gilbert_White|Gilbert White]].. Tagann ainm an ghéinis ''Zoothera'' ón tSean-Ghréigis ''zoon,'' &quot;ainmhí&quot; agus ''theras,'' &quot;sealgaire&quot;. Tagann ainm an speicis ''aurea'' ón [[An Laidin|Laidin]] ''aureus'', &quot;órga&quot;.  .&lt;ref name=job&gt;{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| teideal= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher= Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 | pages = [https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n61 61], 414}}&lt;/ref&gt;

== Dáileadh agus gnáthóg ==
Póraíonn sé i bhforaoisí  [[Cónaiféar|buaircíneacha fliucha (taiga)]], go príomha sa chuid thoir den Phailéartach go dtí an Mhanchúir, an Chóiré agus an tSeapáin. Tá pórtha an tuaiscirt imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is fáiní an- ghann é in iarthar na [[An Eoraip|hEorpa]]. 

== Cur síos ==
Tá an dá ghnéas cosúil, 27–31 &amp;nbsp; cm ar fhad, le scálú dubh ar chúlra atá níos báine nó ní ba bhuí. Agus é ag eitilt, is í an ghné aitheantais is suntasaí atá aige ná an banda dubh ar na fo-eití bána, gné atá roinnte leis an [[smólach Sibéarach]]. Bíonn ceiliúr  na n-éan fireann a bhíonn glórach, ina fheadóg mheicniúil ard, agus a scaipeann i gcéin, le sosanna 5–10 soicind idir gach dara gíog fhada''... tuuu .... tuuu .... tuuu''. 

Measadh roimhe seo gur fospeiceas den smólach  White é. 

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Zoothera]]
[[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1825]]
[[Catagóir: Éin na hÁise Thuaidh]]
[[Catagóir: Éin na Manchúire]]
[[Catagóir: Éin na Cóiré]]
[[Catagóir: Éin na Seapáine]]</text>
      <sha1>cs6rtmzgx0gp85xgcc78qts4y0843b3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326570</id>
      <parentid>1326568</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T17:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <origin>1326570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1894" sha1="com22c2h99z0rdi5atm2cbkqvw5gogk" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is speiceas éan san fhine Turdidae é an '''Smólach órga''' (''Zoothera aurea''). Tá an [[Smólach|smólach]] órga le fáil sa chrios foraoise buaircíneach, an taiga sa tSibéir  agus caitheann sé an geimhreadh in Oirdheisceart na hÁise. Le fada, measadh gur fospeiceas den smólach órga (''Zoothera dauma aurea'') é an smólach seo.
== Dáileadh agus gnáthóg ==
Éan cúthail é a phóraíonn sé i bhforaoisí  [[Cónaiféar|buaircíneacha fliucha (taiga)]], go príomha sa chuid thoir den Phailéartach go dtí an Mhanchúir, an Chóiré agus an tSeapáin. Tá pórtha an tuaiscirt imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is fáiní an- ghann é in iarthar na [[An Eoraip|hEorpa]]. 

== Cur síos ==
Tá an dá ghnéas cosúil, 27–31 &amp;nbsp; cm ar fhad, le scálú dubh ar chúlra atá níos báine nó ní ba bhuí. Agus é ag eitilt, is í an ghné aitheantais is suntasaí atá aige ná an banda dubh ar na fo-eití bána, gné atá roinnte leis an [[smólach Sibéarach]]. Bíonn ceiliúr  na n-éan fireann a bhíonn glórach, ina fheadóg mheicniúil ard, agus a scaipeann i gcéin, le sosanna 5–10 soicind idir gach dara gíog fhada''... tuuu .... tuuu .... tuuu''. 

Measadh roimhe seo gur fospeiceas den smólach  White é. 
== Naisc sheachtracha ==
* Grianghraif de ghabhálacha 2004 [http://www.vogelringschier.nl/goudlijster.html goudlijster] ag Stáisiún Fáinnithe Éan Schiermonnikoog.
*[https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/Caibidil-7_Teicneolaiocht-Abhar-Adhmad.pdf  Foraoisí]
== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Zoothera]]
[[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1825]]
[[Catagóir: Éin na hÁise Thuaidh]]
[[Catagóir: Éin na Manchúire]]
[[Catagóir: Éin na Cóiré]]
[[Catagóir: Éin na Seapáine]]</text>
      <sha1>com22c2h99z0rdi5atm2cbkqvw5gogk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326571</id>
      <parentid>1326570</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T17:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1326571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="nvagsw0lmfwuvmrzqii4maawtrjcf5c" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is speiceas éan san fhine Turdidae é an '''Smólach órga''' (''Zoothera aurea''). Tá an [[Smólach|smólach]] órga le fáil sa chrios foraoise buaircíneach, an [[taiga]] sa [[An tSibéir|tSibéir]]  agus caitheann sé an geimhreadh in Oirdheisceart na hÁise. Le fada, measadh gur fospeiceas den smólach órga (''Zoothera dauma aurea'') é an smólach seo.
== Dáileadh agus gnáthóg ==
Éan cúthail é a phóraíonn sé i bhforaoisí  [[Cónaiféar|buaircíneacha fliucha (taiga)]], go príomha sa chuid thoir den Phailéartach go dtí [[an Mhanchúir]], [[an Chóiré]] agus [[an tSeapáin]]. Tá pórtha an tuaiscirt imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is fáiní an- ghann é in iarthar na [[An Eoraip|hEorpa]]. 

== Cur síos ==
Tá an dá ghnéas cosúil, 27–31 &amp;nbsp; cm ar fhad, le scálú dubh ar chúlra atá níos báine nó ní ba bhuí. Agus é ag eitilt, is í an ghné aitheantais is suntasaí atá aige ná an banda dubh ar na fo-eití bána, gné atá roinnte leis an [[smólach Sibéarach]]. Bíonn ceiliúr  na n-éan fireann a bhíonn glórach, ina fheadóg mheicniúil ard, agus a scaipeann i gcéin, le sosanna 5–10 soicind idir gach dara gíog fhada''... tuuu .... tuuu .... tuuu''. 
 
== Naisc sheachtracha ==
* Grianghraif de ghabhálacha 2004 [http://www.vogelringschier.nl/goudlijster.html goudlijster] ag Stáisiún Fáinnithe Éan Schiermonnikoog.
*[https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/Caibidil-7_Teicneolaiocht-Abhar-Adhmad.pdf  Foraoisí]
== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Zoothera]]
[[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1825]]
[[Catagóir: Éin na hÁise Thuaidh]]
[[Catagóir: Éin na Manchúire]]
[[Catagóir: Éin na Cóiré]]
[[Catagóir: Éin na Seapáine]]</text>
      <sha1>nvagsw0lmfwuvmrzqii4maawtrjcf5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dara Dáil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94407</id>
    <revision>
      <id>1326593</id>
      <parentid>1325594</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21543" sha1="8e9207zks4o3u6279z0rl27bj4q1cxc" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

[[Íomhá:Dáil Éireann meeting in the Mansion House, August, 1921 (17068860698).jpg|mion|An Dara Dáil ina suí i d[[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]], Lúnasa 1921|220x220px]]

Tháinig an '''Dara Dáil''' ([[An Béarla|Béarla]]: ''Second Dáil'') le chéile den chéad uair ar an [[16 Lúnasa]] [[1921]] agus shuigh sí go dtí an [[8 Meitheamh]] [[1922]]. Ba í parlaimint réabhlóideach Phoblacht na hÉireann í, poblacht neamhspleách a bhí fógartha ag [[Dáil Éireann]] i mí Eanáir 1919. Ba iad na comhaltaí a toghadh in [[Olltoghchán na hÉireann, 1921|olltoghcháin na bliana 1921]] a bhí inti, ach níor ghlac ach comhaltaí [[Sinn Féin]] a suíocháin.&lt;ref name=&quot;en2ndDail&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Second Dáil|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Second_D%C3%A1il|journal=Wikipedia|language=en|dátarochtana=2026-08-16}}&lt;/ref&gt; Ar an [[7 Eanáir]] [[1922]] dhaingnigh sí an [[An Conradh Angla-Éireannach|Conradh Angla-Éireannach]] le 64 vóta in aghaidh 57, rud a chuir deireadh le [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] agus as ar eascair bunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] ar an [[6 Nollaig]] [[1922]].&lt;ref name=&quot;donegal&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.donegalcoco.ie/media/donegalcountyc/museum/From%20Conflict%20To%20Division%201919-%201925%20Donegal%20Reduced.pdf|teideal=Ó Choimhlint go Deighilt: Dún na nGall 1919–1925|údar=Comhairle Contae Dhún na nGall|dáta=2016|dátarochtana=2026-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220721084601/https://www.donegalcoco.ie/media/donegalcountyc/museum/From%20Conflict%20To%20Division%201919-%201925%20Donegal%20Reduced.pdf|archivedate=2022-07-21}}&lt;/ref&gt; Ba í an scoilt faoin gConradh a chothaigh [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh na gCarad]] ina dhiaidh sin.

== Cúlra ==
Ó [[Olltoghchán na hÉireann, 1918|olltoghchán 1918]] i leith, bhí na feisirí a toghadh ar son [[Sinn Féin]] ag staonadh ó shuí i dTeach na dTeachtaí i Westminster, agus bhí [[Dáil Éireann]] bunaithe acu mar pharlaimint do phoblacht neamhspleách; ''[[Teachta Dála|Teachtaí Dála]]'' a thug siad orthu féin.&lt;ref name=&quot;en2ndDail&quot; /&gt;

I mí na Nollag 1920, i lár [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]], rith parlaimint na Breataine [[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)|an tAcht um Rialtas na hÉireann]], acht a chuir [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]] i bhfeidhm trí dhá pharlaimint [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] a bhunú i dhá chuid éagsúla den tír. Fuair an tAcht aontú ríoga ar an [[23 Nollaig]] [[1920]].&lt;ref name=&quot;stairParl&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|language=ga|dátarochtana=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;

I mBealtaine 1921 tionóladh na chéad toghcháin do Theach na dTeachtaí i d[[Tuaisceart Éireann]] agus do Theach na dTeachtaí i nDeisceart Éireann, agus córas na vótála inaistrithe aonair in úsáid. Ar an [[10 Bealtaine]] [[1921]] ghlac an [[An Chéad Dáil|Chéad Dáil]] rún á rá go measfaí gur toghcháin do Dháil Éireann a bheadh sna toghcháin sin.&lt;ref name=&quot;oir19210510&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1921-05-10/26/|teideal=President's Statement — Elections (Dáil Éireann, 10 Bealtaine 1921)|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16|archivedate=2020-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805195618/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1921-05-10/26/}}&lt;/ref&gt;

== Olltoghchán 1921 ==
I nDeisceart Éireann ní raibh coimhlint i dtoghcheantar ar bith: bhuaigh Sinn Féin 124 de na 128 suíochán gan freasúra, agus chuaigh na ceithre shuíochán a bhí ag [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Ollscoil Bhaile Átha Cliath]] chuig Aontachtaithe Neamhspleácha.

I dtoghchán Thuaisceart Éireann bhuaigh [[Páirtí Aontachtach Uladh]] 40 de na 52 shuíochán, agus fuair Sinn Féin agus an Páirtí Náisiúnaíoch sé shuíochán an ceann. As na sé shuíochán a bhuaigh Sinn Féin sa Tuaisceart, bhí cúig cinn i seilbh daoine a bhí tofa i nDeisceart Éireann chomh maith;&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ba iad an cúigear a toghadh i dhá thoghcheantar ná [[Mícheál Ó Coileáin]], [[Éamon de Valera]], [[Art Ó Gríofa]], [[Seán Milroy]] agus [[Eoin Mac Néill]].&lt;/ref&gt; ní raibh ann, dá bhrí sin, ach 125 teachta de chuid Shinn Féin nuair a tháinig an Dara Dáil le chéile.&lt;ref name=&quot;en2ndDail&quot; /&gt;
[[Íomhá:Éamon_de_Valera_by_Underwood_&amp;_Underwood.jpg|mion|372x372px|[[Éamon de Valera]], [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1921-1922]]
[[Íomhá:Arthur_Griffith.jpg|mion|293x293px|Arthur Griffith,  [[Uachtarán]] Dháil Éireann, 1922]]

== An sos cogaidh ==
Ghlac an Dáil go fabhrach le moladh ón rí [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Seoirse V]] ar an [[22 Meitheamh]] [[1921]] go dtiocfaí ar shos cogaidh, agus tháinig an sos i bhfeidhm ag meán lae ar an [[11 Iúil]] [[1921]]. Choinnigh formhór mór na gcomhraiceoirí leis fad a bhí obair na míonna ar bun chun conradh a shocrú.&lt;ref name=&quot;en2ndDail&quot; /&gt;

Chuir an sos ar chumas na Dála suí go poiblí gan baol gabhála den chéad uair ó cuireadh cosc uirthi i Meán Fómhair 1919. Bhí deis aici, dá bharr sin, suí níos minice agus tuairisciú níos iomláine a dhéanamh ar a cuid imeachtaí.&lt;ref name=&quot;dail100&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dail100.ie/ga/debates-office/reporting-a-revolutionary-parliament/|teideal=Parlaimint réabhlóideach a thuairisciú|údar=Dáil100, Tithe an Oireachtais|language=ga|dátarochtana=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;

== Suíonna agus ionaid ==
Ba é an Seomra Darach i d[[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] an chéad ionad suite a bhí ag an Dara Dáil. Shuigh sí freisin i g[[Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn|Coláiste Ríoga na Máinleá]] agus, le linn dhíospóireachtaí an Chonartha, i g[[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Coláiste na hOllscoile]] ar Ardán Phort an Iarla.&lt;ref name=&quot;oirTreaty&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/centenaries/treaty-debates/explore-the-treaty-debates/|teideal=Scrúdaigh Díospóireachtaí uile an Chonartha|údar=Tithe an Oireachtais|language=ga|dátarochtana=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;

Idir an sos cogaidh agus síniú an Chonartha, áfach, níor shuigh an Dara Dáil ach deich lá, agus níor phléigh sí go mion na roghanna a bhí ar fáil di.&lt;ref name=&quot;en2ndDail&quot; /&gt;

== Caibidlíocht an Chonartha ==
Le linn na Dara Dála chomhaontaigh Poblacht na hÉireann agus rialtas Briotanach [[David Lloyd George]] caibidlíocht shíochána a thionól. Ba é [[Éamon de Valera]], mar Uachtarán Dháil Éireann, an t-oifigeach ba shinsearaí sa Phoblacht ag an tráth sin, ach ba cheann rialtais amháin é ó thaobh teicniúil de. I mí Lúnasa 1921, chun a sheasamh sa chaibidlíocht a threisiú, leasaigh an Dáil bunreacht na Dála sa dóigh gur bronnadh an teideal ''Uachtarán na Poblachta'' air, agus rinneadh ceann stáit de dá réir.&lt;ref name=&quot;en2ndDail&quot; /&gt; Ba é ba chuspóir leis an athrú sin ná a chur ina luí ar na Breatanaigh gur idir dhá stát cheannasacha a bhí an chaibidlíocht ar siúl, agus toscairí creidiúnaithe ag na cinn stáit faoi seach: rí na Breataine agus uachtarán na hÉireann.

Idir an [[18 Lúnasa]] agus an [[14 Meán Fómhair]] [[1921]] phléigh an Dáil ceist na gcaibidlí i seacht suí a tionóladh go príobháideach, ó bhí an t-ábhar chomh leochaileach sin.&lt;ref name=&quot;oirTreaty&quot; /&gt; Ar an 14 Meán Fómhair dhaingnigh sí ceapachán [[Art Ó Gríofa|Airt Uí Ghríofa]], [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]], Robert Barton, [[Éamonn Ó Dúgáin|Éamoinn Uí Dhúgáin]] agus George Gavan Duffy mar thoscairí lánchumhachtacha don chomhdháil síochána i Sasana.&lt;ref name=&quot;oir19210914&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1921-09-14/|teideal=Dáil Éireann debate, 14 Meán Fómhair 1921|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16}}&lt;/ref&gt; Bhí triúr acu — Ó Gríofa, Ó Coileáin agus Barton — ina mbaill den Aireacht. Shínigh na toscairí an Conradh Angla-Éireannach i [[Londain]] ar an [[6 Nollaig]] [[1921]], ach bhí sé faoi réir a dhaingnithe ag an Dáil.

== Díospóireacht an Chonartha ==
Thosaigh an díospóireacht ar an gConradh ar an [[14 Nollaig]] [[1921]] — i g[[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Coláiste na hOllscoile]] ar Ardán Phort an Iarla an uair seo — agus lean sí ar aghaidh go dtí an [[7 Eanáir]] [[1922]]: trí lá dhéag díospóireachta ar fad. Ba é an rún a bhí faoi bhráid an Tí ná go bhfaomhfadh Dáil Éireann an conradh idir an Bhreatain Mhór agus Éire a síníodh i Londain an 6 Nollaig 1921.&lt;ref name=&quot;oirTreaty&quot; /&gt; Ba iad na díospóireachtaí seo an chéad phlé de chuid Shinn Féin ar ar tuairiscíodh go poiblí.

Ar an 7 Eanáir 1922 cheadaigh an Dáil an Conradh le 64 vóta in aghaidh 57.&lt;ref name=&quot;oir19220107&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-01-07/2/|teideal=Debate on Treaty (Dáil Éireann, 7 Eanáir 1922)|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16|archivedate=2019-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190928094536/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-01-07/2/}}&lt;/ref&gt; Níor ceadaíodh ach aon vóta amháin do na teachtaí a bhí ag ionadaíocht do bhreis is toghcheantar amháin, ach ní athródh sin an toradh.

D'éirigh de Valera as an Uachtaránacht ó bhí sé i gceannas ar an mionlach a bhí i gcoinne an Chonartha. Cuireadh a ainm ar aghaidh arís, ach cailleadh an vóta le 60 in aghaidh 58, agus tháinig [[Art Ó Gríofa]] i gcomharbacht air.&lt;ref name=&quot;oir19220110&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-01-10/2/|teideal=Election of President (Dáil Éireann, 10 Eanáir 1922)|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16|archivedate=2019-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190831094244/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-01-10/2/}}&lt;/ref&gt; Lean na teachtaí a bhí i gcoinne an Chonartha orthu ag freastal ar an Dáil, agus ba é de Valera céad Cheannaire an Fhreasúra i nDáil Éireann.

== An daingniú foirmiúil agus an Rialtas Sealadach ==
De réir théarmaí an Chonartha féin, ba ag cruinniú de na comhaltaí a toghadh chun suí i dTeach na dTeachtaí i nDeisceart Éireann a bhí an daingniú le déanamh. Níor chomhlíon vóta na Dála an coinníoll sin, ó bhí ceathrar aontachtaithe as láthair agus comhalta amháin ó Thuaisceart Éireann i láthair. Tugadh an faomhadh riachtanach ag cruinniú ar leith ar an [[14 Eanáir]] [[1922]] ar fhreastail na haontachtaithe air agus a ndearna na teachtaí a bhí i gcoinne an Chonartha baghcat air.&lt;ref name=&quot;oir19220228&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-02-28/4/|teideal=President's Statement (Dáil Éireann, 28 Feabhra 1922)|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;

Cheadaigh cruinniú an 14 Eanáir [[Rialtas Sealadach na hÉireann (1922)|Rialtas Sealadach]] faoi cheannas Uí Choileáin chomh maith, rialtas a d'fheidhmigh taobh le taobh le rialtas Dála Uí Ghríofa agus baill i bpáirt ag an dá rialtas. Níor chruinniú de Theach na dTeachtaí i nDeisceart Éireann féin a bhí ann, ámh, ach cruinniú de na daoine a toghadh chun suí ann: faoin Acht um Rialtas na hÉireann bhí ar Thiarna Leifteanant na hÉireann an Teach a ghairm agus bhí ar na comhaltaí móid dílseachta a thabhairt don rí, ach ba é Ó Gríofa a ghair cruinniú an 14 Eanáir agus níor thug na comhaltaí a bhí i láthair aon mhóid.&lt;ref name=&quot;en2ndDail&quot; /&gt;

== Comharbas agus deireadh na Dála ==
Faoi théarmaí an Chonartha, bhí tionól bunreachtúil le toghadh chun [[Bunreacht Shaorstát Éireann|bunreacht]] a dhréachtú do Shaorstát Éireann, bunreacht a bheadh i bhfeidhm faoin [[6 Nollaig]] [[1922]]. D'fheidhmeodh an tionól céanna mar &quot;Pharlaimint Shealadach&quot; a mbeadh an Rialtas Sealadach freagrach di.

Tionóladh an [[Olltoghchán na hÉireann, 1922|toghchán sin]] ar an [[16 Meitheamh]] [[1922]], de bhun rúin ón Dara Dáil ar an [[20 Bealtaine]] agus forógra ón Rialtas Sealadach ar an [[27 Bealtaine]].&lt;ref name=&quot;oir19220520&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-05-20/2/|teideal=National Coalition Panel Joint Statement (Dáil Éireann, 20 Bealtaine 1922)|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003221036/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-05-20/2/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oir19220909&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-09-09/2/|teideal=Proclamations — Summoning and Proroguing of Parliament (Dáil Éireann, 9 Meán Fómhair 1922)|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16|archivedate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004021147/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-09-09/2/}}&lt;/ref&gt; Le rún na Dála ceadaíodh freisin an comhaontú idir Ó Coileáin agus de Valera, comhaontú a rinneadh in iarracht gan toradh cosc a chur ar chogadh cathartha. Ba é a bhí ann ná painéal comhrialtais náisiúnta a chur os comhair na dtoghthóirí, painéal a dhéanfadh ionadaíocht don dá thaobh sa Dáil agus in eagraíocht Shinn Féin.&lt;ref name=&quot;oir19220520&quot; /&gt;

Ar an [[8 Meitheamh]] [[1922]] chuir an Dara Dáil a cuid oibre ar athló go dtí an 30 Meitheamh 1922.&lt;ref name=&quot;oir19220608&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-06-08/9/|teideal=Motion of Censure (Dáil Éireann, 8 Meitheamh 1922)|údar=Tithe an Oireachtais|language=en|dátarochtana=2026-08-16|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003221023/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-06-08/9/}}&lt;/ref&gt; Bhí sé beartaithe ag lucht an chomhaontaithe go dtiocfadh sí le chéile an lá sin agus go gceapfadh sí an Tríú Dáil go foirmiúil mar chomharba uirthi.&lt;ref name=&quot;laffan&quot;&gt;Laffan, Michael, ''The Resurrection of Ireland: The Sinn Féin Party, 1916–1923'' (Cambridge University Press, 1999), lch 411. ISBN 978-1-139-42629-9.&lt;/ref&gt; Nuair a bhris [[Cogadh Cathartha na hÉireann|an cogadh cathartha]] amach ar an [[28 Meitheamh]], áfach, níor tharla cruinniú an 30 Meitheamh, agus chuir an Rialtas Sealadach an chéad chruinniú den Pharlaimint Shealadach ar athló arís agus arís eile go dtí an [[9 Meán Fómhair]].&lt;ref name=&quot;oir19220909&quot; /&gt; Faoin am sin bhí Ó Coileáin agus Ó Gríofa araon marbh, agus bhí rialtas na Dála agus an Rialtas Sealadach cumaiscthe faoi [[Liam Tomás Mac Cosgair]]. Ar an [[6 Nollaig]] [[1922]] tháinig an Bunreacht agus an Saorstát i bhfeidhm: rinneadh Ard-Chomhairle an tSaorstáit den Rialtas Sealadach, agus rinneadh teach íochtarach Oireachtas an tSaorstáit den Pharlaimint Shealadach. Mhair an cogadh cathartha go dtí Bealtaine 1923.

== Dlisteanachas poblachtach ==
Le linn an chogaidh chathartha, agus i mblianta ina dhiaidh sin, mhaígh de Valera agus teoiricithe poblachtacha eile go raibh an Dara Dáil ar marthain i gcónaí mar pharlaimint dhlisteanach na Poblachta.

I gcóras Westminster, tagann lánscor na parlaiminte roimh olltoghchán i gcónaí agus cuireann sé deireadh le téarma na parlaiminte reatha; meastar gurb é an chéad chruinniú de na comhaltaí nuathofa tús na parlaiminte nua. Briseadh an nós sin go follasach sa trasdul ón [[An Chéad Dáil|gCéad Dáil]] go dtí an Dara Dáil, agus go hintuigthe sna forálacha idirthréimhseacha a socraíodh i mBealtaine agus i Meitheamh 1922.&lt;ref name=&quot;laffan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mccullagh&quot;&gt;McCullagh, David, ''De Valera, Volume 1: Rise (1882–1932)'' (Gill &amp; Macmillan, 2017). ISBN 978-0-7171-5584-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ar an 10 Bealtaine 1921 ghlac an Chéad Dáil rún go measfaí gur toghcháin do Dháil Éireann iad na toghcháin pharlaiminteacha a bhí le teacht, agus go lánscoirfí an Dáil a bhí ann go huathoibríoch a luaithe a ghairfeadh an tUachtarán an comhlacht nua le chéile. Nuair a chruinnigh na teachtaí nuathofa i mí Lúnasa, dá réir sin, d'fhág an Ceann Comhairle an chathaoir ag de Valera, a dúirt go raibh an tseanDáil i seisiún go dtí an nóiméad sin agus go raibh an Dáil nua i seisiún feasta.&lt;/ref&gt; Sa dá chás, bhí na teachtaí ag iarraidh briseadh leanúnachais a sheachaint, briseadh a tharlódh dá lánscoirfí an tseanDáil agus dá dteipfeadh ar an toghchán beartaithe de bharr staid an tslándála.

Toisc nár tharla aon aistriú údaráis go sainráite, bhí sé ar chumas na bpoblachtach a mhaíomh go raibh an Dara Dáil ann i gcónaí, nach raibh dlisteanacht ag an tionól bunreachtúil nua agus gur ainm mícheart a bhí san ainm &quot;Tríú Dáil&quot;. Dá mba mhídhleathach an Tríú Dáil, ba mhídhleathach freisin bunreacht an tSaorstáit a d'achtaigh sí, agus an Saorstát féin. Ar an mbonn sin, staon na teachtaí a bhí i gcoinne an Chonartha ó shuíocháin a ghlacadh sa Tríú Dáil. Tionóladh roinnt bheag cruinnithe siombalacha rúnda den &quot;Dara Dáil&quot; leanúnach, agus ba ag an gcéad cheann acu i nDeireadh Fómhair 1922 a ceapadh rialtas poblachtach faoi de Valera.&lt;ref name=&quot;pyne&quot;&gt;Pyne, Peter, &quot;The Third Sinn Féin Party: 1923–1926; I: Narrative Account&quot;, ''Economic and Social Review'', iml. 1, uimh. 1 (1969), lgh 29–50.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1924 bhunaigh de Valera Comhairle na dTeachtaí chun cur leis an líon a bhí ag dul i laghad de theachtaí na Dara Dála a toghadh in 1921, agus sin le staonairí de chuid Shinn Féin a toghadh in olltoghcháin 1922 agus 1923. Rinne T. Ryle Dwyer cur síos ar an socrú sin mar aitheantas gurbh í an Dara Dáil an t-údarás ''de jure'', gurbh í Comhairle na dTeachtaí an t-údarás &quot;''de jure de facto''&quot;, agus gurbh é Oireachtas an tSaorstáit an t-údarás &quot;''de facto de facto''&quot;.&lt;ref name=&quot;dwyer&quot;&gt;Dwyer, T. Ryle, ''De Valera: The Man and the Myths'' (Poolbeg, 1992), lch 134. ISBN 978-1-85371-180-0.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1925 tharraing coinbhinsiún de chuid an IRA a bhí i gcoinne an Chonartha a dhílseacht siar ón rialtas poblachtach agus thug do Chomhairle Airm an IRA í.&lt;ref name=&quot;pyne&quot; /&gt; Bhí móid dílseachta tugtha don Phoblacht ag teachtaí na Dara Dála, agus mheas Sinn Féin gur sháraigh aon duine a thacaigh leis an gConradh nó le bunreacht an tSaorstáit — go follasach nó go hintuigthe — an mhóid sin agus gur fhág sé a shuíochán folamh dá bharr. Sa bhliain 1926 bhunaigh de Valera [[Fianna Fáil]] chun freasúra níos pragmataí ná freasúra Shinn Féin a chur ar fáil don Saorstát, agus an bhliain dár gcionn thréig an páirtí an staonadh agus ghlac sé a shuíocháin i nDáil an tSaorstáit.&lt;ref name=&quot;pyne&quot; /&gt; I mí an Mhárta 1928 thug [[Seán F. Lemass|Seán Lemass]] cur síos cáiliúil ar Fhianna Fáil mar pháirtí nach raibh ach beagán bunreachtúil.

I mí na Nollag 1938 tháinig seachtar de na daoine a toghadh in 1921 — daoine a mheas gurbh í an Dara Dáil an tionól dlisteanach deireanach, agus gur dhícháiligh na comhaltaí eile iad féin nuair a thug siad móid dílseachta don rí — le chéile le Comhairle Airm an IRA faoi cheannas Sheáin Russell. Shínigh siad údarás rialtas Dháil Éireann, mar a mheas siad, chuig an gComhairle Airm go dtí go bhféadfadh muintir na hÉireann uile Dáil nua a thoghadh go daonlathach.&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ba iad an seachtar ná [[Seán Ó Ceallaigh (Sceilg)|Seán Ó Ceallaigh (Sceilg)]], [[George Noble Plunkett|an Cunta Pluincéad]], [[William Stockley]], [[Máire Nic Shuibhne]], [[Brian Ó hUiginn]], [[Tom Maguire|Tomás Mag Uidhir]] agus [[Cathal Ó Murchadha]].&lt;/ref&gt; Ón lá sin amach mheas Comhairle Airm an IRA gurbh í féin rialtas dlisteanach na Poblachta.

Thréig [[Páirtí na nOibrithe|Sinn Féin Oifigiúil]] an staonadh in 1969–70 agus rinne Sinn Féin Sealadach amhlaidh in 1986. Coinníonn [[Sinn Féin Poblachtach]] leis an dearcadh gurbh í an Dara Dáil an reachtas dlisteanach deireanach in Éirinn.

== Baill shuntasacha ==
* [[Éamon de Valera]], Uachtarán Dháil Éireann agus Uachtarán na Poblachta, 1921–1922
* [[Art Ó Gríofa]], Uachtarán Dháil Éireann, 1922
* [[Eoin Mac Néill]], [[An Ceann Comhairle|Ceann Comhairle]]
* [[Mícheál Ó Coileáin]]
* [[Liam Tomás Mac Cosgair]]
* [[Cathal Brugha]]
* [[George Noble Plunkett|An Cunta Pluincéad]]
* [[Caoimhín Ó hUiginn]]
* [[Máire Nic Shuibhne]]
* [[Éamonn Ó Dúgáin]]

== Féach freisin ==
* [[An Chéad Dáil]]
* [[Olltoghchán na hÉireann, 1921]]
* [[An Conradh Angla-Éireannach]]
* [[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)]]
* [[Críochdheighilt na hÉireann]]
* [[Rialtas Sealadach na hÉireann (1922)]]
* [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]

== Nótaí ==
{{Reflist|group=&quot;n&quot;}}

== Tagairtí ==
{{Reflist|30em}}

== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.oireachtas.ie/ga/debates/ Díospóireachtaí Thithe an Oireachtais]
* [https://www.dail100.ie/ga/ Suíomh Dáil100]
* [https://repository.dri.ie/catalog/t148v311v Taifid Dháil Éireann 1919–1922] (Stór Digiteach na hÉireann)

[[Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn]]
[[Catagóir:Dáil Éireann]]
[[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]]
[[Catagóir:Stair na hÉireann]]</text>
      <sha1>8e9207zks4o3u6279z0rl27bj4q1cxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Déisi Tuaiscirt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96698</id>
    <revision>
      <id>1326594</id>
      <parentid>1019329</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T02:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2680" sha1="avxl7n86ko06uxww6i4kfkdc2i1vop1" xml:space="preserve">Dream de chuid na [[Déise|nDéis]] ba ea '''Déise Tuaiscirt''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Déisi Tuaiscirt'''), lonnaithe i dtuaisceart na Mumhan.  [[Dál gCais|Dál Chais]] ba ea phríomhchlann na treibhe, agus [[Uí Bhriain]] a rítheaghlach, a d'éirigh as bunúis bhochta ina cheannairí ríocht [[Tuadhmhumhain|Tuamhan]] sa 10ú haois.

== Teacht chun cinn ==
Is amhlaidh go bhfuil cosúlacht ann idir teacht chun cinn Déise Tuaiscirt, agus a bpríomhchlann [[Dál gCais|Dál Chais]] ach go háirithe, in ionad na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] agus teacht chun cinn na nEoghanacht féin in ionad na n[[Dáirine]] na céadta bliain roimhe sin.  D'fhéadfadh é gur spreag an smaoineamh seo éilimh Dhál Chais.&lt;ref&gt;Byrne, ll. 180-1.&lt;/ref&gt;

De réir smaoineamh a luaitear go minic le John V. Kelleher, is éard atá i gceist anseo ná seift polaitiúil de mhuintir [[Uí Néill]], rítheaghlach is ceannasaí na hÉireann.  Molann sé gur chruthaigh siad ríocht [[Tuadhmhumhain|Tuamhan]] sa 10ú haois chun cumhacht na nEoghanacht, scoilte cheana, a lagú níos mó.&lt;ref&gt;Kelleher, ll. 230-41.&lt;/ref&gt;  Más fíor, chuaigh an plean in abar, óir gur tháinig chun cinn céilí comhraic láidre a   bhagair ar Theamhraigh chomh maith le Caiseal.  Thugadh na [[Déisi Muman|Déise Mumhan]] (Deiscirt) áfach a dtacaíocht fós leis na hEoghanachta le linn a gcuid staire.

== An Chláir ==
Níl aon fhianaise le fáil sna taifid conas nó cathain a lonnaigh na Déise Tuaiscirt i g[[Contae an Chláir]].  Deirtear go minic go bhfuil nasc ann le &quot;hionghabháil&quot; an cheantair as na Connachta isteach sa Mhumhain tar éis meath chumhacht [[Uí Fhiachrach Aidhne]] i ndeisceart na g[[Connacht]].  Molann Byrne go dtéann seo siar go bua rí Chaisil, [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]], in éadan rí mór le rá na gConnacht, [[Guaire Aidhne mac Colmáin]], i g[[Cath Charn Fhearadaigh]] sa bhliain 627.&lt;ref&gt;Byrne, lch. 239&lt;/ref&gt;

== ''Cogad Gáedel re Gallaib'' ==
Bréagstair mór le rá faoi theacht i gceannas Dál Chais is ea ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' den dóú haois déag.&lt;ref&gt;Todd 1867&lt;/ref&gt;

== Géineolaíocht ==
Molann taighde le déanaí go bhfuil síniú géiniteach uathúil ag Dál Chais, ar a nglaoitear Cineál Éireannach III.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.irishtype3dna.org/ |teideal=Irish Type III Website |dátarochtana=2021-02-05 |archivedate=2009-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428031707/http://www.irishtype3dna.org/ }}&lt;/ref&gt;  De chuid [[haplaghrúpa R1b (Y-ADN)]], tá an fochlád R1b1b2a1a1b4h, sainithe ag an marcóir R-L226/S168.

== Féach freisin ==
* [[Mairtine]]
* [[Dál gCais]]
* [[Uí Bhriain]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>avxl7n86ko06uxww6i4kfkdc2i1vop1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Long fhada Lochlannach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99917</id>
    <revision>
      <id>1326572</id>
      <parentid>1322237</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T18:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1326572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22473" sha1="brm8o6kttp0895lkra5xzlv4wxdle96" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Soitheach}}

Long chogaidh ba ea an '''long fhada Lochlannach'''. Tá fianaise sheandálaíoch ar fáil ón 4ú haois RCh.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jan |first=Bill |date=2003 |title=Scandinavian Warships and Naval Power in the Thirteenth and Fourteenth Centuries |journal=War at Sea in the Middle Ages and the Renaissance |volume=14 |pages=35–52 |jstor=10.7722/j.ctt81rtx.9|isbn=9780851159034 }}&lt;/ref&gt; Tá cosúlacht éigin, i gcúrsaí longthógála, idir an long fhada agus soithigh eile in iarthuaisceart na hEorpa, ar nós longa Sasanacha, agus mar sin a bhí an scéal ar feadh na gcéadta bliain. Tháinig athrú ar an long fhada le himeacht aimsire, agus cuireadh bailchríoch uirthi idir an 9ú agus an 13ú haois.  

==Airíonna==
Bhí an long fhada caol agus éadrom, agus bhí tarraingt éadomhain aici, rud a lig don fhoireann campáil ar thrá, an long a iompú droim ar ais mar fhothain nó í a iompar thar tír. Bhí an tosach agus an deireadh comhchruthach, rud a lig di cúlú gan casadh, agus ba mhór an áis é sin sa tuaisceart, mar a raibh baol ag roinnt leis an oighear. Bhí rámha roinnte feadh na loinge, agus i gceann tamaill cuireadh crann inti le coirneog.&lt;ref name=&quot;Heath2005&quot;&gt;{{cite book|author=Byron Heath|title=Discovering the Great South Land|url=https://books.google.com/books?id=yOWLaNm6c7sC&amp;pg=PA26|access-date=2 July 2013|year=2005|publisher=Rosenberg Publishing|isbn=978-1-877058-31-8|pages=26–}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417092040/https://books.google.com/books?id=yOWLaNm6c7sC&amp;pg=PA26 |date=17 Aibreán 2023 }}&lt;/ref&gt; Bhí siúl difriúil faoi longa difriúla, ach i gcoitinne bhí siúl idir cúig agus deich gcnota (idir 9 agus 18 gciliméadar san uair) fúthu, agus nuair ab fhearr an aimsir bheadh luas timpeall 15 chnota (28 gciliméadar san uair) fúthu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vikingeskibsmuseet.dk/index.php?id=1404&amp;L=1 |teideal=The Viking Ship Museum, The five Skuldelev ships |access-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718231844/http://www.vikingeskibsmuseet.dk/index.php?id=1404&amp;L=1 |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead |dátarochtana=2021-12-02 |archivedate=2011-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718231844/http://www.vikingeskibsmuseet.dk/index.php?id=1404&amp;L=1 }}&lt;/ref&gt;   

==Stair==
Bhí éagsúlacht ag baint le longa fada de réir na háite, lucht a ndéanta agus an adhmaid a bhí ar fáil: adhmad giúise s[[an Iorua]] agus [[an tSualainn|sa tSualainn]] agus adhmad dara [[an Danmhairg|sa Danmhairg]].  Chomh maith leis sin, bhí airíonna dá cuid féin ag gach long de réir na timpeallachta áitiúla.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Viking Ship|url=https://archive.org/details/journal-of-coastal-research_fall-1997_13_4/page/1282|journal=Journal of Coastal Research|volume=13|issue=4|pages=1282–1289|language=en|jstor = 4298737|last1 = Bruun|first1 = Per|year=1997}}&lt;/ref&gt;

Ba mhinic a bhí siad i bpáirt ag feirmeoirí cósta nó a chuirfeadh rí á dtógáil sa 10ú haois le linn cogaidh. Ba mhó an fheidhm a baineadh astu mar longa trúpaí ná mar longa cogaidh. Sa 10ú haois d’fhéadfaí longa a cheangal le chéile i gcath amach ón gcósta mar ardán ag slua coise. Le linn bhuaic na Lochlannach sa 9ú haois rinne cabhlaigh mhóra an impireacht Fhrancach a ionsaí suas aibhneacha móra amhail an tSéin. Creachadh Rouen in 841, bliain i ndiaidh bhás Louis Chráifigh, mac le Séarlais Mhóir. Ionsaíodh Quentovic in aice le Étaples in 842 agus d’ionsaigh 600 long Hamburg in 845. An bhliain chéanna rinne 129 long ionsaí suas an tSéin.&lt;ref&gt;Magnusson, Magnus (2003). ''The Vikings''. Tempus, lch 71. ISBN: 0752426990; 13: 9780752426990&lt;/ref&gt; Deir ''Annála Uladh'' gur loisc na Lochlannaigh Inis Pádraig, lastuaidh de Bhaile Átha Cliath, in 798 agus go ndearna siad ruathar mór ar Éirinn agus ar Albain. Bhí 60 long ar an Life in 837 agus 60 long eile ar an mBóinn agus rinne na loingis slad ann sular buaileadh iad.&lt;ref&gt; 798: Combustio Inse Patraicc o genntibh, &amp; borime na crich do breith &amp; scrin Do Chonna do briseadh doaibh &amp; innreda mara doaib cene eiter Erinn &amp; Albain. 837.3: Longas tre-fhichet long di Norddmannaibh for Boinn; longas .ii. tre-fhichet long for abaind Liphi. Ro slatsat iarum in di longais-sin Magh Liphi &amp; Magh m-Bregh eter cealla &amp; dune &amp; treba. Roiniudh re feraib Bregh for Gallaibh ec Deoninni i Mughdornaibh Bregh conid-torchradar se fichit diibh. 837.4: Bellum re genntibh oc Inbiur na m-Barc for h-U Neill o Shinaind co muir dú i r-roladh ar nad-ráirmedh, acht primi reges euasserunt. ''Annála Uladh'': https://celt.ucc.ie/published/G100001A/index.html.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Roger Atwood, “The Vikings in Ireland,” March/April 2015, ''Archeology'':  https://www.archaeology.org/issues/168-1503/features/2969-ireland-dublin-early-viking-prescence#art_page4&lt;/ref&gt;

==Cineálacha long==
Roinntear longa fada de réir méide, modhanna tógála agus gradaim. Is é an bealach is coitianta chun iad a rangú de réir an méid áiteanna iomartha. 

===Karvi===
An long fhada is lú. De réir Dhlí Gulating an 10ú haois, ní fhéadtar long a úsáid le haghaidh cogaidh mura bhfuil 13 bhinse iomartha aici; thugtaí karvi ar shoitheach a raibh ó 6 go dtí 13 bhinse aici.&lt;ref&gt;Comhthionól bliantúil san Iorua ba ea an Gulaþing agus é ar bun ó c. 900 go dtí 1300. Tá cuid mhaith dá chuid reachtaíochta le fáil in Codex Ranzovianus, lámhscríbhinn a breacadh c. 1250.&lt;/ref&gt; Soitheach ilfhóinteach ba ea an karvi agus í á húsáid le haghaidh iascaireachta agus trádála, agus uaireanta le haghaidh cogaidh.   

===Snekkja===
[[Image:Moragsoorm.jpg|thumb|Macasamhail lánscála de snekkja in Morąg sa Pholainn]]

Ba í an snekkja an long ba lú toirt i gcogadh agus í rangaithe mar long a raibh 20 binse iomartha aici ar a laghad. Bheadh a leithéid timpeall 17 méadar ar fad agus 2.5 méadar ar leithead, agus bheadh tarraingt 0.5 méadar aici. Is dócha go n-iompródh sí timpeall daichead rámhaí agus fear stiúrach. Bhí an snekkja ar na longa ba choitianta. Deirtí go raibh 1,200 ceann ag an rí Canute san Iorua in 2028.&lt;ref name=&quot;Nyerup1803&quot;&gt;{{cite book|author=Rasmus Nyerup|title=Historisk-statistisk Skildring af Tilstanden i Danmark og Norge, i ældre og nyere tider|url=https://books.google.com/books?id=SdNAAAAAcAAJ&amp;pg=PA71|access-date=2 July 2013|year=1803|publisher=Soldin|pages=71–}}&lt;/ref&gt; Ba mhó an tarraingt a bhí ag an snekkja Ioruach ná mar a bhí ag a leithéid sa Danmhairg, mar b’éigean don chéad long a bheith in ann ag caolsáilí domhaine agus ag aimsir Atlantach, agus bhí an dara long oiriúnach do chóstaí ísle agus do thránna.   

===Skeið ===

Ba mhó an toirt a bhí sa ''skeið'' agus níos mó ná 30 binse iomartha aici. Tá longa den chineál seo ar na longa fada is toirtiúla dá raibh ann. Tháinig seandálaithe ar roinnt long den saghas seo in Roskilde sa Danmhairg nuair a bhí obair á déanamh ar an gcaladh in 1962 agus in 1996-7. Tugadh ''Skuldelev 2'' ar an log a fuarthas in 1962, long a rinneadh d’adhmad dara i ndúiche Bhaile Átha Cliath c. 1042. D’fhéad sí 70 nó 80 duine a iompar agus bhí sí beagnach 30 méadar ar fad. In 1996-7 fuair seandálaithe long eile, long ar tugadh ''Roskilde 6'' uirthi: bhí sí 37 méadar ar fad – an loch fhada ab fhaide dá bhfuarthas riamh. Rinneadh í c. 1025.&lt;ref name=&quot;Jensen2001&quot;&gt;{{cite book|author=Jørgen Jensen|title=Danmarks oldtid: Yngre Jernalder og Vikingetid 400–1050 e. Kr|url=https://books.google.com/books?id=-0MjAQAAMAAJ|access-date=2 July 2013|year=2001|publisher=Gyldendal|isbn=978-87-02-00333-8|page=413}}&lt;/ref&gt; 

===Drakkar===
Tá eolas ar an ''drakkar'' nó ''dreki'' (dragan)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal|title=Ships and Men in the Late Viking Age: The Vocabulary of Runic Inscriptions and Skaldic Verse|journal=Ships and Men in the Late Viking Age|pages=119–179|language=en|jstor=10.7722/j.ctt163tb4f.9|last1=Jesch|first1=Judith|year=2001|isbn=9780851158266}}&lt;/ref&gt; 'dragon', are the type of ship, of thirty rowing benches and upwards&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=RODGER|first=N. A. M.|date=1995|title=Cnut's Geld and the Size of Danish Ships|journal=The English Historical Review|volume=CX|issue=436|pages=392–403|doi=10.1093/ehr/cx.436.392|issn=0013-8266}}&lt;/ref&gt; ó théacsanna amháin. In ''Göngu-Hrólfs saga'' deirtear go raibh na longa seo neamhchoitianta, go hálainn agus sármhaisithe, agus feidhm á baint astu acu siúd a bhí ag creachadóireacht. Is dócha gur skeið long dá leithéid ach snoiteáin d’ainmhithe bagarthacha, dragain nó eile, a bheith ar a tosach.&lt;ref name=&quot;Magnússon1906&quot;&gt;{{cite book|author=E. Magnússon|title=Notes on shipbuilding &amp; nautical terms of old in the North  |year=1906|publisher=Magnússon|page=45}}&lt;/ref&gt;


==Déanamh==

Na modhanna longthógála atá le feiceáil i ndéanamh na loinge fada tá siad le feiceáil i bhfad roimhe sin i ndéanamh [[bád Hjortspring|bhád Hjortspring]], soitheach a tógadh idir 500 agus 300 RCh.&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195|access-date=2 July 2013|year=2009|publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4|pages=195–}}&lt;/ref&gt; Ceanglaíodh na cláir le cordaí agus baineadh feidhm as céaslaí seachas as rámha. Bhí sí 20 méadar ar fad ach ní raibh sí ach sé mhéadar ar leithead. Bhí trasghearradh cruinn aici, in éineacht le tosach agus deireadh íseal. Is dócha gur ar abhainn a d’imíodh sí den chuid is mó. Is cuid suntais iad an dá bheangán scoite ar an tosach.  
[[Image:Hammars (I).JPG|upright|thumb| Stora Hammars sa tSualainn, leacht a thaispeánann laochra i long fhada]]

Is í bád Nydam an chéad fhíorlong fhada iomartha a fuarthas agus í déanta sa Danmhairg c. 350 RCh. Bhí cabhail chruinn aici faoi uisce ach ba mhó an caitheamh amach aici sa chabhail uachtarach ná mar a bhí ag bád Hjortsprung. Ba bhád clinse í agus na cláir ceangailte le tairní. Bhí airde éigin sa tosach agus sa deireadh. Clár leacaithe ba ea an chíle agus é dhá oiread chomh tiubh le gnáthstráca, cé nach mbeadh sé láidir a dhóthain chun crann a iompar. 

Bhí seolta á n-úsáid chomh luath leis an 8ú haois. Bhí na seolta ba luaithe déanta de leabhbanna éadaigh, iad fuaite le chéile agus cuma bhreac nó phléatach orthu.&lt;ref&gt;Op. cit. Magnusson 2003, lch 90&lt;/ref&gt;

Tógadh long Kvalsund c. 700 AD agus fíorchíl fúithi. Bhí sí níos cothroime thíos agus ní raibh an oiread sin caitheamh amach thuas, rud a fhágann go mbeadh acmhainn mhaith farraige aici, agus bhí tosach ard aici mar a bheadh ag na longa fada a bhí le teacht. Bhí trasghearradh cearnach ag an gcrann agus bhíothas in ann é a ísliú agus a ardú. 

===Keel, stems and hull===

[[File:Sebbe Als 2.jpg|thumb|Líníocht de long fhada, an Sebbe, ''snekke'' athchruthaithe ón Danmhairg.]]
[[File:Immegram kyst.jpg|thumb|An ''Imme Gram'', long athchruthaithe.]]

Tógadh na longa fada le tomhas na súl. Rinneadh an chíl agus na stuiminí ar dtús. Bhí cruth na stuimine bunaithe ar theascáin de chiorcail de thomhais dhifriúla. Bhí an chíle déanta de T agus é bunoscionn le haghaidh na strácaí íochtair. Bhí an chíle déanta de roinnt codanna agus iad ceangailte le duail. Soithí clinse ba ea formhór mór na long fada, agus baineadh feidhm as cláir dhara a bhí tuairim is 25 mm ar tiús agus agus caolú tuairim is 20 mm ar gach ciumhais. Gearradh na cláir go gathach i dtreo go raibh an snáithe dronuilleach le dromchla an chláir. Dá bhrí sin tá an t-adhmad chomh tréan agus is féidir, le lúbadh cothrom agus le ráta cothrom borrtha agus craptha. An clár os cionn chasadh an ruma, an ''meginhufr'', bhí sé timpeall 37 mm ar tiús ar longa a bhí an-fhada. Cuireadh timpeall 25 – 30 mm d’fhorluí ar na cláir agus ceanglaíodh le seamanna iarainn iad. Pulcadh an forluí le fionnadh nó le holann nó, uaireanta, le cnáib a bhí ar maos i dtarra giúise. Bhí achar timpeall 170 mm idir na seamanna i lár na loinge, mar a raibh cláir dhíreacha, ach bhí na seamanna níos gaire dá chéile agus na cláir ag éirí aníos i dtreo chuar an tosaigh agus an deiridh. Ba mhór an lúbadh a bhí sna cláir dheiridh, toisc iad a bheith níos tanaí agus níos caoile.

I longa galánta rinneadh na cláir thosaigh as adhmad a raibh cuair nádúrtha aige. Baineadh feidhm as cláir fhliucha nó neamhstálaithe, rud a lig don togálaí cruth áirithe a chur orthu: nuair a thriomaigh siad, choinneoidís an cruth sin. I longa níos simplí baineadh úsáid as cláir ghearra agus iad beagnach díreach sa tosach agus sa deireadh. Mura raibh cláir fhada ar fáil nó an long a bheith an-fhada, cuireadh na cláir le chéile tóin le ceann, nó úsáideadh scarbhailt agus iad daingnithe le tairní.    

Nuair a bhí na cláir chomh hard agus ba chuí, cuireadh na meáneasnaí agus na bíomaí trasna isteach. Cuireadh na meáneasnaí gar dá chéile agus timpeall 850 mm d’achar eatarthu. D’fhág sin an t-achar ceart idir na rámhaithe agus slí ann le haghaidh na gcófraí a d’úsáid na mairnéalaigh mar thochtaí. Rinneadh na meáneasnaí cois cíle as uillinneacha nádúrtha adhmaid. Is iondúil nach gceanglófaí na meáneasnaí uachtaracha de na meáneasnaí íochtaracha, rud a ligfeadh don chabhail lúbadh beagán. Coinníodh na páirteanna le chéile le seamanna iarainn a buaileadh isteach ón taobh amuigh den chabhail agus a ceanglaíodh istigh le leicneáin: ghearrfaí ceann an tseama. Bhainfí feidhm as tuairim is 700 cileagram de thairní iarainn. Ina lán long luath ceanglaíodh cláir mhóra le duail; rinneadh poll a bhí timpeall 20 mm trasna, cuireadh an dual isteach agus é scoilte, agus sádh ding chaol isteach sa scoilt. Fuarthas lorg na hola rois ar roinnt dual, rud a thabharfadh le fios gur cuireadh na duail ar maos san ola roimh ré. Dhéanfadh an ola an dual a ghreamú agus bheadh díon éigin ar an uisce inti.  

Ba chaol agus ba dhomhain cíle na loinge fada. Uaireanta bhí fáschíle ann chun an chíle féin a chosaint ar chaitheamh agus an long á tarraingt aníos. Bhí an earrainne an-láidir, mar bheadh oighear roimh an long san earrach. 

Bhí leithead maith ag an long fhada, rud a choiscfeadh uirthi iompú. Bhí béalbhaigh arda ar longa a théadh amach ar an bhfarraige agus glúine ar na bíomaí trasna mar thaca. Rinneadh an chabhail uiscedhíonach le fionnadh, olann, cnáib nó caonach a bhí ar maos i dtarra giúise. Tá fianaise ann ar úsáid an tarra chomh luath le 100 AD, agus cuireadh dáta idir 680 AD agus 900 AD le poill mhóra tharra a d’fhéadfadh 300 lítear de tharra a sholáthar d’aon iarraidh.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/04/viking-longboat-industrial-tar-pits-dominance-seas|teideal=The secret of Viking success? A good coat of tar…|last=McKie|first=Robin|date=4 November 2018|work=The Observer|access-date=3 November 2019|language=en-GB|issn=0029-7712}}&lt;/ref&gt; Rinneadh poll a bhí timpeall 25 mm trasna sa stráca íochtair ar thaobh amháin chun uisce fearthainne a ligean amach. 

Ní raibh leapacha iomartha ná cnogaí dola ag na rámha ach poill faoin ngunail. Chuirtí dioscaí adhmaid ar na poill ar an taobh istigh agus na rámha díomhaoin. Baineadh feidhm as na poill chun feistiú agus le haghaidh scód. D’éirigh an mheáneasna uachtarach thosaigh os cionn na líne lagbhoird agus í snoite le haghaidh téada ancaire nó feistithe.  

==Seol agus crann==
Is léir ó scéalta agus ó íomhánna go raibh seolta cearnacha ag na longa fada agus iad déanta de “wadmal” – éadach garbh olla. Bhí an crann gafa ag ceap mór leathchiorclach treo a raibh ''kerling'' (“cailleach”) air, agus is iondúil a chaolódh an crann isteach in alt sa chílsean. Bhí an ceap treo suite trasna dhá fhráma mhóra a bhí ag síneadh ó thaobh go taobh os cionn na cíle i lár na loinge. Chomh maith leis sin, bhí teanntán os cionn an chip threo agus díreach faoi bhun na deice a bhí ina thaca ag an gcrann. Balc ba ea é a raibh sliotán ann agus a haghaidh siar chun sa crann a ghlacadh fad is a bhí sé á ardú. Nuair a íslíodh an crann coinníodh a bhun sa cheap treo agus leagadh barr an chrainn ar chrúca adhmaid ar bhord na sceathraí i dtreo nach gcuirfeadh sé isteach ar an stiúir. 

===Stiúir===
Faoin 10ú haois bhí an rámh taoibh á úsáid mar stiúir. Bhí dhá pholl chearnacha i mbarr na sáfaí stiúrach; de ghnáth, cuireadh an stiúir sa pholl uachtarach i dtreo go raibh a haghaidh trasna. Bhí an tsáfach nasctha leis an ngunail le halt U-chruthach. In aice leis an deireadh bhí frídeoir: chuaigh téad trí lár bhos na stiúrach, tríd an bhfrídeoir agus tríd an bhéalbhach agus feistíodh í istigh.  In uisce éadomhain aistríodh an stiúir go dtí an poll íochtarach, scaoileadh an téad agus tarraingíodh barr na stiúrach aníos. 

===Ancairí===
Bhí dhá chineál ancaire ann. Cuing nádúrtha adhmaid ba ea an ceann ba choitianta agus cloch neadaithe inti; socraíodh an chloch le píosa adhmaid nó le píosa cuar iarainn.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vikingeskibsmuseet.dk/en/professions/education/method/the-archaeological-sources/ladby/?T=&amp;S=8|teideal=Ladby|publisher=Viking Ship Museum, Roskilde|access-date=10 January 2016}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===Uirlisí an longthógálaí===
Fuair seandálaithe a lán uirlisí in York (cathair Lochlannach) a bhain leis an ré 850-950, buaic na linne Lochlannaí. Bhain logthógálaithe úsáid as an tá, an tua, an máilléad agus dingeacha, in éineacht le inneonacha, líomháin, deimheas, meanaí, tarathair, gúistí, sceana tarraingthe, sceana eile (amhail sceana fillte), siséil agus boghshábha. Fuarthas béalmhír casdruilire agus í ar fheabhas chun poill a dhéanamh i dual.  

==Nótaí==
{{Reflist|30em}}

==Tagairtí==
{{refbegin|2}}
* Bill, Jan (1997). &quot;Ships and seamanship&quot;, in Sawyer, P. (ed.), ''Oxford Illustrated History of the Vikings&quot;, Oxford: Oxford University Press.
* Bill, Jan (2008). &quot;Viking Ships and the Sea&quot;, in Brink, S. and Price, N. (eds), ''The Viking World'', Routledge, 2008, pp.&amp;nbsp;170–80. 
*Hegedüs, R., Åkesson, S., Wehner, R., &amp; Horváth, G. (2007). Could Vikings Have Navigated under Foggy and Cloudy Conditions by Skylight Polarization? On the Atmospheric Optical Prerequisites of Polarimetric Viking Navigation under Foggy and Cloudy Skies. Proceedings: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 463(2080), 1081-1095.{{ISBN|978-0-415-69262-5}}.
* Brøgger, A.W. and Shetelig, H. (1951). ''The Vikings Ships. Their Ancestry and Evolution'', Oslo: Dreyer, 1951.
* Bruun, Per (1997). [https://www.jstor.org/stable/4298737 &quot;The Viking Ship,&quot;] ''Journal of Coastal Research'', 4 (1997): 1282–89. [[JSTOR]]
* Durham, Keith (2002). ''Viking Longship'', [New Vanguard 47], Osprey Publishing, 2002. {{ISBN|978-1-84176-349-1}}
* W. Fitzhugh and E. Ward, ''Vikings: The North Atlantic Saga''. Washington: Smithsonian Institution Press. 2000.
* Anton Wilhelm Brøgger (archeologist) (A. W. Brøgger) (1951). ''The Viking ships, their ancestry and evolution'', Oslo: Dreyer. 1951.
* Hale, J.R. (1998).&quot;'The Viking Longship&quot;, ''Scientific American'' February 1998, pp.&amp;nbsp;58–66.
* K. McCone, 'Zisalpinisch-gallisch uenia und lokan' in ''Festschrift Untermann'', ed Heidermans et al., Innsbruck, 1993.1.
* L. Trent (1999). ''The Viking Longship'', San Diego: Lucent Books, 1999.
* A. Forte, R. Oram, and F. Pederson. ''[https://books.google.com/books?id=_vEd859jvk0C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_navlinks_s#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Viking Empires]''. 1st. ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2005 {{ISBN|0-521-82992-5}}.
* D. Dersin, ed., ''What Life Was Like When Longships Sailed''. 1st ed. Richmond: Time Life Books, 1998.
* [[Anton Wilhelm Brøgger (archeologist)|A. W. Brøgger]] and [[Haakon Shetelig|H. Shetelig]], ''The Viking Ships''. Twayne Publishers, New York, 1971, and C. Hurst, London, 1971.
* Chartrand, Rene, Mark Harrison, Ian Heath, and Keith Durham. ''The Vikings: voyagers of discovery and plunder''. Osprey Publishing, 2006. 142–90.
*Jesch, J. (2001). &quot;Ships and Sailing.&quot; In ''Ships and Men in the Late Viking Age: The Vocabulary of Runic Inscriptions and Skaldic Verse'' (pp.&amp;nbsp;119–179). 
*N. A. M. Rodger. (1995). &quot;Cnut's Geld and the Size of Danish Ships&quot;. ''The English Historical Review'', 110 (436), 392–403. 
*Per Bruun. (1997). &quot;The Viking Ship&quot;. ''Journal of Coastal Research'', 13(4), 1282–1289.
*Horváth, G., Barta, A., Pomozi, I., Suhai, B., Hegedüs, R., Åkesson, S., Wehner, R. (2011). &quot;On the trail of Vikings with polarized skylight: Experimental study of the atmospheric optical prerequisites allowing polarimetric navigation by Viking seafarers&quot;. ''Philosophical Transactions: Biological Sciences'', 366 (1565), 772–782.
*Bill, J. (2003). &quot;Scandinavian Warships and Naval Power in the Thirteenth and Fourteenth Centuries&quot;. In Hattendorf J. &amp; Unger R. (Eds.), ''War at Sea in the Middle Ages and the Renaissance'' (pp.&amp;nbsp;35–52). Boydell and Brewer.{{refend}}

== Naisc sheachtracha ==

* [http://www.vikingeskibsmuseet.dk/ An Iarsmalann Lochlannach in Roskilde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125082555/http://www.vikingeskibsmuseet.dk/ |date=2009-11-25 }}
* [http://www.khm.uio.no/vikingskipshuset/ Iarsmalann na Long Lochlannach in Oslo]
* [http://www.neuroscience-of-music.se/ormen/index.htm The ''Ormen Friske'' disaster – a warning against construction errors in Viking ship replicas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306075419/http://www.neuroscience-of-music.se/ormen/index.htm |date=2010-03-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20091027040809/http://geocities.com/ormenfriske/ The ''Ormen Friske'' disaster in 1950 investigated]
* [https://web.archive.org/web/20041211030348/http://home.online.no/~joeolavl/viking/index.htm Viking ships and traditional Norse wooden boats]
* http://history-world.org/vikings.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222191021/http://history-world.org/vikings.htm |date=2019-02-22 }}
* https://www.pbs.org/wgbh/nova/ancient/viking-ships.html

[[Catagóir:Seandálaíocht]]
[[Catagóir:Seoltóireacht]]
[[Catagóir:Longa]]</text>
      <sha1>brm8o6kttp0895lkra5xzlv4wxdle96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cór Chúil Aodha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113478</id>
    <revision>
      <id>1326590</id>
      <parentid>1214218</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="jttrxuo4mmw5s80s8iwipmxjk8kbu96" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

Bhunaigh [[Seán Ó Riada]] '''Cór Chúil Aodha''' do ghuthanna fireann sa bhliain 1963.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.peadaroriada.ie/ceol-dem-chuid/cor-cuil-aodha-cuntas/1699/|teideal=Cór Chúil Aodha|údar=PeadarORiada.ie|dáta=2011-06-24|language=ga-IE|work=Peadar Ó Riada|dátarochtana=2024-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.echolive.ie/corknews/arid-41287036.html|teideal=Cork choir member says nothing prepared group for singing at Shane MacGowan's Requiem Mass|údar=Cork Echo|dáta=2023-12-10|language=en|work=echo live|dátarochtana=2024-04-27}}&lt;/ref&gt; 

=== Stair ===
Chuir an Riadach Cór Chúil Aodha ar bhun nuair a chuaigh sé chun cónaithe i n[[Gaeltacht Mhúscraí]] sna [[1960idí|seascaidí]] lena bhean Ruth agus a gclann óg.  Is timpeall an ama seo bhí torthaí [[an Dara Comhairle Vatacánach]] ag teacht chun solais. Chuaigh Ó Riada ag tochailt in oidhreacht cheoil an cheantair agus d’éirigh leis ardú meanma a thabhairt don phobal.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sean-o-riada-mo-sheanathair-clar-tabhachtach-cui-a-thugann-fathach-ceoil-is-cultuir-chun-cuimhne/|teideal=‘Seán Ó Riada: Mo Sheanathair’ – clár tábhachtach cuí a thugann fathach ceoil is cultúir chun cuimhne|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=27 Nollaig 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-04-27}}&lt;/ref&gt;

Nuair a fuair an Riadach tinn sa bhliain 1971, d’fhág sé an cúram faoina mhac [[Peadar Ó Riada]], an duine is sine sa gclann, agus tá aire tugtha aige don chóir ó shin.

Ba bhall é de Chór Chúíl Aodha [[Iarla Ó Lionáird]].

=== Inniu ===
Bíonn an Cór ag canadh an Aifrinn gach Domhnach i gCúil Aodha agus i mbun ceolchoirme go rialta sa tír in Éirinn agus thar lear.   Táid tar éis canadh i gach Eaglais mór in Éirinn agus ag ócáidí speisialta, sochraidí go háirithe, a leithéidí an Uachtarán [[Cearbhall Ó Dálaigh]], agus ceoltóirí a leithéidí [[Shane MacGowan]], [[Willy Clancy]], Denis Murphy agus [[Frankie Kennedy]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Amhráin ===

* [[Caoineadh na dTrí Mhuire|''Caoineadh na dTrí Mhuire'']]
* ''Ag Críost an Síol''
* ''Ár nAthair''

== Féach freisin     ==

* [[Baile Bhuirne|Baile Mhuirne]] agus [[Cúil Aodha]]
* [[Iarla Ó Lionáird]]

== Naisc sheachtracha ==

* ''[https://www.siopagaeilge.ie/products/ceol-is-cibeal-chuil-aodha-peadar-o-riada-agus-claisceadal-chuil-aodha Ceol is Cibeal Chúil Aodha - Peadar Ó Riada agus Claisceadal Chúil Aodha]'', [[Gael Linn]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://siopa.gael-linn.ie/en/ceol-is-cibeal-ch%C3%BAil-aodha|teideal=Ceol is Cibeal Chúil Aodha|údar=Gael Linn|language=ga-IE|work=Gael Linn|dátarochtana=2024-04-27|archivedate=2024-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240427222157/https://siopa.gael-linn.ie/en/ceol-is-cibeal-ch%C3%BAil-aodha}}&lt;/ref&gt; 1978, 2012.  Cóisir cheoil anseo ina gcloistear mór-amhráin Mhúscraí á gcanadh ag Cór Chúil Aodha.

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Cúil Aodha]]
[[Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí]]
[[Catagóir:Bannaí ceoil Éireannacha]]
[[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]]
[[Catagóir:Cóir (buíonta amhránaíochta)]]
[[Catagóir:Gael Linn]]</text>
      <sha1>jttrxuo4mmw5s80s8iwipmxjk8kbu96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda</title>
    <ns>2</ns>
    <id>120000</id>
    <revision>
      <id>1326582</id>
      <parentid>1326561</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T22:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cumhacht gheoiteirmeach */</comment>
      <origin>1326582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9631" sha1="nwj8mr2spy3nfgil58d3o05z6ahim1g" xml:space="preserve">[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]

== Ceanntásc ==

••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir

* [[Téamh domhanda]] '' Global warming 
* [[Aeráid]] '' Climate
* [[Tonn teasa]] '' Heat wave
* [[Falscaí]] '' Wild fire
* [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation
* [[Eostatacht]] '' Eustacy


* [[:Catagóir:Téamh domhanda]]
** [[:Catagóir:Athrú aeráide]]

== Cúiseanna ==
# [[Gás ceaptha teasa]] &amp;rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission
# [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture

== Gás ceaptha teasa ==
Led

== Aontas Eorpach ==
* [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &amp;#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &amp;#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], &lt;s&gt;an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=&lt;/s&gt;an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]]

== Teicneolaíocht agus geilleagar ==
Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s)

* ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]]
# ''[[:en:Geothermal power|Geothermal power]]'' - [[Cumhacht gheoiteirmeach]]
# ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]]
# ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]]
# ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]]
# ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]]
# ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]]
# ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]]

== Cumhacht gheoiteirmeach ==


{| class=wikitable 
|-
| [[Íomhá:Krafla geothermal power station wiki.jpg | center | 200px]]
| [[Íomhá:World map of geothermal power countries installed and developing.svg | center | 200px]]
|-
| [[Krafla Geothermal Power Station|Krafla]], a geothermal power station in Iceland
| Countries with installed or developing geothermal power projects
|}

'' '''Geothermal power''' is [[electricity generation|electrical power generated]] from [[fuinneamh geoiteirmeach]].  Technologies in use include dry steam power stations, flash steam power stations and [[binary cycle]] power stations.  Geothermal electricity generation is currently used in 26 countries,&lt;ref name=&quot;gea2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; while [[geothermal heating]] is in use in 70 countries.&lt;ref name=&quot;IPCC&quot; /&gt;

'' As of 2019, worldwide geothermal power capacity amounts to 15.4 [[gigawatt]]s (GW), of which 23.9% (3.68 GW) are installed in the [[geothermal energy in the United States|United States]].&lt;ref name=&quot;2019 Capacity&quot; /&gt;&lt;ref name=gea2015 /&gt;  Based on current geologic knowledge and technology the [[Geothermal Energy Association]] (GEA) publicly discloses, the GEA estimates that only 6.9% of total global potential has been tapped so far, while the [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] reported geothermal power potential to be in the range of 35&amp;nbsp;GW to 2&amp;nbsp;[[terawatt|TW]].&lt;ref name=&quot;IPCC&quot; /&gt; Countries generating more than 15 percent of their electricity from geothermal sources include [[geothermal power in El Salvador|El Salvador]], [[geothermal power in Kenya|Kenya]], the [[geothermal power in the Philippines|Philippines]], [[geothermal power in Iceland|Iceland]], [[New Zealand]],
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book | url=https://www.icebookshop.com/Products/Geothermal-Energy,-Heat-Exchange-Systems-and-Energ.aspx | title=Geothermal Energy, Heat Exchange Systems and Energy Piles | last1=Craig | first1=William | last2=Gavin | first2=Kenneth | publisher=ICE Publishing | year=2018 | isbn=978-0-7277-6398-3 | location=Londain | pages=41–42 | access-date=21 August 2018 | archive-date=21 August 2018 | archive-url= https://web.archive.org/web/20180821191853/https://www.icebookshop.com/Products/Geothermal-Energy,-Heat-Exchange-Systems-and-Energ.aspx | url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 and [[Costa Rica]]. [[Geothermal power in Indonesia|Indonesia]] has an estimated potential of 29&amp;nbsp;GW of geothermal energy resources, the largest in the world; in 2017, its installed capacity was 1.8&amp;nbsp;GW.

'' Geothermal power is considered to be a [[sustainable energy|sustainable]], [[renewable energy|renewable]] source of energy because the heat extraction is small compared with the [[Earth's internal heat budget|Earth's heat content]].&lt;ref name=&quot;sustainability&quot; /&gt; The [[life-cycle greenhouse-gas emissions of energy sources|greenhouse gas emissions]] of geothermal electric stations average 45&amp;nbsp;grams of [[carbon dioxide]] per kilowatt-hour of electricity, or less than 5% of those of conventional coal-fired plants.
&lt;ref name=&quot;IPCC Annex II&quot;&gt;Moomaw, W., P. Burgherr, G. Heath, M. Lenzen, J. Nyboer, A. Verbruggen, [http://srren.ipcc-wg3.de/report/IPCC_SRREN_Annex_II.pdf 2011: Annex II: Methodology. In IPCC: Special Report on Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation (ref. page 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627074517/http://srren.ipcc-wg3.de/report/IPCC_SRREN_Annex_II.pdf | date=27 June 2013}}&lt;/ref&gt;

'' As a source of renewable energy for both power and heating, geothermal has the potential to meet 3 to 5% of global demand by 2050. With economic [[incentive]]s, it is estimated that by 2100 it will be possible to meet 10% of global demand with geothermal power.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite journal | first1=Ingvar B. | last1=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | journal=IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources Conference, Proceedings | editor=O. Hohmeyer and T. Trittin | publisher=The Intergovernmental Panel on Climate Change | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://www.iea-gia.org/documents/FridleifssonetalIPCCGeothermalpaper2008FinalRybach20May08_000.pdf | access-date=2009-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100308014920/http://www.iea-gia.org/documents/FridleifssonetalIPCCGeothermalpaper2008FinalRybach20May08_000.pdf | archive-date=March 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sustainability&quot;&gt;{{cite journal | last = Rybach | first = Ladislaus | date = September 2007 | title =Geothermal Sustainability | periodical = Geo-Heat Centre Quarterly Bulletin | location = Klamath Falls, Oregon | publisher = Oregon Institute of Technology | volume = 28 | issue = 3 | pages = 2–7 | url = http://geoheat.oit.edu/bulletin/bull28-3/art2.pdf | access-date = 2009-05-09 | archive-date = 2012-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120217184740/http://geoheat.oit.edu/bulletin/bull28-3/art2.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;gea2010&quot;&gt;Geothermal Energy Association. [http://www.geo-energy.org/pdf/reports/GEA_International_Market_Report_Final_May_2010.pdf Geothermal Energy: International Market Update] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525165514/http://www.geo-energy.org/pdf/reports/GEA_International_Market_Report_Final_May_2010.pdf|date=25 May 2017}} May 2010, p. 4-6.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book | last1=agus El Bassam| first1=Nasir | url={{google books | plainurl=y | id=uP4eGFt4c_AC | page=187}} | title=Distributed Renewable Energies for Off-Grid Communities: Strategies and Technologies Toward Achieving Sustainability in Energy Generation and Supply | last2=Maegaard | first2=Preben | last3=Schlichting | first3=Marcia | date=2013 | publisher=Newnes | isbn=978-0-12-397178-4|page=187 | language=en | access-date=25 October 2020 | archive-date=11 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/202105 11095838/https://books.google.com/books?id=uP4eGFt4c_AC&amp;q=international+Geothermal+Association+10%2C715+megawatts&amp;pg=PA187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;2019 Capacity&quot;&gt;{{cite news | sloinne = Richter | ainm = Alexander | url = https://www.thinkgeoenergy.com/the-top-10-geothermal-countries-2019-based-on-installed-generation-capacity-mwe/ | teideal = The Top 10 Geothermal Countries 2019 – based on installed generation capacity (MWe) | foilsitheoir = Think GeoEnergy - Geothermal Energy News | dáta = 27 Eanáir 2020 | dátarochtana = 19 Feabhra 2021 | archive-date=26 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210126085813/https://www.thinkgeoenergy.com/the-top-10-geothermal-countries-2019-based-on-installed-generation-capacity-mwe/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; International markets grew at an average annual rate of 5 percent over the three years to 2015, and global geothermal power capacity is expected to reach 14.5–17.6&amp;nbsp;GW by 2020.

&lt;ref name=gea2015&gt;{{lua idirlín | url = http://geo-energy.org/reports/2015/Int'lMarketataGlanceMay2015Final5_14_15.pdf | teideal = The International Geothermal Market At a Glance – May 2015 | foilsitheoir =GEA—Geothermal Energy Association | dáta = Bealtaine 2015 | dátarochtana = 23 Samhain 2021 | archive-date=6 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211006155451/http://geo-energy.org/reports/2015/Int%27lMarketataGlanceMay2015Final5_14_15.pdf | url-status=live}}&lt;/ref&gt;

}}

[[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]]

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>nwj8mr2spy3nfgil58d3o05z6ahim1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1326600</id>
      <parentid>1326582</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T07:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cumhacht gheoiteirmeach */</comment>
      <origin>1326600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9661" sha1="6suvbb6f6uwjb8i4xuqyunox0ionyck" xml:space="preserve">[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]

== Ceanntásc ==

••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir

* [[Téamh domhanda]] '' Global warming 
* [[Aeráid]] '' Climate
* [[Tonn teasa]] '' Heat wave
* [[Falscaí]] '' Wild fire
* [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation
* [[Eostatacht]] '' Eustacy


* [[:Catagóir:Téamh domhanda]]
** [[:Catagóir:Athrú aeráide]]

== Cúiseanna ==
# [[Gás ceaptha teasa]] &amp;rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission
# [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture

== Gás ceaptha teasa ==
Led

== Aontas Eorpach ==
* [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &amp;#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &amp;#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], &lt;s&gt;an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=&lt;/s&gt;an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]]

== Teicneolaíocht agus geilleagar ==
Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s)

* ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]]
# ''[[:en:Geothermal power|Geothermal power]]'' - [[Cumhacht gheoiteirmeach]]
# ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]]
# ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]]
# ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]]
# ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]]
# ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]]
# ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]]

== Cumhacht gheoiteirmeach ==


{| class=wikitable 
|-
| [[Íomhá:Krafla geothermal power station wiki.jpg | center | 200px]]
| [[Íomhá:World map of geothermal power countries installed and developing.svg | center | 200px]]
|-
| [[Krafla Geothermal Power Station|Krafla]], a geothermal power station in Iceland
| Countries with installed or developing geothermal power projects
|}

'' '''Geothermal power''' is [[electricity generation|electrical power generated]] from [[fuinneamh geoiteirmeach]].  Technologies in use include dry steam power stations, flash steam power stations and [[binary cycle]] power stations.  Geothermal electricity generation is currently used in 26 countries,&lt;ref name=gea2010 /&gt;&lt;ref name=:1 /&gt; while [[geothermal heating]] is in use in 70 countries.&lt;ref name=IPCC /&gt;

'' As of 2019, worldwide geothermal power capacity amounts to 15.4 [[gigawatt]]s (GW), of which 23.9% (3.68 GW) are installed in the [[geothermal energy in the United States|United States]].&lt;ref name=&quot;2019 Capacity&quot; /&gt;&lt;ref name=gea2015 /&gt;  Based on current geologic knowledge and technology the [[Geothermal Energy Association]] (GEA) publicly discloses, the GEA estimates that only 6.9% of total global potential has been tapped so far, while the [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] reported geothermal power potential to be in the range of 35&amp;nbsp;GW to 2&amp;nbsp;[[terawatt|TW]].&lt;ref name=IPCC /&gt; Countries generating more than 15 percent of their electricity from geothermal sources include [[geothermal power in El Salvador|El Salvador]], [[geothermal power in Kenya|Kenya]], the [[geothermal power in the Philippines|Philippines]], [[geothermal power in Iceland|Iceland]], [[New Zealand]],&lt;ref name=:0 /&gt; and [[Costa Rica]]. [[Geothermal power in Indonesia|Indonesia]] has an estimated potential of 29&amp;nbsp;GW of geothermal energy resources, the largest in the world; in 2017, its installed capacity was 1.8&amp;nbsp;GW.

'' Geothermal power is considered to be a [[sustainable energy|sustainable]], [[renewable energy|renewable]] source of energy because the heat extraction is small compared with the [[Earth's internal heat budget|Earth's heat content]].&lt;ref name=sustainability /&gt; The [[life-cycle greenhouse-gas emissions of energy sources|greenhouse gas emissions]] of geothermal electric stations average 45&amp;nbsp;grams of [[carbon dioxide]] per kilowatt-hour of electricity, or less than 5% of those of conventional coal-fired plants.&lt;ref name=&quot;IPCC Annex II&quot; /&gt;

'' As a source of renewable energy for both power and heating, geothermal has the potential to meet 3 to 5% of global demand by 2050. With economic [[incentive]]s, it is estimated that by 2100 it will be possible to meet 10% of global demand with geothermal power.&lt;ref name=:0 /&gt;

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite journal | first1=Ingvar B. | last1=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | journal=IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources Conference, Proceedings | editor=O. Hohmeyer and T. Trittin | publisher=The Intergovernmental Panel on Climate Change | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://www.iea-gia.org/documents/FridleifssonetalIPCCGeothermalpaper2008FinalRybach20May08_000.pdf | access-date=2009-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100308014920/http://www.iea-gia.org/documents/FridleifssonetalIPCCGeothermalpaper2008FinalRybach20May08_000.pdf | archive-date=March 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sustainability&quot;&gt;{{cite journal | last = Rybach | first = Ladislaus | date = September 2007 | title =Geothermal Sustainability | periodical = Geo-Heat Centre Quarterly Bulletin | location = Klamath Falls, Oregon | publisher = Oregon Institute of Technology | volume = 28 | issue = 3 | pages = 2–7 | url = http://geoheat.oit.edu/bulletin/bull28-3/art2.pdf | access-date = 2009-05-09 | archive-date = 2012-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120217184740/http://geoheat.oit.edu/bulletin/bull28-3/art2.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gea2010&gt;Geothermal Energy Association. [http://www.geo-energy.org/pdf/reports/GEA_International_Market_Report_Final_May_2010.pdf Geothermal Energy: International Market Update] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525165514/http://www.geo-energy.org/pdf/reports/GEA_International_Market_Report_Final_May_2010.pdf|date=25 May 2017}} May 2010, p. 4-6.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book | last1=agus El Bassam| first1=Nasir | url={{google books | plainurl=y | id=uP4eGFt4c_AC | page=187}} | title=Distributed Renewable Energies for Off-Grid Communities: Strategies and Technologies Toward Achieving Sustainability in Energy Generation and Supply | last2=Maegaard | first2=Preben | last3=Schlichting | first3=Marcia | date=2013 | publisher=Newnes | isbn=978-0-12-397178-4|page=187 | language=en | access-date=25 October 2020 | archive-date=11 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/202105 11095838/https://books.google.com/books?id=uP4eGFt4c_AC&amp;q=international+Geothermal+Association+10%2C715+megawatts&amp;pg=PA187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;2019 Capacity&quot;&gt;{{cite news | sloinne = Richter | ainm = Alexander | url = https://www.thinkgeoenergy.com/the-top-10-geothermal-countries-2019-based-on-installed-generation-capacity-mwe/ | teideal = The Top 10 Geothermal Countries 2019 – based on installed generation capacity (MWe) | foilsitheoir = Think GeoEnergy - Geothermal Energy News | dáta = 27 Eanáir 2020 | dátarochtana = 19 Feabhra 2021 | archive-date=26 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210126085813/https://www.thinkgeoenergy.com/the-top-10-geothermal-countries-2019-based-on-installed-generation-capacity-mwe/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; International markets grew at an average annual rate of 5 percent over the three years to 2015, and global geothermal power capacity is expected to reach 14.5–17.6&amp;nbsp;GW by 2020.

&lt;ref name=gea2015&gt;{{lua idirlín | url = http://geo-energy.org/reports/2015/Int'lMarketataGlanceMay2015Final5_14_15.pdf | teideal = The International Geothermal Market At a Glance – May 2015 | foilsitheoir =GEA—Geothermal Energy Association | dáta = Bealtaine 2015 | dátarochtana = 23 Samhain 2021 | archive-date=6 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211006155451/http://geo-energy.org/reports/2015/Int%27lMarketataGlanceMay2015Final5_14_15.pdf | url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book | url=https://www.icebookshop.com/Products/Geothermal-Energy,-Heat-Exchange-Systems-and-Energ.aspx | title=Geothermal Energy, Heat Exchange Systems and Energy Piles | last1=Craig | first1=William | last2=Gavin | first2=Kenneth | publisher=ICE Publishing | year=2018 | isbn=978-0-7277-6398-3 | location=Londain | pages=41–42 | access-date=21 August 2018 | archive-date=21 August 2018 | archive-url= https://web.archive.org/web/20180821191853/https://www.icebookshop.com/Products/Geothermal-Energy,-Heat-Exchange-Systems-and-Energ.aspx | url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC Annex II&quot;&gt;Moomaw, W., P. Burgherr, G. Heath, M. Lenzen, J. Nyboer, A. Verbruggen, [http://srren.ipcc-wg3.de/report/IPCC_SRREN_Annex_II.pdf 2011: Annex II: Methodology. In IPCC: Special Report on Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation (ref. page 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627074517/http://srren.ipcc-wg3.de/report/IPCC_SRREN_Annex_II.pdf | date=27 June 2013}}&lt;/ref&gt;
}}

[[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]]

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>6suvbb6f6uwjb8i4xuqyunox0ionyck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jon Burrows</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120513</id>
    <revision>
      <id>1326567</id>
      <parentid>1314113</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T15:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1326567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9026" sha1="rmf9xf6hh51g1vkxg1h2mbm8ovyqjye" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Polaiteoir Éireannach ó Thuaisceart Éireann is ea '''Jonathan Burrows''' [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|CTR]] (a rugadh i nDeireadh Fómhair 1977), atá ag feidhmiú mar Cheannaire ar [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] ([[Páirtí Aontachtach Uladh|PAU]]) ó 31 Eanáir 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UUP: New leader John Burrows sets of aim of becoming largest unionist party|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cd7zl5njnqeo|website=BBC News|date=2026-01-31|access-date=2026-01-31|language=en-GB|first=Gareth|last=Gordon}}&lt;/ref&gt; Tá sé ina Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR) d'[[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thuaidh]] ó Lúnasa 2025 i leith.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=29 July 2025 |title=Former senior PSNI officer selected to be new Ulster Unionist MLA |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/politics/former-senior-psni-officer-selected-to-be-new-ulster-unionist-mla/a1021040367.html |access-date=29 July 2025 |language=en-GB |issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;

Tá taithí fhairsing phóilíneachta ag Burrows i d[[Tuaisceart Éireann]] agus ar fud na [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríochta Aontaithe]]. D'fhóin sé mar oifigeach póilíneachta sinsearach i [[Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann|Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann]] ([[Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann|SPTÉ]]) go dtí go ndeachaigh sé ar scor sa bhliain 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=James Martin |date=29 July 2025 |title=Former senior PSNI officer Jon Borrows selected as new UUP North Antrim MLA |url=https://www.belfastlive.co.uk/news/northern-ireland/former-senior-psni-officer-jon-32162182 |access-date=29 July 2025 |website=Belfast Live |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Luathshaol agus oideachas ==
As [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]], [[Contae an Dúin]] ó dhúchas, cuireadh oideachas ar Burrows i Bangor Grammar School sular bhain sé céim BA (Onóracha) sa Dlí agus sa Rialtas amach in [[Ollscoil Uladh]]; agus tá Máistreacht sa Cheartas Coiriúil (MSc) agus Máistreacht sa Dlí (LLM) aige freisin.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Education Spokesperson |url=https://www.uup.org/jon_burrows |access-date=2026-01-15 |website=UUP Live |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Gairm==
Lean Burrows a athair, Colin, isteach i ngairm phóilíneachta. D'éirigh Colin Burrows as an SPTÉ sa bhliain 2002, tar éis 31 bliain de sheirbhís phóilíneachta. Bronnadh Bonn Póilíní na Banríona  air sa bhliain 1991.&lt;ref&gt;https://academic.oup.com/policing/article-abstract/1/3/273/1544689&lt;/ref&gt; 

Chuir Jon Burrows, iarratas ar phost isteach chuig Chonstáblacht Ríoga Uladh i 1995, ach &quot;theip&quot; air sa scrúdú (ina fhocail féin “flunked” an scrúdú.

Thosaigh Jon a ghairm sa [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] sa bhliain 1995. 
D'oibrigh sé go ceann blianta fada mar oifigeach sinsearach sa SPTÉ i ndiaidh na hathruithe a tháinig i ndiaidh [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Aoine an Chéasta]].

Le linn a ghairme, d'fhóin Burrows mar Phríomhchigire i gceantar an Fheabhail. In 2015, labhair sé faoin bh[[An Fhleadh Cheoil|Fleadh Cheoil]] mar bhuaicphointe dá chuid ama i nDoire.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-foyle-west-23599777|teideal=Irish-speaking police officers drafted in for fleadh in Derry|dáta=2013-08-07|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-02-02}}&lt;/ref&gt;

Bhí oifigeach le Gaeilge ar dualgas ag an ócáid sin i stáisiún póilíní soghluaiste i lár chathair Dhoire mar aon le hoifigigh eile a bhí líofa sa Fhraincis agus sa Spáinnis.&lt;ref&gt;{{cite web | teideal=Irish-speaking police officers drafted in for fleadh in Derry | work=BBC News | date=7 August 2013 | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-foyle-west-23599777 }}&lt;/ref&gt;  Dúirt Burrows ag an am &quot;''this demonstrates how diverse and reflective the police service is of the community we serve.&quot; Burrows also led a crackdown on illegal republican parades - and in 2018 led an operation that arrested a masked colour party in Lurgan - the first operation of its kind.''&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018-04-01 |teideal=Seven charged following republican parade in Lurgan |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-43610868 |access-date=2026-03-05 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Gníomhréim pholaitiúil ===
===Comhalta de Thionól Thuaisceart Éireann (2025-inniu)===
I mí Iúil 2025, d'fhógair [[Páirtí Aontachtach Uladh]] (PAU) go raibh Burrows roghnaithe le teacht in áit [[Colin Crawford]] mar CTR d'[[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thuaidh]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 July 2025 |teideal=Former senior PSNI officer Jon Burrows to become UUP MLA |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05ezpeg6r4o |access-date=29 July 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 July 2025 |teideal=UUP: Jon Burrows replaces Colin Crawford as North Antrim MLA - Northern Ireland Elects |url=https://nielects.com/news/2025/07/29/uup-jon-burrows-replaces-colin-crawford-as-north-antrim-mla/ |access-date=29 July 2025 |website=nielects.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; He is the party's [[Department of Education (Northern Ireland)|Education]] Spokesperson.&lt;ref&gt;{{Cite web |teideal=Education Spokesperson |url=https://www.uup.org/jon_burrows |access-date=2026-01-15 |website=UUP Live |language=en}}&lt;/ref&gt; B'Urlabhraí Oideachais an pháirtí é.&lt;ref&gt;{{Cite web |teideal=Education Spokesperson |url=https://www.uup.org/jon_burrows |access-date=2026-01-15 |website=UUP Live |language=en}}&lt;/ref&gt;

===Ceannaire Pháirtí Aontachtach Uladh (2026-inniu)===
Ar an 8 Eanáir 2026, d'fhógair Burrows a iarrthóireacht do cheannaireacht an PAU i dtoghchán ceannaireachta 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Jon Burrows joins race for UUP leadership |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cvg5d663l94o |access-date=2026-01-15 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ag deireadh na n-ainmniúchán ar an 15 Eanáir, ba é Burrows an t-aon iarrthóir a hainmníodh agus mar sin daingníodh é mar chéad cheannaire eile an pháirtí.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-15 |teideal=UUP: Jon Burrows looks set to become next leader |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0mkl9ndrlro |access-date=2026-01-15 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

==Conspóidí==
===An Binse Um Idirdhealú Gnéis===
Luadh Jon Burrows arís agus arís eile i mbinse tionsclaíoch a thionscainthug an t-iar-Ard-Cheannfort Emma Bond, a líomhnaigh idirdhealú gnéis laistigh den SPTÉ. Mhaígh Bond gur léirigh Burrows claontacht ina coinne le linn imscrúduithe inmheánacha. Léirigh Burrows gur baineadh na líomhaintí geit as (&quot;shocked&quot;) ag cur béime ar a thiomantas do ghairmiúlacht agus cothroime ina ról.&lt;ref&gt;{{Cite news |teideal=Key figure in PSNI sex discrimination tribunal Jon Burrows 'devastated' at bias allegations and no reply |url=https://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2023/01/30/news/key_figure_in_psni_sex_discrimination_tribunal_wants_to_deliver_testimony_devastated_at_bias_allegations_and_no_reply-3026804/ |work=Irish News |date=30 January 2023}}&lt;/ref&gt;

===Eachtra Bhóthar Ormeaɯ===
Cháin Burrows go láidir an t-ombudsman as an gcaoi ar láimhsigh sé eachtra Bhóthar Ormeau in 2021, inar cuireadh oifigeach de chuid an SPTÉ ar fionraí gan chúis dhlíthiúil. Dúirt Burrows nár fhiosraigh an t-ombudsman cad a rinne na hoifigigh sinsearacha a bhí i gceist sa chás, agus ina ionad sin gur chuaigh an t-ombudsman ar aghaidh le gníomh smachtaithe i gcoinne an oifigigh a bhí curtha ar fionraí. Mhaígh Burrows go raibh an fhionraí spreagtha go polaitiúil agus nach raibh sí bunaithe ar mhí-iompar.&lt;ref&gt;{{Cite news |teideal=Jon Burrows: The whole saga surrounding the Ormeau Road incident is a microcosm of what is wrong in Northern Ireland |url=https://www.newsletter.co.uk/news/opinion/columnists/jon-burrows-the-whole-saga-surrounding-the-ormeau-road-incident-is-a-microcosm-of-what-is-wrong-in-northern-ireland-4660398 |work=News Letter}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |teideal=Ormeau Road incident: 'No-one wants to investigate top police for caving in to political pressure' says former head of PSNI discipline branch Jon Burrows |url=https://www.newsletter.co.uk/news/politics/ormeau-road-incident-no-one-wants-to-investigate-top-police-for-caving-in-to-political-pressure-from-sinn-fein-says-former-head-of-psni-discipline-branch-jon-burrows-4966169 |work=Belfast News Letter |date=29 January 2025 
|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Páirtí Aontachtach Uladh]]
* [[Mike Nesbitt]]
* [[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Burrows, Jon}}
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]]
[[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]]
[[Catagóir:Oifigigh Sheirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann]]
[[Catagóir:Póilíní]]</text>
      <sha1>rmf9xf6hh51g1vkxg1h2mbm8ovyqjye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anúna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126476</id>
    <revision>
      <id>1326580</id>
      <parentid>1321611</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T21:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15056" sha1="byf3mkcqnlayoa99itbpzjck59w31ib" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta
| nom = Anúna
| image = ANÚNA 2018.jpg
| peu = Anúna sa bhliain 2018
| tipus = Grúpa gutha
| origen = Éire
| genere = Ceol córúil&lt;br&gt;Luathcheol&lt;br&gt;Ceol clasaiceach comhaimseartha&lt;br&gt;Ceol Ceilteach
| periode_actiu = 1987–
| discografica = Danú, Gimell, Universal, Koch, Valley, Elevation, E1
| lloc_web = [https://www.anuna.ie/ Anúna.ie]
}}

'''Anúna''' is grúpa gutha Éireannach é, nó '''ANÚNA''' mar a scríobhtar go minic é.&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot;&gt;[[https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography](https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anúna], AllMusic. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt; Bhunaigh an cumadóir [[Michael McGlynn]] é sa bhliain 1987.&lt;ref name=&quot;BBCMusic&quot;&gt;[[https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20](https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20) Michael McGlynn], BBC Music. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt; Is ar cheol córúil McGlynn is mó atá obair an ghrúpa bunaithe.&lt;ref name=&quot;BBCMusic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt;

'''An Uaithne''' a tugadh ar an ngrúpa ar dtús.&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt; Ó 1991 amach, tugadh Anúna air.&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt; Tháinig cáil idirnáisiúnta air i lár na nóchaidí mar gheall ar a bhaint le ''[[Riverdance]]'', ach bhí stíl ealaíne dá chuid féin forbartha aige roimhe sin: saothair nua le McGlynn, agus ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach á athcheapadh aige.&lt;ref&gt;[[https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825](https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sounds of the spirit], ''The Irish Times''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllMusicBio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.&lt;/ref&gt;

Déanann foinsí criticiúla agus acadúla cur síos ar cheol Anúna mar cheol a tharraingíonn ar pholafónaíocht luath agus ar fhoinsí traidisiúnta Éireannacha, agus a chuireann an t-ábhar sin i láthair trí chumadóireacht chomhaimseartha.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.&lt;/ref&gt; Ar na gnéithe is mó a shonraíonn an grúpa tá an taibhiú gan stiúrthóir agus gluaiseacht na n-amhránaithe sa spás taibhithe.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.&lt;/ref&gt;

Ní le ceolchoirmeacha amháin a bhain obair Anúna.&lt;ref name=&quot;JournalMusic&quot;&gt;[[https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years](https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anúna: Fifteen Years On], ''The Journal of Music''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.&lt;/ref&gt; Bhí taifeadtaí, turais idirnáisiúnta, tionscadail chraolta agus comhoibrithe san amharclann, sa scannánaíocht agus i meáin eile mar chuid de ghníomhaíocht an ghrúpa.&lt;ref name=&quot;JournalMusic&quot; /&gt;

== Stair ==

Bhunaigh Michael McGlynn An Uaithne sa bhliain 1987, tar éis dó a bheith bainteach le cóir choláisteacha i mBaile Átha Cliath.&lt;ref&gt;Stacie Lee Rossow, ''The Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn'', tráchtas Doctor of Musical Arts, University of Miami, 2010, lgh. 5-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Karen Marrolli, ''An Overview of the Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn with a Conductor's Preparatory Guide to His Celtic Mass'', tráchtas Doctor of Musical Arts, Louisiana State University, 2010, lgh. 3-5.&lt;/ref&gt; Faoin ainm sin a tháinig aird chriticiúil air ag tús na 1990idí.&lt;ref&gt;Douglas Sealy, “Medieval Music in the House of Lords”, ''The Irish Times'', 15 Bealtaine 1990, lch. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Douglas Sealy, “Religious music recital in TCD”, ''The Irish Times'', 4 Feabhra 1991, lch. 8.&lt;/ref&gt;

Eisíodh an chéad albam, ''ANÚNA'', sa bhliain 1993.&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.&lt;/ref&gt; Tháinig ''Invocation'' sa bhliain 1994, agus thug ''The Irish Times'' moladh do Anúna mar ghrúpa córúil nuálach in Éirinn.&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.&lt;/ref&gt;

Ó 1994 go 1996, bhí baint ag Anúna le ''Riverdance'', ón gcéad chur i láthair ag Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse i 1994 go dtí forbairt an tsaothair mar léiriú stáitse idirnáisiúnta.&lt;ref&gt;Joe Jackson, “Anúna's River of Sound”, ''The Irish Times'', 23 Meán Fómhair 1994, lch. 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anna Kisselgoff, [[https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html](https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html) “DANCE REVIEW; Irish Steps and Their Kin”], ''The New York Times'', 15 Márta 1996. Rochtain: 19 Eanáir 2026.&lt;/ref&gt; Bhí Anúna ar an eisiúint 1996 de ''Riverdance: Music from the Show'', albam a bhuaigh Grammy Award for Best Musical Show Album sa bhliain 1997.&lt;ref&gt;[[https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539](https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bill Whelan Riverdance: music from the show], Irish Traditional Music Archive. Rochtain: 25 Márta 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards](https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards) 39th Annual GRAMMY Awards], GRAMMY.com. Rochtain: 25 Márta 2026.&lt;/ref&gt;

Tar éis ''Riverdance'', lean Anúna de bheith ag obair mar ghrúpa taifeadta agus taibhithe idirnáisiúnta. Bhí ''Deep Dead Blue'' ar an gcairt UK Classical Specialist i 1999, agus bhí an grúpa bainteach le craoltaí agus eisiúintí teilifíse sna Stáit Aontaithe, ina measc ''Celtic Origins'' agus ''Christmas Memories'' ar PBS.&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf](https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “The Official UK Charts - Specialist”], ''Music Week'', 28 Lúnasa 1999, lch. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mitchell Peters, [[https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/](https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/) “Anúna Preps North American Push”], ''Billboard'', 31 Bealtaine 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html](https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html){{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna's Warm and Inspiring Christmas Memories to Highlight 2008 Holiday Season”], GlobeNewswire, 20 Deireadh Fómhair 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Top World Albums”], ''Billboard'', 8 Samhain 2008, lch. 45.&lt;/ref&gt;

Bhí an grúpa le feiceáil i hallaí agus in ionaid idirnáisiúnta, ina measc an [[Royal Albert Hall]], an [[National Centre for the Performing Arts (China)|National Centre for the Performing Arts]] i mBéising, agus [[Sumida Triphony Hall]] i dTóiceo.&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html](https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna - Irish Choral Ensemble Beijing Concert”], Theatre Beijing, 9 Meitheamh 2015. Rochtain: 19 Eanáir 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074](https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074) アヌーナ、全国9ヵ所をまわる10年ぶりの来日公演を開催], CDJournal, 5 Meitheamh 2024.&lt;/ref&gt;

Sa tSeapáin, ghlac Anúna páirt i dtionscadail le [[Yasunori Mitsuda]], lena n-áirítear ceolchoirm chomórtha ''[[Xenogears]]'' in 2018, agus chuir sé ''Yuki Onna'' i láthair in 2024, clár a cheangail ceol córúil le gnéithe den [[Noh]].&lt;ref&gt;[[https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/](https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 光田康典さんが制作総指揮を務めた『ゼノギアス』20周年記念コンサートをレポート], 電撃オンライン, 9 Aibreán 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/](https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ゼノギアス20周年記念関連音源について], Square Enix Music.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457](https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} アヌーナ特別公演『雪女』の幻想], Mikiki.&lt;/ref&gt; I measc eisiúintí níos déanaí an ghrúpa bhí ''Otherworld'' agus ''Eilífð''.&lt;ref&gt;Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 18 Eanáir 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;

== Ceol agus stíl ==

Is ceol córúil Michael McGlynn croí shaothar Anúna. Cé go mbaineann an ceol leas as ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach, ní mar athchruthú stairiúil a chuirtear i láthair é, ach mar cheol an lae inniu.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Liam Fay, “Age of Chants”, ''Hot Press'', Nollaig 1993.&lt;/ref&gt; D'aithin Axel Klein tionchair éagsúla ar shaothar McGlynn: polafónaíocht luath, ceol traidisiúnta Éireannach, Debussy, Messiaen agus íostachas Meiriceánach.&lt;ref&gt;Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.&lt;/ref&gt;

Gné lárnach den obair is ea an taibhiú gan stiúrthóir: bogann na hamhránaithe sa spás taibhithe, agus is cuid den chur i láthair é sin.&lt;ref&gt;Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harry White agus Barra Boydell, eag., ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', University College Dublin Press, 2013, lch. 24.&lt;/ref&gt; Rinne Dervan cur síos ar fhuaim an ghrúpa mar fhuaim ina raibh béim ar athshondas, dath agus atmaisféar seachas ar chumasc córúil traidisiúnta.&lt;ref&gt;Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.&lt;/ref&gt;

== Dioscliosta roghnaithe ==

* ''ANÚNA'' (1993)&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.&lt;/ref&gt;
* ''Invocation'' (1994)&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.&lt;/ref&gt;
* ''Omnis'' (1995)&lt;ref&gt;Nuala O'Connor, “Anúna: Omnis”, ''The Irish Times'', 6 Deireadh Fómhair 1995, lch. 12.&lt;/ref&gt;
* ''Deep Dead Blue'' (1996)&lt;ref&gt;[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.&lt;/ref&gt;
* ''Behind the Closed Eye'' (1997)&lt;ref&gt;Fintan Vallely, “Anúna. Behind The Closed Eye (Danu)”, ''The Irish Times'', 17 Deireadh Fómhair 1997, lch. 2.&lt;/ref&gt;
* ''Cynara'' (2000)&lt;ref&gt;Siobhán Long, “Cynara”, ''The Irish Times'', 13 Nollaig 2000, lch. 55.&lt;/ref&gt;
* ''Revelation'' (2015)&lt;ref&gt;Siobhán Long, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102](https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Revelation”], ''The Irish Times'', 17 Iúil 2015. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;
* ''Otherworld'' (2023)&lt;ref&gt;Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;
* ''Eilífð'' (2025)&lt;ref&gt;Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/](https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/){{Dead link|date=Iúil 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Releases - July 2025”], ''Irish Music Magazine'', Iúil 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>byf3mkcqnlayoa99itbpzjck59w31ib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Dewey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127217</id>
    <revision>
      <id>1326573</id>
      <parentid>1322103</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T18:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1326573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7054" sha1="oyv9wbypx5cvhe3n3dzrds0yr8lgubu" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Fealsúnacht|Fealsamh]], [[síceolaí]] agus athchóiritheoir oideachais Meiriceánach ab ea '''John Dewey''' (20 Deireadh Fómhair, 1859 – 1 Meitheamh, 1952). Bhí sé ar dhuine de na scoláirí Meiriceánacha ba mhó le rá sa chéad leath den fhichiú haois.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|title=PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers|work=www.pbs.org|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|archive-date=February 23, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Hildebrand |first=David |title=John Dewey |date=2018 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/dewey/ |access-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308082239/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/dewey/ |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}&lt;/ref&gt;

Ba é príomhthéama shaothar Dewey ná a chreideamh domhain sa [[daonlathas]], bíodh sé sa pholaitíocht, san oideachas, nó sa chumarsáid agus san iriseoireacht.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Festenstein |first=Matthew |title=Dewey's Political Philosophy |date=2018 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dewey-political/ |access-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040535/https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dewey-political/ |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live |edition=Fall 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}&lt;/ref&gt; Mar a dúirt Dewey féin sa bhliain 1888, agus é fós in Ollscoil Michigan, &quot;Democracy and the one, ultimate, [[:en:Ethical_ideal|ethical ideal]] of humanity are to my mind synonymous.&quot;&lt;ref&gt;''Early Works'', 1:228 (Southern Illinois University Press) op cited in {{Luaigh foilseachán|jstor=1465331|author=Anderson|first=Douglas R.|title=Reviewed work: John Dewey: Religious Faith and Democratic Humanism, Steven C. Rockefeller|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_summer-1993_61_2/page/383|journal=Journal of the American Academy of Religion|date=1993|volume=61|issue=2|pages=383–386|doi=10.1093/jaarel/LXI.2.383}}&lt;/ref&gt; Mheas Dewey go raibh dhá ghné bhunúsacha— — scoileanna agus an tsochaí shibhialta — a raibh gá le haird a thabhairt orthu agus iad a athchruthú chun faisnéis thurgnamhach agus iolrachas a spreagadh. D’áitigh sé nach raibh daonlathas iomlán le baint amach ach trí chearta vótála a leathnú ach freisin trína chinntiú go mbeadh tuairim phoiblí lánfhoirmithe ann, rud a bhainfí amach trí chumarsáid idir saoránaigh, saineolaithe agus polaiteoirí.

Bhí Dewey ar dhuine de na príomhphearsana a bhain le fealsúnacht an phragmatachais agus meastar gur duine de bhunaitheoirí na síceolaíochta feidhmiúla é. Meastar gurb é a pháipéar &quot;The Reflex Arc Concept in Psychology&quot;, a foilsíodh sa bhliain 1896, an chéad phríomhshaothar i (Chicago) scoil fheidhmiúlaíoch na síceolaíochta.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Backe|first=Andrew|date=1999|title=Dewey and the Reflex Arc: The Limits of James's Influence|journal=Transactions of the Charles S. Peirce Society|volume=35|issue=2|pages=312–326|issn=0009-1774|jstor=40320763}}&lt;/ref&gt; De réir suirbhé ''A &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Review_of_General_Psychology&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Review of General Psychology&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;192&quot;&gt;Review of General Psychology&lt;/a&gt;, a foilsíodh in 2002'', rangaíodh Dewey mar an 93ú síceolaí is mó a luadh sa 20ú haois.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Haggbloom|first=Steven J.|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|journal=Review of General Psychology|volume=6|issue=2|year=2002|pages=139–52|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139|url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx|accessdate=June 9, 2015}}&lt;/ref&gt;

Ba athchóiritheoir oideachais mór é Dewey sa 20ú haois chomh maith.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|title=PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers|work=www.pbs.org|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html|archive-date=February 23, 2021}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.pbs.org/onlyateacher/john.html &quot;PBS Online: Only A Teacher: Schoolhouse Pioneers&quot;]. ''www.pbs.org''. [https://web.archive.org/web/20210223193541/http://www.pbs.org/onlyateacher/john.html Archived] from the original on February 23, 2021&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;August 29,&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; Intleachtóir poiblí aitheanta ab ea é, agus bhí sé ar cheann de na guthanna ba mhó i dtaca leis an oideachas forásach agus an liobrálachas.&lt;ref&gt;{{Cite book-en|title=School and Society: Historical and Contemporary Perspectives|author=Violas, Paul C.|year=2004|publisher=McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages|isbn=978-0-07-298556-6}}&lt;/ref&gt; Le linn dó a bheith ina ollamh in [[Ollscoil Chicago]], bhunaigh sé Scoileanna Saotharlainne Ollscoil Chicago, áit ar éirigh leis a chuid smaointe forásacha maidir le modhanna peidagógacha a chur i bhfeidhm agus a thástáil.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.mi-knoll.de/122501.html|title=John Dewey's Laboratory School in Chicago|work=www.mi-knoll.de|access-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123213952/https://www.mi-knoll.de/122501.html|archive-date=November 23, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.iep.utm.edu/dewey/|title=John Dewey (1859—1952)|work=The University of Tennessee at Martin|access-date=August 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824175927/https://www.iep.utm.edu/dewey/|archive-date=August 24, 2019}}&lt;/ref&gt; Ó 1904 go dtí gur scoir sé sa bhliain 1930, bhí sé ina ollamh le fealsúnacht i gColáiste na Múinteoirí, Ollscoil Columbia.

Cé gur fearr aithne ar Dewey as a chuid foilseachán faoin oideachas, scríobh sé faoi go leor ábhar eile freisin, lena n-áirítear [[eipistéimeolaíocht]], [[Meitifisic|meiteafisic]], aeistéitic, [[ealaín]], [[loighic]], teoiric shóisialta, agus [[eitic]].

==Tagairtí==
[[Catagóir:Básanna i 1952]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1859]]
[[Catagóir:Fealsúnaithe Meiriceánacha ón 19ú haois]]
[[Catagóir:Aindiachaithe ón 19ú haois]]
[[Catagóir:Fealsúnaithe Meiriceánacha ón 20ú haois]]
[[Catagóir:Aindiachaithe ón 20ú haois]]
[[Catagóir:Aindiachaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Sóisialaigh dhaonlathacha Mheiriceá]]
[[Catagóir:Daonnachaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Loighceoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Fealsúnaithe polaitiúla Mheiriceá]]
[[Catagóir:Fealsúnaithe anailíseacha]]
[[Catagóir:Eipistéimeolaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Pragmataigh]]
[[Catagóir:Sóisialaigh Vermont]]</text>
      <sha1>oyv9wbypx5cvhe3n3dzrds0yr8lgubu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teimpléad:Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>127326</id>
    <revision>
      <id>1326579</id>
      <parentid>1323304</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T20:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>An Sionnach Rua</username>
        <id>29036</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1326579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6493" sha1="qjng19nkqtyban1o6qy8q45qveli2g3" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --&gt;
{{High-use|5169}}
{{Lua
 |Module:Category described in year
 |Module:Category described in year/config
}}
{{Lua sidebar}}

== Faoi ==
This template is used to automatically create a standard category structure throughout [[:Category:Taxa by year of formal description]].

Related discussions include, but are not limited to (oldest to newest):

==== WikiProjects ====
* [[WT:LEPIDOPTERA#Post-Caftaric category straightening-out/clean-up.]]
* [[WT:TREE OF LIFE#Request for comment: categorizing by year of formal description]]
* [[WT:TREE OF LIFE#Any desire to eliminate 'X described in the YYth century' type container categories?]]
* [[WT:INSECTS#'Insects described in' category tree mostly ok?]]
* [[WT:PALAEONTOLOGY#'Taxa described in' categories]]
* [[WT:MARINELIFE#Bivalves/Cephalopods/Chitons described in YYYY categories]]
* [[WT:PALAEONTOLOGY#Fossil parataxa described in YEAR]]
* [[WT:TREE OF LIFE#Category:Sponges vs. Category:Poriferans]]

==== Decadal CfDs ====
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 August 26#Category:Plants described in the 1750s|2018 August 26#Category:Plants described in the 1750s]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 September 22#Category:Spiders described in the 1750s|2018 September 22#Category:Spiders described in the 1750s]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 October 3#Category:Animals described in the 1750s|2018 October 3#Category:Animals described in the 1750s]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 October 8#Category:Bacteria described in the 1780s|2018 October 8#Category:Bacteria described in the 1780s]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 October 13#Category:Fungi described in the 1750s|2018 October 13#Category:Fungi described in the 1750s]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 October 18#Category:Archaea described in the 1920s|2018 October 18#Category:Archaea described in the 1920s]]

==== Non-decadal CfDs ====
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2014 November 26#Category:Invertebrates described in 1896|2014 November 26#Category:Invertebrates described in 1896]] (and arthropods)
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 October 5#Category:Vertebrates described in 1771|2018 October 5#Category:Vertebrates described in 1771]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 October 12#Category:Lepidoptera described in 1758|2018 October 12#Category:Lepidoptera described in 1758]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 November 4#Category:Mites described in 1959|2018 November 4#Category:Mites described in 1959]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2018 November 4#Category:&lt;Animal&amp;gt;s described in &lt;year&amp;gt; with very confined scope and small size|2018 November 4#Category:&lt;Animal&amp;gt;s described in &lt;year&amp;gt; with very confined scope and small size]]
** Anemones, ants, aphids, bees, caddisflies, centipedes, cicadas, damselflies, dragonflies, fleas, flies, lacewings, mantises, scale insects, sea cucumbers, stink bugs, termites, ticks, urchins, &amp; wasps.
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2024 August 9#Category:Ants described in 1758|2024 August 9#Category:Ants described in 1758]]
* [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2025 July 30#Category:&lt;Animal&amp;gt;s described in &lt;year&amp;gt; with very confined scope|2025 July 30#Category:&lt;Animal&amp;gt;s described in &lt;year&amp;gt; with very confined scope]]
** Bees, bugs, cockroaches, damselflies, flies, grasshoppers, sawflies, &amp; wasps.

If you wish to make significant changes, please discuss at [[Wikipedia talk:WikiProject Tree of Life]] first.

== Ag cruthú crainn catagóire nua ==
* Avoid creating [[WP:OVERCAT|overly-specific categories]], especially those where all years contain a [[WP:SMALLCAT|trivial number]] of pages. These categories do little to aid the overall structure, causing more disruption and ambiguity than order. These may be [[WP:CFD|CFD]]'d, or even [[WP:C1|CSD]]'d, after some grace period for initial population; for example, if only several years have been created out of potentially several hundred, or if many years have been created but all contain a trivial number of pages.
* Chances are, there is already an appropriate category structure in place, which should be considered before creating new trees/branches.
* To create a new tree, copy an existing, similar tree in [[Module:Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain/config]], and paste it in an appropriate spot in that table, following the same general table format, and updating any group-specific values and comments.
* If/when a new category tree is created, make sure that any red-linked parents categories are also created. You can find categories with red-linked parents [[:Category:Described in year unknown category|here]].

== Úsáid ==
&lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

No parameters are needed. Instead, the name of the calling category is used to determine its place in the tree.

If the calling category name is not recognized, then the [[Module:Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain/config#L-12|default category tree]] is applied, which is configured for groups under animals, since animals have more sub-groups than non-animals.

== Suíomhnaisc ==
* {{tl|Commons}} links are automatically produced if either the {{wdpl|373}} property and/or an &quot;Other sites&quot; sitelink to commons exist at Wikidata. See {{Q|Q9757156}} for both uses. Duplicate values are ignored.
* {{tl|Wikispecies}} links are automatically produced if the appropriate sitelink exists at Wikidata. See {{Q|Q28467553}} for an example.

== Tástáil ==
&lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain|Spiders described in 1901}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

When placing this template in non-category space, i.e. for testing purposes, a category parameter is required.

== Catagóirí rianaithe ==
* {{Category link with count|Described in year error}}
* {{Category link with count|Described in year unknown category}}
* {{Category link with count|Described in year with manual category}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --&gt;
[[Category:Chronology category header templates]]
[[Category:Science and nature category header templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qjng19nkqtyban1o6qy8q45qveli2g3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127626</id>
    <revision>
      <id>1326598</id>
      <parentid>1324223</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T04:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4669" sha1="huctn14kelb7slc6ywfttm8yiv94x0c" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht feidhmiúcháin]] an [[an Coimisiún Eorpach|Choimisiúin Eorpaigh]] í an '''Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''European Research Executive Agency'' ('''REA''').  Bunaithe sa bhliain 2007 agus lonnaithe sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]], déanann sí bainistíocht ar chodanna de chláir taighde agus nuálaíochta an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]], san áireamh [[Fís Eorpach]] agus an [[Ciste Taighde um Ghual agus Cruach]], agus cuireadh sí tacú riaracháin ar fáil le haghaidh tionscadail taighde maoinithe ag an AE.&lt;ref name=about /&gt;&lt;ref name=CELEX:32021D0173 /&gt;

== Stair ==
Bunaíodh an ghníomhaireacht s bhliain 2007 cinn codanna den {{h|Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch}} a chur i bhfeidhm.&lt;ref name=CELEX:32008D0046 /&gt;  Tugadh leathnú dá mandáid sa bhliain 2013 chun cuid mhaith den a bhainistiú [[Fís 2020]] (FP8, 2014–2020).&lt;ref name=CELEX:32013D0778 /&gt;  Sa bhliain 2021, leathnaíodh an mhandáid arís don tréimhse airgeadais 2021–2027.&lt;ref name=CELEX:32021D0173 /&gt;

== Freagrachtaí ==
Ón mbliain 2021 ar aghaidh, bhí REA i mbun bainistíochta roinnt clár an AE, san áireamh:
* [[Fís Eorpach]], go háirithe:
** [[Gníomhartha Marie Skłodowska-Curie]]
** Cnuasach 2: Cultúr, Cruthaitheacht agus Sochaí Ionchuimsitheach
** Cnuasach 3: Chosaint sibhialtach 
** Cnuasach 6: Bia, Bithgheilleagar, Acmhainní Nádúrtha, Talamhaíocht agus Comhshaoil
* [[Fís 2020]]
* Cur chun cinn táirgí talmhaíochta agricultural products
* [[An Ciste Taighde um Ghual agus Cruach]]

Déanann an ghníomhaireacht bainistíocht fosta ar an [[Seirbhís Fiosrúcháin Taighde]]; comhordaíonn an mheastóireacht ar mholtaí taighde ag saineolaithe neamhspleáchak; tugann tacaíocht riaracháin do chláir atá maoinithe ag an AE; agus déanann scrúduithe dlí agus airgeadais ar ghnásanna na ndeontas.&lt;ref name=resp /&gt;

== Rialtas ==
Oibríonn REA faoi stiúir an Choimisiúin, le stiúrthóir agus coiste stiúrtha.&lt;ref name=org /&gt;

== Buiséad ==
Seo a leanas buiséid an REA le haghaidh tréimhse airgeadais áirithe:&lt;ref name=about /&gt;
* [[Fís Eorpach]] (2021–2027): €22.7 bn
* [[Fís 2020]] (2014–2020): €17 bn
* FP7 (2007–2013): €6.4 bn

== Tagairtí ==
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591743/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 28-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32021D0173&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32021D0173 | teideal = Cinneadh Cur Chun Feidhme (AE) 2021/173 ón gCoimisiún an 12 Feabhra 2021 lena mbunaítear ... '''an Ghníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde''' ... | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32008D0046&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32008D0046 | teideal = 2008/46/EC: Commission Decision of 14 December 2007 setting up the Research Executive Agency for the management of certain areas of the specific Community programmes People, Capacities and Cooperation in the field of research in application of Council Regulation (EC) No 58/2003 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CELEX:32013D0778&gt;{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32013D0778 | teideal = Decision No 778/2013/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 providing further macro-financial assistance to Georgia | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 28-07-2026 | teanga = en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=about&gt;{{lua idirlín | teideal = About REA | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_en | publisher = European Commission | dátarochtana = 26 Meitheamh 2026 }}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=resp&gt;{{lua idirlín | teideal = Responsibilities | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us/what-we-do_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach }}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=org&gt;{{lua idirlín | teideal = Organisation | url = https://rea.ec.europa.eu/about-us_ga | foilsitheoir = an Coimisiún Eorpach }}{{Dead link|date=Lúnasa 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
}}

{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]]</text>
      <sha1>huctn14kelb7slc6ywfttm8yiv94x0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phantasmagoria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127627</id>
    <revision>
      <id>1326604</id>
      <parentid>1325778</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T08:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1326604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6071" sha1="pwl8kcj9dl0gv2nnw29udqhk3ffiuhf" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Nuachtán
|tipus=Iris liteartha
|llengua=Béarla
|fundacio=2017
|genere=[[:Catagóir:Ficsean uafáis|Uafás]], [[:Catagóir:Fantaisíocht|Fantaisíocht]], [[Ficsean eolaíochta]]
|tema=Agallaimh, gearrscéalta, ailt, léirmheasanna, ealaín
|editor=Trevor Kennedy
|publicat_a=[[Béal Feirste]]
|edicions=28+
|distribucio=I gcló
}}

Is iris [[:Catagóir:Ficsean uafáis|uafáis]], [[:Catagóir:Fantaisíocht|fantaisíochta]], agus [[ficsean eolaíochta]] é '''''[[Phantasmagoria]]'''''.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://phantasmagoriamag.co.uk/|teideal=Phantasmagoria Magazine|údar=Phantasmagoria Magazine|language=as Béarla|work=Phantasmagoria Magazine|dátarochtana=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Cuirtear béim ar an uafás ach go háirithe.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://thebelfastreview.wixsite.com/home/post/interview-sci-fi-ireland|teideal=Interview - Sci Fi Ireland|údar=Team @ The Belfast Review|dáta=2026-04-28|language=as Béarla|work=[[The Belfast Review]]|dátarochtana=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Tá an t-eagarthóir [[Trevor Kennedy]] lonnaithe i m[[Béal Feirste]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://splinister.com/2025/04/29/story-interview-in-phantasmagoria-magazine/|teideal=Story &amp; interview in Phantasmagoria Magazine|dáta=2025-04-29|language=as Béarla|work=[[Maura McHugh]]|dátarochtana=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Áirítear ''Phantasmagoria'' ar an mbeagán foilseachán in [[Éire|Éirinn]] a fhoilsíonns ficsean de sheánraí faoi leith.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Iris neamhpholaitiúil atá ann. Eisíodh an chéad eagrán [[Oíche Shamhna]] 2017.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

I measc na ndaoine a bhfuil saothar dá gcuid foilsithe ar ''Phantasmagoria'' tá Clive Barker, Ramsey Campbell, Neil Gaiman, Stephen Jones, [[Stephen King]], Joe R. Lansdale, Samantha Lee, Thomas Ligotti, Alison Littlewood, Brian Lumley, Graham Masterton, Michael Moorcock, Kim Newman, David J. Schow, David A. Sutton, Steve Rasnic Tem,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Darren Shan]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://darrenshan.com/news/phantasmagoria-website|teideal=Phantasmagoria website|údar=|dáta=2023-09-27|language=as Béarla|work=[[Darren Shan]]|dátarochtana=2026-08-11|archivedate=2026-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260315210514/https://darrenshan.com/news/phantasmagoria-website}}&lt;/ref&gt; agus Maura McHugh.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Foilsíonn ''Phantasmagoria'' sain-eagráin ó am go chéile ar théamaí faoi leith,&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://theporporbooksblog.blogspot.com/2023/10/fantasy-tales-45th-anniversary-special.html|teideal=Fantasy Tales 45th Anniversary Special: Phantasmagoria magazine|údar=Tarbandu|dáta=2023-10-16|work=The PorPor Books Blog|dátarochtana=2026-08-11|language=as Béarla}}&lt;/ref&gt; m.sh. sain-eagrán #8 ar na mná san fhicsean uafáis, in eagar ag [[Allison Weir]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://splinister.com/2023/06/21/suspension-in-phantasmagoria-magazine/|teideal=Suspension in Phantasmagoria Magazine|dáta=2023-06-21|language=as Béarla|work=[[Maura McHugh]]|dátarochtana=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;

In eagrán #26 den iris bhí béim faoi leith ar théamaí Éireannacha agus dhear an t-ealaíontóir mór le rá [[Jim Fitzpatrick (ealaíontóir)|Jim Fitzpatrick]] dhá leagan den chlúdach.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Glacadh==
Tá ainmniúcháin faighte aige ag {{Interlanguage link|Gradaim Úafás Clasaiceach Rondo Hatton|en|Rondo Hatton Classic Horror Awards}} sa rannóg Iris is Fearr sna blianta 2023, 2024, 2025, sa rannóg Clúdach is Fearr sa bhliain 2025, sa rannóg Agallamh is Fearr sa bhliain 2024 (S.T. Joshi faoi agallamh ag Trevor Kennedy), agus sa rannóg Cur i Láthair Ealaíne Ghrafaí is Fearr 2024 (&quot;Our First Time to Watch&quot;  le Christopher Tupa agus a mhac i ''Phantasmagoria'' #24).&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://rondoaward.com/rondoaward.com/blog/?p=1612|teideal=Here are the winners of the (Gasp!) 22nd Annual Rondo Hatton Awards|work=rondoaward.com|dátarochtana=2026-08-11|language=as Béarla}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://rondoaward.com/rondoaward.com/blog/?p=1677|teideal=HERE ARE THE WINNERS in the (Gasp!) 23rd Annual Rondo Hatton Classic Horror Awards|work=rondoaward.com|dátarochtana=2026-08-11|language=as Béarla}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://rondoaward.com/rondoaward.com/blog/?p=1805|teideal=HERE ARE THE WINNERS OF THE (GASP!) 24TH ANNUAL RONDO AWARDS|work=rondoaward.com|dátarochtana=2026-08-11|language=as Béarla}}&lt;/ref&gt;

Fuair ''Into Wrack and Ruin'', cnuasach le Benjamin Kurt Unsworth, ainmniúchán sa chatagóir don Chnuasach is Fearr i n[[Gradaim Fhantaisíochta na Breataine]] 2026.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://locusmag.com/2026/05/2026-british-fantasy-awards-shortlists/|teideal=2026 British Fantasy Awards Shortlists|údar=Alice Strangman|dáta=2026-05-26|language=as Béarla|work=[[Locus]]|dátarochtana=2026-08-17}}&lt;/ref&gt;

Thuairimigh Mark Mullan, príomheagarthóir ''[[Sci-Fi Ireland]]'', go bhfuil ''Phantasmagoria'' ar dóigh mar iris.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Nascanna amach ==
* Suíomh oifigiúil: [https://phantasmagoriamag.co.uk/ phantasmagoriamag.co.uk]

== Féach freisin ==
* ''[[Albedo One]]''
* ''[[The Green Book]]''
* ''[[Sci-Fi Ireland]]''

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Phantasmagoria}}
[[Catagóir:Irisí ficsin thuairimigh]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha ficsin thuairimigh]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha]]
[[Catagóir:Irisí]]
[[Catagóir:Ficsean uafáis]]
[[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]]
[[Catagóir:An t-uafás cosmach]]
[[Catagóir:Fantaisíocht]]
[[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha ficsean eolaíochta]]
[[Catagóir:Ficsean tuairimeach]]
[[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]]
[[Catagóir:Leathbhliantáin]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2017]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2010í]]

{{síol-nuachtán}}</text>
      <sha1>pwl8kcj9dl0gv2nnw29udqhk3ffiuhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Smólach White</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128264</id>
    <redirect title="Zoothera aurea" />
    <revision>
      <id>1326569</id>
      <timestamp>2026-08-22T16:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Bhog Ériugena an leathanach [[Smólach White]] go [[Zoothera aurea]]: Systema Naturae le Carl von Linné </comment>
      <origin>1326569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="mjr94tlzn1m4lcc438kpdeew95uzkla" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Zoothera aurea]]</text>
      <sha1>mjr94tlzn1m4lcc438kpdeew95uzkla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fronta Saortha Náisiúnta Sandinista</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128265</id>
    <revision>
      <id>1326592</id>
      <timestamp>2026-08-23T01:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le 'Tháinig Fronta Saortha Náisiúnta Sandinista (FSNS) chun cinn sna 1960í. Ba ghrúpa treallchogaíochta Marxach iad na Sandinistas a tháinig faoi anáil gluaiseachtaí frith-impiriúlach, náisiúnacah agus réabhlóideacha sóisialta. Throid siad cogadh treallchogaíochta ar bheagán acmhainní ar feadh na mblianta.  Faoi 1978, bhí an t-atmaisféar sa tír tar éis athrú. Faoin tráth sin bhreathnaigh ógánaigh na cathracha, oibrithe, agus codanna den mheá...'</comment>
      <origin>1326592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="743" sha1="biauk19j6q6ps4pnyw6xk5my4w5wblx" xml:space="preserve">Tháinig Fronta Saortha Náisiúnta Sandinista (FSNS) chun cinn sna 1960í. Ba ghrúpa treallchogaíochta Marxach iad na Sandinistas a tháinig faoi anáil gluaiseachtaí frith-impiriúlach, náisiúnacah agus réabhlóideacha sóisialta. Throid siad cogadh treallchogaíochta ar bheagán acmhainní ar feadh na mblianta.

Faoi 1978, bhí an t-atmaisféar sa tír tar éis athrú. Faoin tráth sin bhreathnaigh ógánaigh na cathracha, oibrithe, agus codanna den mheánaicme ar an FNSS mar an t-aon fhórsa a d’fhéadfadh deireadh a chur le riail Somoza.

Ghlac an FSNS seilbh ar Nicearagua le linn 1979.

== Féach freisin ==

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{síol}}
[[Catagóir:Fronta Saortha Náisiúnta Sandinista]]
[[Catagóir:Nicearagua]]</text>
      <sha1>biauk19j6q6ps4pnyw6xk5my4w5wblx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Risteárd de Clare, Dara hIarla Phembróic (Strongbow)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128266</id>
    <redirect title="Strongbow" />
    <revision>
      <id>1326608</id>
      <timestamp>2026-08-23T09:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[Strongbow]]</comment>
      <origin>1326608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="7tdg5d9ja3qz7z08mjax71a359q6664" xml:space="preserve">#redirect [[Strongbow]]</text>
      <sha1>7tdg5d9ja3qz7z08mjax71a359q6664</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>