Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2724 1326946 1169564 2026-08-27T11:09:06Z Mahagaja 91 Bhog Mahagaja an leathanach [[Stát (polaití)]] go [[Stát]]: no other article by this name; parens not necessary 1169564 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Flag-map of the world.svg|mion|Na stáit]] Is [[polaití]] é '''stát''' faoi chóras rialachais. Níl aon sainmhíniú gan chonspóid ar stát.<ref> Cudworth et al., 2007: p.1</ref><ref> Barrow, 1993: pp. 9–10 </ref> Sainmhíniú a úsáidtear go forleathan, tagann sé ón socheolaí Gearmánach Max Weber a dúirt gur "polaití" is ea "stát" a choinníonn monaplacht ar úsáid dlisteanach an fhoréigin, cé nach bhfuil sainmhínithe eile neamhchoitianta.<ref> Cudworth et al., 2007: p. 95</ref><ref>Salmon, 2008: p. 54</ref> Is féidir leis an téarma tír a bheith mar thagairt do stát ceannasach agus d'aonáin pholaitiúla eile, mar shampla Cathair na Vatacáine, agus uaireanta eile ní féidir léi tagairt ach do stáit.<ref> Rosenberg, Matt. "Geography: Country, State, and Nation" </ref> Mar gheall ar chúinsí éagsúla na [[Stair|staire]], tá an-éagsúlacht tíortha ar [[An Domhan|domhan]]. Tá cuid acu bunaithe ar [[náisiún]] nó treabh amháin, dream daoine a bhfuil [[teanga]], [[creideamh]] nó [[cultúr]] ar leith acu. Samplaí díobh sin is ea [[an Íoslainn]], [[an tSeapáin]], [[Vítneam]], [[Leosóta]]. Ach bíonn meascán go minic i dtíortha eile, [[an Eilvéis]] mar shampla mar a labhraítear ceithre theanga oifigiúla, nó [[an Bheilg]] mar a bhfuil trí theanga agus tháinig ann do na tíortha sin de bharr na hiomaíochta idir impireachtaí nó tíortha níos mó ná iad ina labhraítear teangacha náisiúnta na tíre. Cruthaíodh teorannacha idir tíortha de bharr na gcoimhlintí idir náisiúin éagsúla, agus mar sin is minic a bhíonn mionlach i dtír nach bhfuil an teanga, creideamh nó cultúr céanna acu is atá an mhóraimh acu - lucht labhartha na [[Sualainnis]]e sa bh[[an Fhionlainn|Fionlainn]] mar shampla, a thugann a ndílseacht don tír ina bhfuil siad in ainneoin na ndifríochtaí sin. Is minic a labhraítear an teanga chéanna i dtíortha difriúla, [[Ceanada]] agus na [[SAM|Stáit Aontaithe]] mar shampla, nó [[an Phortaingéil]] agus [[an Bhrasaíl]], ach cuirtear an-bhéim ar [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] na dtíortha sin óna chéile. Sa bhliain [[2004]], bhí tuairim is 180 tíortha ann, de réir [[na Náisiúin Aontaithe|na Náisiún Aontaithe]]. == Féach fosta == * [[Liosta tíortha]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Tíortha| ]] lgppq4x3jeznra02647a0jfbamqx2s7 0 6689 1326875 1325212 2026-08-26T16:24:56Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 4 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326875 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceoltóir]] agus [[aisteoir]] [[Meiriceá]]nach ab ea '''Elvis Aaron Presley''' ([[8 Eanáir]] [[1935]] – [[16 Lúnasa]] [[1977]]). Tugtar "Rí an Rac-Cheoil" (''the King of Rock and Roll'') air, agus meastar gur dhuine é de na daoine ba mhó tionchar ar chultúr an [[20ú haois|fichiú haois]]. Thuill a stíl fhuinniúil ghnéasach ar an stáitse, agus an meascán tionchar a bhí aige ó cheol na ndaoine gorma agus ó cheol tuaithe na ndaoine bána, cáil mhór agus conspóid mhór araon dó.<ref name="EnWiki" /> Rugadh i dTupelo, [[Mississippi]], é, agus bhog a mhuintir go [[Memphis, Tennessee|Memphis]], [[Tennessee]], nuair a bhí sé trí bliana déag d'aois. Chuir sé tús lena shlí bheatha cheoil sa bhliain [[1954]] ag [[Sun Records]] i gcuideachta an léiritheora Sam Phillips. É féin ar an ngiotár tionlacain, Scotty Moore ar an bpríomhghiotár agus Bill Black ar an dord, bhí sé ar dhuine de cheannródaithe na stíle ar a dtugtar ''rockabilly'', meascán mear de [[Ceol tuaithe|cheol tuaithe]] agus de [[Ceol rithim agus gormacha|cheol rithim agus gormacha]].<ref name="Guralnick1994" /> Sa bhliain [[1955]] cheannaigh RCA Victor a chonradh i margadh a shocraigh a bhainisteoir, an Coirnéal Tom Parker, a bhí i mbun a chuid gnóthaí ón lá sin go deireadh a shaoil. Bhí an chéad singil a d'eisigh sé ar RCA Victor, ''Heartbreak Hotel'', ag barr na gcairteacha sna Stáit Aontaithe i [[1956]]. Rinne sé a chéad scannán, ''Love Me Tender'', an bhliain chéanna.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ar-an-mbothar-le-jack.aspx|teideal=Ar an mBóthar le Jack|údar=Mícheál Ó hAodha|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-11-15}}</ref> Coinscríobhadh isteach san arm é i [[1958]] agus, tar éis dó filleadh in [[1960]], chaith sé an chuid ba mhó den deich mbliana ina dhiaidh sin ag déanamh scannán do Hollywood. D'fhill sé ar an stáitse leis an gclár speisialta teilifíse ''Elvis'' ar NBC i [[1968]], agus lean sraith fhada ceolchoirmeacha i [[Las Vegas]] agus camchuairteanna móra é. Sa bhliain [[1973]] ba é an chéad ealaíontóir aonair é a raibh ceolchoirm dá chuid á craoladh ar fud an domhain, ''Aloha from Hawaii''. Rinne blianta fada mí-úsáide drugaí agus drochnósanna itheacháin dochar mór dá shláinte, agus fuair sé bás i [[Graceland]] i mí Lúnasa 1977 agus é 42 bliain d'aois.<ref name="EnWiki" /> Tá Presley ar dhuine de na healaíontóirí is mó díol i stair an cheoil, agus meastar gur díoladh idir 500 milliún agus billiún taifead dá chuid ar fud an domhain.<ref name="Guinness" /> Bhuaigh sé trí Ghradam Grammy, agus bronnadh Gradam Grammy um Ghaisce Saoil air agus é sé bliana is tríocha d'aois. Bronnadh Bonn Saoirse an Uachtaráin air tar éis a bháis sa bhliain [[2018]].<ref name="BBC2018" /> [[Íomhá:Elvis' birthplace Tupelo, MS 2007.jpg|mion|An teach inar rugadh Presley i dTupelo, Mississippi|clé|220x220px]] [[Íomhá:Elvis Presley Sun Records promo portrait 1954.jpg|clé|mion|Grianghraf poiblíochta de chuid Sun Records, 1954|268x268px]] == Saol agus gairm == === Óige, 1935–1953 === Rugadh Elvis Aaron Presley ar an 8 Eanáir 1935 i dTupelo, Mississippi, mac le Gladys Love Smith agus le Vernon Elvis Presley. Marbhghin ab ea a leathchúpla Jesse Garon, a rugadh cúig nóiméad is tríocha roimhe.<ref name="EnWiki" /> Bhí gaol an-daingean aige lena bheirt tuismitheoirí, go háirithe lena mháthair. Ba bhaill den eaglais ''Assembly of God'' i dTupelo iad an teaghlach, agus is ann a fuair Presley a chéad spreagadh ceoil.<ref name="Guralnick1994" /> Ní raibh ag Vernon ach postanna ócáideacha ó cheann go ceann, agus is minic a bhíodh an teaghlach ag brath ar na comharsana agus ar chúnamh bia ón stát. Sa bhliain [[1938]] chaill siad a dteach nuair a ciontaíodh Vernon as seic a fhalsú agus nuair a cuireadh i bpríosún ar feadh ocht mí é. Chan Presley go poiblí den chéad uair i gcomórtas amhránaíochta ag aonach Mississippi–Alabama ar an 3 Deireadh Fómhair [[1945]], agus é deich mbliana d'aois; chan sé an t-amhrán ''Old Shep'' agus, dar leis féin, is sa chúigiú háit a tháinig sé.<ref name="Guralnick1994" /> Cúpla mí ina dhiaidh sin fuair sé a chéad ghiotár mar bhronntanas lae breithe, agus fuair sé ceachtanna óna bheirt uncail agus ó mhinistir na heaglaise. I mí na Samhna [[1948]] bhog an teaghlach go Memphis. Chuaigh Presley ar scoil in L. C. Humes High School agus chríochnaigh sé an mheánscoil i Meitheamh [[1953]]. Ba mhinic é ag siúl síos go Beale Street, croílár shaol na ngormacha i Memphis, agus ba ghnách leis éisteacht leis an stáisiún raidió WDIA agus le hamhránaithe tuaithe ar nós Hank Snow, Roy Acuff agus Ernest Tubb. Níor fhoghlaim sé riamh ceol a léamh agus is de réir a chluaise a sheinneadh sé.<ref name="EnWiki" /> === Sun Records agus na chéad taifeadtaí, 1953–1955 === I samhradh na bliana 1953 chuaigh Presley isteach sa Memphis Recording Service, an gnó a bhí á reáchtáil ag Sam Phillips sular bhunaigh sé Sun Records, agus d'íoc sé as dhá amhrán a thaifeadadh: ''My Happiness'' agus ''That's When Your Heartaches Begin''. Dúirt sé féin tráth gur mar bhronntanas dá mháthair a rinne sé é, agus tráth eile nach raibh uaidh ach a fháil amach cén chuma a bhí ar a ghuth.<ref name="Guralnick1994" /> I mí Iúil 1954 thug Phillips cuireadh do bheirt cheoltóirí áitiúla — Scotty Moore ar an ngiotár agus Bill Black ar an dord — teacht isteach chun seisiúin a dhéanamh le Presley. Ní raibh ag éirí leo in aon chor go dtí deireadh oíche an 5 Iúil, nuair a thosaigh Presley gan choinne ag canadh ''That's All Right'', sean-amhrán gormacha a thaifead Arthur Crudup i [[1946]]. Thosaigh Phillips ag taifeadadh láithreach: ba é seo an fhuaim a bhí á lorg aige.<ref name="Guralnick1994" /> Trí lá ina dhiaidh sin sheinn an craoltóir raidió Dewey Phillips an t-amhrán ar a chlár ''Red, Hot, and Blue'' ar an stáisiún WHBQ. Bhí an oiread sin suime ag na héisteoirí ann gur sheinn sé arís agus arís eile é. Nuair a chuir sé agallamh beo ar Presley, d'fhiafraigh sé de cén mheánscoil ar fhreastail sé uirthi, ionas go dtuigfeadh an lucht éisteachta — a cheap go raibh amhránaí gorm á chloisteáil acu — cérbh é.<ref name="Guralnick1994" /> Eisíodh singil ansin le ''That's All Right'' ar thaobh amháin agus le leagan de ''Blue Moon of Kentucky'', amhrán ''bluegrass'' le Bill Monroe, ar an taobh eile. Sheinn an triúr acu go poiblí den chéad uair i gclub an Bon Air ar an 17 Iúil 1954. Níos déanaí an mhí sin, ag ceolchoirm in Overton Park i Memphis, thosaigh sé ar an nós a bheadh ina chomhartha sóirt aige, is é sin a chosa a chroitheadh agus é ag canadh; chuireadh a threabhsar leathan béim ar na gluaiseachtaí sin agus thosaíodh mná óga sa lucht éisteachta ag scréachaíl.<ref name="Guralnick1994" /> Ar an 2 Deireadh Fómhair 1954 sheinn sé ar an ''Grand Ole Opry'' i [[Nashville]] — an t-aon uair amháin riamh a bhí sé air. I ndeireadh na bliana 1954 thosaigh sé ag seinm go rialta ar an ''Louisiana Hayride'', clár raidió ceoil tuaithe i Shreveport, [[Louisiana]], agus tugadh conradh bliana dó ann.<ref name="EnWiki" /> [[Íomhá:Elvis-Presley-Jacksonville-1955 crop.jpg|mion|Presley i Jacksonville, 1955|320x320px]] Faoi thús na bliana [[1955]] bhí sé ina réalta réigiúnach. Chuaigh an drumadóir D. J. Fontana leis an mbuíon i lár na bliana sin, agus i mí Lúnasa cheap Presley an Coirnéal Tom Parker mar chomhairleoir speisialta. Ar an 21 Samhain 1955 cheannaigh RCA Victor a chonradh ó Sun ar $40,000, praghas nach bhfacthas a leithéid go dtí sin. Ní raibh Presley ach fiche bliain d'aois agus, ó bhí sé faoi aois dlí fós, ba é a athair a shínigh an conradh.<ref name="EnWiki" /> === Cáil náisiúnta agus conspóid, 1956–1958 === [[Íomhá:Elvis and liberace.jpg|mion|Elvis agus Liberace, Las Vegas, 1956|220x220px]] Rinne Presley a chéad taifeadtaí do RCA Victor i Nashville ar an 10 Eanáir 1956. Eisíodh ''Heartbreak Hotel'' mar shingil ar an 27 Eanáir agus chuaigh sé go huimhir a haon sna Stáit Aontaithe.<ref name="Jorgensen" /> An lá dár gcionn, an 28 Eanáir, chonacthas ar an teilifís náisiúnta den chéad uair é, ar an gclár ''Stage Show'' ar CBS. D'eisigh RCA Victor a chéad albam, ''Elvis Presley'', ar an 23 Márta 1956. Ba é an chéad albam rac-cheoil riamh a chuaigh go huimhir a haon i gcairt albam ''Billboard'', agus d'fhan sé ann ar feadh deich seachtaine.<ref name="EnWiki" /> Rinne sé dhá thaispeántas ar ''The Milton Berle Show'' i 1956. Ar an 5 Meitheamh chan sé leagan mall den amhrán ''Hound Dog'' agus gluaiseachtaí áibhéalacha coirp á ndéanamh aige, agus tharraing sé stoirm cháinte air féin. Scríobh Jack Gould in ''[[The New York Times]]'' nach raibh aon chumas amhránaíochta le sonrú ann, agus dhearbhaigh [[Ed Sullivan]] nach raibh sé oiriúnach do lucht féachana teaghlaigh.<ref name="EnWiki" /> Tugadh "Elvis the Pelvis" air, leasainm nár thaitin leis. Ina ainneoin sin, chuir Sullivan conradh air le haghaidh trí thaispeántas ar $50,000. Chonaic tuairim is 60 milliún duine an chéad cheann acu ar an 9 Meán Fómhair 1956 — 82.6 faoin gcéad den lucht féachana teilifíse — agus is é sin, thar aon ócáid eile, a rinne réalta náisiúnta de.<ref name="EnWiki" /> Eisíodh a chéad scannán, ''Love Me Tender'', ar an 21 Samhain 1956. Cáineadh go géar é ach d'éirigh thar barr leis in oifig na dticéad, agus ba é Presley an príomhaisteoir i ngach scannán dá ndearna sé ina dhiaidh sin.<ref name="Victor" /> Ar an 4 Nollaig 1956 tharla an seisiún seiftithe ag Sun ar a dtugtar an "Million Dollar Quartet", nuair a chas Presley le Carl Perkins agus le [[Jerry Lee Lewis]]; bhí [[Johnny Cash]] i láthair freisin, ach d'imigh sé sular cuireadh aon rud ar téip. Cheannaigh Presley Graceland, teach mór i Memphis ina raibh ocht seomra déag, ar an 19 Márta [[1957]], agus chuaigh trí shingil dá chuid go huimhir a haon i gcéad leath na bliana sin: ''Too Much'', ''All Shook Up'' agus ''(Let Me Be Your) Teddy Bear''. Ar an 20 Nollaig 1957 fuair sé fógra coinscríofa. === An tseirbhís mhíleata agus bás a mháthar, 1958–1960 === [[Íomhá:Elvis Presley in Germany.jpg|mion|Presley agus é ar dualgas sa Ghearmáin|220x220px]] Coinscríobhadh isteach in [[Arm na Stát Aontaithe]] é ag Fort Chaffee in [[Arkansas]] ar an 24 Márta [[1958]]. Ócáid mhór sna meáin ab ea a theacht: bhailigh na céadta duine timpeall air agus lean grianghrafadóirí isteach sa champa é. Dúirt Presley go raibh fáilte aige roimh a sheirbhís mhíleata agus nár theastaigh uaidh go gcaithfí leis ar bhealach ar leith.<ref name="Victor" /> Rinne sé a bhunoiliúint ag Fort Hood i [[Texas]]. I dtús mhí Lúnasa 1958 fuarthas amach go raibh [[heipitíteas]] ar a mháthair, agus chuaigh a riocht in olcas go tapa. Tugadh saoire éigeandála dó agus shroich sé Memphis ar an 12 Lúnasa; dhá lá ina dhiaidh sin fuair Gladys bás de bharr chliseadh an chroí agus í 46 bliain d'aois. Ba bhuille millteanach dó é, agus deirtear nach raibh sé mar an gcéanna riamh ina dhiaidh.<ref name="Guralnick1994" /> Ar an 1 Deireadh Fómhair 1958 cuireadh go Ray Barracks in [[Iarthar na Gearmáine]] é, áit a raibh sé ina speisialtóir faisnéise armúrtha. Ardaíodh go céim sáirsint é ar an 11 Feabhra [[1960]]. Is le linn a thréimhse san arm a tugadh amfataimíní dó den chéad uair, agus is ann freisin a chuir sé tús leis an spéis a bheadh aige sa karaté ar feadh a shaoil.<ref name="Guralnick1999" /> Is i mBad Nauheim a chuir sé aithne ar Priscilla Beaulieu, cailín ceithre bliana déag d'aois, agus é féin ceithre bliana fichead; phósfaidís seacht mbliana go leith ina dhiaidh sin.<ref name="EnWiki" /> Bhí faitíos ar Presley go scriosfadh an dá bhliain san arm a shlí bheatha, ach bhí Steve Sholes de chuid RCA agus Freddy Bienstock de chuid Hill and Range ullamh: bhí cnuasach mór ábhair neamheisithe acu agus choinnigh siad sruth rialta singil á scaoileadh amach. Idir a choinscríobh agus a scaoileadh saor bhí deich singil dá chuid sa daichead is airde sna cairteacha.<ref name="Jorgensen" /> D'fhill sé ar na Stáit Aontaithe ar an 2 Márta 1960 agus scaoileadh saor go honórach ón arm é trí lá ina dhiaidh sin. === Na scannáin, 1960–1968 === Ar an 20 Márta 1960 chuaigh Presley isteach i stiúideo RCA i Nashville chun ábhar a thaifeadadh don albam ''Elvis Is Back!'' agus don singil ''Stuck on You'', a chuaigh go huimhir a haon go gasta. As seisiún eile coicís ina dhiaidh sin tháinig dhá bhailéad a raibh an-díol orthu, ''It's Now or Never'' agus ''Are You Lonesome Tonight?''<ref name="Jorgensen" /> Ar an 12 Bealtaine 1960 bhí sé ina aoi ar chlár speisialta teilifíse le [[Frank Sinatra]]; fuair Parker $125,000 dó as ocht nóiméad canta. Ar an 25 Márta [[1961]] sheinn sé ag ceolchoirm charthanachta i [[Haváí]] ar mhaithe le cuimhneachán Pearl Harbor. Ba é sin an taispeántas poiblí deireanach a thug sé go ceann seacht mbliana.<ref name="EnWiki" /> Faoi threoir Parker chaith sé an chuid ba mhó de na [[1960idí]] ag déanamh scannán do Hollywood — seacht gcinn is fiche ar fad — agus albam nó EP fuaimriain ag gabháil le formhór acu. Cáineadh beagnach gach ceann acu, ach is beag ceann acu nach ndearna brabús. "Is é pictiúr de chuid Presley an t-aon rud cinnte i Hollywood," a dúirt an léiritheoir Hal Wallis.<ref name="EnWiki" /> Idir [[1964]] agus [[1968]] níor bhain ach amhrán amháin dá chuid áit amach sna deich gcinn ab airde sna cairteacha: ''Crying in the Chapel'' (1965), amhrán creidimh a taifeadadh sa bhliain 1960. Bhuaigh a albam ceoil naofa ''How Great Thou Art'' ([[1967]]) a chéad Ghradam Grammy dó.<ref name="Grammy" /> [[Íomhá:Elvis Presley and Priscilla with Lisa Marie February 1968.jpg|mion|Elvis agus Priscilla le [[Lisa Marie Presley|Lisa Marie]], Feabhra 1968|220x220px]] Phós sé Priscilla Beaulieu ar an 1 Bealtaine 1967 in Óstán an Aladdin i Las Vegas. Rugadh a n-aon iníon, [[Lisa Marie Presley|Lisa Marie]], ar an 1 Feabhra 1968. === An chraobh a bhaint amach arís, 1968–1973 === Craoladh an clár speisialta ''Elvis'', ar a dtugtar an ''68 Comeback Special'' ó shin, ar NBC ar an 3 Nollaig 1968. Bhí seónna stiúideo galánta ann chomh maith le sleachta beo os comhair lucht féachana beag — na chéad taispeántais bheo a thug Presley ó [[1961]]. Bhí sé gléasta i leathar dubh teann agus é ag canadh agus ag seinm sa stíl neamhsmachtaithe a bhí aige i laethanta tosaigh an rac-cheoil. Ba é an clár ab airde rátáil ag NBC an séasúr sin, agus 42 faoin gcéad den lucht féachana ag breathnú air.<ref name="EnWiki" /> Ina dhiaidh sin thaifead sé sraith fhada seisiún in American Sound Studio i Memphis, agus is astu a tháinig an t-albam ''From Elvis in Memphis'' (1969). Bhí an singil ''In the Ghetto'' sa tríú háit sna cairteacha, agus lean ''Suspicious Minds'', ''Don't Cry Daddy'' agus ''Kentucky Rain'' é. Ba é ''Suspicious Minds'' an t-amhrán deireanach dá chuid a chuaigh go huimhir a haon sna Stáit Aontaithe lena linn.<ref name="Jorgensen" /> I mí Iúil [[1969]] thosaigh sé ar shraith de sheacht seó is caoga thar cheithre seachtaine in Óstán an International i Las Vegas. D'éirigh chomh maith sin leis gur síníodh conradh cúig bliana leis chun seinm ann gach Feabhra agus gach Lúnasa ar thuarastal $1 milliún sa bhliain.<ref name="EnWiki" /> [[Íomhá:Elvis-nixon.jpg|mion|Presley agus an tUachtarán Richard Nixon in Oifig Ubhchruthach an Tí Bháin, 21 Nollaig 1970|220x220px]] Ar an 21 Nollaig [[1970]] chas sé le hUachtarán na Stát Aontaithe [[Richard Nixon]] sa [[Teach Bán]], áit ar mhínigh sé gur chreid sé go bhféadfadh sé cabhrú leis an bhfeachtas in aghaidh na ndrugaí. Sa bhliain [[1971]] ba é an chéad amhránaí rac-cheoil é ar bronnadh Gradam Grammy um Ghaisce Saoil air.<ref name="Grammy" /> An bhliain dár gcionn dhíol sé amach ceithre cheolchoirm i ndiaidh a chéile i Madison Square Garden i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], agus bhuaigh an scannán faisnéise ''Elvis on Tour'' Gradam Golden Globe. Ar an 14 Eanáir [[1973]] craoladh ''Aloha from Hawaii'' beo trí [[Satailít (spásárthach)|shatailít]]: ba í an chéad cheolchoirm riamh le healaíontóir aonair a craoladh ar fud an domhain. Chuaigh an t-albam a lean í go huimhir a haon — an t-albam deireanach dá chuid a rinne sin lena linn. Mhaígh Parker gur bhreathnaigh billiún duine nó níos mó air, ach níl aon bhunús leis an bhfigiúr sin.<ref name="EnWiki" /> === Meath na sláinte agus na blianta deireanacha, 1973–1977 === [[Íomhá:Graceland front.jpg|mion|Graceland, teach Presley i Memphis|220x220px]] Scar Presley agus Priscilla óna chéile ar an 23 Feabhra [[1972]] agus tugadh an colscaradh chun críche ar an 9 Deireadh Fómhair 1973. D'fhan siad ina gcairde go dtí lá a bháis.<ref name="EnWiki" /> Bhí a shláinte ag dul in olcas go mór faoin am seo. Dhá uair sa bhliain 1973 ghlac sé ródháileog drugaí suain, agus chaith sé trí lá i gcóma i ndiaidh na chéad taisme acu; ag deireadh na bliana cuireadh san ospidéal é de bharr andúile i ndrugaí. Dar lena phríomhdhochtúir, George C. Nichopoulos, cheap Presley, agus drugaí á bhfáil ó dhochtúir aige, nach andúileach sráide a bhí ann.<ref name="Higginbotham" /> Ina ainneoin sin lean sé de na camchuairteanna. Sa bhliain 1973 amháin thug sé 168 ceolchoirm, an sceideal ba ghnóthaí dá raibh riamh aige.<ref name="EnWiki" /> Faoi [[1977]], áfach, ba mhinic a chuid seónna gearr agus doiléir, agus b'éigean dó roinnt acu a chur ar ceal. Foilsíodh an leabhar ''Elvis: What Happened?'', a scríobh triúr iarghardaí coirp dá chuid, ar an 1 Lúnasa 1977; ba é an chéad chur síos poiblí é ar na blianta a chaith sé ag mí-úsáid drugaí, agus rinne sé dochar mór dó.<ref name="EnWiki" /> Reáchtáil sé a cheolchoirm dheireanach in Market Square Arena in [[Indianapolis]] ar an 26 Meitheamh 1977.<ref name="EnWiki" /> === Bás === Bhí Presley le heitilt ó Memphis go [[Portland, Maine|Portland]], Maine, tráthnóna an 16 Lúnasa 1977 chun tús a chur le camchuairt eile. An lá sin fuair Ginger Alden, an bhean a bhí le pósadh aige, ar urlár an tseomra folctha i nGraceland é, gan aithne gan urlabhra. Theip ar na hiarrachtaí é a thabhairt chuige féin, agus fógraíodh marbh in Baptist Memorial Hospital é ar leathuair tar éis a trí tráthnóna. Bhí sé 42 bliain d'aois.<ref name="Guralnick1999" /> D'eisigh an tUachtarán [[Jimmy Carter]] ráiteas inar dhúirt sé gur athraigh Presley aghaidh chultúr coitianta Mheiriceá go buan.<ref name="Carter" /> Tháinig na mílte duine le chéile lasmuigh de Graceland chun an chónra oscailte a fheiceáil. Bhí an tsochraid i nGraceland ar an 18 Lúnasa, agus cuireadh in aice lena mháthair i Reilig Forest Hill é. Tar éis iarracht a rinneadh a chorp a ghoid, aistríodh corp Presley agus corp a mháthar go Gairdín an Mhachnaimh i nGraceland, agus adhlacadh ann iad ar an 2 Deireadh Fómhair 1977.<ref name="Guralnick1999" /> ==== Cúis a bháis ==== Agus an scrúdú iarbháis ar siúl fós, d'fhógair scrúdaitheoir leighis Memphis, Jerry Francisco, gurbh é stad croí ba chúis leis an mbás agus nach raibh baint ar bith ag drugaí leis. Léirigh tuairiscí saotharlainne a comhdaíodh dhá mhí ina dhiaidh sin, áfach, gur aimsíodh ceithre dhruga dhéag ina chorp, deich gcinn acu i gcainníochtaí suntasacha.<ref name="Guralnick1999" /> Sa bhliain [[1979]] tháinig an paiteolaí fóiréinseach Cyril Wecht ar an tuairim gur meascán drugaí ba chúis lena bhás taismeach. Ceistíodh go géar iompar an dá dhochtúir ba mhó a bhí bainteach leis an gcás. D'fhógair Francisco cúis an bháis sular críochnaíodh an scrúdú iarbháis, agus shéan sé aon bhaint a bheith ag drugaí leis sular tháinig torthaí na dtástálacha saotharlainne ar ais. Cé gur saoradh príomhdhochtúir Presley, George C. Nichopoulos, ó chúisimh choiriúla i dtriail sa bhliain [[1981]], léiríodh gur ordaigh sé breis is 10,000 dáileog suaimhneasán, amfataimíní agus támhshuanach in ainm Presley sna chéad ocht mí de 1977 amháin. Cuireadh a cheadúnas ar fionraí ar feadh trí mhí, agus cúlghaireadh ar fad sna [[1990idí]] é.<ref name="Higginbotham" /> Nuair a athbhreithníodh tuairisc an scrúdaithe iarbháis sa bhliain [[1994]], dúirt an cróinéir Joseph Davis nach raibh aon rud sna sonraí a thacaigh le bás de dheasca drugaí agus gur taom croí tobann ba chúis leis. Tá an cheist á plé go fóill, agus ní bheidh an tuairisc iomlán ar fáil don phobal go dtí an bhliain 2027.<ref name="Newsweek" /> == Ceol agus stíl == === Tionchair === Is ón gceol ''gospel'' a tháinig an chéad tionchar ceoil ar Presley. Dúirt a mháthair go sleamhnaíodh sé anuas dá glúin agus é ina pháiste chun dul suas chuig an gcór san eaglais agus iarracht a dhéanamh canadh leo.<ref name="Guralnick1994" /> I Memphis d'fhreastalaíodh sé ar sheisiúin amhránaíochta a mhaireadh an oíche ar fad in Ellis Auditorium, agus dar leis an mbeathaisnéisí Peter Guralnick is as an gcineál sin taispeántais a d'fhás a stíl stáitse féin. Bhí a chuid spéiseanna ceoil an-leathan agus é ina dhéagóir, agus bhí eolas domhain aige ar cheol na ndaoine bána agus ar cheol na ndaoine gorma araon. Cé nach bhfuair sé oiliúint fhoirmiúil ar bith, bhí cuimhne as an ngnáth aige agus bhí stór mór ceoil aige cheana féin nuair a rinne sé a chéad taifeadtaí gairmiúla agus é naoi mbliana déag d'aois. Nuair a chas na cumadóirí Jerry Leiber agus Mike Stoller leis dhá bhliain ina dhiaidh sin, chuir a chuid eolais ar na gormacha iontas orthu.<ref name="EnWiki" /> === Seánraí agus stíl === Bhí Presley lárnach i bhforbairt an ''rockabilly''. Dar leis an staraí ceoil Craig Morrison, is le céadsingil Presley ar lipéad Sun sa bhliain 1954 a tháinig an stíl sin chun cinn mar stíl aitheanta.<ref name="EnWiki" /> Ag RCA Victor d'fhás fuaim ní ba throime agus ní ba dhéine as sin, le guthanna cúltaca agus le giotáir leictreacha ní ba threise. Thaifead sé i réimse leathan seánraí ó thús a shlí bheatha: [[popcheol]], ceol tuaithe, ceol rithim agus gormacha, ceol naofa agus ceol ''gospel''. Sa bhliain 1957 eisíodh a chéad taifeadadh ''gospel'', an EP ''Peace in the Valley'', agus dhíol sé os cionn milliún cóip.<ref name="EnWiki" /> Tar éis dó filleadh ón arm i 1960 bhí an rac-cheol i bhfad ní ba shéimhe aige, agus is ar bhailéid phopcheoil ar nós ''Are You Lonesome Tonight?'' a leagadh an bhéim. I ndeireadh na 1960idí, agus é ag taifeadadh i Memphis arís, chuir sé an t-[[anamcheol]] agus ceol comhaimseartha rithim agus gormacha lena mheascán stíleanna. === An guth === Deir an léirmheastóir ceoil Henry Pleasants gur cuireadh síos ar Presley mar bharatón agus mar theanór araon, agus gurb é an réimse leathan datha guth a bhí aige is cúis leis an easaontas sin. Measann Pleasants gur ard-bharatón a bhí ann agus go raibh raon breis is dhá ochtach aige.<ref name="EnWiki" /> == Íomhá phoiblí == === Caidreamh leis an bpobal gorm === Nuair a sheinn Dewey Phillips ''That's All Right'' den chéad uair, cheap go leor éisteoirí gur amhránaí gorm a bhí ann.<ref name="Guralnick1994" /> Ó thús a cháile náisiúnta chuir Presley meas in iúl ar cheoltóirí gorma agus ar a gcuid ceoil, agus níor cheil sé an drochmheas a bhí aige ar an deighilt idir na ciníocha agus ar an leithcheal a bhí i réim i nDeisceart na Stát ag an am. I 1956 chuimhnigh sé ar an gceoltóir gormacha Arthur Crudup, a chum ''That's All Right'', agus dúirt sé gurbh é a mhian riamh a bheith chomh maith leis. I lár na bliana 1957 scaipeadh ráfla gur dhúirt Presley nach raibh de mhaith sna daoine gorma dó ach a chuid ceirníní a cheannach agus a bhróga a ghlanadh. Chuaigh an t-iriseoir Louie Robinson ón iris ''Jet'' sa tóir ar an scéal; thug Presley agallamh dó ar shuíomh scannánaíochta ''Jailhouse Rock'' agus shéan sé go hiomlán é, agus níor aimsigh Robinson aon fhianaise gur dúradh riamh é.<ref name="EnWiki" /> Mar sin féin, tá an ráiteas á lua ina choinne go dtí an lá inniu, agus tá daoine ann fós a mhaíonn gur "ghoid" Presley ceol na ndaoine gorma. Dhiúltaigh roinnt mhaith ealaíontóirí gorma don tuairim sin: dúirt [[Little Richard]] gurbh é a d'oscail an doras do cheol na ndaoine gorma, agus dúirt Jackie Wilson gur ó Elvis a thóg formhór na n-amhránaithe gorma a nósanna stáitse.<ref name="EnWiki" />[[Íomhá:Elvis grave Graceland.jpg|mion|Uaigh Presley i nGairdín an Mhachnaimh i nGraceland|330x330px]] == Oidhreacht == Osclaíodh Graceland don phobal sa bhliain [[1982]]. Tagann breis is leathmhilliún cuairteoir ann in aghaidh na bliana, agus is é an dara teach is mó a dtugtar cuairt air sna Stáit Aontaithe, i ndiaidh an Tí Bháin. Ainmníodh mar Shainchomhartha Stairiúil Náisiúnta é sa bhliain [[2006]].<ref name="EnWiki" /> Cuireadh Presley isteach i seacht halla laochra ceoil, ina measc Halla na Laochra Rac-cheoil (1986) agus Halla na Laochra Ceoil Tuaithe (1998). Tá a ainm, a íomhá agus a ghuth aitheanta ar fud an domhain, agus tá na sluaite aithriseoirí ann a dhéanann aithris air. Gach bliain ar chomóradh a bháis bailíonn na mílte lasmuigh de Graceland le haghaidh deasghnátha coinnle.<ref name="EnWiki" /> Sa bhliain [[2002]] baineadh úsáid as leagan nua den amhrán ''A Little Less Conversation'' i bhfeachtas fógraíochta de chuid Nike le linn Chorn Domhanda FIFA; chuaigh sé go huimhir a haon i mbreis is fiche tír. Sa bhliain [[2012]] ainmníodh an damhán alla ''Paradonea presleyi'' ina onóir. Sa bhliain [[2022]] eisíodh an scannán beathaisnéise ''Elvis'' le Baz Luhrmann, le Austin Butler i bpáirt Presley.<ref name="EnWiki" /> == Éachtaí == Tá Presley ar dhuine de na healaíontóirí is mó díol i stair an cheoil. Deir ''Guinness World Records'' gurb eisean an t-ealaíontóir aonair is mó díol riamh, le billiún taifead díolta ar fud an domhain; is minic a luaitear figiúr de 500 milliún freisin.<ref name="Guinness" /> Tá 129 albam dá chuid tar éis áit a bhaint amach i gcairt an ''Billboard'' 200, i bhfad chun tosaigh ar [[Frank Sinatra]] (82). De réir an RIAA tá níos mó albam óir aige ná mar atá ag aon ealaíontóir eile (101), agus níos mó albam platanaim (57). Sa Ríocht Aontaithe tá an taifead aige as an líon is mó singil a chuaigh go huimhir a haon (21) agus as an líon is mó singil a bhain áit amach sna deich gcinn ab airde (76).<ref name="OCC" /> == Dioscliosta == === Albaim stiúideo === {{col-begin}} {{col-2}} * ''Elvis Presley'' (1956) * ''Elvis'' (1956) * ''Elvis' Christmas Album'' (1957) * ''Elvis Is Back!'' (1960) * ''His Hand in Mine'' (1960) * ''Something for Everybody'' (1961) * ''Pot Luck'' (1962) * ''Elvis for Everyone!'' (1965) * ''How Great Thou Art'' (1967) * ''From Elvis in Memphis'' (1969) * ''From Memphis to Vegas / From Vegas to Memphis'' (1969) * ''That's the Way It Is'' (1970) {{col-2}} * ''Elvis Country (I'm 10,000 Years Old)'' (1971) * ''Love Letters from Elvis'' (1971) * ''Elvis Sings The Wonderful World of Christmas'' (1971) * ''Elvis Now'' (1972) * ''He Touched Me'' (1972) * ''Elvis'' (1973) * ''Raised on Rock / For Ol' Times Sake'' (1973) * ''Good Times'' (1974) * ''Promised Land'' (1975) * ''Today'' (1975) * ''From Elvis Presley Boulevard, Memphis, Tennessee'' (1976) * ''Moody Blue'' (1977) {{col-end}} === Albaim fuaimriain === {{div col|colwidth=20em}} * ''Loving You'' (1957) * ''King Creole'' (1958) * ''G.I. Blues'' (1960) * ''Blue Hawaii'' (1961) * ''Girls! Girls! Girls!'' (1962) * ''It Happened at the World's Fair'' (1963) * ''Fun in Acapulco'' (1963) * ''Kissin' Cousins'' (1964) * ''Roustabout'' (1964) * ''Girl Happy'' (1965) * ''Harum Scarum'' (1965) * ''Frankie and Johnny'' (1966) * ''Paradise, Hawaiian Style'' (1966) * ''Spinout'' (1966) * ''Double Trouble'' (1967) * ''Clambake'' (1967) * ''Speedway'' (1968) {{div col end}} === Singil a chuaigh go huimhir a haon sna Stáit Aontaithe === {| class="wikitable" |- ! Bliain !! Singil |- | rowspan="4" | 1956 | ''Heartbreak Hotel'' |- | ''I Want You, I Need You, I Love You'' |- | ''Don't Be Cruel'' / ''Hound Dog'' |- | ''Love Me Tender'' |- | rowspan="4" | 1957 | ''Too Much'' |- | ''All Shook Up'' |- | ''(Let Me Be Your) Teddy Bear'' |- | ''Jailhouse Rock'' |- | rowspan="2" | 1958 | ''Don't'' |- | ''Hard Headed Woman'' |- | 1959 || ''A Big Hunk o' Love'' |- | rowspan="3" | 1960 | ''Stuck on You'' |- | ''It's Now or Never'' |- | ''Are You Lonesome Tonight?'' |- | 1961 || ''Surrender'' |- | 1962 || ''Good Luck Charm'' |- | 1969 || ''Suspicious Minds'' |} == Scannánaíocht == {{div col|colwidth=20em}} * ''Love Me Tender'' (1956) * ''Loving You'' (1957) * ''Jailhouse Rock'' (1957) * ''King Creole'' (1958) * ''G.I. Blues'' (1960) * ''Flaming Star'' (1960) * ''Wild in the Country'' (1961) * ''Blue Hawaii'' (1961) * ''Follow That Dream'' (1962) * ''Kid Galahad'' (1962) * ''Girls! Girls! Girls!'' (1962) * ''It Happened at the World's Fair'' (1963) * ''Fun in Acapulco'' (1963) * ''Kissin' Cousins'' (1964) * ''Viva Las Vegas'' (1964) * ''Roustabout'' (1964) * ''Girl Happy'' (1965) * ''Tickle Me'' (1965) * ''Harum Scarum'' (1965) * ''Frankie and Johnny'' (1966) * ''Paradise, Hawaiian Style'' (1966) * ''Spinout'' (1966) * ''Easy Come, Easy Go'' (1967) * ''Double Trouble'' (1967) * ''Clambake'' (1967) * ''Stay Away, Joe'' (1968) * ''Speedway'' (1968) * ''Live a Little, Love a Little'' (1968) * ''Charro!'' (1969) * ''The Trouble with Girls'' (1969) * ''Change of Habit'' (1969) * ''Elvis: That's the Way It Is'' (1970) * ''Elvis on Tour'' (1972) {{div col end}} == Féach freisin == * [[Lisa Marie Presley]] * [[Rac-cheol]] * [[Ceol rithim agus gormacha]] == Tagairtí == {{reflist|refs= <ref name="EnWiki">{{Lua idirlín |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Elvis_Presley |teideal=Elvis Presley |work=Vicipéid an Bhéarla |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> <ref name="Guralnick1994">{{Cite book |last=Guralnick |first=Peter |year=1994 |title=Last Train to Memphis: The Rise of Elvis Presley |url=https://archive.org/details/lasttraintomemph00gura_0 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-33225-5}}</ref> <ref name="Guralnick1999">{{Cite book |last=Guralnick |first=Peter |year=1999 |title=Careless Love: The Unmaking of Elvis Presley |url=https://archive.org/details/isbn_9780316332972 |publisher=Back Bay Books |isbn=978-0-316-33297-2}}</ref> <ref name="Jorgensen">{{Cite book |last=Jorgensen |first=Ernst |year=1998 |title=Elvis Presley – A Life in Music: The Complete Recording Sessions |url=https://archive.org/details/elvispresleylife0000jorg |publisher=St Martin's Press |isbn=978-0-312-18572-5}}</ref> <ref name="Victor">{{Cite book |last=Victor |first=Adam |year=2008 |title=The Elvis Encyclopedia |url=https://archive.org/details/elvisencyclopedi0000vict |publisher=Overlook Duckworth |isbn=978-1-58567-598-2}}</ref> <ref name="Higginbotham">{{Lua idirlín |url=https://www.theguardian.com/theobserver/2002/aug/11/features.magazine27 |teideal=Doctor Feelgood |údar=Adam Higginbotham |dáta=2002-08-11 |work=The Observer |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> <ref name="Carter">{{Lua idirlín |url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/243942 |teideal=Death of Elvis Presley: Statement by the President |údar=Jimmy Carter |dáta=1977-08-17 |work=The American Presidency Project |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> <ref name="Guinness">{{Lua idirlín |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-solo-artist |teideal=Best-selling solo artist |work=Guinness World Records |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> <ref name="BBC2018">{{Lua idirlín |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-46233352 |teideal=Elvis Presley gets US Presidential Medal of Freedom |dáta=2018-11-16 |work=BBC News |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> <ref name="Grammy">{{Lua idirlín |url=https://www.grammy.com/artists/elvis-presley/6033 |teideal=Elvis Presley |work=The Recording Academy |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> <ref name="OCC">{{Lua idirlín |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/artists-with-the-most-number-1-singles-on-the-uk-chart__23765/ |teideal=Artists with the most Number 1 singles on the UK chart |údar=Justin Myers |work=Official Charts Company |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> <ref name="Newsweek">{{Lua idirlín |url=https://www.newsweek.com/his-80th-birthday-revisiting-conspiracies-have-kept-elvis-presley-alive-297968 |teideal=On His 80th Birthday, Revisiting the Conspiracies That Have Kept Elvis Presley Alive |údar=Paula Mejia |dáta=2015-01-08 |work=Newsweek |language=en |dátarochtana=2026-08-16}}</ref> }} == Naisc sheachtracha == * [https://www.graceland.com/ Graceland] (suíomh oifigiúil) * [https://www.elvisthemusic.com/ Elvis The Music] (suíomh oifigiúil an lipéid cheirníní) {{DEFAULTSORT:Presley, Elvis}} [[Catagóir:Elvis Presley| ]] [[Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1935]] [[Catagóir:Básanna i 1977]] [[Catagóir:Ciontóirí drugaí]] 82k5r991nv2sux8f4p2k1mypc810k76 0 7069 1326913 1319257 2026-08-26T22:29:01Z TGcoa 21229 1326913 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} '''An Éigeandáil''', nó '''Ré na Práinne''', a thugtar ar bhlianta an [[Dara Cogadh Domhanda]] in [[Éire|Éirinn]] (1939–1945). Bhí [[Tuaisceart Éireann]] ag glacadh páirte sa [[cogadh|chogadh]] ar nós na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] go léir, ach d'fhan an chuid eile den [[oileán]] — an stát ó dheas, ar tugadh [[Saorstát Éireann]] air go dtí 1937 — taobh amuigh den chogadh go hoifigiúil. Mar sin féin, ba neodracht bhréige í ar a lán slite má chuimhnítear ar an bhfaisnéis mhíleata a thugadh rialtas na hÉireann don Bhreatain agus ar an líon mór fear ón stát ó dheas a liostáil i bhfórsaí armtha na Breataine. D’fhág an cogadh a rian ar gheilleagar an Stáit agus bhí ciondáil ann. Ar an [[19 Feabhra]] [[1939]], dúirt de Valera go mbeadh Éire neodrach (bhí a fhios ag an saol mór ag an am go raibh cúrsaí ag dul in olcas).<ref>[https://www.rte.ie/archives/2014/0219/505127-ireland-to-be-neutral-in-event-of-war-de-valera/ RTÉ]</ref> Deirtear uaireanta gue thosaigh Ré na Práinne nuair a achtaíodh an t[[Acht Comhachta Práinne, 1939|Acht Cumhachtaí Práinne]]<ref>i mBéarla, ''Emergency Powers Act''</ref> in [[Éire|Éirinn]] ar an [[3 Meán Fómhair]] [[1939]]. [[Íomhá:EIRE Sign Glengad Head near LOP 81.jpg|clé|mion|220px|[[Cionn Ghleann Gad]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/111176.aspx|teideal=Glengad Head|údar=logainm.ie|dátarochtana=2024}}</ref> Scríobhadh "Éire" amach le linn Ré na Práinne ar eagla na heagla]][[Íomhá:Éamon de Valera 03.jpg|clé|mion|220px]] [[Íomhá:Éamon_de_Valera,_1946.jpg|clé|mion|302x302px|[[Éamon de Valera]], [[Taoiseach na hÉireann]], 1946]] [[Íomhá:Gyles quay school children taken by John Finnegan..jpg|clé|mion|220px|Gyles Quay, [[Contae Lú]], 1940]] == Na cúiseanna == Ar an 1 Meán Fómhair 1939, rinne saighdiúirí Gearmánacha ionradh ar an [[an Pholainn|bPolainn]], rud a chuir tús le cogadh leis an mBreatain, an Fhrainc agus tíortha eile. Ar an 2 Meán Fómhair dúirt de Valera le [[Dáil Éireann]] gurbh fhearr don tír a bheith neodrach. D’aontaigh formhór na Dála agus an phobail leis (cé go ndeachaigh a lán fear isteach i bhfórsaí na Breataine). Ghlac an rialtas smacht ar an ngeilleagar agus cuireadh cinsireacht dhian ar bun: cuireadh cosc ar eolas a fhoilsiú, mar shampla, ar líon na nÉireannach i bhfórsaí na Breataine nó ar stailceanna sa bhaile.<ref>Girvin, lgh 84 ar aghaidh.</ref> Ghníomhaigh de Valera féin mar Aire Gnóthaí Eachtracha. D’fhág tosú an Dara Cogadh Domhanda an stát agus de Valera i bpráinn. Bhí an Bhreatain agus na Stáit Aontaithe ag cur brú ar Éirinn a bheith páirteach sa chogadh, nó ligean do na Comhghuaillithe na calaí a úsáid. Ach bhí cuid mhaith den phobal i gcoinne dul chun cainte leis an mBreatain agus roinnt acu báúil leis an nGearmáin dá bharr. B’fhearr le de Valera an neodracht, cé gur cuireadh i bhfeidhm í ar bhealach a chuaigh chun sochair do na Comhghuaillithe níos mó ná don Ghearmáin. Bhí rialtas na Breataine sásta Éire aontaithe a ghealladh ach cabhair a fháil ó Éirinn. Dhiúltaigh de Valera don tairiscint ar eagla na conspóide a leanfadh sa bhaile í. Chomh maith leis sin, shíl an rialtas, faoi anáil Joseph Walshe, Rúnaí Gníomhach na Roinne Gnóthaí Eachtracha, go mbuafaí ar an mBreatain.<ref>[http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 Memorandum, Walshe to de Valera from Joseph P. Walshe to Joseph P. Walshe – 21 June 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222224921/http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 |date=22 February 2015 }}, at the Documents on Irish Foreign Policy website</ref><ref>Girvin, lgh 124–125</ref> Mar sin féin, chuaigh Walshe agus an Coirnéal Liam Archer ón Rannóg Faisnéise Míleata i gcomhairle lena leithéidí i dTuaisceart Éireann faoi chosaint na hÉireann dá ndéanfadh na Gearmánaigh ionradh, agus rinneadh plean straitéiseach ginearálta le haghaidh gníomhaíocht Bhriotanach trasna na teorann “ar chuireadh”. == Neodracht na hÉireann == {{Main|Neodracht na hÉireann}} Sna 1930idí, d'fhógair [[Éamon de Valera]] go bhfanfadh an tír amach ón gcogadh, agus an tír ag cloí le polasaí dian na neodrachta. Chuir [[Winston Churchill]] agus rialtas na Breataine an-bhrú air dul chun cogaidh i gcoinne [[An Ghearmáin|na nGearmánach]]. Meastar go raibh de Valera ag iarraidh a thaispeáint don saol mór gur tír neamhspleách í Éire. Ach is féidir a rá nárbh fhíor-neodracht í in aon chor, ach "neodracht i bhfabhar na gComhghuaillithe"<ref>Scríobh [[Robert Fisk]] a thráchtas dochtúireachta ar neodracht na h[[Éire|Éireann]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] i mBaile Átha Cliath</ref>. Mar shampla: * Thug Rialtas na hÉireann cead do na Comhghuaillithe eitleáin a eitilt ón mbunáit mhíleata ag Caisleán Archdale ar Loch Éirne i g[[Contae Fhear Manach]] thar [[Dún na nGall|Dhún na nGall]] go dtí an fharraige mhór (ach ní raibh an dara roghas ag Rialtas na hÉireann). * Cuireadh spiaireacht eachtrannach faoi chois. Chuaigh seirbhísí na hÉireann agus na Breataine i gcomhar le chéile agus fuair na húdaráis Bhriotanacha fógraí cuimsitheacha faoin aimsir san Atlantach; rinneadh cinneadh ionradh [[D-Day]] a dhéanamh de bharr fógra aimsire ó Chuan an Fhóid Duibh i g[[Contae Mhaigh Eo]].<ref>Duggan, lch 180</ref> * Ligeadh saor aon aerchriú Briotanach a thuirling de thuairt, ach rinneadh Gearmánaigh a chur i ngéibheann.<ref>Fisk, lgh 176-177</ref> Bhí cead ag meicneoirí de chuid na gComhghuaillithe eitleáin a raibh damáiste déanta dóibh a thabhairt leo. * Thug Rialtas na hÉireann cead don Ambasadóir Gearmánach [[Eduard Hempel]] úsáid a bhaint as tarchuradóir raidió a bhí in ann tuairisc a dhéanamh ar an aimsir, ar ghluaiseachtaí na dtrúpaí, agus ar thorthaí na ruathar buamála ar an mBreatain go dtí an bhliain 1943. * Socraíodh scéim nua chun déileáil le píolótaí cogaidh agus lucht míleata eile a thuirling in Éirinn. Rinneadh idirdhealú idir trúpaí "oibríochta" a cuireadh faoi ghlas agus trúpaí "neamhoibríochta" ar scaoileadh saor leo. Ba nós leis na húdaráis stádas "neamhoibríochta" a thabhairt do thrúpaí na gComhghuaillithe agus iad a scaoileadh saor, ach san am céanna na trúpaí Gearmánacha a choinneáil faoi ghlas mar thrúpaí oibríochta. * Liostáil 45,000 fear ón stát ó dheas i bhfórsaí armtha na gComhghuaillithe as a stuaim féin ([[Patrick Clancy]] agus a dheartháir [[Tom Clancy]] ina measc, iar-Óglaigh de chuid an IRA), agus ní dhearna rialtas de Valera a dhath lena stopadh, cé gur chuir sé cosc ar dhaoine roimhe sin páirt a ghlacadh i g[[Cogadh Cathartha na Spáinne]]. * Measann staraithe inniu go raibh idir 70,000 fear ó na Sé Chontae Fichead sna fórsaí Briotanacha, agus 50,000 - 52,000 as Tuaisceart Éireann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why did they fight for Britain? Irish recruits to the British forces, 1939-45|url=https://journals.openedition.org/etudesirlandaises/4451#|publisher=Presses universitaires de Rennes|journal=Études irlandaises|date=2015/juin/30|issn=0183-973X|pages=59–70|issue=40-1|doi=10.4000/etudesirlandaises.4451|language=en|author=Steven O’Connor}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wylie |first=Neville |year=2002 |title=European Neutrals and Non-Belligerents During the Second World War |url=https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |publisher=Cambridge University Press |page=301 |isbn=9780521643580 |access-date=16 October 2015 |archive-date=16 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816204636/https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |url-status=live }}</ref> * Ar an 2 Beataine 1945, shínigh Éamon de Valera leabhar an chomhbhróin Adolf Hitler in ambasáid (leagáideacht) na Gearmáine i mBaile Átha Cliath ar 58 Br=othar Northumberland. "De réir comhghnáis taidhleoireachta", a mhaígh De Valera ach an am, ach tharraing an eachtra conspóid ollmhór. Ghoill an meancóg ar bhallstáit an Chomhlathais go linn bhuí na gcaolán. ==Éire agus na Giúdaigh== Ní raibh an dearcadh céanna ag gach Éireannach ar an gcogadh ná ar an drochíde a tugadh do na Giúdaigh. Bhí saontacht éigin le haithint ar chuid de na tuairimí, agus bhí frith-Ghiúdachas le fáil i Luimneach agus i gCill Chainnigh.<ref>Fisk, lgh 430–431.</ref> Bhí a fhios ag de Valera go luath go raibh sléacht á dhéanamh ar Ghiúdaigh na hEorpa.<ref>Brian Girvin, “De Valera's Diplomatic Neutrality,” ''History Today'', '''56'''(3), p.50 (2006)</ref> In 1942 dúirt Raibí Herzog le de Valera go raibh Giúdaigh á marú de réir eagair sna campaí. Rinne an Taoiseach iarrachtaí ar ghrúpaí éagsúla a tharrtháil, go háirithe grúpaí ina raibh páistí, agus iad a thabhairt go hÉirinn. Ina measc bhí grúpa mór de Ghiúdaigh ón nGearmáin a bhí i ngéibheann in Vittel i limistéar Francach Vichy agus víosaí acu cheana i gcomhair tíortha difriúla i Meiriceá Theas. Bhí de Valera, in éineacht leis na hAirí Éireannacha i mBeirlín, i Vichy agus sa Vatacáin, ag iarraidh iad a thabhairt slán, agus Giúdaigh ón Iodáil, ón Ísiltír, ón Ungáir agus ón tSlóvaic a tharrtháil ina dhiaidh sin, ach theip orthu.<ref>Robert Tracy, “The Jews of Ireland,” ''Judaism: A Quarterly Journal of Jewish Life and Thought'', Samhradh 1999</ref> Tar éis an chogaidh, ba dheacair do ghrúpaí Giúdacha aitheantas mar theifigh a fháil do pháistí Giúdacha, ach ní raibh constaic roimh cheithre chéad páiste Caitliceach ón Rheinland.<ref>Keogh, Dermot. ''Jews in Twentieth-Century Ireland: Refugees, Anti-Semitism, and the Holocaust''. Corcaigh: Cork University Press, 1998, lgh 209–210. ISBN 185918149X.</ref> Dúirt an Roinn Dlí agus Cirt mar a leanas: <blockquote>It has always been the policy of the Minister for Justice to restrict the admission of Jewish aliens, for the reason that any substantial increase in our Jewish population might give rise to an anti-Semitic problem.<ref>Department of Justice Memorandum 'Admission of One Hundred Jewish children' 28 April 1948.</ref></blockquote> Ach rialaigh de Valera i gcoinne na Roinne agus tugadh 150 páiste Giúdach go hÉirinn in 1948. In 1946, thug carthanas Giúdach i [[Londain]] 100 páiste ón bPolainn chun Caisleán an Chluainín i g[[Contae na Mí]].<ref>[http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm Anti-semitism in Ireland] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121132915/http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm |date=21 November 2007 }} Institute for Jewish Policy Research and American Jewish Committee</ref> ==An Tuaisceart== De réir mar a deir Thomas Hennessy ina leabhar ''The History of Northern Ireland'', bhí polaiteoirí ceannasacha Thuaisceart Éireann scanraithe as a meabhair ag [[Adolf Hitler|Hitler]], agus iad suite siúráilte go raibh an [[Naitsíochas]] ag iarraidh an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] agus an gnáthchuibheas daonna féin a chur de dhroim an tsaoil. Bhí an Tiarna Craigavon, a fuair bás sa bhliain 1940, ag fiafraí de féin i ndeireadh a shaoil an mbeadh sé sásta [[An Teorainn Éireannach|an Teorainn]] a chur ar ceal agus Éire a athaontú, dá rachadh de Valera chun cogaidh in éadan na Gearmáine. Is é an tátal a bhain sé féin as an scéal go mbeadh, b'fhéidir. Mar a thiontaigh na cúrsaí amach, áfach, ní raibh na h[[Aontachtóirí]] i bhfad ag cromadh ar a gcuid seansciolladóireachta faoi fheall na g[[Caitliceach]], ó d'fhan an chuid eile d'Éirinn neodrach. Sa deireadh, ní dhearna an cogadh ach méadú agus athneartú ar a seandearcadh frith-Chaitliceach. [[Íomhá:IWM-H-10928-Ballykinlar-19410619.jpg|clé|mion|220px|[[Baile Coinnleora]], 1941]][[Íomhá:St. Patrick's Day Dance & Celebration in Ireland 1942-03-17.jpg|clé|mion|220px|Lá Fhéile Pádraig 1942 i dTuaisceart Éireann]][[Íomhá:Ireland (6018300550).jpg|clé|mion|220px|An 8ú ''National Rural Week'', Muintir na Tíre, 1945]] == Buamáil ar stát neodrach == Cé go raibh an Stát neodrach, thit buamaí Gearmánacha air níos mó ná uair amháin. Ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]] scaoil eitleáin de chuid an ''Luftwaffe'' ceithre bhuama ar cheantar na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath: maraíodh 28 duine, gortaíodh 90 agus rinneadh damáiste do thrí chéad teach nó scriosadh iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> Ghabh an Ghearmáin a leithscéal, agus in 1958 d'íoc an Ghearmáin Thiar cúiteamh £327,000 leis an Stát.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> Roimhe sin, i mí Aibreáin 1941, nuair a rinne an ''Luftwaffe'' slad ar Bhéal Feirste (féach [[Blitz Bhéal Feirste]]), d'iarr údaráis an Tuaiscirt cabhair ar de Valera. Laistigh de dhá uair an chloig bhí trí inneall dóiteáin déag ó Bhaile Átha Cliath, ó Dhroichead Átha, ó Dhún Dealgan agus ó Dhún Laoghaire ar a mbealach ó thuaidh. ==Geilleagar== Leis an Ríocht Aontaithe is mó a rinne Éire trádáil agus uaithi siúd a tháinig an chuid is mó dá lón. Chuaigh an comhchaidreamh idir an dá thír in olcas toisc go raibh an oiread sin long de chuid na gComhghuaillithe á gcur go tóin poill agus fonn ar an mBreatain feidhm a bhaint as calaí na hÉireann chun a cabhlach agus a cuid eitleán a athbhreoslú.<ref>Girvin, lch 161, 175</ref><ref>Duggan, lgh 112, 132</ref> Níor tháinig feabhas ar an scéal go dtí lár 1941, nuair a rinne an Ghearmáin ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Rinneadh comhaontú a lig d’Éireannaigh dul ag obair sna tionscail chogaidh sa Bhreatain, agus bhí suas le 200,000 Éireannach ag obair ann faoi 1945.<ref>Girvin, lch 179</ref> Bhí Éire ag brath go mór ar an mBreatain chun gual, earraí agus ola a fháil, ach tháinig laghdú orthu sin tar éis thitim na Fraince in 1940, rud ba chúis le boilsciú agus le margadh dubh bríomhar. Bhí cruithneacht gann agus bhí gá le ciondáil. Tháinig tífeas ar ais agus i ndeireadh 1941 thosaigh an rialtas ag pleanáil le haghaidh gorta. I mí Mhárta chuir an rialtas cosc ar easpórtáil beorach; socraíodh gur cheart níos mó cruithneachta a chur agus níos lú eorna. Nuair ba dhócha go mbeadh ganntanas beorach ann rinneadh babhtáil idir an dá thír, sa mhéid gur sholáthair an Bhreatain gual agus cruithneacht i gcomhair plúir agus gur sholáthair Éire beoir. Chuidigh sé seo le hÉire a choinneáil neodrach.<ref>Evans, B., "A pint of plain is your only man". ''[[History Ireland]]'', iml. 22 uimh. 5, lgh 36-38.</ref> ==Cultúr== Bhí an meon féinchothaitheach, neamhspleách seo le haithint i gcúrsaí an chultúir freisin. Chuir muintir na hÉireann spéis nua i gcultúr dúchasach na tíre, an [[Gaeilge|Ghaeilge]] san áireamh, agus tháinig eagraíochtaí nua Gaeilge ar an bhfód, go háirithe [[Glúin na Buaidhe]] (leagan [[Gaeilge Uladh|Ultach]] é sin; "Glúin an Bhua" a deirtear sa chaighdeán) a raibh [[Gearóid Ó Cuinneagáin]] agus [[Proinsias Mac an Bheatha]] i gceannas uirthi. Craobh de chuid [[Conradh na Gaeilge|an Chonartha]] a bhí ann ar dtús, Craobh na hAiséirí. ==Arm na hÉireann== Méadaíodh an [[Arm na hÉireann|tArm]] go mór. Bhí na céadta míle duine óg páirteach san [[Fórsa Cosanta Áitiúil|Fhórsa Cosanta Áitiúil]] chomh maith, agus iad ar an airdeall roimh ionradh ó gach taobh. Nuair a bhí an cogadh thart bronnadh boinn chuimhneacháin orthu agus na focail "Ré na Práinne" scríofa orthu i n[[Gaeilge]]. ==Imtheorannú== D'imtheorannaigh na húdaráis lucht leanúna an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] ar feadh an chogaidh. Tar éis feachtais bhuamála den IRA sa Bhreatain sa bhliain [[1939]], ar an [[3 Eanáir]] [[1940]] rith Rialtas na hÉireann reachtaíocht phráinne sa [[Dáil]] chun imtheorannú a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/find|teideal=Find a Debate – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2021-08-31|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2021-09-03|archivedate=2009-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217045724/http://debates.oireachtas.ie/DDebate.aspx?F=DAL20050623.xml&Node=H10-1}}</ref> Bunaíodh campa géibhinn dóibh ar an g[[An Currach|Currach]] i g[[Cill Dara|Contae Chill Dara]], agus iad á gcoinneáil ansin go deireadh an chogaidh. Bhí [[Máirtín Ó Cadhain]] ansin chomh maith le duine, agus chaith sé an t-am ag cumadh an [[úrscéal|úrscéil]] cháiliúil úd ''[[Cré na Cille]]''. Is féidir an t-úrscéal a léamh mar mheafar ar bhlianta an bhraighdeanais. == Féach freisin == * [[Acht Comhachta Práinne, 1939]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[Éamon de Valera]] ==Naisc sheachtracha== * [https://www.museum.ie/ga-IE/Collections-Research/Art-and-Industry-Collections/Art-Industry-Collections-List/Military-History/Irish-soldiers-at-home,-abroad,-and-in-the-21st-Ce/Soldiering-in-the-20th-21st-Centuries/The-Emergency An Éigeandáil] — Ard-Mhúsaem na hÉireann ==Nótaí== {{reflist}} ==Tagairtí== * Girvin, Brian. "Beyond Revisionism? Some Recent Contributions to the Study of Modern Ireland." ''English Historical Review'' 124.506 (2009): 94-107. * Fisk, Robert. ''In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality 1939-1945''. (Londain: André Deutsch, 1983; athchlóite i mBÁC ag Gill & MacMillan, 1996) * O'Hagan, John; O’Toole, Francis; Whelan, Ciara (eag.) (2001). ''The Economy of Ireland: Policy Making in a Global Context'', lgh 36–37. Bloomsbury. ISBN 9781350933811 {{DEFAULTSORT:Éigeandáil, An}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] nc07n0o48h4iksu3hdcuuhsj61x0ho9 1326914 1326913 2026-08-26T22:45:08Z TGcoa 21229 1326914 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} '''An Éigeandáil''', nó '''Ré na Práinne''', a thugtar ar bhlianta an [[Dara Cogadh Domhanda]] in [[Éire|Éirinn]] (1939–1945). Bhí [[Tuaisceart Éireann]] ag glacadh páirte sa [[cogadh|chogadh]] ar nós na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] go léir, ach d'fhan an chuid eile den [[oileán]] — an stát ó dheas, ar tugadh [[Saorstát Éireann]] air go dtí 1937 — taobh amuigh den chogadh go hoifigiúil. Mar sin féin, ba neodracht bhréige í ar a lán slite má chuimhnítear ar an bhfaisnéis mhíleata a thugadh rialtas na hÉireann don Bhreatain agus ar an líon mór fear ón stát ó dheas a liostáil i bhfórsaí armtha na Breataine. D’fhág an cogadh a rian ar gheilleagar an Stáit agus bhí ciondáil ann. Ar an [[19 Feabhra]] [[1939]], dúirt de Valera go mbeadh Éire neodrach (bhí a fhios ag an saol mór ag an am go raibh cúrsaí ag dul in olcas).<ref>[https://www.rte.ie/archives/2014/0219/505127-ireland-to-be-neutral-in-event-of-war-de-valera/ RTÉ]</ref> Deirtear uaireanta gue thosaigh Ré na Práinne nuair a achtaíodh an t[[Acht Comhachta Práinne, 1939|Acht Cumhachtaí Práinne]]<ref>i mBéarla, ''Emergency Powers Act''</ref> in [[Éire|Éirinn]] ar an [[3 Meán Fómhair]] [[1939]]. [[Íomhá:EIRE Sign Glengad Head near LOP 81.jpg|clé|mion|220px|[[Cionn Ghleann Gad]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/111176.aspx|teideal=Glengad Head|údar=logainm.ie|dátarochtana=2024}}</ref> Scríobhadh "Éire" amach le linn Ré na Práinne ar eagla na heagla]][[Íomhá:Éamon de Valera 03.jpg|clé|mion|220px]] [[Íomhá:Éamon_de_Valera,_1946.jpg|clé|mion|302x302px|[[Éamon de Valera]], [[Taoiseach na hÉireann]], 1946]] [[Íomhá:Gyles quay school children taken by John Finnegan..jpg|clé|mion|220px|Gyles Quay, [[Contae Lú]], 1940]] == Na cúiseanna == Ar an 1 Meán Fómhair 1939, rinne saighdiúirí Gearmánacha ionradh ar an [[an Pholainn|bPolainn]], rud a chuir tús le cogadh leis an mBreatain, an Fhrainc agus tíortha eile. Ar an 2 Meán Fómhair dúirt de Valera le [[Dáil Éireann]] gurbh fhearr don tír a bheith neodrach. D’aontaigh formhór na Dála agus an phobail leis (cé go ndeachaigh a lán fear isteach i bhfórsaí na Breataine). Ghlac an rialtas smacht ar an ngeilleagar agus cuireadh cinsireacht dhian ar bun: cuireadh cosc ar eolas a fhoilsiú, mar shampla, ar líon na nÉireannach i bhfórsaí na Breataine nó ar stailceanna sa bhaile.<ref>Girvin, lgh 84 ar aghaidh.</ref> Ghníomhaigh de Valera féin mar Aire Gnóthaí Eachtracha. D’fhág tosú an Dara Cogadh Domhanda an stát agus de Valera i bpráinn. Bhí an Bhreatain agus na Stáit Aontaithe ag cur brú ar Éirinn a bheith páirteach sa chogadh, nó ligean do na Comhghuaillithe na calaí a úsáid. Ach bhí cuid mhaith den phobal i gcoinne dul chun cainte leis an mBreatain agus roinnt acu báúil leis an nGearmáin dá bharr. B’fhearr le de Valera an neodracht, cé gur cuireadh i bhfeidhm í ar bhealach a chuaigh chun sochair do na Comhghuaillithe níos mó ná don Ghearmáin. Bhí rialtas na Breataine sásta Éire aontaithe a ghealladh ach cabhair a fháil ó Éirinn. Dhiúltaigh de Valera don tairiscint ar eagla na conspóide a leanfadh sa bhaile í. Chomh maith leis sin, shíl an rialtas, faoi anáil Joseph Walshe, Rúnaí Gníomhach na Roinne Gnóthaí Eachtracha, go mbuafaí ar an mBreatain.<ref>[http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 Memorandum, Walshe to de Valera from Joseph P. Walshe to Joseph P. Walshe – 21 June 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222224921/http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 |date=22 February 2015 }}, at the Documents on Irish Foreign Policy website</ref><ref>Girvin, lgh 124–125</ref> Mar sin féin, chuaigh Walshe agus an Coirnéal Liam Archer ón Rannóg Faisnéise Míleata i gcomhairle lena leithéidí i dTuaisceart Éireann faoi chosaint na hÉireann dá ndéanfadh na Gearmánaigh ionradh, agus rinneadh plean straitéiseach ginearálta le haghaidh gníomhaíocht Bhriotanach trasna na teorann “ar chuireadh”. == Neodracht na hÉireann == {{Main|Neodracht na hÉireann}} Sna 1930idí, d'fhógair [[Éamon de Valera]] go bhfanfadh an tír amach ón gcogadh, agus an tír ag cloí le polasaí dian na neodrachta. Chuir [[Winston Churchill]] agus rialtas na Breataine an-bhrú air dul chun cogaidh i gcoinne [[An Ghearmáin|na nGearmánach]]. Meastar go raibh de Valera ag iarraidh a thaispeáint don saol mór gur tír neamhspleách í Éire. Ach is féidir a rá nárbh fhíor-neodracht í in aon chor, ach "neodracht i bhfabhar na gComhghuaillithe"<ref>Scríobh [[Robert Fisk]] a thráchtas dochtúireachta ar neodracht na h[[Éire|Éireann]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] i mBaile Átha Cliath</ref>. Mar shampla: * Thug Rialtas na hÉireann cead do na Comhghuaillithe eitleáin a eitilt ón mbunáit mhíleata ag Caisleán Archdale ar Loch Éirne i g[[Contae Fhear Manach]] thar [[Dún na nGall|Dhún na nGall]] go dtí an fharraige mhór (ach ní raibh an dara roghas ag Rialtas na hÉireann). * Cuireadh spiaireacht eachtrannach faoi chois. Chuaigh seirbhísí na hÉireann agus na Breataine i gcomhar le chéile agus fuair na húdaráis Bhriotanacha fógraí cuimsitheacha faoin aimsir san Atlantach; rinneadh cinneadh ionradh [[D-Day]] a dhéanamh de bharr fógra aimsire ó Chuan an Fhóid Duibh i g[[Contae Mhaigh Eo]].<ref>Duggan, lch 180</ref> * Ligeadh saor aon aerchriú Briotanach a thuirling de thuairt, ach rinneadh Gearmánaigh a chur i ngéibheann.<ref>Fisk, lgh 176-177</ref> Bhí cead ag meicneoirí de chuid na gComhghuaillithe eitleáin a raibh damáiste déanta dóibh a thabhairt leo. * Thug Rialtas na hÉireann cead don Ambasadóir Gearmánach [[Eduard Hempel]] úsáid a bhaint as tarchuradóir raidió a bhí in ann tuairisc a dhéanamh ar an aimsir, ar ghluaiseachtaí na dtrúpaí, agus ar thorthaí na ruathar buamála ar an mBreatain go dtí an bhliain 1943. * Socraíodh scéim nua chun déileáil le píolótaí cogaidh agus lucht míleata eile a thuirling in Éirinn. Rinneadh idirdhealú idir trúpaí "oibríochta" a cuireadh faoi ghlas agus trúpaí "neamhoibríochta" ar scaoileadh saor leo. Ba nós leis na húdaráis stádas "neamhoibríochta" a thabhairt do thrúpaí na gComhghuaillithe agus iad a scaoileadh saor, ach san am céanna na trúpaí Gearmánacha a choinneáil faoi ghlas mar thrúpaí oibríochta. * Liostáil 45,000 fear ón stát ó dheas i bhfórsaí armtha na gComhghuaillithe as a stuaim féin ([[Patrick Clancy]] agus a dheartháir [[Tom Clancy]] ina measc, iar-Óglaigh de chuid an IRA), agus ní dhearna rialtas de Valera a dhath lena stopadh, cé gur chuir sé cosc ar dhaoine roimhe sin páirt a ghlacadh i g[[Cogadh Cathartha na Spáinne]]. * Measann staraithe inniu go raibh idir 70,000 fear ó na Sé Chontae Fichead sna fórsaí Briotanacha, agus 50,000 - 52,000 as Tuaisceart Éireann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why did they fight for Britain? Irish recruits to the British forces, 1939-45|url=https://journals.openedition.org/etudesirlandaises/4451#|publisher=Presses universitaires de Rennes|journal=Études irlandaises|date=2015/juin/30|issn=0183-973X|pages=59–70|issue=40-1|doi=10.4000/etudesirlandaises.4451|language=en|author=Steven O’Connor}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wylie |first=Neville |year=2002 |title=European Neutrals and Non-Belligerents During the Second World War |url=https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |publisher=Cambridge University Press |page=301 |isbn=9780521643580 |access-date=16 October 2015 |archive-date=16 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816204636/https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |url-status=live }}</ref> * Ar an 2 Beataine 1945, shínigh Éamon de Valera leabhar an chomhbhróin Adolf Hitler in ambasáid (leagáideacht) na Gearmáine i mBaile Átha Cliath ar 58 Br=othar Northumberland. "De réir comhghnáis taidhleoireachta", a mhaígh De Valera ach an am, ach tharraing an eachtra conspóid ollmhór. Ghoill an meancóg ar bhallstáit an Chomhlathais go linn bhuí na gcaolán.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-corn-na-heireann-agus-caidreamh-taidhleoireachta-i.aspx|teideal=Corn na hÉireann agus Caidreamh Taidhleoireachta idir Éirinn agus an Astráil|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=Bealtaine 2013|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> ==Éire agus na Giúdaigh== Ní raibh an dearcadh céanna ag gach Éireannach ar an gcogadh ná ar an drochíde a tugadh do na Giúdaigh. Bhí saontacht éigin le haithint ar chuid de na tuairimí, agus bhí frith-Ghiúdachas le fáil i Luimneach agus i gCill Chainnigh.<ref>Fisk, lgh 430–431.</ref> Bhí a fhios ag de Valera go luath go raibh sléacht á dhéanamh ar Ghiúdaigh na hEorpa.<ref>Brian Girvin, “De Valera's Diplomatic Neutrality,” ''History Today'', '''56'''(3), p.50 (2006)</ref> In 1942 dúirt Raibí Herzog le de Valera go raibh Giúdaigh á marú de réir eagair sna campaí. Rinne an Taoiseach iarrachtaí ar ghrúpaí éagsúla a tharrtháil, go háirithe grúpaí ina raibh páistí, agus iad a thabhairt go hÉirinn. Ina measc bhí grúpa mór de Ghiúdaigh ón nGearmáin a bhí i ngéibheann in Vittel i limistéar Francach Vichy agus víosaí acu cheana i gcomhair tíortha difriúla i Meiriceá Theas. Bhí de Valera, in éineacht leis na hAirí Éireannacha i mBeirlín, i Vichy agus sa Vatacáin, ag iarraidh iad a thabhairt slán, agus Giúdaigh ón Iodáil, ón Ísiltír, ón Ungáir agus ón tSlóvaic a tharrtháil ina dhiaidh sin, ach theip orthu.<ref>Robert Tracy, “The Jews of Ireland,” ''Judaism: A Quarterly Journal of Jewish Life and Thought'', Samhradh 1999</ref> Tar éis an chogaidh, ba dheacair do ghrúpaí Giúdacha aitheantas mar theifigh a fháil do pháistí Giúdacha, ach ní raibh constaic roimh cheithre chéad páiste Caitliceach ón Rheinland.<ref>Keogh, Dermot. ''Jews in Twentieth-Century Ireland: Refugees, Anti-Semitism, and the Holocaust''. Corcaigh: Cork University Press, 1998, lgh 209–210. ISBN 185918149X.</ref> Dúirt an Roinn Dlí agus Cirt mar a leanas: <blockquote>It has always been the policy of the Minister for Justice to restrict the admission of Jewish aliens, for the reason that any substantial increase in our Jewish population might give rise to an anti-Semitic problem.<ref>Department of Justice Memorandum 'Admission of One Hundred Jewish children' 28 April 1948.</ref></blockquote> Ach rialaigh de Valera i gcoinne na Roinne agus tugadh 150 páiste Giúdach go hÉirinn in 1948. In 1946, thug carthanas Giúdach i [[Londain]] 100 páiste ón bPolainn chun Caisleán an Chluainín i g[[Contae na Mí]].<ref>[http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm Anti-semitism in Ireland] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121132915/http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm |date=21 November 2007 }} Institute for Jewish Policy Research and American Jewish Committee</ref> ==An Tuaisceart== De réir mar a deir Thomas Hennessy ina leabhar ''The History of Northern Ireland'', bhí polaiteoirí ceannasacha Thuaisceart Éireann scanraithe as a meabhair ag [[Adolf Hitler|Hitler]], agus iad suite siúráilte go raibh an [[Naitsíochas]] ag iarraidh an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] agus an gnáthchuibheas daonna féin a chur de dhroim an tsaoil. Bhí an Tiarna Craigavon, a fuair bás sa bhliain 1940, ag fiafraí de féin i ndeireadh a shaoil an mbeadh sé sásta [[An Teorainn Éireannach|an Teorainn]] a chur ar ceal agus Éire a athaontú, dá rachadh de Valera chun cogaidh in éadan na Gearmáine. Is é an tátal a bhain sé féin as an scéal go mbeadh, b'fhéidir. Mar a thiontaigh na cúrsaí amach, áfach, ní raibh na h[[Aontachtóirí]] i bhfad ag cromadh ar a gcuid seansciolladóireachta faoi fheall na g[[Caitliceach]], ó d'fhan an chuid eile d'Éirinn neodrach. Sa deireadh, ní dhearna an cogadh ach méadú agus athneartú ar a seandearcadh frith-Chaitliceach. [[Íomhá:IWM-H-10928-Ballykinlar-19410619.jpg|clé|mion|220px|[[Baile Coinnleora]], 1941]][[Íomhá:St. Patrick's Day Dance & Celebration in Ireland 1942-03-17.jpg|clé|mion|220px|Lá Fhéile Pádraig 1942 i dTuaisceart Éireann]][[Íomhá:Ireland (6018300550).jpg|clé|mion|220px|An 8ú ''National Rural Week'', Muintir na Tíre, 1945]] == Buamáil == Cé go raibh an Stát neodrach, thit buamaí Gearmánacha air níos mó ná uair amháin. Ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]] scaoil eitleáin de chuid an ''Luftwaffe'' ceithre bhuama ar cheantar na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath: maraíodh 28 duine, gortaíodh 90 agus rinneadh damáiste do thrí chéad teach nó scriosadh iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> Ghabh an Ghearmáin a leithscéal, agus in 1958 d'íoc an Ghearmáin Thiar cúiteamh £327,000 leis an Stát.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> Roimhe sin, i mí Aibreáin 1941, nuair a rinne an ''Luftwaffe'' slad ar Bhéal Feirste (féach [[Blitz Bhéal Feirste]]), d'iarr údaráis an Tuaiscirt cabhair ar de Valera. Laistigh de dhá uair an chloig bhí trí inneall dóiteáin déag ó Bhaile Átha Cliath, ó Dhroichead Átha, ó Dhún Dealgan agus ó Dhún Laoghaire ar a mbealach ó thuaidh. ==Geilleagar== Leis an Ríocht Aontaithe is mó a rinne Éire trádáil agus uaithi siúd a tháinig an chuid is mó dá lón. Chuaigh an comhchaidreamh idir an dá thír in olcas toisc go raibh an oiread sin long de chuid na gComhghuaillithe á gcur go tóin poill agus fonn ar an mBreatain feidhm a bhaint as calaí na hÉireann chun a cabhlach agus a cuid eitleán a athbhreoslú.<ref>Girvin, lch 161, 175</ref><ref>Duggan, lgh 112, 132</ref> Níor tháinig feabhas ar an scéal go dtí lár 1941, nuair a rinne an Ghearmáin ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Rinneadh comhaontú a lig d’Éireannaigh dul ag obair sna tionscail chogaidh sa Bhreatain, agus bhí suas le 200,000 Éireannach ag obair ann faoi 1945.<ref>Girvin, lch 179</ref> Bhí Éire ag brath go mór ar an mBreatain chun gual, earraí agus ola a fháil, ach tháinig laghdú orthu sin tar éis thitim na Fraince in 1940, rud ba chúis le boilsciú agus le margadh dubh bríomhar. Bhí cruithneacht gann agus bhí gá le ciondáil. Tháinig tífeas ar ais agus i ndeireadh 1941 thosaigh an rialtas ag pleanáil le haghaidh gorta. I mí Mhárta chuir an rialtas cosc ar easpórtáil beorach; socraíodh gur cheart níos mó cruithneachta a chur agus níos lú eorna. Nuair ba dhócha go mbeadh ganntanas beorach ann rinneadh babhtáil idir an dá thír, sa mhéid gur sholáthair an Bhreatain gual agus cruithneacht i gcomhair plúir agus gur sholáthair Éire beoir. Chuidigh sé seo le hÉire a choinneáil neodrach.<ref>Evans, B., "A pint of plain is your only man". ''[[History Ireland]]'', iml. 22 uimh. 5, lgh 36-38.</ref> ==Cultúr== Bhí an meon féinchothaitheach, neamhspleách seo le haithint i gcúrsaí an chultúir freisin. Chuir muintir na hÉireann spéis nua i gcultúr dúchasach na tíre, an [[Gaeilge|Ghaeilge]] san áireamh, agus tháinig eagraíochtaí nua Gaeilge ar an bhfód, go háirithe [[Glúin na Buaidhe]] (leagan [[Gaeilge Uladh|Ultach]] é sin; "Glúin an Bhua" a deirtear sa chaighdeán) a raibh [[Gearóid Ó Cuinneagáin]] agus [[Proinsias Mac an Bheatha]] i gceannas uirthi. Craobh de chuid [[Conradh na Gaeilge|an Chonartha]] a bhí ann ar dtús, Craobh na hAiséirí. ==Arm na hÉireann== Méadaíodh an [[Arm na hÉireann|tArm]] go mór. Bhí na céadta míle duine óg páirteach san [[Fórsa Cosanta Áitiúil|Fhórsa Cosanta Áitiúil]] chomh maith, agus iad ar an airdeall roimh ionradh ó gach taobh. Nuair a bhí an cogadh thart bronnadh boinn chuimhneacháin orthu agus na focail "Ré na Práinne" scríofa orthu i n[[Gaeilge]]. ==Imtheorannú== D'imtheorannaigh na húdaráis lucht leanúna an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] ar feadh an chogaidh. Tar éis feachtais bhuamála den IRA sa Bhreatain sa bhliain [[1939]], ar an [[3 Eanáir]] [[1940]] rith Rialtas na hÉireann reachtaíocht phráinne sa [[Dáil]] chun imtheorannú a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/find|teideal=Find a Debate – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2021-08-31|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2021-09-03|archivedate=2009-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217045724/http://debates.oireachtas.ie/DDebate.aspx?F=DAL20050623.xml&Node=H10-1}}</ref> Bunaíodh campa géibhinn dóibh ar an g[[An Currach|Currach]] i g[[Cill Dara|Contae Chill Dara]], agus iad á gcoinneáil ansin go deireadh an chogaidh. Bhí [[Máirtín Ó Cadhain]] ansin chomh maith le duine, agus chaith sé an t-am ag cumadh an [[úrscéal|úrscéil]] cháiliúil úd ''[[Cré na Cille]]''. Is féidir an t-úrscéal a léamh mar mheafar ar bhlianta an bhraighdeanais. == Féach freisin == * [[Acht Comhachta Práinne, 1939]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[Éamon de Valera]] ==Naisc sheachtracha== * [https://www.museum.ie/ga-IE/Collections-Research/Art-and-Industry-Collections/Art-Industry-Collections-List/Military-History/Irish-soldiers-at-home,-abroad,-and-in-the-21st-Ce/Soldiering-in-the-20th-21st-Centuries/The-Emergency An Éigeandáil] — Ard-Mhúsaem na hÉireann ==Nótaí== {{reflist}} ==Tagairtí== * Girvin, Brian. "Beyond Revisionism? Some Recent Contributions to the Study of Modern Ireland." ''English Historical Review'' 124.506 (2009): 94-107. * Fisk, Robert. ''In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality 1939-1945''. (Londain: André Deutsch, 1983; athchlóite i mBÁC ag Gill & MacMillan, 1996) * O'Hagan, John; O’Toole, Francis; Whelan, Ciara (eag.) (2001). ''The Economy of Ireland: Policy Making in a Global Context'', lgh 36–37. Bloomsbury. ISBN 9781350933811 {{DEFAULTSORT:Éigeandáil, An}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] nse2pbgpo9bytxwhnmddthg3p9r8t8x 1326917 1326914 2026-08-26T23:06:41Z TGcoa 21229 /* Buamáil */ 1326917 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} '''An Éigeandáil''', nó '''Ré na Práinne''', a thugtar ar bhlianta an [[Dara Cogadh Domhanda]] in [[Éire|Éirinn]] (1939–1945). Bhí [[Tuaisceart Éireann]] ag glacadh páirte sa [[cogadh|chogadh]] ar nós na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] go léir, ach d'fhan an chuid eile den [[oileán]] — an stát ó dheas, ar tugadh [[Saorstát Éireann]] air go dtí 1937 — taobh amuigh den chogadh go hoifigiúil. Mar sin féin, ba neodracht bhréige í ar a lán slite má chuimhnítear ar an bhfaisnéis mhíleata a thugadh rialtas na hÉireann don Bhreatain agus ar an líon mór fear ón stát ó dheas a liostáil i bhfórsaí armtha na Breataine. D’fhág an cogadh a rian ar gheilleagar an Stáit agus bhí ciondáil ann. Ar an [[19 Feabhra]] [[1939]], dúirt de Valera go mbeadh Éire neodrach (bhí a fhios ag an saol mór ag an am go raibh cúrsaí ag dul in olcas).<ref>[https://www.rte.ie/archives/2014/0219/505127-ireland-to-be-neutral-in-event-of-war-de-valera/ RTÉ]</ref> Deirtear uaireanta gue thosaigh Ré na Práinne nuair a achtaíodh an t[[Acht Comhachta Práinne, 1939|Acht Cumhachtaí Práinne]]<ref>i mBéarla, ''Emergency Powers Act''</ref> in [[Éire|Éirinn]] ar an [[3 Meán Fómhair]] [[1939]]. [[Íomhá:EIRE Sign Glengad Head near LOP 81.jpg|clé|mion|220px|[[Cionn Ghleann Gad]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/111176.aspx|teideal=Glengad Head|údar=logainm.ie|dátarochtana=2024}}</ref> Scríobhadh "Éire" amach le linn Ré na Práinne ar eagla na heagla]][[Íomhá:Éamon de Valera 03.jpg|clé|mion|220px]] [[Íomhá:Éamon_de_Valera,_1946.jpg|clé|mion|302x302px|[[Éamon de Valera]], [[Taoiseach na hÉireann]], 1946]] [[Íomhá:Gyles quay school children taken by John Finnegan..jpg|clé|mion|220px|Gyles Quay, [[Contae Lú]], 1940]] == Na cúiseanna == Ar an 1 Meán Fómhair 1939, rinne saighdiúirí Gearmánacha ionradh ar an [[an Pholainn|bPolainn]], rud a chuir tús le cogadh leis an mBreatain, an Fhrainc agus tíortha eile. Ar an 2 Meán Fómhair dúirt de Valera le [[Dáil Éireann]] gurbh fhearr don tír a bheith neodrach. D’aontaigh formhór na Dála agus an phobail leis (cé go ndeachaigh a lán fear isteach i bhfórsaí na Breataine). Ghlac an rialtas smacht ar an ngeilleagar agus cuireadh cinsireacht dhian ar bun: cuireadh cosc ar eolas a fhoilsiú, mar shampla, ar líon na nÉireannach i bhfórsaí na Breataine nó ar stailceanna sa bhaile.<ref>Girvin, lgh 84 ar aghaidh.</ref> Ghníomhaigh de Valera féin mar Aire Gnóthaí Eachtracha. D’fhág tosú an Dara Cogadh Domhanda an stát agus de Valera i bpráinn. Bhí an Bhreatain agus na Stáit Aontaithe ag cur brú ar Éirinn a bheith páirteach sa chogadh, nó ligean do na Comhghuaillithe na calaí a úsáid. Ach bhí cuid mhaith den phobal i gcoinne dul chun cainte leis an mBreatain agus roinnt acu báúil leis an nGearmáin dá bharr. B’fhearr le de Valera an neodracht, cé gur cuireadh i bhfeidhm í ar bhealach a chuaigh chun sochair do na Comhghuaillithe níos mó ná don Ghearmáin. Bhí rialtas na Breataine sásta Éire aontaithe a ghealladh ach cabhair a fháil ó Éirinn. Dhiúltaigh de Valera don tairiscint ar eagla na conspóide a leanfadh sa bhaile í. Chomh maith leis sin, shíl an rialtas, faoi anáil Joseph Walshe, Rúnaí Gníomhach na Roinne Gnóthaí Eachtracha, go mbuafaí ar an mBreatain.<ref>[http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 Memorandum, Walshe to de Valera from Joseph P. Walshe to Joseph P. Walshe – 21 June 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222224921/http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 |date=22 February 2015 }}, at the Documents on Irish Foreign Policy website</ref><ref>Girvin, lgh 124–125</ref> Mar sin féin, chuaigh Walshe agus an Coirnéal Liam Archer ón Rannóg Faisnéise Míleata i gcomhairle lena leithéidí i dTuaisceart Éireann faoi chosaint na hÉireann dá ndéanfadh na Gearmánaigh ionradh, agus rinneadh plean straitéiseach ginearálta le haghaidh gníomhaíocht Bhriotanach trasna na teorann “ar chuireadh”. == Neodracht na hÉireann == {{Main|Neodracht na hÉireann}} Sna 1930idí, d'fhógair [[Éamon de Valera]] go bhfanfadh an tír amach ón gcogadh, agus an tír ag cloí le polasaí dian na neodrachta. Chuir [[Winston Churchill]] agus rialtas na Breataine an-bhrú air dul chun cogaidh i gcoinne [[An Ghearmáin|na nGearmánach]]. Meastar go raibh de Valera ag iarraidh a thaispeáint don saol mór gur tír neamhspleách í Éire. Ach is féidir a rá nárbh fhíor-neodracht í in aon chor, ach "neodracht i bhfabhar na gComhghuaillithe"<ref>Scríobh [[Robert Fisk]] a thráchtas dochtúireachta ar neodracht na h[[Éire|Éireann]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] i mBaile Átha Cliath</ref>. Mar shampla: * Thug Rialtas na hÉireann cead do na Comhghuaillithe eitleáin a eitilt ón mbunáit mhíleata ag Caisleán Archdale ar Loch Éirne i g[[Contae Fhear Manach]] thar [[Dún na nGall|Dhún na nGall]] go dtí an fharraige mhór (ach ní raibh an dara roghas ag Rialtas na hÉireann). * Cuireadh spiaireacht eachtrannach faoi chois. Chuaigh seirbhísí na hÉireann agus na Breataine i gcomhar le chéile agus fuair na húdaráis Bhriotanacha fógraí cuimsitheacha faoin aimsir san Atlantach; rinneadh cinneadh ionradh [[D-Day]] a dhéanamh de bharr fógra aimsire ó Chuan an Fhóid Duibh i g[[Contae Mhaigh Eo]].<ref>Duggan, lch 180</ref> * Ligeadh saor aon aerchriú Briotanach a thuirling de thuairt, ach rinneadh Gearmánaigh a chur i ngéibheann.<ref>Fisk, lgh 176-177</ref> Bhí cead ag meicneoirí de chuid na gComhghuaillithe eitleáin a raibh damáiste déanta dóibh a thabhairt leo. * Thug Rialtas na hÉireann cead don Ambasadóir Gearmánach [[Eduard Hempel]] úsáid a bhaint as tarchuradóir raidió a bhí in ann tuairisc a dhéanamh ar an aimsir, ar ghluaiseachtaí na dtrúpaí, agus ar thorthaí na ruathar buamála ar an mBreatain go dtí an bhliain 1943. * Socraíodh scéim nua chun déileáil le píolótaí cogaidh agus lucht míleata eile a thuirling in Éirinn. Rinneadh idirdhealú idir trúpaí "oibríochta" a cuireadh faoi ghlas agus trúpaí "neamhoibríochta" ar scaoileadh saor leo. Ba nós leis na húdaráis stádas "neamhoibríochta" a thabhairt do thrúpaí na gComhghuaillithe agus iad a scaoileadh saor, ach san am céanna na trúpaí Gearmánacha a choinneáil faoi ghlas mar thrúpaí oibríochta. * Liostáil 45,000 fear ón stát ó dheas i bhfórsaí armtha na gComhghuaillithe as a stuaim féin ([[Patrick Clancy]] agus a dheartháir [[Tom Clancy]] ina measc, iar-Óglaigh de chuid an IRA), agus ní dhearna rialtas de Valera a dhath lena stopadh, cé gur chuir sé cosc ar dhaoine roimhe sin páirt a ghlacadh i g[[Cogadh Cathartha na Spáinne]]. * Measann staraithe inniu go raibh idir 70,000 fear ó na Sé Chontae Fichead sna fórsaí Briotanacha, agus 50,000 - 52,000 as Tuaisceart Éireann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why did they fight for Britain? Irish recruits to the British forces, 1939-45|url=https://journals.openedition.org/etudesirlandaises/4451#|publisher=Presses universitaires de Rennes|journal=Études irlandaises|date=2015/juin/30|issn=0183-973X|pages=59–70|issue=40-1|doi=10.4000/etudesirlandaises.4451|language=en|author=Steven O’Connor}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wylie |first=Neville |year=2002 |title=European Neutrals and Non-Belligerents During the Second World War |url=https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |publisher=Cambridge University Press |page=301 |isbn=9780521643580 |access-date=16 October 2015 |archive-date=16 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816204636/https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |url-status=live }}</ref> * Ar an 2 Beataine 1945, shínigh Éamon de Valera leabhar an chomhbhróin Adolf Hitler in ambasáid (leagáideacht) na Gearmáine i mBaile Átha Cliath ar 58 Br=othar Northumberland. "De réir comhghnáis taidhleoireachta", a mhaígh De Valera ach an am, ach tharraing an eachtra conspóid ollmhór. Ghoill an meancóg ar bhallstáit an Chomhlathais go linn bhuí na gcaolán.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-corn-na-heireann-agus-caidreamh-taidhleoireachta-i.aspx|teideal=Corn na hÉireann agus Caidreamh Taidhleoireachta idir Éirinn agus an Astráil|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=Bealtaine 2013|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> ==Éire agus na Giúdaigh== Ní raibh an dearcadh céanna ag gach Éireannach ar an gcogadh ná ar an drochíde a tugadh do na Giúdaigh. Bhí saontacht éigin le haithint ar chuid de na tuairimí, agus bhí frith-Ghiúdachas le fáil i Luimneach agus i gCill Chainnigh.<ref>Fisk, lgh 430–431.</ref> Bhí a fhios ag de Valera go luath go raibh sléacht á dhéanamh ar Ghiúdaigh na hEorpa.<ref>Brian Girvin, “De Valera's Diplomatic Neutrality,” ''History Today'', '''56'''(3), p.50 (2006)</ref> In 1942 dúirt Raibí Herzog le de Valera go raibh Giúdaigh á marú de réir eagair sna campaí. Rinne an Taoiseach iarrachtaí ar ghrúpaí éagsúla a tharrtháil, go háirithe grúpaí ina raibh páistí, agus iad a thabhairt go hÉirinn. Ina measc bhí grúpa mór de Ghiúdaigh ón nGearmáin a bhí i ngéibheann in Vittel i limistéar Francach Vichy agus víosaí acu cheana i gcomhair tíortha difriúla i Meiriceá Theas. Bhí de Valera, in éineacht leis na hAirí Éireannacha i mBeirlín, i Vichy agus sa Vatacáin, ag iarraidh iad a thabhairt slán, agus Giúdaigh ón Iodáil, ón Ísiltír, ón Ungáir agus ón tSlóvaic a tharrtháil ina dhiaidh sin, ach theip orthu.<ref>Robert Tracy, “The Jews of Ireland,” ''Judaism: A Quarterly Journal of Jewish Life and Thought'', Samhradh 1999</ref> Tar éis an chogaidh, ba dheacair do ghrúpaí Giúdacha aitheantas mar theifigh a fháil do pháistí Giúdacha, ach ní raibh constaic roimh cheithre chéad páiste Caitliceach ón Rheinland.<ref>Keogh, Dermot. ''Jews in Twentieth-Century Ireland: Refugees, Anti-Semitism, and the Holocaust''. Corcaigh: Cork University Press, 1998, lgh 209–210. ISBN 185918149X.</ref> Dúirt an Roinn Dlí agus Cirt mar a leanas: <blockquote>It has always been the policy of the Minister for Justice to restrict the admission of Jewish aliens, for the reason that any substantial increase in our Jewish population might give rise to an anti-Semitic problem.<ref>Department of Justice Memorandum 'Admission of One Hundred Jewish children' 28 April 1948.</ref></blockquote> Ach rialaigh de Valera i gcoinne na Roinne agus tugadh 150 páiste Giúdach go hÉirinn in 1948. In 1946, thug carthanas Giúdach i [[Londain]] 100 páiste ón bPolainn chun Caisleán an Chluainín i g[[Contae na Mí]].<ref>[http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm Anti-semitism in Ireland] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121132915/http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm |date=21 November 2007 }} Institute for Jewish Policy Research and American Jewish Committee</ref> ==An Tuaisceart== De réir mar a deir Thomas Hennessy ina leabhar ''The History of Northern Ireland'', bhí polaiteoirí ceannasacha Thuaisceart Éireann scanraithe as a meabhair ag [[Adolf Hitler|Hitler]], agus iad suite siúráilte go raibh an [[Naitsíochas]] ag iarraidh an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] agus an gnáthchuibheas daonna féin a chur de dhroim an tsaoil. Bhí an Tiarna Craigavon, a fuair bás sa bhliain 1940, ag fiafraí de féin i ndeireadh a shaoil an mbeadh sé sásta [[An Teorainn Éireannach|an Teorainn]] a chur ar ceal agus Éire a athaontú, dá rachadh de Valera chun cogaidh in éadan na Gearmáine. Is é an tátal a bhain sé féin as an scéal go mbeadh, b'fhéidir. Mar a thiontaigh na cúrsaí amach, áfach, ní raibh na h[[Aontachtóirí]] i bhfad ag cromadh ar a gcuid seansciolladóireachta faoi fheall na g[[Caitliceach]], ó d'fhan an chuid eile d'Éirinn neodrach. Sa deireadh, ní dhearna an cogadh ach méadú agus athneartú ar a seandearcadh frith-Chaitliceach. [[Íomhá:IWM-H-10928-Ballykinlar-19410619.jpg|clé|mion|220px|[[Baile Coinnleora]], 1941]][[Íomhá:St. Patrick's Day Dance & Celebration in Ireland 1942-03-17.jpg|clé|mion|220px|Lá Fhéile Pádraig 1942 i dTuaisceart Éireann]][[Íomhá:Ireland (6018300550).jpg|clé|mion|220px|An 8ú ''National Rural Week'', Muintir na Tíre, 1945]] == Buamáil == Cé go raibh an Stát "[[Neodracht na hÉireann|neodrach]]", thit buamaí Gearmánacha air níos mó ná uair amháin. Ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]] scaoil eitleáin de chuid an ''Luftwaffe'' ceithre bhuama ar cheantar na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath: maraíodh 28 duine, gortaíodh 90 agus rinneadh damáiste do thrí chéad teach nó scriosadh iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> {{Príomhalt|Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941}} Roimhe sin, i mí Aibreáin 1941, nuair a rinne an ''Luftwaffe'' slad ar Bhéal Feirste (féach [[Blitz Bhéal Feirste]]), d'iarr údaráis an Tuaiscirt cabhair ar de Valera. Laistigh de dhá uair an chloig bhí trí inneall dóiteáin déag ó Bhaile Átha Cliath, ó Dhroichead Átha, ó Dhún Dealgan agus ó Dhún Laoghaire ar a mbealach ó thuaidh. ==Geilleagar== Leis an Ríocht Aontaithe is mó a rinne Éire trádáil agus uaithi siúd a tháinig an chuid is mó dá lón. Chuaigh an comhchaidreamh idir an dá thír in olcas toisc go raibh an oiread sin long de chuid na gComhghuaillithe á gcur go tóin poill agus fonn ar an mBreatain feidhm a bhaint as calaí na hÉireann chun a cabhlach agus a cuid eitleán a athbhreoslú.<ref>Girvin, lch 161, 175</ref><ref>Duggan, lgh 112, 132</ref> Níor tháinig feabhas ar an scéal go dtí lár 1941, nuair a rinne an Ghearmáin ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Rinneadh comhaontú a lig d’Éireannaigh dul ag obair sna tionscail chogaidh sa Bhreatain, agus bhí suas le 200,000 Éireannach ag obair ann faoi 1945.<ref>Girvin, lch 179</ref> Bhí Éire ag brath go mór ar an mBreatain chun gual, earraí agus ola a fháil, ach tháinig laghdú orthu sin tar éis thitim na Fraince in 1940, rud ba chúis le boilsciú agus le margadh dubh bríomhar. Bhí cruithneacht gann agus bhí gá le ciondáil. Tháinig tífeas ar ais agus i ndeireadh 1941 thosaigh an rialtas ag pleanáil le haghaidh gorta. I mí Mhárta chuir an rialtas cosc ar easpórtáil beorach; socraíodh gur cheart níos mó cruithneachta a chur agus níos lú eorna. Nuair ba dhócha go mbeadh ganntanas beorach ann rinneadh babhtáil idir an dá thír, sa mhéid gur sholáthair an Bhreatain gual agus cruithneacht i gcomhair plúir agus gur sholáthair Éire beoir. Chuidigh sé seo le hÉire a choinneáil neodrach.<ref>Evans, B., "A pint of plain is your only man". ''[[History Ireland]]'', iml. 22 uimh. 5, lgh 36-38.</ref> ==Cultúr== Bhí an meon féinchothaitheach, neamhspleách seo le haithint i gcúrsaí an chultúir freisin. Chuir muintir na hÉireann spéis nua i gcultúr dúchasach na tíre, an [[Gaeilge|Ghaeilge]] san áireamh, agus tháinig eagraíochtaí nua Gaeilge ar an bhfód, go háirithe [[Glúin na Buaidhe]] (leagan [[Gaeilge Uladh|Ultach]] é sin; "Glúin an Bhua" a deirtear sa chaighdeán) a raibh [[Gearóid Ó Cuinneagáin]] agus [[Proinsias Mac an Bheatha]] i gceannas uirthi. Craobh de chuid [[Conradh na Gaeilge|an Chonartha]] a bhí ann ar dtús, Craobh na hAiséirí. ==Arm na hÉireann== Méadaíodh an [[Arm na hÉireann|tArm]] go mór. Bhí na céadta míle duine óg páirteach san [[Fórsa Cosanta Áitiúil|Fhórsa Cosanta Áitiúil]] chomh maith, agus iad ar an airdeall roimh ionradh ó gach taobh. Nuair a bhí an cogadh thart bronnadh boinn chuimhneacháin orthu agus na focail "Ré na Práinne" scríofa orthu i n[[Gaeilge]]. ==Imtheorannú== D'imtheorannaigh na húdaráis lucht leanúna an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] ar feadh an chogaidh. Tar éis feachtais bhuamála den IRA sa Bhreatain sa bhliain [[1939]], ar an [[3 Eanáir]] [[1940]] rith Rialtas na hÉireann reachtaíocht phráinne sa [[Dáil]] chun imtheorannú a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/find|teideal=Find a Debate – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2021-08-31|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2021-09-03|archivedate=2009-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217045724/http://debates.oireachtas.ie/DDebate.aspx?F=DAL20050623.xml&Node=H10-1}}</ref> Bunaíodh campa géibhinn dóibh ar an g[[An Currach|Currach]] i g[[Cill Dara|Contae Chill Dara]], agus iad á gcoinneáil ansin go deireadh an chogaidh. Bhí [[Máirtín Ó Cadhain]] ansin chomh maith le duine, agus chaith sé an t-am ag cumadh an [[úrscéal|úrscéil]] cháiliúil úd ''[[Cré na Cille]]''. Is féidir an t-úrscéal a léamh mar mheafar ar bhlianta an bhraighdeanais. == Féach freisin == * [[Acht Comhachta Práinne, 1939]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[Éamon de Valera]] * [[Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941]] ==Naisc sheachtracha== * [https://www.museum.ie/ga-IE/Collections-Research/Art-and-Industry-Collections/Art-Industry-Collections-List/Military-History/Irish-soldiers-at-home,-abroad,-and-in-the-21st-Ce/Soldiering-in-the-20th-21st-Centuries/The-Emergency An Éigeandáil] — Ard-Mhúsaem na hÉireann ==Nótaí== {{reflist}} ==Tagairtí== * Girvin, Brian. "Beyond Revisionism? Some Recent Contributions to the Study of Modern Ireland." ''English Historical Review'' 124.506 (2009): 94-107. * Fisk, Robert. ''In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality 1939-1945''. (Londain: André Deutsch, 1983; athchlóite i mBÁC ag Gill & MacMillan, 1996) * O'Hagan, John; O’Toole, Francis; Whelan, Ciara (eag.) (2001). ''The Economy of Ireland: Policy Making in a Global Context'', lgh 36–37. Bloomsbury. ISBN 9781350933811 {{DEFAULTSORT:Éigeandáil, An}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] jec479x6al8jlrwvf0k8xlyezdc8q4w 1326918 1326917 2026-08-26T23:07:51Z TGcoa 21229 1326918 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} '''An Éigeandáil''', nó '''Ré na Práinne''', a thugtar ar bhlianta an [[Dara Cogadh Domhanda]] in [[Éire|Éirinn]] (1939–1945). Bhí [[Tuaisceart Éireann]] ag glacadh páirte sa [[cogadh|chogadh]] ar nós na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] go léir, ach d'fhan an chuid eile den [[oileán]] — an stát ó dheas, ar tugadh [[Saorstát Éireann]] air go dtí 1937 — taobh amuigh den chogadh go hoifigiúil. Mar sin féin, ba neodracht bhréige í ar a lán slite má chuimhnítear ar an bhfaisnéis mhíleata a thugadh rialtas na hÉireann don Bhreatain agus ar an líon mór fear ón stát ó dheas a liostáil i bhfórsaí armtha na Breataine. D’fhág an cogadh a rian ar gheilleagar an Stáit agus bhí ciondáil ann. Ar an [[19 Feabhra]] [[1939]], dúirt de Valera go mbeadh Éire neodrach (bhí a fhios ag an saol mór ag an am go raibh cúrsaí ag dul in olcas).<ref>[https://www.rte.ie/archives/2014/0219/505127-ireland-to-be-neutral-in-event-of-war-de-valera/ RTÉ]</ref> Deirtear uaireanta gue thosaigh Ré na Práinne nuair a achtaíodh an t[[Acht Comhachta Práinne, 1939|Acht Cumhachtaí Práinne]]<ref>i mBéarla, ''Emergency Powers Act''</ref> in [[Éire|Éirinn]] ar an [[3 Meán Fómhair]] [[1939]]. [[Íomhá:EIRE Sign Glengad Head near LOP 81.jpg|clé|mion|220px|[[Cionn Ghleann Gad]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/111176.aspx|teideal=Glengad Head|údar=logainm.ie|dátarochtana=2024}}</ref> Scríobhadh "Éire" amach le linn Ré na Práinne ar eagla na heagla]][[Íomhá:Éamon de Valera 03.jpg|clé|mion|220px]] [[Íomhá:Éamon_de_Valera,_1946.jpg|clé|mion|302x302px|[[Éamon de Valera]], [[Taoiseach na hÉireann]], 1946]] [[Íomhá:Gyles quay school children taken by John Finnegan..jpg|clé|mion|220px|Gyles Quay, [[Contae Lú]], 1940]] == Na cúiseanna == Ar an 1 Meán Fómhair 1939, rinne saighdiúirí Gearmánacha ionradh ar an [[an Pholainn|bPolainn]], rud a chuir tús le cogadh leis an mBreatain, an Fhrainc agus tíortha eile. Ar an 2 Meán Fómhair dúirt de Valera le [[Dáil Éireann]] gurbh fhearr don tír a bheith neodrach. D’aontaigh formhór na Dála agus an phobail leis (cé go ndeachaigh a lán fear isteach i bhfórsaí na Breataine). Ghlac an rialtas smacht ar an ngeilleagar agus cuireadh cinsireacht dhian ar bun: cuireadh cosc ar eolas a fhoilsiú, mar shampla, ar líon na nÉireannach i bhfórsaí na Breataine nó ar stailceanna sa bhaile.<ref>Girvin, lgh 84 ar aghaidh.</ref> Ghníomhaigh de Valera féin mar Aire Gnóthaí Eachtracha. D’fhág tosú an Dara Cogadh Domhanda an stát agus de Valera i bpráinn. Bhí an Bhreatain agus na Stáit Aontaithe ag cur brú ar Éirinn a bheith páirteach sa chogadh, nó ligean do na Comhghuaillithe na calaí a úsáid. Ach bhí cuid mhaith den phobal i gcoinne dul chun cainte leis an mBreatain agus roinnt acu báúil leis an nGearmáin dá bharr. B’fhearr le de Valera an neodracht, cé gur cuireadh i bhfeidhm í ar bhealach a chuaigh chun sochair do na Comhghuaillithe níos mó ná don Ghearmáin. Bhí rialtas na Breataine sásta Éire aontaithe a ghealladh ach cabhair a fháil ó Éirinn. Dhiúltaigh de Valera don tairiscint ar eagla na conspóide a leanfadh sa bhaile í. Chomh maith leis sin, shíl an rialtas, faoi anáil Joseph Walshe, Rúnaí Gníomhach na Roinne Gnóthaí Eachtracha, go mbuafaí ar an mBreatain.<ref>[http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 Memorandum, Walshe to de Valera from Joseph P. Walshe to Joseph P. Walshe – 21 June 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222224921/http://www.difp.ie/viewdoc.asp?DocID=3196 |date=22 February 2015 }}, at the Documents on Irish Foreign Policy website</ref><ref>Girvin, lgh 124–125</ref> Mar sin féin, chuaigh Walshe agus an Coirnéal Liam Archer ón Rannóg Faisnéise Míleata i gcomhairle lena leithéidí i dTuaisceart Éireann faoi chosaint na hÉireann dá ndéanfadh na Gearmánaigh ionradh, agus rinneadh plean straitéiseach ginearálta le haghaidh gníomhaíocht Bhriotanach trasna na teorann “ar chuireadh”. == Neodracht na hÉireann == {{Main|Neodracht na hÉireann}} Sna 1930idí, d'fhógair [[Éamon de Valera]] go bhfanfadh an tír amach ón gcogadh, agus an tír ag cloí le polasaí dian na neodrachta. Chuir [[Winston Churchill]] agus rialtas na Breataine an-bhrú air dul chun cogaidh i gcoinne [[An Ghearmáin|na nGearmánach]]. Meastar go raibh de Valera ag iarraidh a thaispeáint don saol mór gur tír neamhspleách í Éire. Ach is féidir a rá nárbh fhíor-neodracht í in aon chor, ach "neodracht i bhfabhar na gComhghuaillithe"<ref>Scríobh [[Robert Fisk]] a thráchtas dochtúireachta ar neodracht na h[[Éire|Éireann]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] i mBaile Átha Cliath</ref>. Mar shampla: * Thug Rialtas na hÉireann cead do na Comhghuaillithe eitleáin a eitilt ón mbunáit mhíleata ag Caisleán Archdale ar Loch Éirne i g[[Contae Fhear Manach]] thar [[Dún na nGall|Dhún na nGall]] go dtí an fharraige mhór (ach ní raibh an dara roghas ag Rialtas na hÉireann). * Cuireadh spiaireacht eachtrannach faoi chois. Chuaigh seirbhísí na hÉireann agus na Breataine i gcomhar le chéile agus fuair na húdaráis Bhriotanacha fógraí cuimsitheacha faoin aimsir san Atlantach; rinneadh cinneadh ionradh [[D-Day]] a dhéanamh de bharr fógra aimsire ó Chuan an Fhóid Duibh i g[[Contae Mhaigh Eo]].<ref>Duggan, lch 180</ref> * Ligeadh saor aon aerchriú Briotanach a thuirling de thuairt, ach rinneadh Gearmánaigh a chur i ngéibheann.<ref>Fisk, lgh 176-177</ref> Bhí cead ag meicneoirí de chuid na gComhghuaillithe eitleáin a raibh damáiste déanta dóibh a thabhairt leo. * Thug Rialtas na hÉireann cead don Ambasadóir Gearmánach [[Eduard Hempel]] úsáid a bhaint as tarchuradóir raidió a bhí in ann tuairisc a dhéanamh ar an aimsir, ar ghluaiseachtaí na dtrúpaí, agus ar thorthaí na ruathar buamála ar an mBreatain go dtí an bhliain 1943. * Socraíodh scéim nua chun déileáil le píolótaí cogaidh agus lucht míleata eile a thuirling in Éirinn. Rinneadh idirdhealú idir trúpaí "oibríochta" a cuireadh faoi ghlas agus trúpaí "neamhoibríochta" ar scaoileadh saor leo. Ba nós leis na húdaráis stádas "neamhoibríochta" a thabhairt do thrúpaí na gComhghuaillithe agus iad a scaoileadh saor, ach san am céanna na trúpaí Gearmánacha a choinneáil faoi ghlas mar thrúpaí oibríochta. * Liostáil 45,000 fear ón stát ó dheas i bhfórsaí armtha na gComhghuaillithe as a stuaim féin ([[Patrick Clancy]] agus a dheartháir [[Tom Clancy]] ina measc, iar-Óglaigh de chuid an IRA), agus ní dhearna rialtas de Valera a dhath lena stopadh, cé gur chuir sé cosc ar dhaoine roimhe sin páirt a ghlacadh i g[[Cogadh Cathartha na Spáinne]]. * Measann staraithe inniu go raibh idir 70,000 fear ó na Sé Chontae Fichead sna fórsaí Briotanacha, agus 50,000 - 52,000 as Tuaisceart Éireann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why did they fight for Britain? Irish recruits to the British forces, 1939-45|url=https://journals.openedition.org/etudesirlandaises/4451#|publisher=Presses universitaires de Rennes|journal=Études irlandaises|date=2015/juin/30|issn=0183-973X|pages=59–70|issue=40-1|doi=10.4000/etudesirlandaises.4451|language=en|author=Steven O’Connor}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wylie |first=Neville |year=2002 |title=European Neutrals and Non-Belligerents During the Second World War |url=https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |publisher=Cambridge University Press |page=301 |isbn=9780521643580 |access-date=16 October 2015 |archive-date=16 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816204636/https://books.google.com/books?id=RNh3v8miC0kC&pg=PA301 |url-status=live }}</ref> * Ar an 2 Beataine 1945, shínigh Éamon de Valera leabhar an chomhbhróin Adolf Hitler in ambasáid (leagáideacht) na Gearmáine i mBaile Átha Cliath ar 58 Br=othar Northumberland. "De réir comhghnáis taidhleoireachta", a mhaígh De Valera ach an am, ach tharraing an eachtra conspóid ollmhór. Ghoill an meancóg ar bhallstáit an Chomhlathais go linn bhuí na gcaolán.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-corn-na-heireann-agus-caidreamh-taidhleoireachta-i.aspx|teideal=Corn na hÉireann agus Caidreamh Taidhleoireachta idir Éirinn agus an Astráil|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=Bealtaine 2013|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> ==Éire agus na Giúdaigh== Ní raibh an dearcadh céanna ag gach Éireannach ar an gcogadh ná ar an drochíde a tugadh do na Giúdaigh. Bhí saontacht éigin le haithint ar chuid de na tuairimí, agus bhí frith-Ghiúdachas le fáil i Luimneach agus i gCill Chainnigh.<ref>Fisk, lgh 430–431.</ref> Bhí a fhios ag de Valera go luath go raibh sléacht á dhéanamh ar Ghiúdaigh na hEorpa.<ref>Brian Girvin, “De Valera's Diplomatic Neutrality,” ''History Today'', '''56'''(3), p.50 (2006)</ref> In 1942 dúirt Raibí Herzog le de Valera go raibh Giúdaigh á marú de réir eagair sna campaí. Rinne an Taoiseach iarrachtaí ar ghrúpaí éagsúla a tharrtháil, go háirithe grúpaí ina raibh páistí, agus iad a thabhairt go hÉirinn. Ina measc bhí grúpa mór de Ghiúdaigh ón nGearmáin a bhí i ngéibheann in Vittel i limistéar Francach Vichy agus víosaí acu cheana i gcomhair tíortha difriúla i Meiriceá Theas. Bhí de Valera, in éineacht leis na hAirí Éireannacha i mBeirlín, i Vichy agus sa Vatacáin, ag iarraidh iad a thabhairt slán, agus Giúdaigh ón Iodáil, ón Ísiltír, ón Ungáir agus ón tSlóvaic a tharrtháil ina dhiaidh sin, ach theip orthu.<ref>Robert Tracy, “The Jews of Ireland,” ''Judaism: A Quarterly Journal of Jewish Life and Thought'', Samhradh 1999</ref> Tar éis an chogaidh, ba dheacair do ghrúpaí Giúdacha aitheantas mar theifigh a fháil do pháistí Giúdacha, ach ní raibh constaic roimh cheithre chéad páiste Caitliceach ón Rheinland.<ref>Keogh, Dermot. ''Jews in Twentieth-Century Ireland: Refugees, Anti-Semitism, and the Holocaust''. Corcaigh: Cork University Press, 1998, lgh 209–210. ISBN 185918149X.</ref> Dúirt an Roinn Dlí agus Cirt mar a leanas: <blockquote>It has always been the policy of the Minister for Justice to restrict the admission of Jewish aliens, for the reason that any substantial increase in our Jewish population might give rise to an anti-Semitic problem.<ref>Department of Justice Memorandum 'Admission of One Hundred Jewish children' 28 April 1948.</ref></blockquote> Ach rialaigh de Valera i gcoinne na Roinne agus tugadh 150 páiste Giúdach go hÉirinn in 1948. In 1946, thug carthanas Giúdach i [[Londain]] 100 páiste ón bPolainn chun Caisleán an Chluainín i g[[Contae na Mí]].<ref>[http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm Anti-semitism in Ireland] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121132915/http://www.axt.org.uk/antisem/archive/archive2/ireland/ireland.htm |date=21 November 2007 }} Institute for Jewish Policy Research and American Jewish Committee</ref> ==An Tuaisceart== De réir mar a deir Thomas Hennessy ina leabhar ''The History of Northern Ireland'', bhí polaiteoirí ceannasacha Thuaisceart Éireann scanraithe as a meabhair ag [[Adolf Hitler|Hitler]], agus iad suite siúráilte go raibh an [[Naitsíochas]] ag iarraidh an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] agus an gnáthchuibheas daonna féin a chur de dhroim an tsaoil. Bhí an Tiarna Craigavon, a fuair bás sa bhliain 1940, ag fiafraí de féin i ndeireadh a shaoil an mbeadh sé sásta [[An Teorainn Éireannach|an Teorainn]] a chur ar ceal agus Éire a athaontú, dá rachadh de Valera chun cogaidh in éadan na Gearmáine. Is é an tátal a bhain sé féin as an scéal go mbeadh, b'fhéidir. Mar a thiontaigh na cúrsaí amach, áfach, ní raibh na h[[Aontachtóirí]] i bhfad ag cromadh ar a gcuid seansciolladóireachta faoi fheall na g[[Caitliceach]], ó d'fhan an chuid eile d'Éirinn neodrach. Sa deireadh, ní dhearna an cogadh ach méadú agus athneartú ar a seandearcadh frith-Chaitliceach. [[Íomhá:IWM-H-10928-Ballykinlar-19410619.jpg|clé|mion|220px|[[Baile Coinnleora]], 1941]][[Íomhá:St. Patrick's Day Dance & Celebration in Ireland 1942-03-17.jpg|clé|mion|220px|Lá Fhéile Pádraig 1942 i dTuaisceart Éireann]][[Íomhá:Ireland (6018300550).jpg|clé|mion|220px|An 8ú ''National Rural Week'', Muintir na Tíre, 1945]] == Buamáil == Cé go raibh an Stát "[[Neodracht na hÉireann|neodrach]]", thit buamaí Gearmánacha air níos mó ná uair amháin. Ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]] scaoil eitleáin de chuid an ''Luftwaffe'' ceithre bhuama ar cheantar na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath: maraíodh 28 duine, gortaíodh 90 agus rinneadh damáiste do thrí chéad teach nó scriosadh iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-26}}</ref> {{Príomhalt|Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941}} Roimhe sin, i mí Aibreáin 1941, nuair a rinne an ''Luftwaffe'' slad ar Bhéal Feirste (féach [[Blitz Bhéal Feirste]]), d'iarr údaráis an Tuaiscirt cabhair ar de Valera. Laistigh de dhá uair an chloig bhí trí inneall dóiteáin déag ó Bhaile Átha Cliath, ó Dhroichead Átha, ó Dhún Dealgan agus ó Dhún Laoghaire ar a mbealach ó thuaidh. ==Geilleagar== Leis an Ríocht Aontaithe is mó a rinne Éire trádáil agus uaithi siúd a tháinig an chuid is mó dá lón. Chuaigh an comhchaidreamh idir an dá thír in olcas toisc go raibh an oiread sin long de chuid na gComhghuaillithe á gcur go tóin poill agus fonn ar an mBreatain feidhm a bhaint as calaí na hÉireann chun a cabhlach agus a cuid eitleán a athbhreoslú.<ref>Girvin, lch 161, 175</ref><ref>Duggan, lgh 112, 132</ref> Níor tháinig feabhas ar an scéal go dtí lár 1941, nuair a rinne an Ghearmáin ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Rinneadh comhaontú a lig d’Éireannaigh dul ag obair sna tionscail chogaidh sa Bhreatain, agus bhí suas le 200,000 Éireannach ag obair ann faoi 1945.<ref>Girvin, lch 179</ref> Bhí Éire ag brath go mór ar an mBreatain chun gual, earraí agus ola a fháil, ach tháinig laghdú orthu sin tar éis thitim na Fraince in 1940, rud ba chúis le boilsciú agus le margadh dubh bríomhar. Bhí cruithneacht gann agus bhí gá le ciondáil. Tháinig tífeas ar ais agus i ndeireadh 1941 thosaigh an rialtas ag pleanáil le haghaidh gorta. I mí Mhárta chuir an rialtas cosc ar easpórtáil beorach; socraíodh gur cheart níos mó cruithneachta a chur agus níos lú eorna. Nuair ba dhócha go mbeadh ganntanas beorach ann rinneadh babhtáil idir an dá thír, sa mhéid gur sholáthair an Bhreatain gual agus cruithneacht i gcomhair plúir agus gur sholáthair Éire beoir. Chuidigh sé seo le hÉire a choinneáil neodrach.<ref>Evans, B., "A pint of plain is your only man". ''[[History Ireland]]'', iml. 22 uimh. 5, lgh 36-38.</ref> ==Cultúr== Bhí an meon féinchothaitheach, neamhspleách seo le haithint i gcúrsaí an chultúir freisin. Chuir muintir na hÉireann spéis nua i gcultúr dúchasach na tíre, an [[Gaeilge|Ghaeilge]] san áireamh, agus tháinig eagraíochtaí nua Gaeilge ar an bhfód, go háirithe [[Glúin na Buaidhe]] (leagan [[Gaeilge Uladh|Ultach]] é sin; "Glúin an Bhua" a deirtear sa chaighdeán) a raibh [[Gearóid Ó Cuinneagáin]] agus [[Proinsias Mac an Bheatha]] i gceannas uirthi. Craobh de chuid [[Conradh na Gaeilge|an Chonartha]] a bhí ann ar dtús, Craobh na hAiséirí. ==Arm na hÉireann== Méadaíodh an [[Arm na hÉireann|tArm]] go mór. Bhí na céadta míle duine óg páirteach san [[Fórsa Cosanta Áitiúil|Fhórsa Cosanta Áitiúil]] chomh maith, agus iad ar an airdeall roimh ionradh ó gach taobh. Nuair a bhí an cogadh thart bronnadh boinn chuimhneacháin orthu agus na focail "Ré na Práinne" scríofa orthu i n[[Gaeilge]]. ==Imtheorannú== D'imtheorannaigh na húdaráis lucht leanúna an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] ar feadh an chogaidh. Tar éis feachtais bhuamála den IRA sa Bhreatain sa bhliain [[1939]], ar an [[3 Eanáir]] [[1940]] rith Rialtas na hÉireann reachtaíocht phráinne sa [[Dáil]] chun imtheorannú a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/find|teideal=Find a Debate – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2021-08-31|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2021-09-03|archivedate=2009-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217045724/http://debates.oireachtas.ie/DDebate.aspx?F=DAL20050623.xml&Node=H10-1}}</ref> Bunaíodh campa géibhinn dóibh ar an g[[An Currach|Currach]] i g[[Cill Dara|Contae Chill Dara]], agus iad á gcoinneáil ansin go deireadh an chogaidh. Bhí [[Máirtín Ó Cadhain]] ansin chomh maith le duine, agus chaith sé an t-am ag cumadh an [[úrscéal|úrscéil]] cháiliúil úd ''[[Cré na Cille]]''. Is féidir an t-úrscéal a léamh mar mheafar ar bhlianta an bhraighdeanais. == Féach freisin == * [[Acht Comhachta Práinne, 1939]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[Éamon de Valera]] * [[Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941]] ==Naisc sheachtracha== * [https://www.museum.ie/ga-IE/Collections-Research/Art-and-Industry-Collections/Art-Industry-Collections-List/Military-History/Irish-soldiers-at-home,-abroad,-and-in-the-21st-Ce/Soldiering-in-the-20th-21st-Centuries/The-Emergency An Éigeandáil] — Ard-Mhúsaem na hÉireann ==Nótaí== {{reflist}} ==Tagairtí== * Girvin, Brian. "Beyond Revisionism? Some Recent Contributions to the Study of Modern Ireland." ''English Historical Review'' 124.506 (2009): 94-107. * Fisk, Robert. ''In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality 1939-1945''. (Londain: André Deutsch, 1983; athchlóite i mBÁC ag Gill & MacMillan, 1996) * O'Hagan, John; O’Toole, Francis; Whelan, Ciara (eag.) (2001). ''The Economy of Ireland: Policy Making in a Global Context'', lgh 36–37. Bloomsbury. ISBN 9781350933811 {{DEFAULTSORT:Éigeandáil, An}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] [[Catagóir:1940idí in Éirinn]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] cw06p3yevyrjh4bpy6fkzcr48mv5zrg 0 7466 1326927 1319503 2026-08-27T02:25:58Z Stephan1000000 39047 809 1326927 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse|num_seasons=37|num_episodes=809}} Is é '''''The Simpsons''''' an tsraith [[Beochan|bheoite]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceánach]] is fadsaolaí riamh. Baineann sé le saol na Simpsons, teaghlach Meiriceánach a chónaíonn in Springfield, baile sna Stáit Aontaithe. Craoladh an chéad eipeasóid ar [[17 Nollaig]] [[1989]] ar [[Gréasán teilifíse|ghréasán]] [[Fox Broadcasting Company|Fox]]. Ó shin, tá breis agus [[Liosta eipeasóidí The Simpsons|654 eipeasóid]] craolta. Tá an tsraith an-cáiliúil ar fud an domhain agus glacann a lán [[Liosta de na aoi-réaltaí The Simpsons|daoine cáiliúla]] páirt mar aoi-réaltaí. Meastar gurb é ''The Simpsons'' ceann de na sraitheanna is mó éilimh i stair na teilifíse. Tá clú ar an stíl ait ealaíne atá ann: bíonn craiceann buí agus súile móra ar na carachtair, agus ceithre mhéar ar a lámha. == Plota == Cúigear atá i dteaghlach na Simpsons, .i. [[Homer Simpson|Homer]], a bhean chéile [[Marge Simpson|Marge]], agus a gclann, [[Bart Simpson|Bart]], [[Lisa Simpson|Lisa]] agus [[Maggie Simpson|Maggie]]. Tá cónaí orthu ag [[742 Evergreen Terrace]] i mbaile [[Springfield]] i SAM (ní luaitear stát leis). ==Eipeasóidí== {{féach freisin|Liosta eipeasóidí The Simpsons}} == Stair == [[Íomhá:TS-Simpsons.jpg|float|deas|200px|mionsamhail|Ceist léamhthuisceana as scrúdú [[Gaeilge]] an [[Teastas Sóisearach|Teastais Shóisearaigh]], (Bonnleibhéal, 2000): Tá ''The Simpsons'' an-tábhachtach sa [[popchultúr|phopchultúr]] ar fud an domhain, go háirithe i measc an aosa óig.]] Chruthaigh [[Matt Groening]] an clár sa bhliain 1987 nuair a iarradh air sraith [[Cartún|chartún]] gearr a scríobh do ''The Tracy Ullman Show'' a chraolfaí ag tús agus deireadh na sosanna fógraí. Bhunaigh Groening na carachtair ar a mhuintir féin. Craoladh an chéad chartún ar 19 Aibreán 1987. Rinneadh 48 gceann de na cartúin seo san iomlán. Sa bhliain 1989, lorg Fox séasúr de thrí heipeasóid déag, leathuair an chloig an ceann. Craoladh an chéad eipeasóid, ''[[Simpsons Roasting on an Open Fire]]'', ar 17 Nollaig 1989. Bhí móreileamh air láithreach bonn. B'aoir é ar shaol an lae inniu sna Stáit Aontaithe, agus é mar fhritéis don ''[[sitcom]]'' teaghlaigh tipiciúil Meiriceánach. == Aisteoirí gutha == {|class="wikitable" |- !colspan=6|Príomhaisteoirí |- |align=center| [[File:Dan Castellaneta cropped.jpg|150x150px]] |align=center| [[File:Julie Kavner.jpg|150x150px]] |align=center| [[File:Nancy Cartwright.jpg|150x150px|upright]] |align=center| [[File:Yeardley Smith 2012.png|150x150px]] |align=center| [[File:Hankazaria05.jpg|150x150px|upright]] |align=center| [[File:Harry Shearer at RT4.jpg|150x150px]] |- style="text-align:center;" |style="width:16%;"| [[Dan Castellaneta]] |style="width:16%;"| [[Julie Kavner]] |style="width:16%;"| [[Nancy Cartwright]] |style="width:16%;"| [[Yeardley Smith]] |style="width:16%;"| [[Hank Azaria]] |style="width:16%;"| [[Harry Shearer]] |- |width=16%| [[Homer Simpson|Homer]], [[Abe Simpson|Grampa]], [[Barney Gumble|Barney]], [[Krusty the Clown|Krusty]], [[Groundskeeper Willie]], [[Mayor Quimby]], [[Hans Moleman]] agus eile. |width=16%| [[Marge Simpson|Marge]], [[Patty Bouvier]] agus [[Selma Bouvier]] |width=16%| [[Bart Simpson|Bart]], [[Nelson Muntz|Nelson]], [[Ralph Wiggum|Ralph]], [[Todd Flanders]], agus eile. |width=16%| [[Lisa Simpson|Lisa]] |width=16%| [[Moe Szyslak|Moe]], [[Chief Wiggum]], [[Apu Nahasapeemapetilon|Apu]], [[Comic Book Guy]], [[Lenny and Carl|Carl]], [[Cletus Spuckler|Cletus]], [[Professor Frink]], [[Dr. Nick]] agus eile |width=16%| [[Mr. Burns]], [[Waylon Smithers|Smithers]], [[Ned Flanders]], [[Reverend Lovejoy]], [[Kent Brockman]], [[Dr. Hibbert]], [[Lenny and Carl|Lenny]], [[Principal Skinner]], [[Otto Mann|Otto]], [[Rainier Wolfcastle]] agus eile. |} == Naisc sheachtracha == * {{deilbhín en}} [http://www.thesimpsons.com/ Suíomh oifigiúil] * {{deilbhín en}} [http://www.snpp.com/ The Simpsons Archive] == Tagairtí == {{Reflist}} {{The Simpsons}} {{DEFAULTSORT:Simpsons, The}} [[Catagóir:The Simpsons]] [[Catagóir:Cláir Ghrinn]] [[Catagóir:Cláir Fox]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1989]] 3pwmn45i8jglthumkbnp579ynykwzn2 0 13190 1326894 1122023 2026-08-26T18:03:57Z TGcoa 21229 1326894 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is cathair Rómhánach atá adhlactha i bpáirt í ''' Pompeii''' ([[Iodáilis]]:Pompei). Tá sí suite in aice le [[Napoli]] sa réigiún Iodálach [[Campania]], i gcomhphobal [[Pompei]]. Sa Laidin, is ainmfhocal san uimhir iolra agus sa dara díochlaonadh é "Pompeii" ón fhocal ''Pompeii, -orum''. Dar le Theodor Kraus, "Is cosúil go dtagann fréamh an fhocail 'Pompeii' ón Oscanais don uimhir 'cúig', ''pompe'', a thugann le fios go raibh cúig ghráig nó b'fhéidir go raibh grúpa teaghlach lonnaithe ann (gens Pompeia)." [[Íomhá:Pompeii Street.jpg|240px|mion|clé|Sráid - Pompeii]] == Brúchtadh bolcánach == Chomh maith le [[Herculaneum]], a chomhchathair, scriosadh Pompeii agus adhlacadh é ina hiomlán i mbrúchta thubaisteach bholcán Shliabh [[An Veasúiv|Veasúiv]] a lean ar aghaidh ar feadh dhá lá sa bhliain AD 79. Chlúdaigh an brúchtadh Pompeii faoi 4 go 6 méadar [[luaithreach|luaithrigh]] agus [[slíogart|slíogairt]], gur cailleadh é le breis is 1.500 bliain sula ar athfhionnadh í tré thaisme sa bhliain 1599. Ó shin amach, sholáthraigh na tochailtí neamhghnácha mionléargas dúinn ar shaol na cathrach agus na [[Impireacht Rómhánach|hImpireachta Rómhánaí]] agus í i mbarr a réim. Inniu, tá an láithreán ina [[Suíomh Oidhreachta Domhanda|Shuíomh Oidhreachta Domhanda]] UNESCO agus ar cheann de nithe is díol spéise do thurasóirí na [[An Iodáil|hIodáile]], le thart ar 2,500,000 cuairteoirí gach bliain. Shín an tochailt seandálaíochta ag an suíomh go dtí leibhéal na sráide mar a bhí nuair a tharla an teagmhas bolcánach sa bhliain 79 AD ; tugann tochailt níos doimhne i gcodanna níos sine sa chathair agus cuardaigh trí tholladh in aice láimhe, ina bhfuarthas sraitheanna dhríodar measctha, le fios gur fhulaing an chathair ó bholcáin agus teagmhais seismeacha eile roimhe sin. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Síol-tír-it}} [[Catagóir:Tíreolaíocht na hIodáile]] [[Catagóir:Pompeii]] [[Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Bolcáin]] [[Catagóir:79]] 2m1eguxudk262ou0pnd5bsh3lzzmuug 1326895 1326894 2026-08-26T18:09:11Z TGcoa 21229 /* Brúchtadh bolcánach */ 1326895 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is cathair Rómhánach atá adhlactha i bpáirt í ''' Pompeii''' ([[Iodáilis]]:Pompei). Tá sí suite in aice le [[Napoli]] sa réigiún Iodálach [[Campania]], i gcomhphobal [[Pompei]]. Sa Laidin, is ainmfhocal san uimhir iolra agus sa dara díochlaonadh é "Pompeii" ón fhocal ''Pompeii, -orum''. Dar le Theodor Kraus, "Is cosúil go dtagann fréamh an fhocail 'Pompeii' ón Oscanais don uimhir 'cúig', ''pompe'', a thugann le fios go raibh cúig ghráig nó b'fhéidir go raibh grúpa teaghlach lonnaithe ann (gens Pompeia)." [[Íomhá:Pompeii Street.jpg|240px|mion|clé|Sráid - Pompeii]] == Brúchtadh bolcánach == Chomh maith le [[Herculaneum]], a chomhchathair, scriosadh Pompeii agus adhlacadh é ina hiomlán i mbrúchta thubaisteach bholcán Shliabh [[An Veasúiv|Veasúiv]] a lean ar aghaidh ar feadh dhá lá sa bhliain AD 79. Chlúdaigh an brúchtadh Pompeii faoi 4 go 6 méadar [[luaithreach|luaithrigh]] agus [[slíogart|slíogairt]]. Cailleadh an chathair le breis is 1.500 bliain sula ar athfhionnadh í tré thaisme sa bhliain 1599. Ó shin amach, sholáthraigh na tochailtí neamhghnácha mionléargas dúinn ar shaol na cathrach agus na [[Impireacht Rómhánach|hImpireachta Rómhánaí]] agus í i mbarr a réim. Inniu, tá an láithreán ina [[Suíomh Oidhreachta Domhanda|Shuíomh Oidhreachta Domhanda]] UNESCO agus ar cheann de nithe is díol spéise do thurasóirí na [[An Iodáil|hIodáile]], le thart ar 2,500,000 cuairteoirí gach bliain. Síneann an tochailt seandálaíochta ag an suíomh go dtí leibhéal na sráide mar a bhí nuair a tharla an teagmhas bolcánach sa bhliain 79 AD . Téann tochailt níos doimhne i gcodanna níos sine sa chathair, ina bhfuarthas sraitheanna dhríodar measctha, le fios gur fhulaing an chathair ó bholcáin agus teagmhais seismeacha eile roimhe sin. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Síol-tír-it}} [[Catagóir:Tíreolaíocht na hIodáile]] [[Catagóir:Pompeii]] [[Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Bolcáin]] [[Catagóir:79]] [[Catagóir:Suíomhanna Oidhreachta Domhanda]] 5nlqrfekf1l1bkp2orgthe56jd0cwd6 1326896 1326895 2026-08-26T18:30:58Z TGcoa 21229 1326896 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is cathair Rómhánach atá adhlactha i bpáirt í '''Pompeii''' ([[Iodáilis]]: ''Pompei''). Tá sí suite in aice le [[Napoli]] sa réigiún Iodálach [[Campania]], i gcomhphobal nua-aimseartha Phompei. Sa Laidin, is ainmfhocal iolra den dara díochlaonadh é "Pompeii" (''Pompeii, -orum''). Dar le Theodor Kraus, "is cosúil go dtagann fréamh an fhocail 'Pompeii' ón bhfocal Oscaise ar an uimhir a cúig, ''pompe'', rud a thugann le fios go raibh cúig ghráig ann nó, b'fhéidir, gur ghrúpa teaghlach (''gens Pompeia'') a lonnaigh ann".<ref>Kraus, Theodor. ''Pompeii and Herculaneum: The Living Cities of the Dead''. Harry N. Abrams, 1975.</ref> [[Íomhá:Pompeii Street.jpg|220px|mion|clé|Sráid i bPompeii]] == Brúchtadh bolcánach == Rinne crith talún mór an-dochar don chathair ar 5 Feabhra AD 62, agus bhí obair atógála ar siúl inti fós seacht mbliana déag ina dhiaidh sin.<ref>Tacitus, ''Annales'' 15.22; Seneca, ''Naturales Quaestiones'' 6.</ref> Chomh maith le [[Herculaneum]], an chathair chomharsanachta, scriosadh Pompeii agus adhlacadh í ina hiomlán nuair a bhrúcht [[An Veasúiv|Sliabh Veasúiv]] go tubaisteach sa bhliain AD 79, brúchtadh a lean ar aghaidh ar feadh dhá lá. Chlúdaigh an brúchtadh Pompeii faoi 4 go 6 mhéadar de luaithreach agus de [[Slíogart|shlíogart]]. Bhí an chathair caillte ar feadh breis is 1,500 bliain. == Dáta an bhrúchta == Deirtear go traidisiúnta gur thosaigh an brúchtadh ar [[24 Lúnasa]] AD [[79]], dáta atá i litir ó [[Plinias Óg]] (''Epistulae'' 6.16) agus sna lámhscríbhinní is sine di. Tugann fianaise seandálaíochta agus gheolaíochta le fios, áfach, gur i bhfómhar a tharla sé: * scríbhinn fioghuail a nochtadh in 2018 i ''Regio V'' a bhfuil an dáta ''XVI K Nov'' (17 Deireadh Fómhair) uirthi;<ref>[https://www.cnn.com/style/article/pompeii-eruption-inscription-date-intl/index.html "Charcoal inscription may rewrite Pompeii's history"], CNN, 16 Deireadh Fómhair 2018.</ref> * torthaí an fhómhair (pomagránaití, gallchnónna), fíonchaora bainte agus éadaí troma ar na híospartaigh; * treo na gaoithe atá le léamh ar na sraitheanna luaithrigh; * bonn airgid de chuid an impire [[Titus]] nárbh fhéidir a bhualadh roimh Mheán Fómhair AD 79. Is é 24–25 Deireadh Fómhair AD 79 an dáta is mó a nglactar leis inniu, cé nach bhfuil an cheist réitithe go cinnte.<ref>Doronzo, D. M. et al., "The 79 CE eruption of Vesuvius: A lesson from the past and the need of a multidisciplinary approach for developments in volcanology", ''Earth-Science Reviews'' 231 (2022), 104072. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2022.104072</ref><ref>[https://www.getty.edu/news/when-did-vesuvius-erupt-august-october-24/ "When Did Vesuvius Erupt? The Evidence for and against August 24"], Getty, 2021.</ref>[[Íomhá:Pompeii Garden of the Fugitives 02.jpg|220px|mion|clé|Múnlaí plástair]] == Tochailtí == Tháinig Domenico Fontana ar fhothracha na cathrach de thaisme in 1599, ach níor tosaíodh ar thochailtí córasacha go dtí 1748. Ó 1863 i leith, de réir modh a cheap Giuseppe Fiorelli, doirtear plástar sna cuasa a d'fhág na coirp chun múnlaí díobh a dhéanamh. Ó shin amach, sholáthraigh na tochailtí neamhghnácha mionléargas dúinn ar shaol na cathrach agus na [[Impireacht Rómhánach|hImpireachta Rómhánaí]] agus í i mbarr a réime. Síneann an tochailt seandálaíochta ag an suíomh go dtí leibhéal na sráide mar a bhí nuair a tharla an brúchtadh. Téann an tochailt níos doimhne i gcodanna níos sine den chathair, áit a bhfuarthas sraitheanna de dhríodar measctha a thugann le fios gur fhulaing an chathair brúchtaí agus teagmhais seismeacha eile roimhe sin. Inniu, tá an láithreán ina [[Suíomh Oidhreachta Domhanda|Shuíomh Oidhreachta Domhanda]] UNESCO agus ar cheann de na háiteanna is mó díol spéise do thurasóirí san [[An Iodáil|Iodáil]]: thug thart ar cheithre mhilliún duine cuairt uirthi in 2024, agus ó Shamhain na bliana sin níl cead ach ag 20,000 duine sa lá dul isteach.<ref>[https://www.smithsonianmag.com/smart-news/pompeii-introduces-new-limits-on-daily-visitors-to-protect-the-ancient-city-from-overtourism-180985465/ "Pompeii Introduces New Limits on Daily Visitors"], ''Smithsonian Magazine'', 2024.</ref> == Féach freisin == * [[An Veasúiv]] * [[Napoli]] * [[Impireacht Rómhánach]] * [[Plinias Mór]] * [[Plinias Óg]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-tír-it}} [[Catagóir:Tíreolaíocht na hIodáile]] [[Catagóir:Pompeii]] [[Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Bolcáin]] [[Catagóir:79]] [[Catagóir:Suíomhanna Oidhreachta Domhanda]] [[Catagóir:Seandálaíocht]] pcfdx71g29jbki9zng964ah6edrxbko 1326911 1326896 2026-08-26T21:51:01Z TGcoa 21229 1326911 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is cathair Rómhánach atá adhlactha i bpáirt í '''Pompeii''' ([[Iodáilis]]: ''Pompei''). Tá sí suite in aice le [[Napoli]] sa réigiún Iodálach [[Campania]], i gcomhphobal nua-aimseartha Phompei. Sa Laidin, is ainmfhocal iolra den dara díochlaonadh é "Pompeii" (''Pompeii, -orum''). Dar le Theodor Kraus, "is cosúil go dtagann fréamh an fhocail 'Pompeii' ón bhfocal Oscaise ar an uimhir a cúig, ''pompe'', rud a thugann le fios go raibh cúig ghráig ann nó, b'fhéidir, gur ghrúpa teaghlach (''gens Pompeia'') a lonnaigh ann".<ref>Kraus, Theodor. ''Pompeii and Herculaneum: The Living Cities of the Dead''. Harry N. Abrams, 1975.</ref> [[Íomhá:Pompeii Street.jpg|220px|mion|clé|Sráid i bPompeii]] == Brúchtadh bolcánach == Deirtear go traidisiúnta gur thosaigh an brúchtadh ar [[24 Lúnasa]] AD [[79]], dáta atá i litir ó [[Plinias Óg]] (''Epistulae'' 6.16) agus sna lámhscríbhinní is sine di. Tugann fianaise seandálaíochta agus gheolaíochta le fios, áfach, gur i bhfómhar a tharla sé: * scríbhinn fioghuail a nochtadh in 2018 i ''Regio V'' a bhfuil an dáta ''XVI K Nov'' (17 Deireadh Fómhair) uirthi;<ref>[https://www.cnn.com/style/article/pompeii-eruption-inscription-date-intl/index.html "Charcoal inscription may rewrite Pompeii's history"], CNN, 16 Deireadh Fómhair 2018.</ref> * torthaí an fhómhair (pomagránaití, gallchnónna), fíonchaora bainte agus éadaí troma ar na híospartaigh; * treo na gaoithe atá le léamh ar na sraitheanna luaithrigh; * bonn airgid de chuid an impire [[Titus]] nárbh fhéidir a bhualadh roimh Mheán Fómhair AD 79. Is é 24–25 Deireadh Fómhair AD 79 an dáta is mó a nglactar leis inniu, cé nach bhfuil an cheist réitithe go cinnte.<ref>[https://www.getty.edu/news/when-did-vesuvius-erupt-august-october-24/ "When Did Vesuvius Erupt? The Evidence for and against August 24"], Getty, 2021.</ref><ref>Doronzo, D. M. et al., "The 79 CE eruption of Vesuvius: A lesson from the past and the need of a multidisciplinary approach for developments in volcanology", ''Earth-Science Reviews'' 231 (2022), 104072. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2022.104072</ref> Rinne crith talún mór an-dochar don chathair ar 5 Feabhra AD 62, agus bhí obair atógála ar siúl inti fós seacht mbliana déag ina dhiaidh sin.<ref>Tacitus, ''Annales'' 15.22; Seneca, ''Naturales Quaestiones'' 6.</ref> Chomh maith le [[Herculaneum]], an chathair chomharsanachta, scriosadh Pompeii agus adhlacadh í ina hiomlán nuair a bhrúcht [[An Veasúiv|Sliabh Veasúiv]] go tubaisteach sa bhliain AD 79, brúchtadh a lean ar aghaidh ar feadh dhá lá. Chlúdaigh an brúchtadh Pompeii faoi 4 go 6 mhéadar de luaithreach agus de [[Slíogart|shlíogart]]. Bhí an chathair caillte ar feadh breis is 1,500 bliain.[[Íomhá:Pompeii Garden of the Fugitives 02.jpg|220px|mion|clé|Múnlaí plástair]] [[Íomhá:National Museum Korea Pompeii 04 (15786788829).jpg|clé|mion|220x220px|Íospartach <ref>{{Luaigh foilseachán|title=National_Museum_Korea_Pompeii_04|url=https://www.flickr.com/photos/koreanet/15786788829/|date=2014-12-08|author=Republic of Korea}}</ref>]] == Tochailtí == Tháinig Domenico Fontana ar fhothracha na cathrach de thaisme in 1599, ach níor tosaíodh ar thochailtí córasacha go dtí 1748. Ó 1863 i leith, de réir modh a cheap Giuseppe Fiorelli, doirtear plástar sna cuasa a d'fhág na coirp chun múnlaí díobh a dhéanamh. Ó shin amach, sholáthraigh na tochailtí neamhghnácha mionléargas dúinn ar shaol na cathrach agus na [[Impireacht Rómhánach|hImpireachta Rómhánaí]] agus í i mbarr a réime. Síneann an tochailt seandálaíochta ag an suíomh go dtí leibhéal na sráide mar a bhí nuair a tharla an brúchtadh. Téann an tochailt níos doimhne i gcodanna níos sine den chathair, áit a bhfuarthas sraitheanna de dhríodar measctha a thugann le fios gur fhulaing an chathair brúchtaí agus teagmhais seismeacha eile roimhe sin. == Turasóireacht == Inniu, tá an láithreán ina [[Suíomh Oidhreachta Domhanda|Shuíomh Oidhreachta Domhanda]] UNESCO agus ar cheann de na háiteanna is mó díol spéise do thurasóirí san [[An Iodáil|Iodáil]]: thug thart ar cheithre mhilliún duine cuairt uirthi in 2024, agus ó Shamhain na bliana sin níl cead ach ag 20,000 duine sa lá dul isteach.<ref>[https://www.smithsonianmag.com/smart-news/pompeii-introduces-new-limits-on-daily-visitors-to-protect-the-ancient-city-from-overtourism-180985465/ "Pompeii Introduces New Limits on Daily Visitors"], ''Smithsonian Magazine'', 2024.</ref> == Féach freisin == * [[An Veasúiv]] * [[Napoli]] * [[Impireacht Rómhánach]] * [[Plinias Mór]] * [[Plinias Óg]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Tíreolaíocht na hIodáile]] [[Catagóir:Pompeii]] [[Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Bolcáin]] [[Catagóir:79]] [[Catagóir:Suíomhanna Oidhreachta Domhanda]] [[Catagóir:Seandálaíocht]] javcrry0ncjcd0pq03d00gw7elamhl5 1 13281 1326948 987536 2026-08-27T11:09:06Z Mahagaja 91 Bhog Mahagaja an leathanach [[Plé:Stát (polaití)]] go [[Plé:Stát]]: no other article by this name; parens not necessary 99052 wikitext text/x-wiki ''is tír Mheiriceá Thuaidh í'': incorrect. "Meiriceá Thuaidh" is not an adjective, but a definite noun, and ''tír Mheiriceá Thuaidh'' can only mean "THE country of North America". (Whether that makes sense, is of course a different story.) It is fully definite, and so it cannot be put into a classification sentence ("is A country"), it could be only put into an identification sentence (''is í tír Mheiriceá Thuaidh í'' = "it is THE country of North America"). What you are looking for is ''is tír Mheiriceánach Thuaidh í Stáit Aontaithe Mheiriceá''. It might look a little awkward to start with, but it is indeed the recommended usage. As regards the ''í'', I think it ''should'' be replaced by ''iad'' noting that ''Stáit Aontaithe Mheiriceá'' is a plural form, but as countries usually are referred to by a feminine pronoun, I would tend to keep the ''í''. I'll take a look at the rest of the grammar as soon as I can, but I just felt I should jot down this grammatical note. [[Úsáideoir:Panu Petteri Höglund|Panu Petteri Höglund]] 00:20, 11 Meitheamh 2007 (UTC) lj55f3yd036r4hiyweel1gs9b1r0qni 0 26171 1326880 1326574 2026-08-26T16:42:28Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326880 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|tíogar]] Is cat mór é an '''tíogar''' ('''''Panthera tigris''''')<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Panthera%20tigris/|title=“Panthera tigris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref><ref name="Linn1758" /> ar ball é den ghéineas ''[[Panthera]]'' a thagann ón [[An Áise|Áise]] ó dhúchas. Tá corp láidir matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] [[Holaicéineach|reatha]] é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na [[Oileáin Sunda|nOileán Sunda]]. Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]] agus [[Cónaiféar|buaircíneach]] i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]] agus [[Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha]] i [[Fo-ilchríoch na hIndia|bhfo-ilchríoch na hIndia]] agus in [[Oirdheisceart na hÁise]]. Is [[buaicchreachadóir]] é an tíogar a chreachann [[Crúbach|crúbaigh]] roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Bíonn saol aonarach aige go hiondúil agus bíonn [[raon baile]] aige a chosnaíonn sé ar indibhidí den ghnéas chéanna. Cuimsíonn raon baile an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann baineannaigh idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Fágann na coileáin seo raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin nuair a bhíonn siad neamhspleách. Ó bhlianta luatha na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon dáilte na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad [[Díothú áitiúil|díothaithe go háitiúil]] in [[Iarthar na hÁise|Iarthar]] agus i [[Lár na hÁise]] agus i gcodanna móra na [[An tSín|Síne]] chomh maith leis na hoileáin [[Iáva]] agus [[Bailí]]. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] é ar [[Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol]] mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir [[Scriosadh gnáthóige|scriosadh]] agus [[Ilroinnt gnáthóige|ilroinnt a ngnáthóige]] mar gheall ar [[Dífhoraoisiú|dhífhoraoisiú]], [[póitseáil]] ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íobartaigh na [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|coinbhleachta daonna-fiadhúlra]] iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon dáilte. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, [[patróil fhrith-phóitseála]] agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh [[Conair fhiadhúlra|conairí fiadhúlra]] i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://www.iucnredlist.org/species/15955/214862019|date=2021-12-15|doi=10.2305/iucn.uk.2022-1.rlts.t15955a214862019.en|language=en|author=Goodrich, J., Wibisono, H., Miquelle, D., Lynam, A.J., Sanderson, E., Chapman, S., Gray, T.N.E., Chanchani, P. & Harihar, A.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|publisher=IUCN}}</ref> Tá an tíogar ar cheann de na [[Mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i [[Sorcas|sorcais]] agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i [[miotaseolaíocht]] agus i [[Béaloideas|mbéaloideas]] ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus [[Léirithe cultúrtha an tíogair|chonacthas fós i gcultúr]] ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. == Sanasaíocht == Síolraíonn an [[Seanbhéarla]] ''tigras'' ón [[Seanfhraincis|tSeanfhraincis]] ''tigre'', ón [[An Laidin|Laidin]] ''tigris'', ar iasacht é de ''tigris'' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: τίγρις).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Liddell, H. G. & Scott, R. (Sir Henry Stuart Jones, Roderick McKenzie eag.)|date=1940|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris|title="τίγρις".|journal=A Greek-English Lexicon|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|accessdate=21 Feabhra 2021}}</ref> Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal ''tigris'' ón fhocal [[An Airméinis|Arméiniseach]] nó [[An Pheirsis|Pheirsiseach]] ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na [[An Tígris|Tigrise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varro, M. T.; Kent, R. G.|date=1938|url=https://archive.org/details/onlatinlanguage01varruoft/page/96/mode/2up|title="De lingua latina" [On the Latin Language]|journal="XX. Ferarum vocabula" [XX. The names of wild beasts]|pages=lgh. 94-97|publisher=W. Heinemann|location=Londain}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Naming the Tiger in the Early Modern World|url=https://www.jstor.org/stable/26560471|journal=Renaissance Quarterly|date=2017|issn=0034-4338|pages=977–1006|volume=70|issue=3|author=David Thorley|doi=10.1086/693884. JSTOR 26560471}}</ref> Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur [[comhainm]] atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.<ref name=":0" /> == Tacsanomaíocht == Rinne an luibheolaí Sualannach [[Carl von Linné]] an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar ''[[Systema Naturae]]'', áit a bhaist sé an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm déthéarmach]] ''Felis tigris'' air, mar ba ghnách an géineas ''Felis'' a úsáid le haghaidh na gcat uilig ag an am. Bunaítear an [[cur síos eolaíoch]] ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail [[Conrad Gessner]] agus [[Ulisse Aldrovandi]].<ref name="Linn1758">{{luaigh foilseachán|author=Linnaeus, C.|year=1758|title=[https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up "Felis tigris"] Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|language=la|issue=decima, reformata|pages=lch. 41}}</ref> Is in 1929 a chuir [[Reginald Innes Pocock]] an speiceas sa ghéineas ''[[Panthera]]'' faoin ainm dhéthéarmach ''Panthera tigris''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1929|title=Tigers|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=33|issue=3|pages=lgh. 505–541|url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n133}}</ref><ref name=":2" /> === Fospeiceas === {{Anchor|Pobail}}Moladh naoi [[Fospeiceas|bhfospeiceas]] tíogar reatha ([[An Sealad Holaicéineach|Holaicéineach]]) idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin na tíogair [[tíogar Bheangál|Bheangál]], [[Tíogar Malaech|Mhalaecha]], [[Tíogar Ind-Síneach|Ind-Síneacha]], [[Tíogar na Síne Theas|na Síne Theas]], [[Tíogar Amúrach|Amúracha]], [[Tíogar Caispeach|Chaispeacha]], [[Tíogar Iávach|Iávacha]], [[Tíogar Bailí|Bhailí]] agus [[Tíogar Sumatrach|Shumatracha]].<ref name="MSW3">{{Luaigh foilseachán|author=[[W. Chris Wozencraft|Wozencraft, W. C.]]|date=2005|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|issue=3|publisher=Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.|pages=lch. 546|coauthors=[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000259 "Species ''Panthera tigris''"] In [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]]; Reeder, D. M. (eag.)|url=http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA546}}</ref><ref name=Wilting2015/> Ceistíodh [[Bailíocht ainmnithe (zó-eolaíocht)|bailíocht]] cuid mhaith de na fospeicis seo sa bhliain 1999 mar bhí sé de nós an tráth sin idirdhealú a dhéanamh bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin [[Iarsmalann stair an dúlra|iarsmalanna stair an dúlra]] ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin ''P. t. tigris'' ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú ''P. t. sondaica'' sna [[Na hOileáin Sunda Mór|hOileáin Sunda Mór]].<ref name="Kitchener1999">Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999|lgh=19–39|lua=ref=Seidensticker, J.; Christie, S.; Jackson, P.}}, lgh. 19-39</ref> D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus [[ADN miteacoindreach|ADN miteacoindreacha]] (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.<ref name="Wilting2015">{{Luaigh foilseachán|title=Planning tiger recovery: Understanding intraspecific variation for effective conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4640610/|journal=Science Advances|date=Mí an Mheithimh 2015|issn=2375-2548|pmc=4640610|pmid=26601191|pages=e1400175|volume=1|issue=5|doi=10.1126/sciadv.1400175|author=Wilting, A.; Courtiol, A.; Christiansen, P.; Niedballa, J.; Scharf, A. K.; Orlando, L.; Balkenhol, N.; Hofer, H.; Kramer-Schadt, S.; Fickel, J. & Kitchener, A. C.}}</ref> In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht ''[[felid]]'' de réir an mholta dhá fhospeiceas 2015 agus níor aithníodh ach ''P. t. tigris'' agus ''P. t. sondaica'' amháin.<ref name="catsg">{{Luaigh foilseachán|author=Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S.|date=2017|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=66|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group (PDF).|journal=Cat News (Special Issue 11)|pages=lgh. 66-68}}</ref> Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 shampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur [[Clád|cláid]] shoiléire faoi leith iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Genome-Wide Evolutionary Analysis of Natural History and Adaptation in the World’s Tigers|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(18)31214-4|journal=Current Biology|date=2018|issn=0960-9822|pmid=30482605|pages=3840–3849.e6|volume=28|issue=23|doi=10.1016/j.cub.2018.09.019|language=English|author=Liu, Y.-C.; Sun, X.; Driscoll, C.; Miquelle, D. G.; Xu, X.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Smith, J. L. D.; O'Brien, S. J. & Luo, S.-J.}}</ref> Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Recent Evolutionary History of Tigers Highlights Contrasting Roles of Genetic Drift and Selection|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8136513/|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2021|issn=1537-1719|pmc=8136513|pmid=33592092|pages=2366–2379|volume=38|issue=6|doi=10.1093/molbev/msab032|author=Armstrong, E. E.; Khan, A.; Taylor, R. W.; Gouy, A.; Greenbaum, G.; Thiéry, A; Kang, J. T.; Redondo, S. A.; Prost, S.; Barsh, G.; Kaelin, C.; Phalke, S.; Chugani, A.; Gilbert, M.; Miquelle, D.; Zachariah, A.; Borthakur, U.; Reddy, A.; Louis, E.; Ryder, O. A.; Jhala, Y. V.; Petrov, D.; Excoffier, L.; Hadly, E. & Ramakrishnan, U.}}</ref><ref name="Wang2023">{{Luaigh foilseachán|title=Population genomic analysis provides evidence of the past success and future potential of South China tiger captive conservation|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111772/|journal=BMC biology|date=2023|issn=1741-7007|pmc=10111772|pmid=37069598|pages=64|volume=21|issue=1|doi=10.1186/s12915-023-01552-y|author=Wang, C.; Wu, D. D.; Yuan, Y. H.; Yao, M. C.; Han, J. L.; Wu, Y. J.; Shan, F.; Li, W. P.; Zhai, J. Q.; Huang, M; Peng, S. H.; Cai, Q .H.; Yu, J. Y.; Liu, Q. X.; Lui, Z. Y.; Li, L. X.; Teng, M. S.; Huang, W.; Zhou, J. Y.; Zhang, C.; Chen, W. & Tu, X. L.}}</ref> Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Ancient DNA reveals genetic admixture in China during tiger evolution|url=https://www.nature.com/articles/s41559-023-02185-8|journal=Nature Ecology & Evolution|date=2023-11|issn=2397-334X|pages=1914–1929|volume=7|issue=11|doi=10.1038/s41559-023-02185-8|language=en|author=Sun, X.; Liu, Y.-C.; Tiunov, M. P.; Gimranov, D. O.; Zhuang, Y.; Han, Y.; Driscoll, C. A.; Driscoll, C. A.; Pang, Y.; Li, C.; Pan, Y; Velasco, M. S.; Gopalakrishnan, S.; Yang, R.-Z.; Li, B.-G.; Jin, K.; Xu, X.; Uphyrkina, O.; Huang, Y.; Wu, X.-H.; Gilbert, M. T. P.; O'Brien, S. J.; Yamaguchi, N. & Luo, S.-J.}}</ref> Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fhospeiceasach] an speicis seo".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Tiger|url=http://www.catsg.org/index.php?id=124|work=www.catsg.org|dátarochtana=2025-11-27|language=|údar=CatSG|archivedate=2014-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112171012/http://www.catsg.org/index.php?id=124}}</ref> Tá na táblaí thíos bunaithe ar [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|rangú]] an tíogair mar a bhí in 2005<ref name=MSW3/> agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.<ref name=catsg/>{{clear}} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris tigris'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}<ref name=Linn1758/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Bheangál]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. tigris'' (von Linné, 1758)}}<ref name="Linn1758" /> | | Cuireann pobal an tíogair seo faoi ar [[fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]].<ref name="Jackson1996">{{Luaigh foilseachán|author=Nowell, K. & Jackson, P.|date=1996|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1996-008.pdf#page=80|title="Tiger, Panthera tigris (Linnaeus, 1758)" (PDF).|volume=|pages=lgh. 55-65|publisher=IUCN. ISBN 2-8317-0045-0|location=Gland, Switzerland|journal=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan}}</ref> Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu ó thuaidh<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Pocock, R. I.|date=1939|url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n247/mode/2up|title="Panthera tigris"|journal=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol. Mammalia|volume=Vol. 1|pages=lgh. 197–210|publisher=T. Taylor and Francis, Ltd|location=Londain}}</ref>, le dath idir [[ciarbhuí]] agus cróchdhearg air<ref name=":2" /><ref>{{cite report|title=Indian National Studbook of the Bengal Tiger (''Panthera tigris tigris'') |publisher=Central Zoo Authority, Wildlife Institute of India |date=2011 |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/studbooks/english/Bengal%20Tiger%20Studbook%202011.pdf |last1=Srivastav|first1=A. |last2=Malviya |first2=M. |last3=Tyagi |first3=P. C.|last4=Nigam |first4=P. |name-list-style=amp |access-date=27 May 2024}}</ref> agus polláirí atá measartha fada agus caol.<ref name="Mazák2010"/> | |[[File:Adult male Royal Bengal tiger.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Extinction|†]] [[Tíogar Caispeach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. virgata'' ([[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1815)}}<ref name="Illiger">{{Luaigh foilseachán|author=Illiger, K.|date=1815|title=Überblick der Säugethiere nach ihrer Verteilung über die Welttheile|journal=Abhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1804–1811|pages=lgh. 39-159|publisher=Realschul-Buchhandlung|location=Berlin|url=https://bibliothek.bbaw.de/digitalisierte-sammlungen/akademieschriften/ansicht-akademieschriften?tx_bbaw_academicpublicationshow%5Baction%5D=show&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bcontroller%5D=AcademicPublication%5CVolume&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bpage%5D=195&tx_bbaw_academicpublicationshow%5Bvolume%5D=85&cHash=f015ec3f9a13240a9559ebdcb88aafa4}}</ref> | |Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]].<ref name=Jackson1996/> Bhí fionnadh geal meirgeach rua le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile air<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 137.</ref> agus [[cnámh cúlphlaice]] leathan ar chúl a gcinn.<ref name=Kitchener1999/> Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann.<ref name="Driscoll2009">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|journal=PLOS ONE|date=14 Ean 2009|issn=1932-6203|pmc=2624500|pmid=19142238|pages=e4125|volume=4|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0004125|language=en|author=Driscoll, C. A.; Yamaguchi, N.; Bar-Gal, G. K.; Roca, A. L.; Luo, S.; MacDonald, D. W. & O'Brien, S. J.}}</ref> Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.<ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:Panthera tigris virgata.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Amúrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. altaica'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844)}}<ref name="Temminck">{{Luaigh foilseachán|title=Aperçu général et spécifique sur les Mammifères qui habitent le Japon et les Iles qui en dépendent|url=https://archive.org/details/faunajaponicasi00sieb/page/43|publisher=Lugduni Batavorum : Apud Auctorem|date=1844|coauthors=In Siebold, P. F. v.; Temminck, C. J.; Schlegel, H. (eag.).; Museum of Comparative Zoology Harvard University|author=Siebold, P. F. v.; Haan, W. de.; Temminck, C. J.; Schlegel, H.|journal=Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830|location=Leiden}}</ref> | |Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i [[Cianoirthear na Rúise|gCianoirthear na Rúise]], in [[Oirthuaisceart na Síne]] agus b'fhéidir sa [[An Chóiré Thuaidh|Chóiré Thuaidh]].<ref name=Jackson1996/> Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach.<ref name=Temminck/> Athraíonn a chúldath ó [[ócar]]-bhuí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis a fholta.<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 131.</ref> Tá an bhlaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.<ref name="Mazák2010">{{Luaigh foilseachán|title=Craniometric variation in the tiger (Panthera tigris): Implications for patterns of diversity, taxonomy and conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504708000621|journal=Mammalian Biology|date=2010-01-01|issn=1616-5047|pages=45–68|volume=75|issue=1|doi=10.1016/j.mambio.2008.06.003|author=Ji H. Mazák}}</ref> | |[[File:P.t.altaica Tomak Male.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar na Síne Theas]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. amoyensis'' ([[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1905)}}<ref name=Hilzheimer>{{cite journal |last=Hilzheimer |first=M. |date=1905 |title=Über einige Tigerschädel aus der Straßburger zoologischen Sammlung |journal=Zoologischer Anzeiger |volume=28 |pages=594–599 |url=https://archive.org/details/zoologischeranze28deut/page/596}}</ref> | |Bhíodh an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne.<ref name=Jackson1996/> Bhí blaoscanna ag an chúig [[Eiseamláir an chineáil|eiseamláir cineáil]] a raibh fiacla [[Fiacla carnasacha|carnasacha]] agus [[cúlfhiacail]] níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, [[logall súile]] a luigh níos gaire dá gcéile le [[Starr iar-logall súile|stairr iar-logall súile]] níos mó; bhí na craicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le [[rombas]].<ref name=Hilzheimer/> Tá [[haplaitíopa]] mtADN faoi leith aige de bharr a chrosphóraithe le seanghinealaigh tíogar.<ref name=catsg/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=An extinct and deeply divergent tiger lineage from northeastern China recognized through palaeogenomics|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9326283/|journal=Proceedings. Biological Sciences|date=2022-07-27|issn=1471-2954|pmc=9326283|pmid=35892215|pages=20220617|volume=289|issue=1979|doi=10.1098/rspb.2022.0617|author=Jiaming Hu, Michael V. Westbury, Junxia Yuan, Chunxue Wang, Bo Xiao, Shungang Chen, Shiwen Song, Linying Wang, Haifeng Lin, Xulong Lai, Guilian Sheng}}</ref> Tá sé díothaithe san fhiántas mar ní fhacthas é go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann<ref name=":3" /> agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.<ref name=Wang2023/> | |[[File:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Ind-Síneach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. corbetti'' ([[Vratislav Mazák|Mazák]], 1968)}}<ref name="Mazak1968">{{cite journal |last=Mazák|first=V.|date=1968|title=Nouvelle sous-espèce de tigre provenant de l'Asie du sud-est|journal=Mammalia|volume=32|issue=1|pages=104–112|doi=10.1515/mamm.1968.32.1.104}}</ref> | |Faightear pobal an tíogair seo ar an [[Leithinis Ind-Síneach]].<ref name=Jackson1996/> Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu.<ref name=Mazak1968/><ref name="mazak06">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Groves|first2=C. P.|name-list-style=amp|date=2006|title=A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia|journal=Mammalian Biology|volume=71|issue=5|pages=268–287|doi=10.1016/j.mambio.2006.02.007|bibcode=2006MamBi..71..268M|url=http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|access-date=15 January 2024|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf|url-status=live|author=Mazák, J. H. & Groves, C. P.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531133543/http://www.dl.edi-info.ir/A%20taxonomic%20revision%20of%20the%20tigers%20of%20Southeast%20Asia.pdf |date=31 Bealtaine 2023 }}</ref> | |[[File:Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Malaech]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. jacksoni'' (Luo et al., 2004)}}<ref name="Luo04">{{cite journal |date=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (''Panthera tigris'')|journal=[[PLOS Biology]]|volume=2|issue=12|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|author=Luo, S.-J.; Kim, J.-H.; Johnson, W. E.; van der Walt, J.; Martenson, J.; Yuhki, N.; Miquelle, D. G.; Uphyrkina, O.; Goodrich, J. M.; Quigley, H. B.; Tilson, R.; Brady, G.; Martelli, P.; Subramaniam, V.; McDougal, C.; Hean, S.; Huang, S.-Q.; Pan, W.; Karanth, U. K.; Sunquist, M.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|pages=e442}}</ref> | |Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a [[Seicheamh aigéid núicléasaigh|sheichimh mhionsatailíte]] agus iad an tíogair Ind-Sínigh.<ref name=Luo04/> Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisce agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread.<ref name=mazak06/> Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na [[An Mhalaeis|Malaeise]] agus deisceart na [[An Téalainn|Téalainne]].<ref name=":3" /> | |[[File:2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|frameless]] |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: centre;" | ''Panthera tigris sondaica'' {{small|(Temminck, 1844)}}<ref name=catsg/> ! Pobal !! Cur síos !! Íomhá |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Iávach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sondaica'' (Temminck, 1944)}}<ref name=Temminck/> | |Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu.<ref name=Temminck/> Bhí tíogair de bhunadh [[Iáva]] measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu.<ref name=mazak06/> Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. <ref name=Seidensticker1999/> | |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | †[[Tíogar Bailí]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. balica'' ([[Ernst Schwarz (zoologist)|Schwarz]], 1912)}}<ref name=Schwarz>{{cite journal |last=Schwarz |first=E. |date=1912 |title=Notes on Malay tigers, with description of a new form from Bali |journal=Annals and Magazine of Natural History |pages=324–326 |series=8 |volume=10 |issue=57 |doi=10.1080/00222931208693243 |url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8101912lond#page/324/mode/2up}}</ref> | | Bhíodh an tíogar seo le fáil ar [[Bailí|Bhailí]] agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach.<ref name=Schwarz/><ref name="der-tiger">{{cite book |author=Mazak, V.|year=2004|title=''Der Tiger''|publisher=Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben|location=Madgeburg|isbn=978-3-89432-759-0|language=de}}</ref> Gné tipicúil de bhlaoscanna an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach.<ref>{{cite journal |date=1978|title=Skin and Skull of the Bali Tiger, and a list of preserved specimens of ''Panthera tigris balica'' (Schwarz, 1912)|journal=[[Zeitschrift für Säugetierkunde]]|volume=43|issue=2|pages=108–113|author=Mazák, V.; Groves, C. P. & Van Bree, P.}}</ref> Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.<ref name="Seidensticker1999">{{Luaigh foilseachán|title=Riding the tiger : tiger conservation in human-dominated landscapes|url=http://archive.org/details/ridingtigertiger00unse|publisher=[London] : Zoological Society of London; Cambridge [England]; New York : Cambridge University Press|date=1999|coauthors=Better World Books|author=Seidensticker, J.; Christie, S. & Jackson, P.|pages=lgh. xv-xx}}</ref> | |[[File:Bali tiger zanveld.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top;" | [[Tíogar Sumatrach]] {{small|ainm déthéarmach ''P. t. sumatrae'' ([[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1929)}}<ref name=Pocock1929>{{cite journal |last=Pocock |first=R. I. |date=1929 |title=Tigers |journal=[[Journal of the Bombay Natural History Society]] |volume=33 |pages=505–541 |url=https://archive.org/details/journalofbomb33341929bomb/page/n185}}</ref> | Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as [[Sumatra]] dó.<ref name=Pocock1929/> Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh<ref name=Jackson1996/> agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le [[cnámh sróine]] níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.<ref name=mazak06/> | |[[File:Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|frameless]] |} === Éabhlóid === {{Féach freisin|Tíogar Bhoirneo}} {{Cladogram|{{clade |label1=''[[Panthera]]'' |1={{clade |1={{clade |1=[[Liopard sneachta]] [[File:Schneeleoparden (Panthera uncia) Zoo Salzburg 2014 f white background.jpg|70px]] |2='''Tíogar''' [[File:Tigress in Bandhavgarh NP white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[Iaguar]] [[File:Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River white background.JPG|70px]] |label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |2={{clade |1=[[Liopard]] [[File:Flickr - Rainbirder - Sassy Lassy white background.jpg|70px]] |2=[[Leon]] [[File:Panthera leo -Ngorongoro, Tanzania-8b white background.jpg|70px]] }} }} }} }}|align=right|caption=Fíligineacht an ghéinis ''Panthera'' bunaithe ar staidéar [[ADN núicléach]] ó 2016<ref name=Li_al2016>{{cite journal |date=2016 |title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae) |journal=Genome Research |volume=26 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1101/gr.186668.114 |pmid=26518481 |pmc=4691742|author=Li, G.; Davis, B. W.; Eizirik, E.; Murphy, W. J.}}</ref>}}Roinneann an tíogar an géineas ''Panthera'' leis an [[leon]], an [[liopard]], an [[iaguar]] agus an [[liopard sneachta]]. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur [[comhspeiceas]] iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a [[Ginealach|nginealaigh]] óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin.<ref>{{cite journal |title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/68|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|pmid=20138224|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|bibcode=2010MolPE..56...64D|author=Davis, B. W.; Li, G. & Murphy, W. J.}}</ref> Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair [[Athsheicheamh|athsheichimh]] atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.<ref>{{Cite journal |title=The tiger genome and comparative analysis with lion and snow leopard genomes|doi=10.1038/ncomms3433|pmid=24045858|pmc=3778509|journal=Nature Communications|volume=4|year=2013|bibcode=2013NatCo...4.2433C|author=Cho, Y. S.; Hu, L.; Hou, H.; Lee, H.; Xu, J.; Kwon, S.; Oh, S.; Kim, H. M.; Jho, S.; Kim, S.; Shin, Y. A.; Kim, B. C.; Kim, H.; Kim, C. U.; Luo, S. J.; Johnson, W. E.; Koepfli, K. P.; Schmidt-Küntzel, A.; Turner, J. A.; Marker, L.; Harper, C.; Miller, S. M.; Jacobs, W.; Bertola, L. D.; Kim, T. H.; Lee, S.; Zhou, Q.; Jung, H. J.; Xu, X. & Gadhvi, P.|pages=2443}}</ref> Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach ''[[Panthera palaeosinensis]]'' ón [[Pléisticéineach|Phléisticéineach]] luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go [[Bonnach (fíliginiteach)|bonnspeiceas]] é i gcomparáid le ''Panthera'' na linne seo.<ref name="Mazák">{{cite journal |year=2011|title=Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|bibcode=2011PLoSO...625483M|pmc=3189913|author=Mazák, J. H.; Christiansen, P. & Kitchener, A. C.|pages=25483}}</ref><ref name="Tseng">{{cite journal |date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|author=Tseng, Z. J.; Wang, X.; Slater, G. J.; Takeuchi, G. T.; Li, Q.; Liu, J. & Xie, G.}}</ref> Bhí ''[[Panthera zdanskyi]]'' ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014.<ref name=Mazák/> Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é ''P. palaeosinensis'' de ''P. zdanskyi'' in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla.<ref>{{cite journal |title=The identity of the "lion", ''Panthera principialis'' sp. nov., from the Pliocene Tanzanian site of Laetoli and its significance for molecular dating the pantherine phylogeny, with remarks on Panthera shawi (Broom, 1948), and a revision of Puma incurva (Ewer, 1956), the Early Pleistocene Swartkrans "leopard" (Carnivora, Felidae)|url=|journal=Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments|year=2023|volume=103|issue=2|pages=465–487|doi=10.1007/s12549-022-00542-2|bibcode=2023PdPe..103..465H|author=Hemmer, Helmut}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2022.2034808|title=Discovery of jaguar from northeastern China middle Pleistocene reveals an intercontinental dispersal event|date=2023|journal=Historical Biology|volume=35|issue=3|pages=293–302|bibcode=2023HBio...35..293J|author=Jiangzuo, Q.; Wang, Y.; Ge, J.; Liu, S.; Song, Y.; Jin, C.; Jiang, H. & Liu, J.}}</ref> Is iad blúirí géill a aimsíodh i [[Contae Lantian|gContae Lantion]] na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.<ref name=Mazák/> Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá ''[[Panthera tigris trinilensis]]'' agus ''[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]'' de bhunadh Iáva agus Sumatra agus ''[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]'' de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón [[An Sealad Holaicéineach|Luathholaicéineach]] i [[Boirneo|mBoirneo]] agus [[Palawan]] na [[Na hOileáin Fhilipíneacha|nOileán Filipíneach]].<ref name="Kitchener2009">Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in {{harvnb|Tilson|Nyhus|2010|pp=|lgh=}}, lgh. 53–84</ref> Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa [[An tSeapáin|tSeapáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Japanese Archipelago sheltered cave lions, not tigers, during the Late Pleistocene|url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2523901123|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2026-02-10|issn=0027-8424|pmc=12890994|pmid=41587328|volume=123|issue=6|doi=10.1073/pnas.2523901123|language=en|author=Xin Sun, Lanhui Peng, Takumi Tsutaya, Qigao Jiangzuo, Yoshikazu Hasegawa, Yuxin Hou, Yu Han, Yan Zhuang, Nuno Filipe Gomes Martins, Jazmin Ramos Madrigal, Alberto J. Taurozzi, Meaghan Mackie, Gaudry Trochė, Jesper V. Olsen, Enrico Cappellini, Stephen J. O’Brien, M. Thomas P. Gilbert, Nobuyuki Yamaguchi, Shu-Jin Luo}}</ref> Léiríonn torthaí staidéar [[fíleathíreolaíoch]] go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin.<ref name="Luo04" /> Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó [[Díseart|dhíseart]] a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na [[An uasmhéid oighrithe deireanach|huasmhéide oighrithe deireanaí]]. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> === Hibridí === {{Tuilleadh Eolais|Hibridí Feilideacha|Hibrid Panthera}} Is féidir le tíogair [[crosphórú]] le cait ''Panthera'' eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an [[leogar]] toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an [[tígleon]] toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn.<ref name="Gabryś">{{cite journal |year=|title=Interspecific hybrids of animals-in nature, breeding and science–a review|journal=Annals of Animal Science|volume=21|issue=2|pages=403–415|doi=10.2478/aoas-2020-0082|author=Gabryś, J.; Kij, B.; Kochan, J. & Bugno-Poniewierska, M.|date=2021|url=https://doi.org/10.2478%2Faoas-2020-0082}}</ref> Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéid is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomhmhéid lena dtuismitheoirí.<ref name="imprinting">{{Lua idirlín|teideal=Genomic Imprinting|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/epigenetics/imprinting/|dátarochtana=2025-12-01|language=en|foilsitheoir=Genetic Science Learning Center, Utah}}</ref> Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.<ref name="Gabryś" /> == Cur síos == [[File:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Creatlach tíogair ó Royal Natural History Imleabhar 1 (1839)|alt=Drawing of tiger skeleton]] Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris|url=https://academic.oup.com/mspecies/article-lookup/doi/10.2307/3504004|journal=Mammalian Species|date=1981|pages=1-8|issue=152|doi=10.2307/3504004|author=Mazák, V.|bibcode=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981MamSp.152....1M|id=https://www.jstor.org/stable/3504004}}</ref>{{sfn|Sludskii|1992|p=98}} Tá cúig mhéar aige, [[drúchtchrobh]] ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige.<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=26}} Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile.<ref name=":8" /> Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Combination of facial and nose features of Amur tigers to determine age|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12817|journal=Integrative Zoology|date=2025-01|issn=1749-4877|pages=186–198|volume=20|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12817|language=en|author=Caiping Zhao, Wenrui Dai, Qiang Liu, Dongqi Liu, Nathan James Roberts, Zhaoli Liu, Ming Gong, Hongkun Qiu, Changhai Liu, Dan Liu, Guangkai Ma, Guangshun Jiang}}</ref> Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le [[Logall súile|logaill súile]] éilipseacha atá beag go comhréireach, [[Cnámh sróine|cnámha sróine]] fada agus cráiniam fadaithe le [[moing saighdeach]] mór.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide.{{sfn|Sludskii|1992|p=103}}<ref name=":8" /> Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a [[Starrfhiacail|starrfhiacla]] cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or).<ref name=":8" />{{sfn|Thapar|2004|p=25}} Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn.<ref name="Walker">{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris (tiger)|url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA825|publisher=Baltimore: Johns Hopkins University Press|date=1999-07-29|language=en|author=Novak, R. M. & Walker, E. P|journal=Walker's Mammals of the World|issue=6|pages=825-828}}</ref> Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla.<ref name=":8" /> Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr [[abhcacht oileánach]] atá sé.<ref name="Kitchener1999" /> Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb).<ref name=":9">Sunquist, M. (2010). "What is a Tiger? Ecology and Behaviour" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010|lgh=19/34}}, lgh. 19−34</ref> Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla.<ref name="Kitchener2009" /> === Fionnadh === [[Íomhá:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|alt=Close up of a tiger's fur|mion|Fionnadh an tíogair Amúraigh ar a chliathán (taobh)]] Bíonn ribí gruaige gearra ar fhionnadh an tíogair de ghnáth, ar féidir a bheith chomh fada le 35 mm (1.4 or), ach is féidir le ribí gruaige an tíogair Amúraigh tuaisceart-chónaithigh fad de 105 mm (4.1 or) a shroicheadh. De ghnáth, is faide ribí gruaige an bhoilg ná iad na droma. Bíonn dlús a bhfionnaidh tanaí de ghnáth ach forbraíonn an tíogar Amúrach fionnadh geimhridh atá sách tiubh. Tá línte fionnaidh um aghaidh an tíogair agus guairí fada orthu, na fireannaigh ach go háirithe.<ref name=":8" /> Tá [[Dath ainmhithe|dath]] flannbhuí air a athraíonn ó scothbhuí go ruánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger: the ultimate guide|publisher=CDS books in association with Two brothers press|date=2004|location=New York|author=Valmik Thapar|url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up}}</ref> Clúdaíonn fionnadh bán an t-íochtar ó cheann go heireaball, thar dromchla istigh na gcos agus codanna den aghaidh.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Harvnb|Sludskii|1992|lgh=99-102}}, lgh. 99–102.</ref> Tá spota bán feiceálach ar chúl na gcluasa atá timpeallaithe le fionnadh dubh.<ref name=":8" /> Marcáiltear an tíogar le stríoca dubha nó dubhdhonna agus bíonn pátrún faoi leith ag chuile thíogar.<ref name=":8" /><ref name=":7">Miquelle, D. "Tiger" in {{Harvnb|MacDonald|2001}}, lgh. 18-21</ref> Bíonn na stríoca ingearach den chuid is mó ach amháin na cinn ar na géaga agus ar an chlár éadain a bhíonn cothrománach. Tá an chuid is mó díobh le feiceáil ar cúl agus is féidir leo ar an cholainn íochtar an bhoilg a shroicheadh. Go hiondúil, bíonn barr géar ar na stríoca agus is féidir leo scaradh óna chéile nó teacht le chéile arís eile. Is bandaí tiubha iad na stríoca eireabaill agus barrtar a dheireadh le dubh.<ref name=":6" /> Tá an tíogar ar cheann den bheagán speiceas cait a bhfuil stríoca orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|url=https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/278/1710/1373/73541/Why-the-leopard-got-its-spots-relating-pattern|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=2011-05-07|issn=0962-8452|pmc=3061134|pmid=20961899|pages=1373–1380|volume=278|issue=1710|doi=10.1098/rspb.2010.1734|language=en|author=William L. Allen, Innes C. Cuthill, Nicholas E. Scott-Samuel, Roland Baddeley}}</ref> Tá stríoca ina mbuntáiste don [[Duaithníocht|nduaithníocht]] i bhfásra a bhfuil pátrúin ingearacha solais agus scátha iontu cosúil le crainnte, giolcaigh agus féir arda.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/55/2/125-136/221478|journal=BioScience|date=2005|issn=0006-3568|pages=125-136|volume=55|issue=2|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2|language=en|author=Tim Caro}}</ref> Tacaíonn staidéar [[anailís Fourier]] a léirigh go n-aontaíonn pátrúin stríoca na dtíogar lena dtimpeallacht leis an teoiric seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Zebra stripes and tiger stripes: the spatial frequency distribution of the pattern compared to that of the background is significant in display and crypsis|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=1987-12|pages=427–433|volume=32|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.1987.tb00442.x|language=en|author=D. Godfrey, J. N. Lythgoe, D. A. Rumball}}</ref> Is féidir go gcabhraíonn a ndathú flannbhuí leo iad a cheilt fosta mar tá creach an tíogair [[Dathdhaille|dathdhall]], rud a chiallaíonn nach bhfeictear an tíogar ach mar rud glas eile laistigh den fhásra. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optimizing colour for camouflage and visibility using deep learning: the effects of the environment and the observer's visual system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsif.2019.0183|journal=Journal of The Royal Society Interface|date=2019-05|issn=1742-5689|pages=20190183|volume=16|issue=154|doi=10.1098/rsif.2019.0183|language=en|author=J. G. Fennell, L. Talas, R. J. Baddeley, I. C. Cuthill, N. E. Scott-Samuel}}</ref> ==== Éagsúlacht datha ==== [[Íomhá:White_tiger_Nandankanan.jpeg|alt=White tiger with thickened stripes lying down|mion|[[Tíogar bán]] bréag-mhéilineach]] Níl a leithéid de thrí [[Bithathraitheach datha|bhithathraitheach datha]] an tíogair Bheangál – sneachta-bhán an-neamhstríocach, bán agus órga – le fáil san fhiántas sa lá atá inniu ann mar gheall ar laghdú na bpobal fiáin tíogar ach faightear i bpobail i ngéibheann iad fós. Tá dath cúlra bán le stríoca [[séipia]]<nowiki/>dhonna ar an [[Tíogar bán|tíogar bhán]]. Tá dath bán-órga le stríoca ruadhonna ar an [[tíogar órga]]. Is morf le stríoca an-éadroma agus eireaball séipiadhonn-fháinneach é an tíogar sneachta-bhán. Is de thoradh [[tréith chúlaitheach uathshómach]] le [[Lócas (géinitic)|lócas]] bán agus lócas [[Géinitic fhionnaidh chait|leathanbhanda]] iad na morfaí bána agus órga faoi seach. Is de thoradh [[Polaigéin|polaigéinte]] le lócais bhána agus leathanbhanda é an bithathraitheach sneachta-bhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The genetics of tiger pelage color variations|url=https://www.nature.com/articles/cr201732|journal=Cell Research|date=2017-07|issn=1001-0602|pmc=5518981|pmid=28281538|pages=954–957|volume=27|issue=7|doi=10.1038/cr.2017.32|language=en|author=Xiao Xu, Gui-Xin Dong, Anne Schmidt-Küntzel, Xue-Li Zhang, Yan Zhuang, Run Fang, Xin Sun, Xue-Song Hu, Tian-You Zhang, Han-Dong Yang, De-Lu Zhang, Laurie Marker, Zheng-Fan Jiang, Ruiqiang Li, Shu-Jin Luo}}</ref> Tá tógáil an tíogair bháin an-chonspóideach mar níl siad úsáideach ó thaobh an chaomhnaithe de. Níl na géinte don mhorf datha seo ach ag 0.001% de thíogair fhiáine agus is é an t-[[ionphórú]] is cúis le ró-ionadaíocht an tíogair bháin i ngéibheann. Mar sin, má leanann an t-ionphórú seo ar aghaidh, tá an baol ann gurb iad [[ísliú ionphóraithe]] agus caillteanas na [[Inathraitheacht géinte|hinathraitheachta géinte]] i dtíogair i ngéibheann an toradh a bheidh ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Xavier, N.|date=2010|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/99/07/0894.pdf|title=A new conservation policy needed for reintroduction of Bengal tiger-white|journal=Current Science|volume=99|issue=7|pages=894–895}}</ref> Tá taifid ann de thíogair bhréag-[[Méilineach|mhéilineacha]] le stríoca cónascaithe i [[Páirc Náisiúnta Simlipal|bPáirc Náisiúnta Simlipal]] agus i dtrí zú Indiacha; léirigh anailís [[Géineolaíocht phobail|géineolaíochta pobail]] de shamplaí tíogar Indiach go bhfaightear an [[Feinitíopa|féinitíopa]] seo mar thoradh ar [[Sóchán|shócháin]] ghéin [[aimínipeiptíodáis]] [[Próitéin thras-scannáin|thras-scannáin]]. Tá an gné seo ag 37% de phobal tíogair Shimlipal, rud a nasctar le [[leithlisiú géiniteach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=High frequency of an otherwise rare phenotype in a small and isolated tiger population|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2025273118|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2021-09-28|issn=0027-8424|pmc=8488692|pmid=34518374|volume=118|issue=39|doi=10.1073/pnas.2025273118|language=en|author=Vinay Sagar, Christopher B. Kaelin, Meghana Natesh, P. Anuradha Reddy, Rajesh K. Mohapatra, Himanshu Chhattani, Prachi Thatte, Srinivas Vaidyanathan, Suvankar Biswas, Supriya Bhatt, Shashi Paul, Yadavendradev V. Jhala, Mayank M. Verma, Bivash Pandav, Samrat Mondol, Gregory S. Barsh, Debabrata Swain, Uma Ramakrishnan}}</ref> == Dáileadh agus gnáthóg == [[Íomhá:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|alt=Picture of tiger in forest at night|mion|Gaiste ceamara de thíogar Amúrach sa Rúis]] Bhíodh cead a chosa ag an tíogar go stairiúil agus cónaí air ó oirthear na Tuirce, tuaisceart na hIaráine agus an Afganastáin go dtí an Áise Láir agus ón Phacastáin thuaidh trí [[Fo-ilchríoch na hIndia|fho-ilchríoch na hIndia]] agus an Ind-Sín go hoirdheisceart na Sibéire, Sumatra, Iáva agus Bailí.<ref name=":8" /> Faoin bhliain 2022, ní raibh sé le fáil ach laistigh de 7% dá limistéar dáilte stairiúil agus bhí raon briste aige i bhfo-ilchríoch na hIndia, [[An Ind-Sín|leithinis na hInd-Síne]], Sumatra, oirthuaisceart na Síne agus [[Cianoirthear na Rúise]].<ref name=":3" /> Faoin bhliain 2020, bhí an t-achar is mó den ghnáthóg tíogair dhomhanda ag an India le 300,508 km² (116,027 mi²) á leanúint ag an Rúis le 195,819 km² (75,606 mi²).<ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|title=Range-wide trends in tiger conservation landscapes, 2001 - 2020|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1191280/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1191280|author=Sanderson, E. W.; Miquelle, D. G.; Fisher, K.; Harihar, A.; Clark, C.; Moy, J.; Potapov, P.; Robinson, N.; Royte, L.; Sampson, D.; Sanderlin, J.; Yackulic, C. B.; Belecky, M.; Breitenmoser, U.; Breitenmoser-Würsten, C.; Chanchani, P.; Chapman, S.; Deomurari, A.; Duangchantrasiri, S.; Facchini, E.; Gray, T. N. E.; Goodrich, J.; Hunter, L.; Linkie, M.; Marthy, W.; Rasphone, A.; Roy, S.; Sittibal, D.; Tempa, T.; Umponjan, M. & Wood, K.}}</ref> Tá cónaí ar an tíogar i ngnáthóga foraoise den chuid is mó agus is ainmhí an-sholúbtha é.<ref name=":9" /> Léiríonn taifid ón Áise Láir gur chuir sé faoi i bhforaoisí abhann [[Tugay]] agus foraoisí cnoic agus ísilchríche sa [[Réigiún Chugais|Chugais]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lgh.&#x20;108–112</ref> I réigiún [[Amur (abhainn)|Amur-Ussuri]] na Rúise agus na Síne, cuireann sé faoi i [[Péine Chóiréach|bpéine Chóiréach]] agus i [[Foraois leathanduilleach agus mheasctha mheasartha|bhforaoisí leathanduilleacha agus measctha measartha]]; feidhmíonn [[Foraois abhann|foraoisí abhann]] mar phasáistí [[Scaipeadh bitheolaíoch|scaipthe]] a chuireann bia agus uisce ar fáil do thíogair agus a gcreach mar aon.<ref>Miquelle, D. G.; Smirnov, E. N.; Merrill, T. W.; Myslenkov, A. E.; Quigley, H.; Hornocker, M. G. & Schleyer, B. (1999). "Hierarchical spatial analysis of Amur tiger relationships to habitat and prey" in {{Harvnb|Seidenstecker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 71-99</ref> Faightear i [[Foraois leathanduilleach thais thrópaiceach agus fhothrópaiceach|bhforaoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha]], foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha, [[Foraois shíorghlasa thais thrópaiceach|foraoisí síorghlasa taise trópaiceacha]], [[Foraois thirim thrópaiceach|foraoisí tirime trópaiceacha]], [[Má thuiltrí|mánna tuiltrí]] agus sna [[Foraois mhangróbh|foraoisí mangróbh]] sna [[Sundarban|Sundarbans]] é go príomhá ar fho-ilchríoch na hIndia.<ref>Wikramanayake, E. D.; Dinerstein, E.; Robinson, J. G.; Karanth, K. U.; Rabinowitz, A.; Olson, D.; Mathew, T.; Hedao, P.; Connor, M.; Hemley, G. & Bolze, D. (1999). "Where can tigers live in the future? A framework for identifying high-priority areas for the conservation of tigers in the wild" in {{harvnb|Seidensticker|Christie|Jackson|1999}}, lgh. 265-267</ref> In [[Oirthear na Himiléithe]], taifeadadh i [[Foraois mheasartha|bhforaoisí measartha]] sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] é ar airde de 4,200 m (13,800 tr), agus in oirdheaisceart na [[An Tibéid|Tibéide]] sna [[Cnoic Mishmi]] ar airde de 3,630 m (11,910 tr) agus i [[Contae Mêdog|gContae Mêdog]] ar airde de 3,139 m (10,299 tr).<ref>Jigme, K. & Tharchen, L. (2012). "Camera-trap records of tigers at high altitudes in Bhutan". ''Cat News'' (56): 14–15.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=First photographic record of tiger presence at higher elevations of the Mishmi Hills in the Eastern Himalayan Biodiversity Hotspot, Arunachal Pradesh, India|url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/4381|journal=Journal of Threatened Taxa|date=2018|issn=0974-7907|pages=12833–12836|volume=10|issue=13|doi=10.11609/jott.4381.10.13.12833-12836|author=Adhikarimayum, A. S. & Gopi, G. V.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger reappearance in Medog highlights the conservation values of the region for this apex predator|url=https://www.zoores.ac.cn/en/article/doi/10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|journal=Zoological Research|date=2023|issn=2095-8137|pmc=10415778|pmid=37464931|pages=747–749|volume=44|issue=4|doi=10.24272/j.issn.2095-8137.2023.178|language=en|author=Li, X. Y.; Hu, W. Q.; Wang, H. J. & Jiang, X. L.}}</ref> Cuireann sé faoi i bhforaoisí [[duillsilteach]] agus [[Planda síorghlas|síorghlasa]] sa Téalainn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How many tigers Panthera tigris are there in Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand? An estimate using photographic capture-recapture sampling|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605307414107/type/journal_article|journal=Oryx|date=2007|issn=0030-6053|pages=447–453|volume=41|issue=4|doi=10.1017/S0030605307414107|language=en|author=Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Karanth, K. U.; Nichols, J. D. & Kumar, N. S.}}</ref> In Sumatra, faightear i [[Foraois sheascainn mhóna|bhforaoisí seascainn móna]] ilchríche agus i [[Foraois Montane|bhforaoisí Montane]] garbha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Population Status of a Cryptic Top Predator: An Island-Wide Assessment of Tigers in Sumatran Rainforests|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0025931|journal=PLoS ONE|date=2011|issn=1932-6203|pmc=3206793|pmid=22087218|pages=e25931|volume=6|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0025931|language=en|author=Wibisono, H. T.; Linkie, M.; Guillera-Arroita, G.; Smith, J. A.; Sunarto; Pusarini, W.; Asriadi; Baroto, P.; Brickle, N.; Dinata, Y.; Gemita, E.; Gunaryadi, D.; Haidir, I. A. & Herwansyah}}</ref> === Dlús pobail === Nocht [[Gaiste ceamara|gaistí ceamara]] le linn 2010-2015 i bhforaois dhuillsilteach agus phéine fho-thrópaiceach na [[Páirc Náisiúnta Jim Corbett|Páirce Náisiúnta Jim Corbett]] i dtuaisceart na hIndia go bhfuil [[Dlús daonra|dlús pobail]] tíogair seasmhach de 12-17 n-indibhid in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) laistigh de limistéar 521 km² (201 mi²).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a high‐density tiger population and its implications for tiger recovery|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2664.13410|journal=Journal of Applied Ecology|date=2019|issn=0021-8901|pages=1725–1740|volume=56|issue=7|doi=10.1111/1365-2664.13410|language=en|author=Bisht, S.; Banerjee, S.; Qureshi, Q. & Jhala, Y.}}</ref> I dtuaisceart Mhaenmar, measadh dlús pobail tíogair sa limistéar samplála, a raibh thart ar 3,250 km² (1,250 mi²) d'fhoraois leathanduilleach thrópaiceach agus féarthalamh ann, a bheith idir 0.21–0.44 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating abundance with sparse data: tigers in northern Myanmar|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s10144-008-0093-5|journal=Population Ecology|date=2009|issn=1438-3896|pages=115–121|volume=51|issue=1|doi=10.1007/s10144-008-0093-5|language=en|author=Lynam, A. J.; Rabinowitz, A.; Myint, T.; Maung, M.; Latt, K. T. & Po, S. H. T.}}</ref> Measadh go bhfuil an dlús pobail i bhforaoisí leath-shíorghlasa agus duillsilteacha measctha [[Anaclann Fiadhúlra Huai Kha Khaeng]] na Téalainne thart ar 2.01 thíogar in aghaidh gach 100 km² (39 mi²); le linn na 1970idí agus 1980idí, tharla [[lománaíocht]] agus póitseáil sna [[Páirc Náisiúnta Mae Wong|Páirceanna Náisiúnta Mae Wong]] agus [[Páirc Náisiúnta Khlong Lan|Khlong Lan]] in aice láimhe, áit a measadh an dlús pobail a bheith i bhfad níos ísle, gan ach 0.359 tíogair in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) faoin bhliain 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tiger density, movements, and immigration outside of a tiger source site in Thailand|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.560|journal=Conservation Science and Practice|date=2021|issn=2578-4854|volume=3|issue=12|doi=10.1111/csp2.560|language=en|author=Phumanee, W.; Steinmetz, R.; Phoonjampa, R.; Weingdow, S.; Phokamanee, S.; Bhumpakphan, N. & Savini, T.}}</ref> Measadh an dlús pobail i bhforaoisí [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]] agus montane i dtuaisceart na Malaeise a bheith thart ar 1.47–2.43 thíogar fhásta in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) i bPáirc Stáit Belum Ríoga, ach 0.3–0.92 tíogair fhásta a bheith ann in aghaidh gach 100 km² (39 mi²) in [[Anaclann Foraoise Temengor]], áit atá gan chosaint a mbíonn lománaíocht ar siúl [[Lománaíocht roghnaitheach|ar bhonn roghnaitheach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Conserving tigers in Malaysia: A science-driven approach for eliciting conservation policy change|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714005035|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=18–26|volume=184|doi=10.1016/j.biocon.2014.12.024|language=en|author=Rayan, D. M. & Linkie, M.}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == [[Íomhá:Tigerwater_edit2.jpg|alt=Tiger in water|mion|Tíogar ag folcadh]] Léiríonn sonraí ghaistí ceamara go seachnaíonn tíogair i [[Páirc Náisiúnta Chitwan|bPáirc Náisiúnta Chitwan]] áiteanna a ghnáthaíonn daoine agus gur gníomhaí a bhíonn siad san oíche ná sa ló.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexistence between wildlife and humans at fine spatial scales|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1210490109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2012|issn=0027-8424|pmc=3458348|pmid=22949642|pages=15360–15365|volume=109|issue=38|doi=10.1073/pnas.1210490109|language=en|author=Carter, N. H.; Shrestha, B. K.; Karki, J. B.; Pradhan, N. M. B. & Liu, J.}}</ref> Ba ghníomhaí sé thíogar a raibh coiléir raidió orthu ó bhreacadh an lae go dtí go luath ar maidin agus a mbuaic á sroicheadh thart ar a 7:00 a chlog ar maidin i [[Páirc Náisiúnta Sundarban|bPáirc Náisiúnta Sundarban]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ranging, Activity and Habitat Use by Tigers in the Mangrove Forests of the Sundarban|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0152119|journal=PLOS ONE|date=2016|issn=1932-6203|pmc=4822765|pmid=27049644|pages=e0152119|volume=11|issue=4|doi=10.1371/journal.pone.0152119|language=en|author=Naha, D.; Jhala, Y. V.; Qureshi, Q.; Roy, M.; Sankar, K. & Gopal, R.}}</ref> Nocht suirbhé gaiste ceamara trí bliana i bhfad i [[Páirc Náisiúnta Shuklaphanta|bPáirc Náisiúnta Shuklaphanta]] gur ghníomhaí na tíogair ó chrónú go dtí lár na hoíche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coexisting large carnivores: spatial relationships of tigers and leopards and their prey in a prey-rich area in lowland Nepal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/11956860.2018.1491512|journal=Écoscience|date=2019|issn=1195-6860|pages=1–9|volume=26|issue=1|doi=10.1080/11956860.2018.1491512|language=en|author=Pokheral, C. P. & Wegge, P.}}</ref> In oirthuaisceart na Síne, bhí tíogair ina [[Ainmhí clapsholais|n-ainmhithe clapsholais]] agus iad gníomhach le linn na hóiche agus a gcuid gníomhaíochtaí ag baint a mbuaic amach ar bhreacadh an lae agus ar chrónú na hoíche; bhíodar gníomhach ag nach mór an t-am céanna agus a bhí a gcuid creiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do prey availability, human disturbance and habitat structure drive the daily activity patterns of Amur tigers ( Panthera tigris altaica )?|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzo.12622|journal=Journal of Zoology|date=2019|issn=0952-8369|pages=131–140|volume=307|issue=2|doi=10.1111/jzo.12622|language=en|author=H. Yang, S. Han, B. Xie, P. Mou, X. Kou, T. Wang, J. Ge, L. Feng}}</ref> Is snámhaí cumhachtach é an tíogar a théann trasna aibhneacha atá chomh leathan le 8 km (5.0 mi) go héasca; tumann sé é féin san uisce ar laethanta teo ach go háirithe.<ref name=":7" /> Go ginearálta, níl a scileanna dreaptha crainn chomh cumasach agus atáthar i gcait eile de bharr a mhéide, ach déanann coileáin faoi 16 mhí amhlaidh go rialta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 26, 64–66</ref> Taifeadadh tíogar fásta ar dhreapadh dó 10 m (33 tr) suas [[crann pipal]] mín.<ref name=":8" /> === Scaradh sóisialta === Maireann tíogair fhásta saolta aonaracha laistigh dá [[Raon baile (ainmhí)|raonta baile]] nó dá [[Dúiche (ainmhí)|ndúichí]] den chuid is mó, dá bhraitheann a méid ar fhlúirse a gcreiche, ar na láithreacha tíreolaíocha agus ar ghnéas na hindibhide féin. Cosaíonn fireannaigh agus baineannaigh a raonta baile ar thíogair an ghnéis chéanna agus cuimsíonn raon baile na bhfireannach iad roinnt baineannach mar aon.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Bhí raonta baile de 10.6 agus 14.1 km² (4.1 agus 5.4 mi²) ag dhá bhaineannach sna [[Sundarban|Sundarbans]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Female tiger Panthera tigris home range size in the Bangladesh Sundarbans: the value of this mangrove ecosystem for the species’ conservation|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605310001456/type/journal_article|journal=Oryx|date=2011|issn=0030-6053|pages=125–128|volume=45|issue=1|doi=10.1017/S0030605310001456|language=en|author=Barlow, A. C. D.; Smith, J. L. D.; Ahmad, I. U.; Hossain, A. N. M.; Rahman, M. & Howlader, A.}}</ref> D'athraigh raonta baile cúig bhaineannach athbhunaithe in [[Anaclann Tíogair Panna]] ó 53–67 km² (20–26 mi²) sa gheimhreadh go 55–60 km² (21–23 mi²) sa tsamhradh agus 46–94 km² (18–36 mi²) le linn an [[Monsún|mhonsúin]]; bhí raonta baile móra 84–147 km² (32–57 mi²) ag trí fhireannach sa gheimhreadh, 82–98 km² (32–38 mi²) sa tsamhradh agus 81–118 km² (31–46 mi²) le linn shéasúir an mhonsúin.<ref name=":29">{{Luaigh foilseachán|title=Movement and home range characteristics of reintroduced tiger (Panthera tigris) population in Panna Tiger Reserve, central India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-016-1026-9|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2016|issn=1612-4642|pages=537–547|volume=62|issue=5|doi=10.1007/s10344-016-1026-9|language=en|author=Sarkar, M. S.; Ramesh, K.; Johnson, J. A.; Sen, S.; Nigam, P.; Gupta, S. K.; Murthy, R. S. & Saha, G. K.}}</ref> I [[Tearmann Bithsféir Sikhote-Alin|dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin]], bhí raonta baile de 248–520 km² (96–201 mi²) ag 14 bhaineannach agus de 847–1,923 km² (327–742 mi²) ag cúig fhireannach a chuimsigh raonta baile chúig bhaineannach ar an uasmhéid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spatial structure of Amur (Siberian) tigers ( Panthera tigris altaica ) on Sikhote-Alin Biosphere Zapovednik, Russia|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-293.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2010|issn=0022-2372|pages=737–748|volume=91|issue=3|doi=10.1644/09-MAMM-A-293.1|language=en|author=Goodrich, J. M.; Miquelle, D. G.; Smirnov, E. M.; Kerley, L. L.; Quigley, H. B. & Hornocker, M. G.}}</ref> Nuair a bhíodh coileáin de cheithre mhí d'aois ag tíogair bhaineanna sa tearmann chéanna, laghdóidís a raonta baile ionas go bhféadfaidís fanacht i ngar dá n-óga agus d'ardóidís a raonta baile de réir a chéile go dtí go mbeadh a n-óga 13–18 mí d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of reproductive status on home range size and spatial dynamics of female Amur tigers|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-020-00547-2|journal=Mammal Research|date=2021|issn=2199-2401|pages=83–94|volume=66|issue=1|doi=10.1007/s13364-020-00547-2|language=en|author=Klevtcova, A. V.; Miquelle, D. G.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. V. & Goodrich, J. M.}}</ref> {{fráma íomhá|caption=[[Tíogar Bheangál|Tíogair Bheangál]] ag spraeáil múin (thuas) agus ag cuimilt de chrann chun a dhúiche a mharcáil|content={{CSS image crop |Image = Tiger spray marking. DavidRaju 1.jpg |bSize = 300 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 30 }}{{CSS image crop |Image = Bijili (A tiger in Ranthambore National Park, 2016) 1.jpg |bSize = 150 |cWidth = 150 |cHeight = 150 |oTop = 30 |oLeft = 0 }}|width=150}} Is speiceas é an tíogar a théann ar rith i bhfad i gcéin agus a scaipeann thar fhaid suas le 650 km (400 mi) chun pobail tíogair in áiteanna eile a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connectivity of Tiger (Panthera tigris) Populations in the Human-Influenced Forest Mosaic of Central India|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0077980|journal=PLoS ONE|date=2013|issn=1932-6203|pmc=3819329|pmid=24223132|pages=e77980|volume=8|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0077980|language=en|author=Joshi, A.; Vaidyanathan, S.; Mondol, S.; Edgaonkar, A. & Ramakrishnan, U.}}</ref> Socraíonn tíogair bhaineanna óga a gcéad raonta baile i ngar dóibh a máithreacha ach déanann na tíogair fhireanna imirce níos faide amach ná a macasamhail bhaineann.<ref name=":10">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 76.</ref> Scaip ceithre thíogar baineanna a raibh [[Coiléar raidió|coiléir raidió]] orthu amach idir 0 agus 43.2 km (0.0 agus 26.8 mi) agus 10 dtíogar fhireanna idir 9.5 agus 65.7 km (5.9 agus 40.8 mi) i bPáirc Náisiúnta Chitwan.<ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|title=The Role of Dispersal in Structuring the Chitwan Tiger Population|url=https://brill.com/view/journals/beh/124/3-4/article-p165_1.xml|journal=Behaviour|date=1993|issn=0005-7959|pages=165–195|volume=124|issue=3-4|doi=10.1163/156853993X00560|author=Smith, J. L. D.}}</ref> Cónaíonn fo-aosach fireann mar fhánaí i raon baile thíogair fhirinn eile go dtí go bhfuil sé níos sine agus láidir go leor chun dúshlán an fhireannaigh chónaithigh a thabhairt.<ref name=":10" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 54–55. </ref> Marcálann tíogair a raonta baile trí [[Spraeáil múin|mhún a spraeáil]] ar fhásra agus chlocha, crúbáil nó [[cuimilt bholaidh]] a dhéanamh ar chrainnte agus conair a mharcáil le [[faecas]], táil [[Faireog tóna|fhaireog tóna]] agus scrabhanna talúna.<ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chemical Characterization of Territorial Marking Fluid of Male Bengal Tiger, Panthera tigris|url=http://link.springer.com/10.1007/s10886-008-9462-y|journal=Journal of Chemical Ecology|date=2008|issn=0098-0331|pages=659–671|volume=34|issue=5|doi=10.1007/s10886-008-9462-y|language=en|author=Burger, B. V.; Viviers, M. Z.; Bekker, J. P. I.; Roux, M.; Fish, N.; Fourie, W. B. & Weibchen, G.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scent marking in free-ranging tigers,Panthera tigris|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0003347289900018|journal=Animal Behaviour|date=1989|pages=1–10|volume=37|doi=10.1016/0003-3472(89)90001-8|language=en|author=Smith, J. L. D.; McDougal, C. & Miquelle, D.}}</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 105.</ref> Ligeann cuimilt bholaidh d'indibhid eolas a fháil amach faoi aitheantas tíogair eile. Is minic a ghlactar seilbh ar raonta baile a fhágtar gan úinéir laistigh de laethanta nó de sheachtainí, go háirithe nuair a fhaigheann an t‑úinéir bás.<ref name=":7" /> Bíonn tíogair bhaineanna níos fulangaí i leith bhaineannaigh eile laistigh dá raonta baile ná mar a bhíonn tíogair fhireann do fhireannaigh eile, ós rud é nach mbíonn fireannaigh caoinfhulangach de ghnáth. Réitítear aighnis trí imeaglú seachas trí throid go hiondúil. Mar sin féin, féadfaidh fireannach glacadh le híochtarán ina raon nuair a bhíonn [[Ceannasacht|an lámh in uachtar]] aige, fad nach dtagann an t-íochtaran róghar dó. Baineann na haighnis is fíochmhaire le dhá thíogar fireanna atá in iomaíocht lena chéile nuair atá baineannach in [[éastras]] sa cheantar.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 85–86.</ref> Bíonn tíogair níos sóisialta timpeall ar chreach nó ag conablach creiche. Roinnfidh tíogar fireann conablach leis na baineannaigh agus na coileáin laistigh dá raon baile uaireanta agus, murab ionann agus leoin fhireanna, ligfidh sé dóibh beathú sula gcríochnaíonn sé féin ag ithe. Mar sin féin, bíonn baineannaigh níos teannasaí nuair a bhuaileann siad le baineannaigh eile ag conablach creiche.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 244–251.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 89.</ref> === Cumarsáid === Le linn teagmhálacha cairdiúla agus chun ceangail shóisialta a neartú, [[Bunting (iompar ainmhí)|cuimlíonn tíogair a gcoirp]] in aghaidh a chéile.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 262–263.</ref> Áirítear ar a ngothaí gnúise an "bagairt chosanta", ina mbíonn an aghaidh rocach, na fiacla nochtaithe, na cluasa tarraingthe siar agus na mic imrisc méadaithe.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 263.</ref><ref name=":8" /> Taispeánann fireannaigh agus baineannaigh araon [[freagairt flehmen]], gruaim shainiúil ina gcuirtear strainc ar na liopaí, nuair a bholann siad marcálacha fuail. Úsáideann fireannaigh an fhreagairt flehmen chun marcálacha a fhágann tíogair bhaineanna atá in éastras a bhrath.<ref name=":8" /> Bogann tíogair a gcuid cluasa chun na spotaí bána atá ar a gcúl a thaispeáint, go háirithe le linn teagmhálacha ionsaitheacha agus idir máithreacha agus coileáin.<ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758)|publisher=University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77999-7.|date=2002|location=Chicago|author=Sunquist, M. E. & Sunquist, F.|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA320|journal=Wild Cats of the World|pages=343–372}}</ref> Úsáideann siad a n-eireabaill chomh maith chun a ngiúmar a chur in iúl. Chun croíúlacht a thaispeáint, cuirtear an t‑eireaball ag gobadh aníos agus luascann sé go mall. Nuair a bhíonn tíogar imníoch nó aireach, íslíonn sé a eireaball nó luascann sé ó thaobh go taobh é. Nuair atá sé socair, crochtar an t‑eireaball go híseal.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 29.</ref> De ghnáth bíonn tíogair ciúin, ach tá siad in ann réimse leathan glórtha a dhéanamh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 256.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 99.</ref> Ligeann siad búir astu chun a láithreacht a chur in iúl do thíogair eile thar achair fhada. Brúitear an fhuaim seo amach trí bhéal oscailte agus é ag dúnadh, agus is féidir í a chloisteáil suas le 3 km (1.9 mi) ar shiúl. Ligeann siad búir astu cúpla uair i ndiaidh a chéile agus freagraíonn tíogair eile ar an bhealach chéanna. Ligeann siad búir astu le linn cúplála fosta agus úsáidfidh máthair búir chun glaoch ar a coileáin. Nuair a bhíonn teannas orthu, ligeann tíogair sian astu, fuaim atá cosúil le búir ach atá níos boige agus a dhéantar nuair atá an béal dúnta go páirteach ar a laghad. Is féidir an sian seo a chloisteáil suas le 400 m (1,300 tr) ar shiúl.<ref name=":8" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 258–261.</ref> Le linn teagmhálacha ionsaitheacha, cloistear [[drantán]], [[Drannadh|drannach]] agus siosadh.<ref name=":12">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 261.</ref> Scaoiltear "búir chasachtach" nó "drannadh casachtach" amach trí bhéal oscailte agus fiacla nochtaithe.<ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":11" /> I gcúinsí níos cairdiúla, déanann tíogair ''[[prusten]]'', fuaim shéimh shrannach ísealmhinicíochta atá cosúil le [[crónán]] na gcat beag.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peters, G. & Tonkin-Leyhausen, B. A.|date=1999|title=Evolution of acoustic communication signals of mammals: Friendly close-range vocalizations in Felidae (Carnivora)|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=6|issue=2|doi=10.1023/A:1020620121416|pages=129–159|location=|publisher=S2CID 25252052}}</ref> Déanann máithreacha cumarsáid lena gcoileáin trí ghnúsacht, agus freagraíonn na coileáin le [[meamhlach]].<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 257–258.</ref> Nuair a bhaintear geit astu, déanann siad fuaim ghearr cosúil le "bhuf". Déanann siad fuaim "pok" mar a bheadh fia ann, ar chúiseanna nach bhfuil soiléir; is minice a chloistear í ag conablaigh chreiche, áfach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 256–258.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 62.</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> Íomhá:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|alt=Image of tiger barring teeth|Tíogar Amúrach ag nochtadh a chuid fiacla mar chomhartha ionsaitheachta Íomhá:Sumatran_tiger_(Panthera_tigris_sumatrae)_vocalising.webm|alt=Video of tiger roaring at a zoo|[[Tíogar Sumatrach]] i ngéibheann ag búireadh Íomhá:439280_schots_angry-tiger.wav|Tíogar i gcás ag drantú agus ag drannadh </gallery> === Seilg agus aiste bia === [[Íomhá:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|alt=Tiger attacking a sambar deer from behind, pulling on its back|mion|Tíogar Bheangál ag ionsaí [[fia sambar]] in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]]]] Is [[feoiliteoir]] agus [[forchreachadóir]] é an tíogar. Glactar leis gurb iad [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] agus meáchan coirp na speiceas creiche is príomhchritéir do rogha creiche an tíogair, laistigh agus lasmuigh de thearmainn chosanta mar aon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What drives prey selection? Assessment of Tiger ( Panthera tigris ) food habits across the Terai-Arc Landscape, India|url=https://academic.oup.com/jmammal/article/104/6/1302/7241439|journal=Journal of Mammalogy|date=2023|issn=0022-2372|pages=1302–1316|volume=104|issue=6|doi=10.1093/jmammal/gyad069|language=en|author=Biswas, S.; Kumar, S.; Bandhopadhyay, M.; Patel, S. K.; Lyngdoh, S.; Pandav, B. & Mondol, S.}}</ref> Beathaítear iad ar [[Crúbach|chrúbaigh]] mór- agus meán-mhéideacha cosúil le [[fia sambar]], [[vaipítí Manchúrach]], [[fia eanaigh]], [[gár]] agus [[torc allta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey preferences of the tiger Panthera tigris|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|journal=Journal of Zoology|date=2012|issn=0952-8369|pages=221–231|volume=286|issue=3|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|language=en|author=Hayward, M. W.; Jędrzejewski, W. & Jędrzejewska, B.}}</ref><ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title=The effects of prey depletion on dietary niches of sympatric apex predators in Southeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12461|journal=Integrative Zoology|date=2021|issn=1749-4877|pages=19–32|volume=16|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12461|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N.; Intanajitjuy, P.; Inrueang, P. & Prempree, K.|pmid=32627329}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prey selection by the Indian tiger (Panthera tigris tigris) outside protected areas in Indias Western Ghats: implications for conservation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2352249622000507|journal=Food Webs|date=2023|pages=e00268|volume=34|doi=10.1016/j.fooweb.2022.e00268|language=en|author=Variar, A. S.; Anoop, N. R.; Komire, S.; Vinayan, P. A.; Sujin, N. S.; Raj, A. & Prasadan, P. K.}}</ref> Is creachadóir faille é i leith speicis níos lú cosúil le [[Moncaí|moncaithe]], [[Péacóg|péacóga]] agus éin thalamh-bhunaithe eile, [[Torcán craobhach|torcáin chraobhaigh]] agus éisc.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Tá corrthaifid ar ionsaithe ar [[Eilifint Áiseach|eilifíntí Áiseacha]] agus [[Srónbheannach Indiach|srónbheannaigh Indiacha]] fosta.<ref>{{cite journal|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2 & 3|pages=169–189|url=https://repository.ias.ac.in/89489/1/50p.pdf|author=Karanth, K. U.|date=2003}}</ref> Níos minice a chreachann tíogair a n-óga atá níos leochailí, áfach.<ref>{{cite journal|title=Estimation of tiger densities in India using photographic captures and recaptures|journal=Ecology|volume=79|issue=8|pages=2852–2862|doi=10.1890/0012-9658(1998)079[2852:EOTDII]2.0.CO;2|jstor=176521|url=http://erepo.usiu.ac.ke/bitstream/handle/11732/758/Estimation%20of%20tiger%20densities%20in%20India%20using%20photographic%20captures%20and%20recaptures.pdf?sequence=4&isAllowed=y|author=Karanth, K. U. & Nichols, J. D.|date=1998|accessdate=16 Nollaig 2021}}</ref> Beathaíonn siad ar bheostoc agus ar mhadraí i ngar do lonnaíochta in amanna.<ref name=":8" /> Caitheann tíogair fásra, torthaí agus mianraí ó am go chéile ar mhaithe le snáithín cothaithe agus forlíonadh.<ref name="Perry">{{cite book|author=Perry, R.|title=The World of the Tiger|publisher=Cassell. ASIN B0007DU2IU|pages=133–134|date=1965|location=Londain}}</ref> Foghlaimíonn tíogair an dóigh le bheith ag creachadh dá máithreacha, ach is féidir gur cumas inbheirthe atá sa chreachadh.<ref name=":31">{{Luaigh foilseachán|title=Hunting performance of captive-born South China tigers (Panthera tigris amoyensis) on free-ranging prey and implications for their reintroduction|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320715300987|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=57–64|volume=192|doi=10.1016/j.biocon.2015.09.007|language=en|author=Fàbregas, M. C.; Fosgate, G. T. & Koehler, G. M.}}</ref> Maraíonn siad go seachtainiúil go tipiciúil ag brath ar mhéid na gcreach ach caithfidh máithreacha amhail a dhéanamh níos minice.<ref name=":9" /> Seilgeann teaghlaigh le chéile nuair a bhíonn na coileáin sean go leor. <ref name=":22">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 63.</ref> Baineann siad úsáid as cumas a radhairc agus n-éisteachta chun creach a chuardach.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 284–285.</ref> Fanfaidh tíogar ag poll uisce go dtí go dtagann creach thart, go háirithe ar laethanta samhraidh teo.<ref name=":14">{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 288.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 120.</ref> Is creachadóir luíocháin é agus cromann sé lena cheann go híseal, á cheilt san fhásra, nuair a théann sé i dtreo creiche. Malartaíonn sé idir bhogadh ar aghaidh agus fhanacht socair. Is féidir le tíogar dul ina chodladh agus fanacht san áit chéanna chomh fada le lá agus é ag feitheamh ar chreach sula ndéanann sé ionsaí nuair atá a chuid chreiche gar dó,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 119–120, 122.</ref> laistigh de 30 m (98 tr) de ghnáth.<ref name=":9" /> Má fheiceann an chreach é roimhe sin, ní théann an cat sa tóir uirthi a thuilleadh.<ref name=":14" /> Is féidir le tíogar imeacht de ráib ar luas de 56 km/h (35 mph);<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 287.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 23.</ref> ní reathaí fadraon é an tíogar agus géillfidh sé má sháraíonn a chreach thar achar áirithe é.<ref name=":14" /> [[Íomhá:Tiger's_killing_wild_boar.jpg|alt=Two tigers attacking a boar|deas|mion|Dhá thíogar Bheangál ag ionsaí [[torc allta]] in [[Anaclann Tíogair Kanha]]]] Ionsaíonn an tíogar ó chúl nó leis na taobhanna agus déanann sé iarracht a íobartach a chur dá chothrom. Faigheann sé greim ar a chreach lena ghéaga tosaigh, ag lúbadh agus ag casadh le linn na streachailte chun é a tharraingt síos chuig an talamh. Beireann an tíogar [[Greim scornaigh|greim ar scornach]] a íobartaigh go dtí go [[Tachtadh|dtachtar]] chun báis é.<ref name=":8" /><ref name=":15">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 121.</ref><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 295.</ref><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 24.</ref> Tá fórsa greime meánach ag barr na starrfhiacla de 1234.3 [[niútan]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine morphology in the larger Felidae: implications for feeding ecology|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=2007|pages=573–592|volume=91|issue=4|doi=10.1111/j.1095-8312.2007.00819.x|language=en|author=Christiansen, P.}}</ref> Is féidir leis an tíogair adharca, beanna, starrfhiacla agus crúba a sheachaint le greim scornaí.<ref name=":15" /><ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 295–296.</ref> Is marfóirí solúbtha iad tíogair ar féidir úsáid a bhaint as modhanna maraithe eile amhail scornacha a stróiceadh nó muiníl a bhriseadh. Fágtar creach mhór faoi mhíchumas de bharr greim ar chúl na speire a ghearrann an teannán. Is féidir buille ó na lapa móra [[Buabhall uisce|buabhaill uisce]] a stiúdadh nó fiú a mblaoscanna an a bhriseadh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 126.</ref> Maraíonn siad creach bheag le greim de dhroim an mhuiníl nó an chinn.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lch. 289.</ref><ref name=":9" /> Meastar [[ráta ratha]] tíogar i mbun sealgaireachta a bheith chomh híseal le 5% nó chomh hard le 50%. Gortaíonn nó maraíonn creach mhór nó chontúirteach cosúil le gáir, buabhaill agus toirc iad ó am go chéile.<ref name=":9" /> Bogann tíogair a gcreach go háit phríobháideach a bhfuil fásra thart uirthi nach bhfuil níos faide ná 183 m (600 tr) uathu go tipiciúil ach tá taifid de thíogair a bhog a gcreach chomh fada le 549 m (1,801 tr). Tá siad chomh láidir sin gur féidir leo conablach buabhaill uisce a tharraingt ar feadh achair fhada. Tógann siad sos ar feadh tamaill sula n-itheann siad agus is féidir leo oiread agus 50 kg (110 lb) feola a ithe in aon sheisiún amháin ach beathaíonn siad ar chonablach amháin ar feadh cúpla lá, gan ach corrphíosa a fhágáil do bhailitheoirí.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 297–300.</ref> === Iomaitheoirí === [[Íomhá:Tigerdholes.jpg|alt=Painting of dhole pack attacking a tiger|mion|Léaráid ón bhliain 1807 de [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]] ag ionsaí tíogair]] I gcuid mhór dá raon dáilte, roinneann tíogair a ngnáthóg le liopaird agus le [[Madra fiáin Áiseach|madraí fiáine Áiseacha]]. De ghnáth, bíonn an lámh in uachtar acu ar an dá chreachadóir sin, cé go mbraitheann sé, i gcás an mhadra fhiáin Áisigh, ar mhéid an phaca. Tá taifid ann d'idirghníomhaíochtaí éagsúla idir an trí chreachadóir seo amhail tóraíocht, [[Cleipteasheadánachas|goideadh creiche]] agus marú díreach.<ref>{{cite journal|title=Topcats and underdogs: intraguild interactions among three apex carnivores across Asia's forestscapes|journal=Biological Reviews|volume=98|issue=6|pages=2114–2135|doi=10.1111/brv.12998|pmid=37449566|s2cid=259903849|author=Srivathsa, A.; Ramachandran, V.; Saravanan, P.; Sureshbabu, A.; Ganguly, D. & Ramakrishnan, U.|date=2023}}</ref> Is féidir le pacaí móra an mhadra fhiáin Áisigh tíogair a mharú.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 136.</ref> Maireann tíogair liopaird agus madraí fiáine Áiseacha taobh le chéile mar seilgeann siad creach atá ar mhéideanna difriúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Behavioural correlates of predation by tiger ( Panthera tigris ), leopard ( Panthera pardus ) and dhole ( Cuon alpinus ) in Nagarahole, India|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|journal=Journal of Zoology|date=2000|issn=0952-8369|pages=255–265|volume=250|issue=2|doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x|language=en|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.}}</ref> Fuarthas amach gurbh é 91.5 kg (202 lb) meánmheáchan na gcreach a mharaigh tíogair i [[Páirc Náisiúnta Nagarhole|bPáirc Náisiúnta Nagarhole]], i gcomparáid le 37.6 kg (83 lb) i gcás liopard agus 43.4 kg (96 lb) i gcás madraí fiáine Áiseacha.<ref name="KaranthSunquist1995">{{cite journal|author1=Karanth, K. U.|author2=Sunquist, M. E.|name-list-style=amp|title=Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-ecology_1995-07_64_4/page/439|jstor=5647|doi=10.2307/5647|journal=Journal of Animal Ecology|volume=64|issue=4|pages=439–450|bibcode=1995JAnEc..64..439K|author=Karanth, K. U. & Sunquist, M. E.|date=1995}}</ref> Nuair a tháinig laghdú ar líon na gcreach i [[Páirc Náisiúnta Kui Buri|bPáirc Náisiúnta Kui Buri]], lean tíogair orthu ag marú na gcreach ba mhó leo agus dhírigh liopaird agus madraí fiáine Áiseacha a n-ídiú ar chreacha beaga.<ref name=":13" /> Is féidir le liopaird agus madraí fiáine Áiseacha araon a bheith ina gcónaí go rathúil i ngnáthóga tíogair fad a bhíonn a ndóthain bia agus clúdach fásra ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do tigers displace leopards? If so, why?|url=https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s11284-010-0723-1|journal=Ecological Research|date=2010|issn=0912-3814|pages=875–881|volume=25|issue=4|doi=10.1007/s11284-010-0723-1|language=en|author=Odden, M.; Wegge, P. & Fredriksen, T.}}</ref> Seachas sin, Is lú a nochtann an dá speiceas sin in áiteanna a mbíonn iliomad tíogar ann. Ba é téarnamh pobail na dtíogar i [[Páirc Náisiúnta Rajaji|bPáirc Náisiúnta Rajaji]] sna 2000idí is cúis le laghdú dlús pobail liopaird.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Responses of leopard Panthera pardus to the recovery of a tiger Panthera tigris population: Response of leopard to recovery of tiger|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|journal=Journal of Applied Ecology|date=2011|pages=806–814|volume=48|issue=3|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01981.x|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B. & Goyal, S. P.}}</ref> A mhacasamhail a chonacthas in dhá áiteanna eile i lár na hIndia, áit a raibh tionachar diúltach ar mhéid phacaí madraí fiáine Áiseacha ag dlús pobail tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhole pack size variation: Assessing the effect of Prey availability and Apex predator|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.7380|journal=Ecology and Evolution|date=2021|issn=2045-7758|pmc=8093734|pmid=33976847|pages=4774–4785|volume=11|issue=9|doi=10.1002/ece3.7380|language=en|author=Habib, B.; Nigam P.; Ghaskadbi P. & Bhandari A.}}</ref> Bhí baint ag rochtain ar chreacha agus easpa tíogair le dáileadh na liopard agus na madraí fiáine Áiseacha in Kui Buri.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tigers, leopards, and dholes in a half-empty forest: Assessing species interactions in a guild of threatened carnivores|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320712005149|journal=Biological Conservation|date=2013|pages=68–78|volume=163|doi=10.1016/j.biocon.2012.12.016|language=en|author=Steinmetz, R.; Seuaturien, N. & Chutipong, W.}}</ref> I [[Páirc Náisiúnta Jigme Dorji|bPáirc Náisiúnta Jigme Dorji]], chonacthas gur chuir tíogair fúthu i gcodanna doimhne na bhforaoisí fad a bhí na creachadóirí beaga brúite amach ar a n-imill.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The ecological benefit of tigers (Panthera tigris) to farmers in reducing crop and livestock losses in the eastern Himalayas: Implications for conservation of large apex predators|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314337|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=119–125|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.015|language=en|author=Thinley, P.; Rajaratnam, R.; Lassoie, J. P.; Morreale, S. J.; Curtis, P. D.; Vernes, K.; Leki Leki; Phuntsho, S.; Dorji, T. & Dorji, P.}}</ref> === Atáirgeadh agus saolré === [[Íomhá:Tigeress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|alt=Tiger with cubs|mion|Clann tíogair Bheangál in Anaclann Tíogair Kanha]] [[Cúpláil|Cúplálann]] an tíogar le linn na bliana ar fad go ginearálta agus idir mhí na Samhna agus mí Aibreáin ach go háirithe. Bíonn tíogair bhaineanna in éastras ar feadh thrí go sé lá san am deighilte de réir eatramh trí go naoi seachtaine.<ref name=":8" /> Cúplálann fireannaigh chónaitheacha leis na baineannaigh ar fad laistigh dá raon baile a léiríonn a ngabhálacht dó trí bhúireadh agus trí mharcáil.<ref name=":16">{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 42</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 145.</ref> Mealltar fireannaigh neamhchónaitheacha níos óige fosta, rud a chothaíonn troideanna ina díbríonn an fireannach cónaitheach an forghabhálaí.<ref name=":17">{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref><ref name=":16" /> Bíonn an fireannach cúramach i dtaobh an bhaineannaigh go dtí go gcuireann sí a gabhálacht cúplála dó trí í féin a chur i [[lordóis]] lena heireaball ar leataobh. Maireann an [[Cúpláil|chúpláil]] níos lú ná 20 soicind de ghnáth nuair a bheireann an fireannach greim ar bhaic mhuiníl an bhaineannaigh. Nuair a chríochnaíonn siad, tarraingíonn an fireannach siar go gasta mar is féidir go gcasfadh an baineannach agus buille a thabhairt dó.<ref name=":16" /> Féadfaidh péirí tíogar fanacht le chéile suas go ceithre lá agus cúplálfaidh siad scata uaireanta.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 148.</ref> Maireann an [[tréimhse iompair]] thart ar nó thar thrí mhí.<ref name=":8" /> Beireann tíogar baineann in áit scoite, pé acu fásra dlúth, in uaibh nó faoi fhothain chloiche atá ann.<ref name=":18">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 45.</ref> Bíonn líon an áil chomh hard le seacht gcoileán ach is gnáiche dhá nó trí choileán.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Meánn coileáin nua-bheirthe 785–1,610 g (27.7–56.8 oz) agus tá siad dall agus neamhfhorbartha ([[Seanórthúileacht agus altramacht|altramach]]).<ref name=":18" /> Líonn agus glanann an mháthair a coileáin, diúlann sí iad agus cosaíonn sí iad go fíochmhar ar aon bhagairtí féideartha.<ref name=":17" /> Osclaíonn coileáin a súile agus iad trí lá go ceithre lá dhéag d'aois agus éiríonn a radharc soiléir tar éis cúpla seachtain eile.<ref name=":18" /> Is féidir leo an láthair phluaise tar éis dhá mhí agus tosaíonn siad ag ithe feola thart ar an am chéanna.<ref name=":17" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 50–51.</ref> Ní fhágann an mháthair ina n-aonar iad ach amháin agus í ag seilg agus fiú leis sin, ní théann sí i bhfad.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 50.</ref> Má cheapann sí nach bhfuil áit sábhailte a thuilleadh, bogann sí a coileáin go ceantar nua, á n-iompar coileán ar choileán le greim ar bhaic a muiníl lena béal.<ref name=":19">{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 51.</ref> D'uasmhéadaigh tíogar baineann amháin i dTearmann Bithsféir Sikhote-Alin an t-am a chaith sí lena coileán trí laghdú a dhéanamh ar mhéid a raoin bhaile, creach níos mó a mharú agus filleadh níos tapúla ar an phluais ná mar a dhéanfadh sí gan choileáin; nuair a thosaigh na coileáin ag ithe feola, thug sí chun na láithreacha maraithe iad, rud a d'optamaigh a gcosaint agus a rochtain ar bhia.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=How does a tigress balance the opposing constraints of raising cubs?|url=http://link.springer.com/10.1007/s13364-019-00466-x|journal=Mammal Research|date=2020|issn=2199-2401|pages=245–253|volume=65|issue=2|doi=10.1007/s13364-019-00466-x|language=en|author=Petrunenko, Y. K.; Seryodkin, I. V.; Bragina, E. V.; Soutyrina, S. S.; Mukhacheva, A. S.; Rybin, N. N. & Miquelle, D. G.}}</ref> Sa tearmann chéanna, fuair coileán amháin de 21 choileán thar 8 mbliana monatóireachta agus níor athraigh an bhásmhaireacht pé acu óga fireanna nó baineanna a bhí ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mortality of Amur tigers: The more things change, the more they stay the same|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12147|journal=Integrative Zoology|date=2015-07|issn=1749-4877|pages=344–353|volume=10|issue=4|doi=10.1111/1749-4877.12147|language=en|author=Hugh S. Robinson, John M. Goodrich, Dale G. Miquelle, Clayton S. Miller, Ivan V. Seryodkin|pmid=26096683}}</ref> Léirigh monatóireacht tíogair in [[Anaclann Tíogair Ranthambore]] ráta marthanais thart ar 85% don 74 choileán fhireanna agus bhaineanna, mhéadaigh an ráta marthanais go 97% d'fhireannaigh agus do bhaineannaigh aon go dhá bhliain d'aois.<ref name=":20">{{Luaigh foilseachán|title=Demography of a small, isolated tiger (Panthera tigris tigris) population in a semi-arid region of western India|url=https://bmczool.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40850-017-0025-y|journal=BMC Zoology|date=2017|issn=2056-3132|volume=2|issue=1|doi=10.1186/s40850-017-0025-y|language=en|author=Sadhu, A.; Jayam, P. P. C.; Qureshi, Q.; Shekhawat, R. S.; Sharma, S. & Jhala, Y. V.}}</ref> Cúiseanna básmhaireachta ab ea iad creachadóirí, tuillte, tinte, bás na máthar agus loit bháis.<ref name=":19" /><ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 51.</ref><ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|title=Temporal Variation in Tiger ( Panthera tigris ) Populations and its Implications for Monitoring|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/07-MAMM-A-415.1|journal=Journal of Mammalogy|date=2009|issn=0022-2372|pages=472–478|volume=90|issue=2|doi=10.1644/07-MAMM-A-415.1|language=en|author=Barlow, A. C. D.; McDougal, C.; Smith, J. L. D.; Gurung, B.; Bhatta, S. R.; Kumal, S.; Mahato, B. & Taman, D. B.|bibcode=2009JMamm..90..472B}}</ref><ref name=":20" />[[Íomhá:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|alt=Tigress with cub in snow|mion|Tíogar Amúrach baineann lena coileán i [[Zú Buffalo]]]] Tá na coileáin in ann a máthair a leanúint tar éis thart ar dhá mhí. Téann siad i bhfolach san fhásra nuair a sheilgeann sí fós. Cruthaíonn na hóga ceangail le chéile trí shúgradh troda agus cleachtadh stalcaireachta. Forbraíonn ordlathas laistigh den ál agus is é an coileán is mó, fireann de ghnáth, a mbíonn an smacht aige agus a itheann a sháith ag conablach ar dtús.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 61, 66–67.</ref> Thart ar aois a ndá mhí a scoitheann na coileáin den chíoch agus a bhíonn níos mó saoirse acu a dtimpeallacht a imscrúdú. Idir ocht agus deich mí, tionlacann siad a máthair san fhiach.<ref name=":22" /> Is féidir le coileáin creach a mharú chomh luath le 11 mhí agus a neamhspleáchas a bhaint amach mar óga idir 18 agus 24 mhí d'aois; baineann fireannaigh a neamhspleáchas amach níos luaithe ná baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Schaller|1967}}, lgh. 270, 276.</ref><ref name=":20" /> Thosaigh tíogair a raibh coiléir raidió orthu in Chitwan ag fágáil a n-áiteanna breithe ag 19 mí d'aois.<ref name=":21" /> Baineann baineannaigh óga a [[lánfhástacht ghnéasach]] amach faoi thrí go ceithre bliana d'aois ach na fireannaigh faoi cheithre go cúig bliana d'aois.<ref name=":8" /> Tá [[fad glúine]] an tíogair thart ar 7–10 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Generation length for mammals|url=http://natureconservation.pensoft.net/articles.php?id=1343|journal=Nature Conservation|date=2013|issn=1314-3301|pages=89–94|volume=5|doi=10.3897/natureconservation.5.5734|author=Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P. & Rondinini, C.|bibcode=2013NaCon...5...89P}}</ref> Maireann tíogair Bheangál fhiáine idir 12–15 bliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Survival strategy–Temporal segregation of different age and sex classes of a Bengal tiger (Panthera tigris tigris Linnaeus) population in Pench Tiger Reserve, Madhya Pradesh India|url=https://jad.lu.ac.ir/article-1-314-en.html|journal=Journal of Animal Diversity|date=2023|issn=1026-2288|pages=43–54|volume=5|issue=3|doi=10.61186/JAD.2023.5.3.5|language=en|author=Majumdar, A.}}</ref> Thug sonraí an [[Leabhar graí|Leabhar Graí]] Tíogar Idirnáisiúnta 1938–2018 le fios gur mhair tíogair ghafa suas le 19 mbliana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sex‐specific actuarial and reproductive senescence in zoo‐housed tiger ( Panthera tigris ): The importance of sub‐species for conservation|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21610|journal=Zoo Biology|date=2021-07|issn=0733-3188|pages=320–329|volume=40|issue=4|doi=10.1002/zoo.21610|language=en|author=Tidière, M.; Müller, P.; Sliwa, A.; Siberchicot, A. & Douay, G.|pmid=33861886}}</ref> Níl ról ag an athair i dtógáil a áil ach buaileann sé leo agus déanann sé caidreamh leo. Tugann an fireannach cónaitheach cuairt ar na teaghlaigh bhaineannach-coileán laistigh dá raon baile. Buaileann siad le chéile agus roinneann siad conablaigh fiú.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 59, 89.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 55–56.</ref> Taifeadadh fireannach amháin a thug aire do choileáin dá bhfuair a máthair bás.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|teideal=India male tiger plays doting dad to orphaned cubs|údar=Pandey, G.|dáta=2011|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=14 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408231242/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13598386|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> Cosaíonn an fireannach na baineannaigh agus na coileáin ar fhireannaigh eile agus é ag cosaint a raoin bhaile.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lch. 59.</ref> Nuair a ghlacann fireannach nua seilbh ar raon baile, bíonn coileáin spleácha i mbaol an [[Naímharú|naímharaithe]] agus an fireannach ag iarraidh a óga féin a ghineadh leis na baineannaigh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 66.</ref> Nocht staidéar seacht mbliana i bPáirc Náisiúnta Chitwan gur mharaigh fireannaigh nua a chloígh raonta baile 12 de 56 choileán agus óga a raibh taifead orthu.<ref name=":23" /> === Sláinte agus galair === Tá taifid ann de thíogair mar óstaigh sheadáin éagsúla amhail péisteanna ribíneacha cosúil le ''[[Diphyllobothrium]] erinacei'', ''[[Taenia pisiformis]]'' san India agus speicis ''[[Toxocara]]'' san India agus speicis ''[[Physaloptera]] preputialis'', ''[[Dirofilaria]] ursi'' agus ''Uiteinarta'' sa tSibéir.<ref name=":8" /> Tá sé ar eolas go mbíonn [[conslaod]] le fáil i dtíogair Amúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Canine Distemper Virus: an Emerging Disease in Wild Endangered Amur Tigers ( Panthera tigris altaica )|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mBio.00410-13|journal=mBio|date=2013|issn=2161-2129|pmc=3747579|pmid=23943758|volume=4|issue=4|doi=10.1128/mBio.00410-13|language=en|author=Seimon, T. A.; Miquelle, D. G.; Chang, T. Y.; Newton, A. L.; Korotkova, I.; Ivanchuk, G.; Lyubchenko, E.; Tupikov, A.; Slabe, E. & McAloose, D.}}</ref> Ionfhabhtú morbillivíris is é is dóichí a bheith mar chúis báis tíogair bhaininn i gCianoirthear na Rúise a raibh tástáil dhearfach ar an [[Painleocaipéine fhéilíneach|phainleocaipéine fhéilíneach]] agus an [[Coróinvíreas féilíneach|choróinvíreas fhéilíneach]] aici.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Morbillivirus Infection in a Wild Siberian Tiger in the Russian Far East|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/46/4/1252/121390/Morbillivirus-Infection-in-a-Wild-Siberian-Tiger|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2010|issn=0090-3558|pages=1252–1256|volume=46|issue=4|doi=10.7589/0090-3558-46.4.1252|language=en|author=Quigley, K. S.; Evermann, J. F.; Leathers, C. W.; Armstrong, D. L.; Goodrich, J.; Duncan, N. M. & Miquelle, D. G.}}</ref> Léirigh samplaí fola ó 11 thíogar fhásta sa Neipeal [[antasubstaintí]] le haghaidh [[Conpharvaivíreas|conpharvaivíris]]-2, [[Heirpéasvíreas féilíneach|heirpéasvíris fhéilínigh]], córóinvíris féilínigh, [[Leiptispioróis|leiptispioróise]] agus ''[[Toxoplasma gondii]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Serologic Survey of Selected Pathogens in Free-Ranging Bengal Tigers (Panthera tigris tigris) in Nepal|url=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/57/2/393/451344/Serologic-Survey-of-Selected-Pathogens-in-Free|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=2021|issn=0090-3558|volume=57|issue=2|doi=10.7589/JWD-D-20-00046|author=McCauley, D.; Stout, V.; Gairhe, K. P.; Sadaula, A.; Dubovi, E.; Subedi, S. & Kaufman, G. E.}}</ref> == Bagairtí == Liostaítear an tíogar mar ainmhí [[Speiceas i mbaol|i mbaol]] ar [[Liosta Dearg an AICD]] ón bhliain 1986 agus ceaptar gur laghdaigh pobal domhanda an tíogair go leanúnach ó phobal measta 5,000–8,262 thíogar sna 1990idí déanacha go 3,726–5,578 n-indibhid mheasta sa bhliain 2022.<ref name=":3" /> I rith na mblianta 2001–2020, ísligh tírdhreacha ar a chónaíonn tíogair ó 1,025,488 km² (395,943 mi²) go 911,901 km² (352,087 mi²).<ref name=":24" /> [[Scriosadh gnáthóige]], [[ilroinnt gnáthóige]] agus [[póitseáil]] ar son fhionnaidh agus chodanna coirp is ea iad na bagairtí mhóra a chur le laghdú na bpobal tíogar i ngach tír dá raon.<ref name=":3" /> Tá láithreacha cosanta i lár na hIndia scartha go mór ó chéile mar gheall ar infreastruchtúr líneach cosúil le bóithre, iarnróid, [[Líne tharchuir|línte tharchuir]], cainéil [[Uisciú|uiscithe]] agus gníomhaíochtaí [[Mianadóireacht|miandóireachta]] ina ndúiche.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Synthesizing habitat connectivity analyses of a globally important human‐dominated tiger‐conservation landscape|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cobi.13909|journal=Conservation Biology|date=2022|issn=0888-8892|pmc=9545158|pmid=35288989|volume=36|issue=4|doi=10.1111/cobi.13909|language=en|author=Schoen, J. M.; Neelakantan, A.; Cushman, S. A.; Dutta, T.; Habib, B.; Jhala, Y. V.; Mondal, I.; Ramakrishnan, U.; Reddy, P. A.; Saini, S. & Sharma, S.|bibcode=2022ConBi..36E3909S}}</ref> I [[Réigiún Tanintharyi]] na Malaeisia Theas, is iad [[dífhoraoisiú]] chomh maith le gníomhaíochtaí mianadóireachta agus brú sealgaireachta ard a bhagraíonn an pobal tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Surveys in southern Myanmar indicate global importance for tigers and biodiversity|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001393/type/journal_article|journal=Oryx|date=2017|issn=0030-6053|pages=13–13|volume=51|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001393|language=en|author=Aung, S. S.; Shwe, N. M.; Frechette, J.; Grindley, M. & Connette, G.|bibcode=2017Oryx...51...13A}}</ref> Tá naoi gcinn den 15 thearmann chosanta a bhfuil tíogair iontu iargúlta agus scartha ó chéile sa Téalainn, fíric a fhágann go bhfuil dóchúlacht scaipthe íseal idir eadarthu; níl tíogair le fáil i gceithre acu seo ó thart ar an bhliain 2013.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Habitat connectivity for endangered Indochinese tigers in Thailand|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989421002687|journal=Global Ecology and Conservation|date=2021|pages=e01718|volume=29|doi=10.1016/j.gecco.2021.e01718|language=en|author=Suttidate, N.; Steinmetz, R.; Lynam, A. J.; Sukmasuang, R.; Ngoprasert, D.; Chutipong, W.; Bateman, B. L.; Jenks, K. E.; Baker-Whatton, M.; Kitamura, S. & Ziółkowska, E.|bibcode=2021GEcoC..2901718S}}</ref> Glanadh 8,315.7 km² (3,210.7 mi²) de ghnáthóg thíogair idir 1988–2012, an chuid is mó de ar mhaithe le plandálacha tionsclaíocha, sa Mhalaeisia leithinse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/9/7/747|journal=Remote Sensing|date=2017|issn=2072-4292|pages=747|volume=9|issue=7|doi=10.3390/rs9070747|language=en|author=Shevade, V. S.; Potapov, P. V.; Harris, N. L. & Loboda, T. V.|bibcode=2017RemS....9..747S}}</ref> Chuir faighte seilbhe talún ar an mhórchóir de thart ar 23,000 km² (8,900 mi²) ar mhaithe le [[talmhaíocht]] thráchtála agus baint adhmad sa Chambóid go mór le hilroinnt gnáthóige féidearthaí tíogair sna hOirmhachairí ach go háirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Future governance options for large-scale land acquisition in Cambodia: Impacts on tree cover and tiger landscapes|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1462901118306300|journal=Environmental Science & Policy|date=2019|pages=9–19|volume=94|doi=10.1016/j.envsci.2018.12.031|language=en|author=Debonne, N.; van Vliet, J. & Verburg, P.|bibcode=2019ESPol..94....9D}}</ref> Is bagairt é an [[Ísliú ionphóraithe|t-ísliú ionphóraithe]] mar aon le scriosadh gnáthóige, easpa acmhainní creiche agus póitseáil do phobal tíogair beag iargúlta i [[Sléibhte Changbai]] feadh na teorann Síne–Rúise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Addressing the impact of canine distemper spreading on an isolated tiger population in northeast Asia|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12712|journal=Integrative Zoology|date=2023|issn=1749-4877|pages=994–1008|volume=18|issue=6|doi=10.1111/1749-4877.12712|language=en|author=Wang, D.; Smith, J. L.; Accatino, F.; Ge, J. & Wang, T.|pmid=36881515}}</ref> Ba sprioc fheachtas 'fhrith-lotnaide' ar an mhórchóir iad tíogair sa tSín sna 1950idí luatha, áit a raibh gnáthóga cuí scartha ó chéile tar éis dífhoraoisithe agus athlonnaithe daoine a sheilg tíogair agus speicis chreiche mar aon go ceantair faoin tuath. Cé gur cuireadh cosc ar sheilg tíogair sa bhliain 1977, níor stop laghdú an phobail agus glactar leis gur díothaithe sa [[An tSín-Theas|tSín-Theas]] atá an tíogar ón bhliain 2001.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dramatic decline of wild South China tigers Panthera tigris amoyensis : field survey of priority tiger reserves|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605304000079/type/journal_article|journal=Oryx|date=2004|issn=0030-6053|pages=40–47|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0030605304000079|language=en|author=Tilson, R.; Defu, H.; Muntifering, J. & Nyhus, P. J.|bibcode=2004Oryx...38...40T}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Panthera tigris ssp. amoyensis|url=https://www.iucnredlist.org/species/15965/5334628|date=2008|doi=10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15965a5334628.en|language=en|author=Nyhus, P.|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|issue=e.T15965A5334628}}</ref> [[Íomhá:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|alt=Tiger rug displayed on wall behind a man with a gun|mion|Seithe [[Tíogar Iávach|thíogair Iávaigh]], 1915]] Is iad pobail thíogair na hIndia sprioc na bpóitseálaithe ó na 2990idí agus scriosadh na pobail in dhá thearmann tíogair sna blianta 2005 agus 2009.<ref name=":27">{{Luaigh foilseachán|title=Recovery of tigers in India: Critical introspection and potential lessons|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pan3.10177|journal=People and Nature|date=2021|issn=2575-8314|pages=281–293|volume=3|issue=2|doi=10.1002/pan3.10177|language=en|author=Jhala, Y.; Gopal, R.; Mathur, V.; Ghosh, P.; Negi, H. S.; Narain, S.; Yadav, S. P.; Malik, A.; Garawad, R. & Qureshi, Q.|bibcode=2021PeoNa...3..281J}}</ref> Braitheadh 630 gníomhaíochtaí sealgairí a d'úsáid súile ribe, sruthlíonta, ardáin sheilge agus madraí seilge i dtearmann foraoise 1000 km² (390 mi²) i ndeisceart na Malaeisia idir mhí an Mhárta 2017 agus mí Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic pressure on large carnivores and their prey in the highly threatened forests of Tanintharyi, southern Myanmar|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605321001654/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=262–271|volume=57|issue=2|doi=10.1017/S0030605321001654|language=en|author=Shwe, N. M.; Grainger, M.; Ngoprasert, D.; Aung, S. S.; Grindley, M. & Savini, T.}}</ref> Ceapadh gurbh í [[Páirc Náisiúnta Nam Et-Phou Louey]] an áit thábhachtach dheireanach don tíogar i Laos ach níl taifead de ann ón bhliain 2013 ar a laghad; is cosúil gur íobartach na súile ribe neamhshrianta é an pobal seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Documenting the demise of tiger and leopard, and the status of other carnivores and prey, in Lao PDR's most prized protected area: Nam Et - Phou Louey|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419302392|journal=Global Ecology and Conservation|date=2019|pages=e00766|volume=20|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00766|language=en|author=Rasphone, A.; Kéry, M.; Kamler, J. F. & Macdonald, D. W.|bibcode=2019GEcoC..2000766R}}</ref> Bhain [[Aonad frithphóitseála|aonaid fhrithphóitseála]] i dtírdhreach [[Páirc Náisiúnta Kerinci Seblat|Kerinci Seblat]] Shumatra 362 shúil ribe tíogair agus ghabh siad 91 sheithe tíogair le linn 2005–2016; mhéadaigh rátaí bliantúla póitseála de réir mar a d'ardaigh praghas na seithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asia's economic growth and its impact on Indonesia's tigers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320717314581|journal=Biological Conservation|date=2018|pages=105–109|volume=219|doi=10.1016/j.biocon.2018.01.011|language=en|author=Linkie, M.; Martyr, D.; Harihar, A.; Mardiah, S.; Hodgetts, T.; Risdianto, D.; Subchaan, M. & Macdonald, D.|bibcode=2018BCons.219..105L}}</ref> Is í an phóitseáil an bhagairt is mó atá roimh an phobal tíogair sa Rúis chianoirthearach, áit a n-éascaíonn bóithre lománaíochta rochtain do phóitseálaithe agus daoine atá ag baint táirgí atá tábhachtach chun go mbeidh speicis chreiche in ann maireachtáil tríd an gheimhreadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Anthropogenic influences on the distribution of a Vulnerable coniferous forest specialist: habitat selection by the Siberian musk deer Moschus moschiferus|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001617/type/journal_article|journal=Oryx|date=2019|issn=0030-6053|pages=174–180|volume=53|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001617|language=en|author=Slaght, J. C.; Milakovsky, B.; Maksimova, D. A.; Zaitsev, V. A.; Seryodkin, I.; Panichev, A. & Miquelle, D.}}</ref> Braitheadh codanna coirp 207 dtíogar le linn 21 shuirbhé le linn 1991–2014 in dhá mhargaí fiadhúlra i Maenmar a fhreastalaíonn ar chustaiméirí sa Téalainn agus sa tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trade in tigers and other wild cats in Mong La and Tachilek, Myanmar – A tale of two border towns|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006320714004121|journal=Biological Conservation|date=2015|pages=1–7|volume=182|doi=10.1016/j.biocon.2014.10.031|language=en|author=Nijman, V. & Shepherd, C. R.|bibcode=2015BCons.182....1N}}</ref> Idir 2000–2022, [[Coigistíocht|coigistíodh]] ar a laghad 3,377 dtíogar in 2,205 ghabháil in 28 dtír; 665 thíogar bheo agus 654 indibhid mharbha, 1,313 sheithe iomlána, 16,214 chuid coirp cosúil le cnámha, fiacla, lapaí, crúba, guairí agus 1.1 t (1.1 tonnaí fada; 1.2 tonnaí gearra) feoil a bhí sna gabhálacha; chuimsigh 759 ngabháil san India codanna coirp 893 thíogar; agus bhain 403 ghabháil sa Téalainn le tíogair a phóraíodh i ngéibheann go príomha.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|title=Skin and Bones: Tiger Trafficking Analysis from January 2000 – June 2022|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2022|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC, Southeast Asia Regional Office|access-date=1 Márta 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117215040/https://www.traffic.org/site/assets/files/19714/skin_and_bones_tiger_trafficking_analysis_from_january_2000_to_june_2022_r7.pdf|archive-date=17 Eanáir 2024}}</ref> Chuimsigh gabhálacha le linn Eanáir 2020 agus Meitheamh 2025 573 thíogar i measc 765 eachtra gabhála, ina measc sin 313 thíogar san India agus 127 dtíogar san Indinéis.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|title=Beyond Skin and Bones: A 25-Year Analysis of Tiger Seizures from 2000 to June 2025. (Tuairisc)|author=Wong, R. & Krishnasamy, K.|date=2025|publisher=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia: TRAFFIC|access-date=11 Feabhra 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317011016/https://www.traffic.org/site/assets/files/29537/full_report_skin_and_bones_2025_v6_highres.pdf|archive-date=17 Márta 2026}}</ref> Fuair gabhálacha sa Neipeal idir Eanáir 2011 agus Nollaig 2015 585 chuid coirp tíogair agus dhá chonablach iomlána in 19 gceantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trends, patterns, and networks of illicit wildlife trade in Nepal: A national synthesis|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.247|journal=Conservation Science and Practice|date=2020|issn=2578-4854|volume=2|issue=9|doi=10.1111/csp2.247|language=en|author=Paudel, P. K.; Acharya, K. P.; Baral, H. S.; Heinen, J. T. & Jnawali, S. R.|bibcode=2020ConSP...2E.247P}}</ref> Léiríonn sonraí gabhála ón India gurb iad seithí na dtíogar ar an chuid coirp is mó trádála, á leanúint ag crúba, cnámha agus fiacla le linn 2001–2021; chuaigh na bealaí gáinneála trí na stáit Maharashtra, Karnataka, Tamil Nadu agus Assam.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The tide of tiger poaching in India is rising! An investigation of the intertwined facts with a focus on conservation|url=https://link.springer.com/10.1007/s10708-022-10633-4|journal=GeoJournal|date=2022|issn=1572-9893|pmc=9005341|pmid=35431409|pages=753–766|volume=88|issue=1|doi=10.1007/s10708-022-10633-4|language=en|author=Nittu, G.; Shameer, T. T.; Nishanthini, N. K. & Sanil, R.|bibcode=2023GeoJo..88..753N}}</ref> Coigistíodh 292 chuid tíogair mhídhleathacha ag poirt iontrála SAM ó bhagáiste pearsanta, aerlasta agus phost idir 2003 agus 2012.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Patterns of illegal and legal tiger parts entering the United States over a decade (2003–2012)|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.622|journal=Conservation Science and Practice|date=2022|issn=2578-4854|volume=4|issue=3|doi=10.1111/csp2.622|language=en|author=Khanwilkar, S.; Sosnowski, M. & Guynup, S.|bibcode=2022ConSP...4E.622K}}</ref> Tá tóir mhór ar chodanna tíogair le haghaidh an [[Leigheas traidisiúnta Síneach|leighis thraidisiúnta Shínigh]] ar bhagairt ollmhór do phobail na dtíogar atá ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Van Uhm, D. P.|date=2016|title=The Illegal Wildlife Trade: Inside the World of Poachers, Smugglers and Traders (Studies of Organized Crime)|pages=lgh. 224–226|publisher=Springer|location=New York}}</ref> Nocht agallaimh le muintir na háite i Sundarbans na Bainglaidéise go maraíonn siad tíogair le haghaidh ithe áitiúil agus trádáil na seithí, cnáimhe agus feola mar dhíoltas as ionsaí agus ar mhaithe le fuadair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who is killing the tiger Panthera tigris and why?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316000491/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=46–54|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316000491|language=en|author=Saif, S.; Rahman, H. T. & MacMillan, D. C.}}</ref> Itheann Banglaidéisigh shaibhre codanna coirp tíogair cosúil le seithí, cnámha, fiacla agus fionnadh go háitiúil agus gáinneáiltear go mídhleathach ón Bhainglaidéis go 15 thír ar nós na hIndia, na Síne, na Malaeisia, na Cóiré, Vítneam, na Cambóide, na Seapáine agus na Ríochta Aontaithe trí theorainneacha talún, aerfoirt agus calafoirt.<ref name=":25">{{Luaigh foilseachán|title=Tigers at a crossroads: Shedding light on the role of Bangladesh in the illegal trade of this iconic big cat|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/csp2.12952|journal=Conservation Science and Practice|date=2023|issn=2578-4854|volume=5|issue=7|doi=10.1111/csp2.12952|language=en|author=Uddin, N.; Enoch, S.; Harihar, A.; Pickles, R. S. & Hughes, A. C.|bibcode=2023ConSP...5E2952U}}</ref> Gliú cnáimhe tíogair is ea an táirge tíogair is mó ceannaithe le haghaidh feidhmeanna leighis i [[Hanáí]] agus i [[Cathair Ho Chi Minh|gCathair Ho Chi Minh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An updated analysis of the consumption of tiger products in urban Vietnam|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989419307449|journal=Global Ecology and Conservation|date=2020|pages=e00960|volume=22|doi=10.1016/j.gecco.2020.e00960|language=en|author=Davis, E. O.; Willemsen, M.; Dang, V.; O'Connor, D. & Glikman, J. A.|bibcode=2020GEcoC..2200960D}}</ref> Póraíonn áiseanna "feirm thíogair" sa tSín agus in iardheisceart na hÁise tíogair le haghaidh a gcodanna coirp ach is cosúil gur measa an bhagairt do phobail fhiáine sa mhéid is go méadaíonn sé an t-éileamh atá ar tháirgí tíogair.<ref name=":34">{{Lua idirlín|url=https://www.worldwildlife.org/news/stories/5-things-tiger-king-doesnt-explain-about-captive-tigers/|teideal=Captive Tigers Aren’t Conservation|údar=Henry, L.|dáta=2020|language=en-us|work=World Wildlife Fund|dátarochtana=19 Feabhra 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220001943/https://www.worldwildlife.org/stories/5-things-tiger-king-doesn-t-explain-about-captive-tigers|archivedate=20 Feabhra 2024}}</ref> Bagairt eile in roinnt tíortha laistigh de raon an tíogair ná go maraíonn daoine áitiúla tíogair mar dhíoltas as ionsaí agus beathú ar bheostoc, mar sin cuireann an toradh seo den [[An choinbhleacht daonna-fiadhúlra|choinbhleacht daonna-fiadhúlra]] le hísliú an phobail fosta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Characterizing human–tiger conflict in and around Ranthambhore Tiger Reserve, western India|url=http://link.springer.com/10.1007/s10344-014-0895-z|journal=European Journal of Wildlife Research|date=2015|issn=1612-4642|pages=255–261|volume=61|issue=2|doi=10.1007/s10344-014-0895-z|language=en|author=Singh, R.; Nigam, P.; Qureshi, Q.; Sankar, K.; Krausman, P. R.; Goyal, S. P. & Nicholoson, K. L.|bibcode=2015EJWR...61..255S}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ecopsychosocial Aspects of Human–Tiger Conflict: An Ethnographic Study of Tiger Widows of Sundarban Delta, India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.4137/EHI.S24899|journal=Environmental Health Insights|date=2016|issn=1178-6302|pmc=4712980|pmid=26792997|pages=EHI.S24899|volume=10|doi=10.4137/EHI.S24899|language=en|author=Chowdhurym, A. N.; Mondal, R.; Brahma, A. & Biswas, M. K.}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Living with tigers Panthera tigris : patterns, correlates, and contexts of human–tiger conflict in Chitwan National Park, Nepal|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605316001587/type/journal_article|journal=Oryx|date=2018|issn=0030-6053|pages=55–65|volume=52|issue=1|doi=10.1017/S0030605316001587|language=en|author=Dhungana, R.; Savini, T.; Karki, J. B.; Dhakal, M.; Lamichhane, B. R. & Bumrungsri, S.|bibcode=2018Oryx...52...55D}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Unraveling the complexity of human–tiger conflicts in the Leuser Ecosystem, Sumatra|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12591|journal=Animal Conservation|date=2020|issn=1367-9430|pages=741–749|volume=23|issue=6|doi=10.1111/acv.12591|language=en|author=Lubis, M. I.; Pusparini, W.; Prabowo, S. A.; Marthy, W.; Tarmizi; Andayani, N. & Linkie, M.|bibcode=2020AnCon..23..741L}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Settlements and plantations are sites of human–tiger interactions in Riau, Indonesia|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0030605322000667/type/journal_article|journal=Oryx|date=2023|issn=0030-6053|pages=476–480|volume=57|issue=4|doi=10.1017/S0030605322000667|language=en|author=Neo, W. H. Y.; Lubis, M. I. & Lee, J. S. H.}}</ref> == Caomhnú == {{Main|Caomhnú an Tíogair}} {{Tuilleadh Eolais|Tíogar na 21ú hAoise}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ Pobal domhanda na dtíogar fiáin !Tír !Bliain !Meastachán |- | {{flagicon|India}} [[An India]]|| 2022 || align="right" |3,167–3,682<ref name=":28">{{Luaigh foilseachán|author=Qureshi, Q.; Jhala, Y. V.; Yadav, S. P. & Mallick, A.|date=2023|url=https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf|title=Status of tigers, co-predators and prey in India 2022 (PDF)|publisher=National Tiger Conservation Authority & Wildlife Institute of India|location=Deilí Nua, Dehradun}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505145403/https://wii.gov.in/images//images/documents/publications/statu_tiger_copredators-2022.pdf |date=2024-05-05 }}</ref> |- | {{flagicon|Russia}} [[An Rúis]]|| 2022 || align="right" |573–600<ref name=":5">{{Lua idirlín|teideal=Global Tiger Recovery Program 2.0 (2023-34) (Tuairisc)|url=https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|dátarochtana=8 Aibreán 2024|language=en-US|foilsitheoir=Global Tiger Forum|údar=Global Tiger Forum and the Global Tiger Initiative Council|dáta=2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408150606/https://globaltigerforum.org/global-tiger-recovery-program-2-0-2023-34/|archivedate=8 Aibreán 2024}}</ref> |- | {{Bratach|Indonesia}}[[An Indinéis]]|| 2022 || align="right" |393<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Nepal}}[[Neipeal]]|| 2022 || align="right" |316–355<ref>{{cite book|year=2022|title=Status of Tigers and Prey in Nepal 2022|location=Kathmandu, Neipeal|publisher=Department of National Parks and Wildlife Conservation and Department of Forests and Soil Conservation. Ministry of Forests and Environment|url=https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf|author=DNPWC & DFSC}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408104009/https://dnpwc.gov.np/media/files/Status_of_Tigers_Ic2ylSC.pdf |date=2023-04-08 }}</ref> |- | {{Bratach|Thailand}}[[An Téalainn]]|| 2022 || align="right" |148–189<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Malaysia}}[[An Mhalaeisia]]|| 2022 || align="right" |<150<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Bhutan}}[[An Bhútáin]]|| 2022 || align="right" |131<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Department of Forests and Park Services|date=2023|title=National Tiger Survey 2021–22|publisher=Rialtas na Bútaine|location=Thimphu}}</ref> |- | {{Bratach|Bangladesh}}[[An Bhanglaidéis]]|| 2022|| align="right" |118–122<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Begum, S.|date=30 Iúil 2024|title=Tiger population in Sundarban rises by 8-10pc in 2024|publisher=Daily Observer|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=482816}}</ref> |- | {{Bratach|China}}[[An tSín]]|| 2022 || align="right"|>60<ref name=":5" /> |- | {{Bratach|Myanmar}}[[Maenmar]]|| 2022 || align="right" |28<ref name=":5" /> |- | '''Iomlán'''|| || align="right" |'''5,638–5,899''' |} Cosaítear an tíogar go hidirnáisiúnta faoi [[CITES|Fhoscríbhinn I CITES]] a chuireann cosc ar thrádáil tíogar beo agus ar a gcodanna coirp.<ref name=":3" /> Tá cosc ar sheilg an tíogair ón bhliain 1952 sa [[An Rúis|Rúis]].<ref>{{Harvnb|Sludskii|1992}}, lch. 202.</ref> Tá sé á chosaint sa [[An Bhútáin|Bhútáin]] ón bhliain 1969 agus á chosaint ina iomlán ón bhliain 1995.<ref name=":30">{{Luaigh foilseachán|title=Tiger Action Plan for Bhutan (2018-2023): A landscape approach to tiger conservation (Tuairisc)|url=https://www.researchgate.net/doi/10.13140/RG.2.2.14890.70089|date=2018|doi=10.13140/RG.2.2.14890.70089|language=en|author=Tandin, T.; Penjor, U.; Tempa, T.; Dhendup, P.; Dorji, S.; Wangdi, S. & Moktan, V.|publisher=Nature Conservation Division, Department of Forests and Park Services, Ministry of Agriculture and Forests.|location=Thimphu, an Bhútáin}}</ref> Tugtar an leibhéal cosanta is airde don tíogar san India faoi réir [[An tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972 (India)|an tAcht um (Chosaint) Fiadhúlra, 1972]], ón bhliain sin ar aghaidh.<ref name=":26">{{Luaigh foilseachán|author=Aryal, R. S.|date=2004|title=CITES Implementation in Nepal and India|journal=Law, Policy and Practice|location=Kathmandu|publisher=Bhrikuti Academic Publications. ISBN 99933-673-4-6}}</ref> Tá sé cosanta in [[Neipeal]] agus sa Bhainglaidéis ón bhliain 1973.<ref name=":26" /><ref name=":25" /> Cosaítear go hiomlán ón bhliain 1976 ar aghaidh sa [[An Mhalaeisia|Mhalaeisia]] faoi réir an Achta um Chosaint Fiadhúlra<ref>{{Cite web-en|url=https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|title=The Malayan Tiger Conservation Programme (PDF) (Tuairisc)|author=Malaysian Conservation Alliance for Tigers|date=2006|publisher=Kuala Lumpur: Department of Wildlife and National Parks Peninsular Malaysia|access-date=9 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409203438/https://conservewildcats.org/wp-content/uploads/sites/5/WildCats/ProjectReports/Malaysia/MYCATFinalreport2006-07.pdf|archive-date=9 Aibreán 2024}}</ref> agus d'ardaigh Acht um Chaomhnú Fiadhúlra na tíre sin a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 2010 na pionóis ar mhaithe le coireanna atá bainteach leis an fhiadhúlra.<ref name=":5" /> Tá sé cosanta san [[An Indinéis|Indinéis]] ón bhliain 1990.<ref>{{Cite web-en|url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|title=Conservation Strategy and Action Plan for the Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) Indonesia 2007-2017. (PDF)|author=Ministry of Forestry|date=2007|publisher=Jakarta: Government of Indonesia|access-date=12 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923144656/https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/04/indonesia.pdf|archive-date=23 Meán Fómhair 2023}}</ref> Cuireadh cosc ar thrádáil codanna coirp an tíogair i bhfeidhm sa [[An tSín|tSín]] sa bhliain 1993.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Transnational environmentalism and entanglements of sovereignty: The tiger campaign across the Himalayas|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0962629812000741|journal=Political Geography|date=2012|pages=408–418|volume=31|issue=7|doi=10.1016/j.polgeo.2012.06.003|language=en|author=Yeh, E. T.}}</ref> Cuireadh an tAcht um Chaomhnú agus Chosaint an Fhiadhúlra i bhfeidhm sa [[An Téalainn|Téalainn]] sa bhliain 2019 chun dul i ngleic le póitseáil agus trádáil na gcodanna coirp.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|teideal=The future of Panthera tigris in Thailand and globally|údar=Kampongsun, S.|dáta=2022|language=en|work=IUCN|foilsitheoir=IUCN|dátarochtana=8 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519211154/https://www.iucn.org/story/202208/future-panthera-tigris-thailand-and-globally|archivedate=19 Bealtaine 2024}}</ref> Bunaíodh an [[An tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair (India)|tÚdarás Náisiúnta um Chaomhnú an Tíogair]] agus [[Project Tiger (India)|''Project Tiger'']] san [[An India|India]] sa bhliain 1973 chun tacaíocht an phobail a chothú i leith chaomhnú an tíogair.<ref name=":27" /> Ó shin i leith, bunaíodh 53 [[Tearmainn tíogair na hIndia|thearmann tíogair]] a chuimsíonn achar de 75,796 km² (29,265 mi²) sa tír go dtí an bhliain 2022.<ref name=":28" /> Chuir na cuir chuige seo go mór le téarnamh na bpobal tíogair san India idir 2006 agus 2018 sa mhéid is go bhfaightear laistigh d'achar 138,200 km² (53,400 mi²).<ref /> Cuimsíonn straitéis náisiúnta caomhnaithe tíogair [[Maenmar|Mhaenmar]] a forbraíodh in 2003 tascanna bainistíochta ar nós athchóiriú gnáthóg dhíghrádaithe, méadú fairsingeacht na gceantar cosanta agus na gconairí fiadhúlra, cosaint speiceas creiche tíogair, bacadh maraithe tíogair agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp agus cur chun cinn eolas an phobail dhaonna le cláracha oideachais fiadhúlra.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Developing a National Tiger Action Plan for the Union of Myanmar|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-004-0273-9|journal=Environmental Management|date=2006|issn=0364-152X|pages=30–39|volume=37|issue=1|doi=10.1007/s00267-004-0273-9|language=en|author=Lynam, A. J.; Khaing, S. T. & Zaw, K. M.|pmid=16362487|bibcode=2006EnMan..37...30L}}</ref> Bhain an chéad Phlean Gníomhaíochta Tíogair de chuid na Bútáine a cuireadh i bhfeidhm idir 2006–2015 le caomhnú gnáthóige, bainistíocht coinbhleachta daonna–fiadhúlra, oideachas agus feasacht an phobail; ba í cuspóir an dara Phlean Gníomhaíochta ná pobal tíogair na tíre a ardú 20% faoin bhliain 2023 i gcomparáid le 2015.<ref name=":30" /> Túsaíodh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Banglaidéise sa bhliain 2009 chun pobal tíogair na tíre a chobhsú, gnáthóg agus bunús creiche leordhóthanach a chaomhnú, forfheidhmiú an dlí a fheabhsú agus comhoibriú idir na gníomhaireachtaí rialtais atá freagrach as caomhnú an tíogair a chothú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identifying landscape factors affecting tiger decline in the Bangladesh Sundarbans|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2351989418300350|journal=Global Ecology and Conservation|date=2018|pages=e00382|volume=13|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00382|language=en|author=Hossain, A. N. M.; Lynam, A. J.; Ngoprasert, D.; Barlow, A.; Barlow, C. G. & Savini, T.|bibcode=2018GEcoC..1300382H}}</ref> Shamhlaigh Plean Gníomhaíochta Tíogair na Téalainne a [[Daingniú (Dlí)|daingníodh]] in 2010 go méadófaí pobail tíogair na tíre 50% in [[Ionad na Foraoise Iartharaí]] agus [[Ionad Foraoise Dong Phayayen–Khao Yai]] agus go n-athbhunófaí pobail i dtrí thírdhreach fhéideartha faoin bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/publication/303881962|title=Thailand Tiger Action Plan 2010–2022|author=Pisdamkham, C.; Prayurasiddhi, T.; Kanchanasaka, B.; Maneesai, R.; Simcharoen, S.; Pattanavibool, A.; Duangchantrasiri, S.; Simcharoen, A.; Pattanavibool, R.; Maneerat, S.; Prayoon, U.; Cutter, P. G. & Smith, J. L. D.|date=2010|publisher=Bangkok: Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Ministry of Natural Resources and Environment|access-date=16 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505145525/https://www.researchgate.net/publication/303881962_Thailand_Tiger_Action_Plan_2010-2022|archive-date=5 Bealtaine 2025}}</ref> Ba í cuspóir an Chláir Náisiúnta Athchóirithe Tíogair a daingníodh in 2010 san Indinéis ná pobal an tíogair Shumatraigh a mhéadú faoin bhliain 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chandradewi, D. S.; Semiadi, G.; Pinondang, I.; Kheng, V. & Bahaduri, L. D.|date=2019|title=A decade on: The second collaborative Sumatra-wide Tiger survey|journal=Cat News|volume=69|pages=41-42}}</ref> Baineann an tríu plean gníomhaíochta agus straitéise um chaomhnú an tíogair Shumatraigh idir na blianta 2020–2030 le neartú bainistíochta na n-aonad pobal tíogair beag a bhfuil níos lú ná 20 indibhidí aibí iontu agus neartú na gceangal idir 13 cheapach foraoise sna cúigí [[Sumatra Thuaidh]] agus [[Sumatra Theas]].<ref>{{Cite web-en|url=https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|title=An Island-wide Status of Sumatran Tiger (Panthera tigris sumatrae) and Principal Prey in Sumatra, Indonesia|author=Wibisono, H. T.|date=2021|publisher=(Doctor of Philosophy in Entomology and Wildlife Ecology). Delaware: University of Delaware|access-date=14 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505064621/https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/db24ae3d-1681-4d30-9773-4abb62cd861d/content|archive-date=5 Bealtaine 2024}}</ref> [[Íomhá:Wild_Sumatran_tiger.jpg|alt=Night shot of a tiger face close to the camera|mion|Tíogar Sumatrach fiáin feicthe ag gaiste ceamara]] Bhí baint ag méaduithe na bpatról frith-phóitseála i gceithre cheantar chosanta sa Rúis idir 2011–2014 le laghdú pótseála, cobhsú an phobail tíogair agus cur chun cinn chosaint a gcreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Indicators of success for smart law enforcement in protected areas: A case study for Russian Amur tiger ( Panthera tigris altaica ) reserves|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1749-4877.12168|journal=Integrative Zoology|date=2016|issn=1749-4877|pages=2–15|volume=11|issue=1|doi=10.1111/1749-4877.12168|language=en|author=Hötte, M. H.; Kolodin, I. A.; Bereznuk, S. L.; Slaght, J. C.; Kerley, L. L.; Soutyrina, S. V.; Salkina, G. P.; Zaumyslova, O. Y.; Stokes, E. J. & Miquelle, D. G.|pmid=26458501}}</ref> Fógraíodh gur coireanna meánacha agus tromchúiseacha iad an phóitseáil agus an gháinneáil faoi seach sa bhliain 2019.<ref name=":5" /> Bunaíodh oibríochtaí frithphóitseála in Neipeal sa bhliain 2010 fosta, rud a chothaigh níos mó comhoibrithe agus roinnte faisnéise idir na gníomhaireachtaí. Bhí go leor bliain “gan phóitseáil ar bith” de bharr na bpolasaithe seo agus dhúbláil pobal tíogair na tíre laistigh de dheich mbliana.<ref name=":5" /> Patróil fhrith-phóitseála i gcroícheantar mór 1,200 km² (460 mi²) [[Taman Negara]] ba chúis le laghdú minicíochta na póitseála ó 34 heachtra braite le linn 2015–2016 go 20 eachtra idir 2018–2019; chothaigh gabhadh seacht bhfoireann póitseála agus baint súile ribe maireachtáil trí thíogar bhaineanna chónaitheacha agus ar a laghad 11 choileán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1213552/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1213552|author=Lam, W. Y.; Phung, C. C.; Mat, Z. A.; Jamaluddin, H.; Sivayogam, C. P.; Zainal Abidin, F. A.; Sulaiman, A.; Cheok, M. K. Y.; Osama, N. A. W.; Sabaan, S.; Abu Hashim, A. K.; Booton, M. D.; Harihar, A.; Clements, G. R. & Pickles, R. S. A.|bibcode=2023FrCS....413552L|pages=1213552}}</ref> Imlonnaítear oifigigh airm agus póilíní le haghaidh patróil i dteannta bhaill foirne na gceantar cosanta sa Mhalaeisia.<ref name=":5" /> Is bearta caomhnaithe tábhachtacha iad [[conairí fiadhúlra]] mar éascaíonn siad ceangail na bpobal tíogair idir láithreacha cosanta; baineann tíogair feidhm as ar a laghad 9 gconaire a a bunaíodh I [[dTírdhreach Terai Arc]] agus [[Cnoic Sivalik]] in Neipeal agus san India araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Connecting tiger ( Panthera tigris ) populations in Nepal: Identification of corridors among tiger‐bearing protected areas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.10140|journal=Ecology and Evolution|date=2023|issn=2045-7758|volume=13|issue=5|doi=10.1002/ece3.10140|language=en|author=Bhatt, T. R.; Castley, J. G.; Sims-Castley, R.; Bara, H. S. & Chauvenet, A. L. M.|pmid=37261321|bibcode=2023EcoEv..1310140B}}</ref> Tá conairí i gceantair foraoise le cúngach daonna íseal fíorfheiliúnach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Demographic and ecological correlates of a recovering tiger (Panthera tigris) population: Lessons learnt from 13-years of monitoring|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S000632072030906X|journal=Biological Conservation|date=2020|pages=108848|volume=252|doi=10.1016/j.biocon.2020.108848|language=en|author=Harihar, A.; Pandav, B.; Ghosh-Harihar, M. & Goodrich, J.|bibcode=2020BCons.25208848H}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Assessment of Habitat Suitability and Potential Corridors for Bengal Tiger (Panthera tigris tigris) in Valmiki Tiger Reserve, India, Using MaxEnt Model and Least-Cost Modeling Approach|url=https://link.springer.com/10.1007/s10666-024-09966-w|journal=Environmental Modeling & Assessment|date=2024|issn=1420-2026|pages=405–422|volume=29|issue=2|doi=10.1007/s10666-024-09966-w|language=en|author=Rahaman, M. H.; Masroor, M.; Sajjad, H. & Saha, T. K.|bibcode=2024EMdAs..29..405R}}</ref> Aithníodh go raibh tosaíocht ard ag 12 chonaire fiadhúlra in Sumatra Thiar chun an choinbhleacht dhaonna–fiadhúlra a laghdú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priority Corridor Zone for Human-Tiger Conflict Mitigation: A Landscape Connectivity Approach in West Sumatra Region, Indonesia|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1617138123001723|journal=Journal for Nature Conservation|date=2023|pages=126501|volume=76|doi=10.1016/j.jnc.2023.126501|language=en|author=Rahman, H.; Hidayat, R. H.; Nofrizal, A. Y.; Wilastra, I. & Nasution, A. F. R.|bibcode=2023JNatC..7626501R}}</ref> Shínigh an tSín agus an Rúis [[meabhrán tuisceana]] le haghaidh comhoibrithe trasteorann idir dhá cheantar chosanta, [[Páirc Náisiunta Tíogair agus Liopaird Oirthuaisceart na Síne]] agus [[Páirc Náisiúnta Thír an Liopaird]], a chuir cruthú conairí fiadhúlra agus monatóireacht agus patróil déthaobhach thar an teorainn Shín-Rúiseach san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|title=Evaluation of the project on transboundary cooperation on the conservation of Amur tigers, Amur leopards and Snow leopards in North-East Asia (PDF) (Tuairisc)|author=Paudyal, B. N.|date=2023|publisher=Bangkok, An Téalainn: Coimisiún Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe don Áise agus don Aigéin Chiúin|access-date=7 Aibreán 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407175636/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6674/ESCAP-2023-RP-Transboundary-cooperation-conservation-Amur-tigers-Amur-leopards-Snow-leopards-ENEA.pdf|archive-date=7 Aibreán 2024}}</ref> Scaoileadh tíogair faidhbe agus coileáin tíogair dhílleachta saor san fhiántas agus rinneadh monatóireacht orthu san India, i Sumatra agus sa Rúis.<ref name=":29" /><ref>{{Cite web-en|url=https://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|title=Home range and movements of male translocated problem tigers in Sumatra (PDF)|author=Priatna, D.; Santosa, Y.; Prasetyo, L. B. & Kartono, A. P.|date=2012|pages=1 (1): 20–30|publisher=Asian Journal of Conservation Biology|access-date=21 Mí na Samhna 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115172018/http://ajcb.in/journals/full_papers/4_AJCB-VOL1-ISSUE1-Priatna%20et%20al.pdf|archive-date=15 Mí na Samhna 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoration of the Amur Tiger (Panthera tigris altaica) Population in the Northwest of Its Distribution Area|url=https://link.springer.com/10.1134/S1062359021080239|journal=Biology Bulletin|date=2021|issn=1062-3590|pages=1401–1423|volume=48|issue=8|doi=10.1134/S1062359021080239|language=en|author=Rozhnov, V. V.; Naidenko, S. V.; Hernandez–Blanco, J. A.; Chistopolova, M. D.; Sorokin, P. A.; Yachmennikova, A. A.; Blidchenko, E. Yu.; Kalinin, A. Yu. & Kastrikin, V. A.|bibcode=2021BioBu..48.1401R}}</ref> Tá [[Athbhunú éiceolaíochta|athbhunú gnáthóige]] agus [[Athbhunú speicis|athbhunú]] speiceas creiche i measc na n-ullmhúchán atá ar siúl i dTearmann Dúlra Ile-Balkash na Casacstáine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Restoring Asia’s roar: Opportunities for tiger recovery across the historic range|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcosc.2023.1124340/full|journal=Frontiers in Conservation Science|date=2023|issn=2673-611X|volume=4|doi=10.3389/fcosc.2023.1124340|author=Gray, T. N.; Rosenbaum, R.; Jiang, G.; Izquierdo, P.; Yongchao, J .I. N.; Kesaro, L.; Lyet, A.; Pasha, M. K. S.; Patterson, D. J.; Channa, P.; Jinzhe, Q. I.; Ripple, W. J.; Roberts, J. L.; Roy, S.; Shwe, N. M.; Wolf, C. & Chapman, S.|bibcode=2023FrCS....424340G|pages=1124340}}</ref> Glactar leis go bhfuil athbhunú tíogair indéanta in oirthear na Cambóide fad a gcuirfear feabhas ar bhainistíocht na gceantar cosanta agus a gcobhsófar caillteanas foraoise.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A framework for assessing readiness for tiger Panthera tigris reintroduction: a case study from eastern Cambodia|url=http://link.springer.com/10.1007/s10531-017-1365-1|journal=Biodiversity and Conservation|date=2017|issn=0960-3115|pages=2383–2399|volume=26|issue=10|doi=10.1007/s10531-017-1365-1|language=en|author=Gray, T. N. E.; Crouthers, R.; Ramesh, K.; Vattakaven, J.; Borah, J.; Pasha, M. K. S.; Lim, T.; Phan, C.; Singh, R.; Long, B. & Chapman, S.|bibcode=2017BiCon..26.2383G}}</ref> Coimeádtar agus póraítear tíogair na Síne Theas i zúanna Síneacha agus pleanáltar go n-athbhunófar a n-óga isteach i gceantair cosanta iargúlta.<ref name="Wang2023" /><ref name=":31" /> Chinntigh [[Clár póraithe|cláir phóraithe]] i measc [[Zú|zúanna]] go bhfuil éagsúlacht ghéiniteach dhóthanach i measc na dtíogar a fheidhmeodh mar “árachas i gcoinne díothú san fhiántas.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> == Caidreamh le daoine == [[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|Sealgaireacht tíogair ar muin eilifinte san India, 1808|alt=Dearadh de dhaoine ag fiach tíogar ar muin eilifinte]] === Sealgaireacht === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{Main|Sealgaireacht tíogair}} Bhí sé de nós ag daoine daonna a bheith ag fiach na dtíogar leis na mílte bliain mar a léiríonn múrdhathanna ar [[Fothanacha Cloiche Bhimbetka|Fhothanacha Cloiche Bhimbetka]] san India a dátaíodh go 5,000–6,000 bliain ó shin. Seilgeadh fud fad a raonta san Áise iad, áit a mbíodh daoine sa tóir orthu ar muin capaill, ar muin eilifinte nó fiú le sleamhnán madraí sula marófaí le sleánna agus níos déanaí le hairm thine iad. Ba iad rialtais Áiseacha agus impireachtaí cosúil le [[hImpireacht na Mógal|hImpireacht na Mógal]] chomh maith le coilínigh Eorpacha a rinne na fiacha seo. Ba mhinic a seilgeadh tíogair mar [[sealgaireacht comhraimh|comhraimh]] agus mar gheall ar an chontúirt a shíleadh a bheith leo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 187–200.</ref> Meastar gur 80,000 tíogar a maraíodh idir 1875 agus 1925.<ref>Kothari, A. S.; Chhapgar, B. S.; Chhapgar, B. F., eds. (2005). "The Manpoora Tiger (about a Tiger Hunt in Rajpootanah)". The Treasures of Indian Wildlife. Mumbai: Bombay Natural History Society. pp. 22–27. ISBN 0-19-567728-5.</ref><ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 193.</ref> === Ionsaithe === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Ionsaí tíogair}} [[File:Sundarban Tiger.jpg|thumb|Tíogar Bheangál sna [[Sundarban]]s|alt=Tíogar ina sheasamh ar bhruach corcach mhangróbh]] Seachnaíonn tíogair daoine de ghnáth i bhformhór na gceantar a fhaightear iad, ach tá baol ionsaithe ann i gcónaí áit ar bith a gcómhaireann daoine leo.<ref name=":32">Nyhus, P. J. & Tilson, R. (2010). "Panthera tigris vs Homo sapiens: Conflict, coexistence, or extinction?" in {{Harvnb|Tilson|Nyhus|2010}}, lgh. 125–142.</ref><ref name=":33">{{Luaigh foilseachán|title=Human–tiger conflict: A review and call for comprehensive plans|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|journal=Integrative Zoology|date=2010|issn=1749-4877|pages=300–312|volume=5|issue=4|doi=10.1111/j.1749-4877.2010.00218.x|language=en|author=Goodrich, J. M.|pmid=21392348}}</ref> Casann daoine agus tíogair ar a chéile go contúirteach níos minice i ngnáthóga [[éifeachtaí imill|imill]] idir ceantair fhiáine agus ceantair thalmhaíochta.<ref name=":32" /> Is cosantach a bhíonn na hionsaithe, cosaint na n-óg san áireamh, ar dhaoine den chuid is mó; feictear daoine mar fhoinse chreiche uaireanta, áfach.<ref name=":33" /> Bíonn tíogair [[Ainmhí daoiniteach#Tíogair|dhaoiniteacha]] sean agus faoi mhíchumas de ghnáth.<ref name=":7" /> Má ruaigtear tíogair dá raonta baile, tá an baol ann go mbeidh orthu daoine a ithe fosta.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 108–110.</ref> Bhí an [[Tíogar Champawat]] freagrach as báis níos mó ná 430 duine sa Neipeal agus san India sular scaoil [[Jim Corbett]] í.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 276.</ref> D'fhulaing an tíogar baineann seo le fiacla briste agus ní raibh sé ar a cumas a gnáthchreach a mharú. Measann údair nua-aimseartha gur chuir a chothú ar fheoil dhaonna ghann iachall uirthi níos mó agus níos mó daoine a mharú.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh.&#x20;73–74.</ref> Bhí líon na n-ionsaithe tíogar i Singeapór sách ard i lár na 19ú hAois nuair a leath plandálacha isteach i ngnáthóg an tíogair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=People in Peril, Environments at Risk: Coolies, Tigers, and Colonial Singapore's Ecology of Poverty|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3197/096734016X14661540219393|journal=Environment and History|date=2016|issn=0967-3407|pages=455–482|volume=22|issue=3|doi=10.3197/096734016X14661540219393|language=en|author=Powell, M. A.|bibcode=2016EnHis..22..455P|jstor=24810674}}</ref> Le linn na 1840idí, bhí líon na mbás sa cheantar idir 200 go 300 go bliantúil.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 274.</ref> [[Ionsaithe tíogar sna Sundarbans]] ba chúis le bás 1,396 duine sa tréimhse idir 1935–2006 dar le taifid oifigiúla [[Roinn Foraoise (An Bhanglaidéis)|Roinn Foraoise na Banglaidéise]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Profiling tigers (Panthera tigris) to formulate management responses to human-killing in the Bangladesh Sundarbans|url=http://www.socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6|journal=Wildlife Biology in Practice|date=2013-09-30|issn=1646-2742|volume=9|issue=2|doi=10.2461/wbp.2013.9.6|language=en|author=Barlow, A. C.; Ahmad, I. & Smith, J. L.|pages=30-39}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209025557/http://socpvs.org/journals/index.php/wbp/article/view/10.2461-wbp.2013.9.6 |date=2017-12-09 }}</ref> Ba mhuintir na sráidbhailte áitiúla iad na híobartaigh seo a chuaigh isteach i ndúiche an tíogair chun acmhainní ar nós meala nó adhmad a bhailiú. Gnáthíobartach ab ea an t-iascaire. Bhí go leor bealaí ag daoine chun dul i ngleic le hionsaithe na dtíogar i gcaitheamh na mblianta, ina measc siúd mascanna aghaidh a caitheadh droim ar ais, éadaigh chosanta, bataí agus dumaí leictreacha a lonnaíodh go cúramach.<ref>{{Harvnb|Mills|2004}}, lgh. 111–113.</ref> === Géibheann === {{Il-íomhánna |align= right |direction=vertical |image1=Clean Toes are a Tiger's Friend (15588882074).jpg |caption1=Tíogar ag [[Big Cat Rescue]] in 2014 |image2=Ringling Bros and Barnum & Bailey Circus Gunther Gebel-Williams 1969.jpg |caption2=Grianghraf poiblíochta den traenálaí ainmhí [[Gunther Gebel-Williams]] le roinnt dá thíogar traenáilte, {{circa}} 1969. |alt=Tíogar taobh thiar d'fhál (ar barr) agus grianghraf dubh-agus-bán d'fhear ar a ghlúine os comhair sé thíogar atá ina luí le lucht féachana sorcais sa chúlra}} Coimeádadh tíogair i ngéibheann ó bhí an chianaois ann. Cuireadh tíogair ar taispeáint in [[Amfaitéatar|amfaitéatair]]; maraíodh le linn [[Venatio|sealgaireachta]] agus baineadh úsáid astu chun [[Damnatio ad bestias|príosúnaigh a mharú]].<ref>Manfredi, P. "The Tiger in the Ancient World" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 173</ref> Tuairiscítear gur choimeád an rialtóir Mongólach [[Kublai Khan]] tíogair sa 13ú hAois. Coimeádadh tíogair i [[Cuibhreann ainmhithe fiáine|gcuibhrinn ainmhithe fiáine]] Eorpacha ag tosú sa [[An Mheánaois|Mheánaois]].<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 179-180.</ref> Baineadh feidhm as tíogair agus ainmhithe coimhthíocha eile chun aíocht a chur ar fáil don scothaicme go príomha agus ansin ón 19ú hAois ar aghaidh, is mó a cuireadh ar taispeáint don phobal iad. Tá tíogair an-tarraingteach mar thaispeántais agus chuaigh a bpobail i ngéibhinn in airde go mór.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 126–130.</ref> Bhí níos mó ná 8,000 tíogar ghafa san Áise, thart ar 5,000 sna SAM agus ar a laghad 850 san Eoraip sa bhliain 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|teideal=EU’s ‘unlikely’ role in global tiger trade revealed in new WWF, TRAFFIC report|údar=Ciste Domhanda an Fhiadhúlra (WWF)|dáta=2020|language=en|work=tigers.panda.org|dátarochtana=6 Meitheamh 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119155811/https://tigers.panda.org/?916741/EU-tigers-trade-WWF-report|archivedate=19 Eanáir 2025}}</ref> Tá níos mó tíogar i ngéibheann ná mar atá san fhiántas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Subspecies Genetic Assignments of Worldwide Captive Tigers Increase Conservation Value of Captive Populations|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220800434X|journal=Current Biology|date=2008|pages=592–596|volume=18|issue=8|doi=10.1016/j.cub.2008.03.053|language=en|author=Luo, S.-J.; Johnson, W. E.; Martenson, J.; Antunes, A.; Martelli, P.; Uphyrkina, O.; Traylor-Holzer, K.; Smith, J. L. D. & O'Brien, S. J.|bibcode=2008CBio...18..592L|pmid=18424146}}</ref> Is féidir go dtaispeánfaidh tíogair i ngéibheann [[Steiréitíopacht (neamhdhaonna)|iompar neamhghnách]] cosúil le siúl síos suas agus neamhghníomhaíocht. Is féidir le zúanna nua-aimseartha na hiompair seo a laghdú le taispeántáin a dearadh le gur féidir leis na hainmhithe bogadh idir imfháluithe atá scartha ach nasctha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Effects of a modern exhibit design on captive tiger welfare|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21746|journal=Zoo Biology|date=2023|issn=0733-3188|pages=371–382|volume=42|issue=3|doi=10.1002/zoo.21746|language=en|author=Smith, K. D.; Snider, R. J.; Dembiec, D. P.; Siegford, J. M. & Ali, A. B.|pmid=36478300}}</ref> Tá earraí cothaithe tábhachtach chun leasa na gcat fosta agus chun spreagtha a n-iompar nádúrtha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The effects of intrinsic enrichment on captive felids|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/zoo.21361|journal=Zoo Biology|date=2017|issn=0733-3188|pages=186–192|volume=36|issue=3|doi=10.1002/zoo.21361|language=en|author=Damasceno, J.; Genaro, G.; Quirke, T.; McCarthy, S.; McKeown, S. & O'Riordan, R.|pmid=29165868}}</ref> D’imir tíogair ról faoi leith i [[Sorcas|sorcais]] agus taispeántais bheo eile. Bhí iliomad ceansaitheoir tíogair le feicieáil i dtaispeántais na [[Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus|Ringling Bros]] sa 20ú hAois, ina measc [[Mabel Stark]] a raibh tarraingt mhór agus gairm fhada aici. Bhí clú uirthi as a bheith in ann smacht a chur ar na tíogair cé gur bhean bheag a bhí inti; a bhain úsaid as uirlisí “na bhfear” cosúil le fuipeanna agus gunnaí. Ceansaitheoir eile ab ea [[Clyde Beatty]] a d’úsáid cathaoireacha, fuipeanna agus gunnaí chun tíogair agus ainmhithe eile a spreagadh chun iompair fhiáin a lig dó cuma na crógachta a bheith air. Bheadh sé ar an ardán le suas le 40 tíogar agus leon in aon thaispeántas amháin. Bhainfeadh traenálaithe cosúil le [[Gunther Gebel-Williams]] úsáid as modhanna níos séimhe chun smacht a chur ar na hainmhithe ó na 1960idí ar aghaidh. Baisteadh “Cogarnach na dTíogar” ar [[Sara Houcke]] mar thraenáil sí na cait chun éisteachta léi agus í ag cogarnaíl dóibh.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 202–204.</ref> Bhain [[Siegfried & Roy]] clú amach in [[Las Vegas]] as taispeántais a chur ar siúl le tíogair bhána. Tháinig deireadh lena dtaispeántais in 2003 nuair a d’ionsaigh tíogar Roy le linn léirithe.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 140–141.</ref> Ba iad tíogair an t-ainmhí is mó trádála i measc na n-ainmhithe sorcais.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Are wild animals suited to a travelling circus life?|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0962728600000270/type/journal_article|journal=Animal Welfare|date=2009|issn=0962-7286|pages=129–140|volume=18|issue=2|doi=10.1017/S0962728600000270|language=en|author=Iossa, G.; Soulsbury, C. D. & Harris, S.}}</ref> Chuaigh úsáid na dtíogar agus ainmhithe eile in éag in go leor tíortha mar gheall ar bhrú ó ghrúpaí [[cearta ainmhithe]] agus toil an phobail iad a fheiceáil laistigh de shuíomhanna níos nádúrtha. Chuir roinnt tíortha [[Cosc ar ainmhithe sorcais|cosc nó srian]] ar thaispeántais den chineál seo.<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 204–205.</ref> Tá an-tóir ar thíogair i ngnó na [[Peata coimhthíoch|bpeataí coimhthíocha]] go háirithe sna Stáit Aontaithe,<ref>{{Harvnb|Thapar|2004}}, lch. 214.</ref> áit nach bhfuil ach 6% de phobal na dtíogar i ngéibheann i zúanna agus in ionaid fhaofa eile an [[An Cumann um Zúanna agus Uisceadáin|Chumainn um Zúanna agus Uisceadáin]].<ref name=":34" /> Glactar leis go bhfuil bailitheoirí príobháideacha droch-fheistithe chun an aire cheart a thabhairt do thíogair, rud a chuireann as dá leas. Is féidir leo sábháilteacht an phobail a chur i mbaol fosta má ligeann siad do dhaoine caidreamh a dhéanamh leo..<ref name=":34" /> Cuireadh cosc air tíogair agus cait mhóra eile a bheith ag daoine príobháideacha sna SAM sa bhliain 2022.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.fws.gov/press-release/2023-04/big-cat-owners-must-register-june-18|title=June 18 Deadline for Compliance With Big Cat Public Safety Act|author=U.S. Fish & Wildlife Service|date=2023|publisher=U.S. Fish & Wildlife Service|access-date=20 Feabhra 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220231426/https://www.fws.gov/press-release/2023-04/big-cat-owners-must-register-june-18|archive-date=20 Feabhra 2024}}</ref> Chuir formhór thíortha an Aontais Eorpaigh cosc ar phórú tíogair agus ar thíogair a bheith ag daoine lasmuigh de zúanna agus ionaid tharrthála ceadúnaithe ach ceadaíonn roinnt acu bailiúcháin phríobháideacha fós.<ref>{{Cite web-en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023XC0418(01)|title=Guidance Document on the export, re-export and intra-EU trade of captive-born and bred live tigers and their parts and derivatives (Tuairisc)|author=European Commission|date=2023|access-date=6 Meitheamh 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217230241/http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023XC0418(01)|archive-date=17 Nollaig 2023}}</ref> === Tábhacht chultúrtha === <!-- Le do thoil, ná cuir aon shamplaí eile leis an chuid seo. Tá a halt féin aici ar féidir leat a aistriú ar Vicipéid an Bhéarla --> {{main|Íomhánna cultúrtha tíogar}} {{Tuilleadh Eolais|Adhradh tíogair}} [[File:Bronze Tiger Tally "Jie" with Gold Inlay from Tomb of Zhao Mo.jpg|thumb|right|''Jie'' (suaitheantas an údaráis) de chruth an tíogair le hór iontlaise, ó thuama [[Zhao Mo]]|alt=Suaitheantas de thíogar dubh le stríoca órga]] Tá an tíogar ar cheann de na [[mórfhána carasmatach|mórfhánaí carasmatacha]] is cáiliúla ar domhan. Thug [[Kailash Sankhala]] “meascán annamh de mhisneach, d’fhíochmhaireacht agus de dhathúlacht iontach”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Breeding behaviour of the tiger Panthera tigris in Rajasthan|url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|journal=International Zoo Yearbook|date=1967|issn=0074-9664|pages=133–147|volume=7|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1967.tb00354.x|language=en|author=Sankhala, K. S.}}</ref> air agus deir Candy d'Sa go bhfuil sé “fíochmhar agus ceannasach ar an taobh amuigh, ach uasal agus géarchúiseach ar an taobh istigh”. Ghlac níos mó ná 50,000 duine as 73 thír páirt i bpobalbhreith ar líne sa bhliain 2004; dúradh gurb é an tíogar an t-ainmhí is fearr leis an domhan le 21% de na vótaí, cé gur ar éigean ar chuir sé ruaig ar an mhadra.<ref>{{Cite web-en|url=https://web.archive.org/web/20080120222416/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20041206/ai_n12814678|title=Endangered tiger earns its stripes as the world's most popular beast|author=McCarthy, M.|date=2004|publisher=Londain: The Independent|access-date=7 Márta 2009|archive-url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20041206/ai_n12814678|archive-date=20 Eanáir 2008}}</ref> Fuair staidéar in 2018 amach gurb é an t-ainmhí fiáin is mó tóire ar an bhealach chéanna bunaithe ar shuirbhéanna, ar thaispeántais ar shuíomhanna gréasáin mhórzúanna agus ar phóstaeir roinnt scannáin bheochana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The twenty most charismatic species|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0199149|journal=PLOS ONE|date=2018|issn=1932-6203|pmc=6037359|pmid=29985962|pages=e0199149|volume=13|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0199149|language=en|author=Albert, C.; Luque, G. M. & Courchamp, F.|bibcode=2018PLoSO..1399149A}}</ref> Díreach mar a chuir an leon ríogacht agus cumhacht in iúl i [[Cultúr an Iarthair|gcultúr an Iarthair]], is amhlaidh a rinne an tíogar i [[Cultúr na hÁise|gcultúir éagsúla na hÁise]]. D’fhéach an tSín ársa ar an tíogar mar “rí na foraoise” agus ba é siombal chumhacht an [[Impire na Síne|impire]].<ref name=":35">{{Luaigh foilseachán|author=Werness, H. B.|date=2007|title=The Continuum Encyclopedia of Animal Symbolism in World Art|publisher=Continuum. ISBN 978-0-8264-1913-2|location=Nua Eabharc|pages=402-404}}</ref> Is é an tíogar an tríú shiombal den 12 shiombal sa [[stoidiaca Síneach]] a bhfuil smacht ar an tréimhse idir 15:00 agus a 17:00 a chlog um thráthnóna aige san [[astralaíocht Shíneach]]. Ceaptar go dtugann [[Tíogar (stoidiaca)|Bliain an Tíogair]] “imeachtaí dramatúla agus míchuibhseacha” léi. Tá an [[Tíogar Bán (miotaseolaíocht)|Tíogar Bán]] ar cheann de [[Ceithre Shiomba|Cheithre Shiombal]] na [[Réaltbhuíonta Síneacha]] a sheasann don iarthar agus don [[Yin agus yang|yin]] chomh maith le séasúr an Fhómhair. Macasamhail an [[Dragan Gormghlas|Dragain Ghormghlais]] atá ann a sheasann don oirthear, yang agus séasúr an Earraigh.<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 39, 46.</ref> Tá an tíogar ar cheann de na hainmhithe a léirítear ar [[Séala Pashupati|shéala Pashupati]] [[Sibhialtacht Ghleann na hIondúise|Shibhialtacht Ghleann na hIondúise]]. Taispeánadh an tíogar ar shéalaí agus ar bhoinn nuair a bhí [[ríshliocht Chola]] i réim i ndeisceart na hIndia óir gurbh é a suaitheantas oifigiúil.<ref>Thapar, R. "In Times Past" in {{Harvnb|Thapar|2004}}, lgh. 156, 164.</ref> [[File:Durga Mahisasuramardini.JPG|thumb|upright|left|An bandia Hiondúch [[Durga]] ag marcaíocht ar thíogar. Scoil [[Ceannasaíocht Fine Guler|Guler]], 18ú hAois luath|alt=Dearadh de bhandia a bhfuil ocht lámh uirthi ag marcaíocht ar thíogar atá ag baint greim de dheamhan buabhaill]] Tá tábhacht reiligiúnach agus bhéaloideasúil ag an tíogar. Is iad an tíogar, an moncaí agus an fia an Trí Chréatúr gan Chiall sa [[An Búdachas|Bhúdachas]] agus is é an tíogar siombal na feirge.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Cooper, J. C.|date=1992|title=Symbolic and Mythological Animals|url=https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop|publisher=Aquarian Press. ISBN 978-1-85538-118-6|pages=[https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop/page/227 227]|location=Londain}}</ref> Is é an tíogar [[Vahana|feithicil]] [[Durga]] sa [[An Hiondúchas|Hiondúchas]], bandia na cumhachta feiminí agus na síochána ar chruthaigh na déithe í chun troid i gcoinne na ndeamhan. Bhíodh an dia [[Dinísias]] ag marcaíocht ar muin tíogair ar an bhealach chéanna sa [[An Domhan Gréag-Rómhánach|Domhan Ghréag-Rómhánach]]. Feictear mar theachtairí na [[Dia Sléibhe|nDéithe Sléibhe]] iad tíogair i [[miotaseolaíocht na Cóiré]].<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lgh. 60, 86–88, 96.</ref> Feictear mar chosaintóirí i gcoinne na n-ainspridí iad tíogair agus úsáideadh a n-íomhá chun tithe, tuamaí agus baill éadaigh a mhaisiú i [[Cultúr na Síne|gcultúir na Síne]] agus na [[Cultúr na Cóiré|Cóiré]] mar aon.<ref name=":35" /><ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lch. 96.</ref><ref name=":36">{{Harvnb|Thapar|2006}}, lch. 152.</ref> I mbéaloideas na Malaeisa agus na hIndinéise, leigheasann [[Seamanachas|seamain tíogair]] easláintigh nuair a ghaireann siad an cat mór. Bhí daoine a athraíonn ina dtíogair agus a mhalairt an-fhorleathan; ba [[Catriocht#An Áise|thíogarriochtaí]] iad na daoine a n-athródh ina dtíogair agus ar ais arís. Chreid [[Mnongach|Mnongaigh]] na hInd-Síne go bhféadfadh tíogair [[Ilchruthuchas|ilchruthú]] ina ndaoine.<ref name=":36" /> Creideadh i measc roinnt [[Bundúchasaigh na Sibéire|bundúchasaigh na Sibéire]] go meallfadh fir mná nuair a athróidís ina dtíogair.<ref name=":35" /> Cuireann an dán "[[The Tyger]]" le [[William Blake]] ón bhliain 1794 an t-ainmhí i láthair mar dhéacht na háilleachta agus na fíochmhaire. Is é comhdhán an dáin "[[The Lamb (dán)|The Lamb]]" sa chnuasach filíochta ''[[Songs of Innocence and of Experience]]'' le Blake agus é ag déanamh machnamh air an chaoi arbh fhéidir le Dia dhá chréatúr atá chomh difriúil óna chéile a chruthú. Tá an tíogar le feiceáil san úrscéal mheánaoiseach Shíneach ''[[Water Margin]]'' ina throideann agus a maraítear an cat leis an mheirleach [[Wu Song]], tá an tíogar [[Shere Khan]] le feiceáil sa leabhar ''[[The Jungle Book]]'' (1894) le [[Rudyard Kipling]] ina mbíonn sé agus an príomhcharachtar [[Mowgli]] ina ndeargnaimhde. Tá tíogair chairdiúla mhúinte ann sa chultúr fosta, go háirithe [[Tigger]], an carachtar as [[Winnie-the-Pooh]], agus [[Tony the Tiger]], sonóg ghránaigh [[Kellog's]].<ref>{{Harvnb|Green|2006}}, lch. 72–73, 78, 125–127, 147–148.</ref> {{Clear}} == Féach freisin == * [[Lá Idirnáisiúnta an Tíogair]] * [[Liosta na gCat is mó]] * [[Tiger Temple]] * [[An Tíogar Ceilteach]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabharliosta == * {{Citation |last=Thapar |first=V. |title=Tiger: The Ultimate Guide |date=2004 |url=https://archive.org/details/tigerultimategui0000thap/mode/2up |place=Deilí Nua |publisher=CDS Books |isbn=1-59315-024-5}} * {{Citation |last=Green |first=S. |title=Tiger |date=2006 |issue=2 |place=Londain |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-276-8}} * {{Citation |title=The Encyclopedia of Mammals |date=2001 |issue=2 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-7607-1969-5}} * {{Citation |last=Tilson |first=R. |title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris |date=2010 |issue=2 |place=Londain |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-094751-8 |last2=Nyhus |first2=P. J.}} * {{Citation |last=Mills |first=S. |title=Tiger |date=2004 |url=https://archive.org/details/tiger0000mill/mode/2up |archive-url= |place=Richmond Hill |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-949-0}} * {{Citation |last=Schaller |first=G. B. |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |date=1967 |url=https://archive.org/details/deertigerstudyof0000scha/page/n419/mode/2up |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-73631-8}} * {{Citation |last=Seidensticker |first=J |title=Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-Dominated Landscapes |date=1999 |url=https://archive.org/details/ridingtigertiger00unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64835-6 |last2=Christie |first2=S |last3=Jackson |first3=P}} * {{Citation |last=Sludskii |first=A. A. |title=Tiger Panthera tigris Linnaeus, 1758 |date=1992 |work=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mamaigh an Aontais Shóivéadaigh] |volume=II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |pages=95–202 |editor-last=Heptner |editor-first=V. G. |editor-last2=Sludskii |editor-first2=A. A. |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up |place=Washington DC |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |isbn=978-90-04-08876-4}} {{síol ainmhí}} [[Catagóir:Tíogair]] [[Catagóir:Cait]] dz6p3bfquciv1wnlifhkakvdmgisasi 0 27990 1326879 1326390 2026-08-26T16:41:43Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326879 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Asio otus otus MHNT.ZOO.2010.11.155.3.jpg|thumb|''Asio otus otus'']] Is speiceas [[éan]] é an '''ceann cait''' <ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Asio%20otus/|title=“Asio otus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> ('''''Asio otus''''') a bhaineann leis an bhfine Strigidae. Ciallaíonn an t-ainm géineas, ''Asio'' "ulchabhán adharcach ", agus tá ainm an speicis ''otus'' díorthaithe ón nGréigis d'ulchabhán beag cluasach.<ref name="Voous">{{cite book |last=Voous|first=K. H. |year=1988 |title=Owls of the Northern Hemisphere |url=https://archive.org/details/owlsofnorthernhe0000voou|publisher=[[MIT Press]] |isbn=0262220350}}</ref> <ref name="job">{{cite book |last1=Jobling |first1=James A |year=2010 |title=''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names'' |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |pages=57, 286}}</ref> Póraíonn an speiceas san Eoraip agus sa Phailéartach, chomh maith le Meiriceá Thuaidh. Is cuid den ghrúpa níos leithne ulchabhán an speiceas seo ar a dtugtar gnáth-ulchabháin, ina bhfuil an chuid is mó de speicis ulchabhán atá ar marthain.<ref name="Weick">{{cite book |title=''Owls (Strigiformes): Annotated and Illustrated Checklist'' |last1=Weick |first1=Friedhelm |year=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-39567-6}}</ref><ref name="Mikkola">''Owls of the World: A Photographic Guide'' by Mikkola, H. Firefly Books (2012), {{ISBN|9781770851368}}</ref><ref name="Konig">{{cite book |last1=König |first1=Claus |title=''Owls of the World'' |year=2008 |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-0884-0 |edition=2nd |author2=Weick, Friedhelm }}</ref> Is fearr leis an ulchabhán seo gnáthóga leathoscailte, imeall coillearnaí ach go háirithe, mar go mbíonn siad ag síolrú agus ag neadú laistigh de sheastáin dhlútha adhmaid ach gur fearr leo fiach thar thalamh oscailte.<ref name= Konig/><ref name="Johnsgard">[[Paul Johnsgard|Johnsgard, P. A.]] (1988). ''North American owls: biology and natural history''. Smithsonian Institution.</ref> Is creachadóir speisialaithe é an ceann cait, ag díriú a aiste bia ar chreimirí beaga, go háirithe [[Vól|vóil]].<ref name="Voous" /><ref name="Konig" /> <ref name= Voous/><ref name= Kiat>Kiat, Y., Perlman, G., Balaban, A., Leshem, Y., Izhaki, I., & Charter, M. (2008). ''Feeding specialization of urban Long-eared Owls, Asio otus (Linnaeus, 1758), in Jerusalem, Israel''. Zoology in the Middle East, 43(1), 49-54.</ref><ref name= Trujillo>Trujillo, O., Díaz, G., & Moreno, M. (1989). ''Alimentación del búho chico (Asio otus canariensis) en Gran Canaria (Islas Canarias)''. Ardeola, 36(2), 193-231.</ref><ref name= Village>Village, A. (1981). ''The diet and breeding of Long-eared Owls in relation to vole numbers''. Bird Study, 28(3), 214-224.</ref> Faoi chúinsí áirithe, mar shampla timthriallta daonraí a ngnáthchreacha, gnáthóga réigiúnacha tur nó oileánacha nó uirbiú, is féidir leis an speiceas seo dul i dtaithí ar éagsúlacht chreach,oiriúnú d'éagsúlacht creiche, lena n-áirítear éin agus feithidí. Úsáideann an t-ulchabhán seo neadacha a thógann ainmhithe eile, go háirithe na coirbhidigh.<ref name= Marks>Marks, J. S. (1986). ''Nest-site characteristics and reproductive success of Long-eared Owls in southwestern Idaho''. The Wilson Bulletin, 547-560.</ref><ref name= Glue>Glue, D. E. (1977). ''Breeding biology of Long-eared Owls''. British Birds, 70(8), 318-331.</ref> Tá rath pórúcháin sa speiceas seo comhghaolaithe le líon na gcreac agus riosca na creachadóireachta.<ref name= Voous/><ref name= Marks/><ref name= Glue/> Murab ionann agus go leor ulchabhán, ní bhíonn na hulchabháin seo ró-chosantach nó nó socair faoina fhearann. Bíonn siad páirt-imirceach agus uaireanta cuirtear síos orthu mar "fánach ".<ref name= Houston2>Houston, C. S. (1997). ''Banding of Asio owls in south-central Saskatchewan''. In In: Duncan, James R.; Johnson, David H.; Nicholls, Thomas H., eds. Biology and conservation of owls of the Northern Hemisphere: 2nd International symposium. Gen. Tech. Rep. NC-190. St. Paul, MN: US Dept. of Agriculture, Forest Service, North Central Forest Experiment Station. 237-242. (Vol. 190).</ref> Tréith eile den speiceas seo is ea a chlaontacht i leith fharaí a chomhroinnte le roinnt ulchabhán eile ag an am céanna.<ref name= Pirovano>Pirovano, A., Rubolini, D., & de Michelis, S. (2000). ''Winter roost occupancy and behaviour at evening departure of urban long‐eared owls''. Italian Journal of Zoology, 67(1), 63-66.</ref><ref name= Bosakowski>Bosakowski, T. (1984). ''Roost selection and behavior of the Long-eared Owl (Asio otus) wintering in New Jersey''. Raptor Res, 18(13), 7-142.</ref> Tá an t-ulchabhán seo ar cheann de na speicis ulchabhán is mó a dháiltear go forleathan agus is líonmhaire ar domhan, a agus mar gheall ar a raon an-leathan agus a líonmhaireacht meastar gur speiceas ar an imní is lú í ag an IUCN. Mar sin féin, braitheadh laghduithe láidre don ulchabhán seo i roinnt codanna dá raon.<ref name="iucn status 12 November 2021" /><ref name= Kirk>Kirk, D. A., & Hyslop, C. (1998). ''Population status and recent trends in Canadian raptors: a review''. Biological Conservation, 83(1), 91-118.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}}{{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Asio]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] 9i3b6noegb9dnyy2z0p4z4nyuy2n3km 0 45566 1326939 1209019 2026-08-27T09:12:18Z TGcoa 21229 1326939 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Invincible_Armada.jpg|deas|250px|thumb|Cabhlach cogaidh]] Brainse de na [[fórsaí armtha]] a bhíonn i mbun cogaíochta is cosaint loingis ar an [[Farraige|bhfarraige]] is ea '''cabhlach cogaidh'''. Tábhachtach leis na cianta. Mar shampla, an bua cinniúnach a bhí ag na Gréagaigh i 480 RC a chloígh ionradh na bPeirseach, ba i gcath muirí é sin. Sa 10ú céad bhí cabhlach 50,000 fear le longa armtha cogaidh ag impireacht na Síne. [[Íomhá:Nichiro-eki nihonkai kaisen by Nakamura Fusetsu.jpg|clé|mion|1905: Sa Chogadh Rúis-Seapánach fuair an cabhlach Seapánach an bua ar an gcabhlach Rúiseach i gCath Tsushima (íomhá le Nakamura Fusetsu)]] Ról an-mhór ag [[Cabhlach|cabhlaigh]] sna cogaí domhanda le fomhuireáin, iompróirí [[aerárthach]] is soithigh dhébheathacha, chomh maith le longa éagsúla cogaidh. Ó lár an [[20ú haois|20ú céad]] tá dualgais breise ar chabhlaigh maidir le cosc núicléach, fomhuireáin chun diúracáin bhalaistíocha a lainseáil, agus fomhuireáin núicléacha.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cabhlach cogaidh|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=102}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Cabhlaigh]] dl961b4c4kbaisn092i8rqxx9kmsv7c 1326940 1326939 2026-08-27T09:13:02Z TGcoa 21229 1326940 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Invincible_Armada.jpg|deas|250px|thumb|Cabhlach cogaidh]] Brainse de na [[fórsaí armtha]] a bhíonn i mbun cogaíochta is cosaint loingis ar an [[Farraige|bhfarraige]] is ea '''cabhlach cogaidh'''. Tábhachtach leis na cianta. Mar shampla, an bua cinniúnach a bhí ag na Gréagaigh i 480 RC a chloígh ionradh na bPeirseach, ba i gcath muirí é sin. Sa 10ú céad bhí cabhlach 50,000 fear le longa armtha cogaidh ag impireacht na Síne. [[Íomhá:Nichiro-eki nihonkai kaisen by Nakamura Fusetsu.jpg|clé|mion|1905: Sa Chogadh Rúis-Seapánach fuair an cabhlach Seapánach an bua ar an gcabhlach Rúiseach i gCath Tsushima (íomhá le Nakamura Fusetsu)]] Ról an-mhór ag [[Cabhlach|cabhlaigh]] sna cogaí domhanda le fomhuireáin, iompróirí [[aerárthach]] is soithigh dhébheathacha, chomh maith le longa éagsúla cogaidh. Ó lár an [[20ú haois|20ú céad]] tá dualgais breise ar chabhlaigh maidir le cosc núicléach, fomhuireáin chun diúracáin bhalaistíocha a lainseáil, agus fomhuireáin núicléacha.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cabhlach cogaidh|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=102}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Cabhlaigh]] [[Catagóir:Mara]] 9fiuf8mkoeg30w75xwqct7do2mc9mqf 0 50483 1326878 1324434 2026-08-26T16:40:47Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326878 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Teens sharing a song.jpg|mion|220x220px|Sceitimíní na hógántachta ?]] [[Íomhá:Kazik 152.jpg|mion|220x220px|Déagóirí sa Pholainn]] Tréimhse forbartha pearsanta, a chuimsíonn teacht in inmhe agus na déaga luatha, is ea an '''ógántacht'''.<ref name="NEID">{{Cite web-en|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/adolescence|title=adolescence / teenage years — Aistriúchán Gaeilge ar adolescence (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)|editor=[[Pádraig Ó Mianáin]], eag.|year=2020|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-0320034510|access-date=2023-07-07|language=ga}}</ref> Nuair a thagann páistí in inmhe, fásann siad agus aibíonn siad ina nduine fásta go mothúchánach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/inmhe|teideal=inmhe - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for inmhe by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-08-12}}</ref> Is tréimhse ama í an ógántacht ina dtarlaíonn fás agus forbairt go han-tapa. Baineann sí le próiseas aibithe fhisiciúil, níos luaithe i g[[cailín]]í ná [[Buachaill|buachaillí]] de ghnáth, ach athraíonn na raonta aoise is na patrúin iompair ó shochaí go sochaí.<ref> Aistear na nÓg. [https://www.sexualwellbeing.ie/for-parents/busy-bodies-irish-language.pdf]</ref> I dtíortha bochta is féidir go mbeidh na hógánaigh ag obair sna goirt is ag iompar dualgais throma ó aois 9-10 mbliain; ní hionann déagóirí i dtíortha forbartha a bhíonn ag freastal ar [[scoil]]. Ach i ngach cás bíonn siad ag iarraidh a bheith neamhspleách ar a dtuismitheoirí, rud a chuireann tús le coimhlint a thuairiscítear go minic mar "bhearna na nglún" (nó [[bearna idirghlúine]]).<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ógántacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=492}}</ref> Tugtar "sceitimíní na hógántachta" ar an tréimhse seo go huaireanta. == Forbairt fhisiciúil == Is próiseas bitheolaíoch é an chaithreachas a chuireann tús leis an ógántacht, agus tosaíonn sé idir 8 agus 14 bliain d'aois de ghnáth, beagán níos luaithe i gcailíní ná i mbuachaillí.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.nhs.uk/conditions/early-or-delayed-puberty/|title=Early or delayed puberty|publisher=NHS|access-date=2026-08-13|language=en}}</ref> Le linn na tréimhse seo, cuireann hormóin gnéis tús le sraith athruithe coirp: méadú tapa ar airde, forbairt na saintréithe thánaisteacha gnéis, agus athruithe eile ar chruth agus ar mheáchan an choirp. Athraíonn luas agus am na n-athruithe seo go mór ó dhuine go duine, ag brath ar ghéinití, ar chothú, agus ar fhachtóirí comhshaoil eile. == Forbairt na hinchinne == Ní i gcorp amháin a tharlaíonn athrú mór le linn na hógántachta, ach san inchinn freisin. Tugtar "[[coirtéis réamhthosaigh|coirtéis réamhthosaigh]]" ar an gcuid den inchinn atá freagrach as pleanáil, as breithiúnas, agus as smacht ar an iompar, agus is í seo an chuid is deireanaí den inchinn a bhaineann lánfhorbairt amach — próiseas nach mbíonn críochnaithe go hiomlán go dtí go mbíonn an duine thart ar 25 bliain d'aois nó níos sine.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-teen-brain-7-things-to-know|title=The Teen Brain: 7 Things to Know|publisher=National Institute of Mental Health (NIMH)|access-date=2026-08-13|language=en}}</ref> Idir an dá linn, forbraíonn na codanna den inchinn a bhaineann le caidreamh sóisialta níos tapúla, rud a fhágann go dtugann go leor déagóirí tús áite do chaidreamh lena bpiaraí, agus a chiallaíonn go mbíonn siad níos toilteanaí rioscaí a ghlacadh ná mar a bheadh duine fásta. == Forbairt shíceolaíoch agus shóisialta == Mhol an síceolaí [[Erik Erikson]] go mbíonn an duine óg ag plé go príomha le ceist na féiniúlachta le linn na hógántachta — "Cé mé féin?" agus "Cé leis ar mhaith liom a bheith cosúil?" — mar chuid dá theoiric ar chéimeanna forbartha an duine.<ref>{{Cite book|last=Erikson|first=Erik H.|title=Identity: Youth and Crisis|url=https://archive.org/details/identityyouthcri00er_sjrb|year=1968|publisher=W. W. Norton & Company|language=en}}</ref> Ag an aois seo, tosaíonn tionchar na dtuismitheoirí ag laghdú go mall agus tionchar an ghrúpa piaraí ag méadú ina áit. Bíonn baint mhór ag an athrú seo le tástáil féiniúlachtaí éagsúla — faisean, tuairimí, luachanna — sula socraíonn an t-ógánach ar a fhéiniúlacht féin. Is gnáthchuid den phróiseas seo an choimhlint idir an duine óg agus a thuismitheoirí, mar atá luaite thuas, agus is gnách go dtéann sí i léig de réir mar a fhásann an duine aníos. == An saol digiteach == Tá dlúthbhaint idir saol na n-ógánach an lae inniu agus na meáin shóisialta. De réir suirbhé amháin sna Stáit Aontaithe, deir suas le 95% de dhaoine óga idir 13 agus 17 mbliana d'aois go n-úsáideann siad ardán meán sóisialta, agus deir níos mó ná an tríú cuid díobh go n-úsáideann siad é "beagnach de shíor".<ref>{{Cite web-en|url=https://www.hhs.gov/sites/default/files/sg-youth-mental-health-social-media-advisory.pdf|title=Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General's Advisory|year=2023|publisher=U.S. Department of Health and Human Services|access-date=2026-08-13|language=en}}</ref> D'eisigh oifig sláinte poiblí na Stát Aontaithe (an Surgeon General) rabhadh oifigiúil in 2023 faoin mbaol a bhaineann le húsáid na meán sóisialta do shláinte mheabhrach na n-ógánach, ag lua go bhfuil tionchar dearfach agus diúltach araon ann, ach nach bhfuil dóthain fianaise ann go fóill lena rá go bhfuil na meáin sóisialta sábháilte go leor do leanaí agus do dhéagóirí. In Éirinn, tá [[Coimisiún na Meán]], an rialtóir meán, freagrach as Cód Sábháilteachta ar Líne a chur i bhfeidhm, a éilíonn go mbeadh córais fíoraithe aoise éifeachtacha ag ardáin roinnte físeán chun leanaí a chosaint ar ábhar díobhálach.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.cnam.ie/coimisiun-na-mean-adopts-final-online-safety-code/|title=Coimisiún na Meán adopts final Online Safety Code|publisher=Coimisiún na Meán|access-date=2026-08-13|language=en}}</ref> Tá naisc idir na dúshláin dhigiteacha seo agus ábhar eile a bhaineann leis an ógántacht, ar nós [[cibearbhulaíocht]], [[stalcaireacht]], agus [[claonmhealltóireacht ar líne]] (féach thíos). == Féach freisin == *Cás [[Alexander McCartney]] *[[Adolescence (sraith Netflix)|''Adolescence'' (sraith Netflix)]] * [[Bulaíocht]], [[ciapadh]], [[cibearbhulaíocht]], [[stalcaireacht]], [[claonmhealltóireacht ar líne]] * [[Teacht in aois]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Ogantacht}} [[Catagóir:Leanaí]] [[Catagóir:Duine]] [[Catagóir:Ógántacht]] [[Catagóir:Teaghlach]] lecha3e537lewfvq3a87r23djm712vu 0 52470 1326884 1322754 2026-08-26T17:09:47Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326884 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Sinus und Kosinus am Einheitskreis 1.svg|mion]] Is brainse den [[Matamaitic|mhatamaitic]] í an '''triantánacht''' a bhaineann leis na gaolta idir taobhanna is uillinneacha triantáin, bunaithe ar an bhfíoras go mbíonn dhá [[Triantán (céimseata)|thriantán]] cosúil le chéile má bhíonn dronuillinn acu araon is uillinn amháin eile cosúil freisin. Sainmhínitear na feidhmeanna triantánúla mar choibhneasa na dtaobhanna i dtriantán dronuilleach. Is iad na feidhmeanna is coitinne, síneas (taobh urchomhaireach/taobhagán), comhshíneas (taobh cóngarach/taobhagán), agus tangant (taobh urchomhaireach/taobh cóngarach). Maidir le triantáin nach mbíonn dronuillinn iontu, is iad na torthaí is úsáidí ná an [[Foirmle|fhoirmle]] sínis a/sin A = b/sin B = c/sin C, agus an fhoirmle comhshínis a<small>²</small> = b<small>²</small> + c<small>²</small> – 2 b c cos A.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Triantánacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=677}}</ref> == Stair == Rinne na [[An tSuiméir|Suiméaraigh]],<ref>{{cite book|title=Cambridge IGCSE Core Mathematics|edition=4th|first1=Ric|last1=Pimentel|first2=Terry|last2=Wall|author-link2=Terry Wall|publisher=Hachette UK|year=2018|isbn=978-1-5104-2058-8|page=275|url=https://books.google.com/books?id=WcJWDwAAQBAJ}} [https://books.google.com/books?id=WcJWDwAAQBAJ&pg=PA275 Sliocht den leathanach 275]</ref> na Bablónaigh, agus na [[Núibiaigh|Núibigh]] ársa<ref>{{cite book|author=Otto Neugebauer|title=A history of ancient mathematical astronomy. 1|url=https://books.google.com/books?id=vO5FCVIxz2YC&pg=PA744|year=1975|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-540-06995-9|page=744}}</ref> staidéar ar uillinneacha agus ar chóimheasa triantán, ach níor fhorbair siad riamh modh córasach chun triantáin a réiteach. Chuaigh réalteolaithe na Gréige níos faide. Rinne [[Hioparcas]] na chéad táblaí corda timpeall 140 RC{{sfnp|Thurston|1996|pp=[https://books.google.com/books?id=rNpHjqxQQ9oC&pg=PA235 235–236]|loc="Appendix 1: Hipparchus's Table of Chords"}} agus bhí táblaí [[Tolamaes]] san [[Almagest]]<ref name="toomer">{{Citation |last1=Toomer |first1=G. |title=Ptolemy's Almagest |year=1998 |publisher=Nuachtáin Ollscoil Princeton |bibcode=1998ptal.book.....T |isbn=978-0-691-00260-6 |author-link=Gerald J. Toomer}}</ref> in úsáid sa réalteolaíocht ar feadh 1200 bliain ina dhiaidh sin. Tháinig an síneas nua-aimseartha chun cinn sa Surya Siddhanta san India{{sfnp|Boyer|1991|p=215}} agus leathnaigh matamaiticeoirí Ioslamacha ar nós Abu al-Wafa{{sfn|Boyer|1991|p=238}} agus Nasir al-Din al-Tusi an réimse, agus rinne al-Tusi disciplín ar leith den triantánacht, neamhspleách ar an réalteolaíocht.<ref>{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Tusi_Nasir/|quote=One of al-Tusi's most important mathematical contributions was the creation of trigonometry as a mathematical discipline in its own right rather than as just a tool for astronomical applications. In Treatise on the quadrilateral al-Tusi gave the first extant exposition of the whole system of plane and spherical trigonometry. This work is really the first in history on trigonometry as an independent branch of pure mathematics and the first in which all six cases for a right-angled spherical triangle are set forth.|teideal=Nasir al-Din al-Tusi|website=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|access-date=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite book|title=the cambridge history of science|chapter=Islamic Mathematics|date=October 2013|volume=2|pages=62–83|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CHO9780511974007.004|isbn=9780521594486|url=https://www.cambridge.org/core/books/the-cambridge-history-of-science/islamic-mathematics/4BF4D143150C0013552902EE270AF9C2|last1=Berggren|first1=J. L.}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|title=ṬUSI, NAṢIR-AL-DIN i. Biography|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tusi-nasir-al-din-bio|access-date=2018-08-05|quote=His major contribution in mathematics (Nasr, 1996, pp. 208–214) is said to be in trigonometry, which for the first time was compiled by him as a new discipline in its own right. Spherical trigonometry also owes its development to his efforts, and this includes the concept of the six fundamental formulas for the solution of spherical right-angled triangles.}}</ref><ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/605281/trigonometry|teideal=trigonometry|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=2008-07-21}}</ref> Shroich an t-ábhar Iarthar na hEorpa trí aistriúcháin [[An Laidin|Laidine]] ar shaothair Ghréagacha agus Arabacha,{{sfnp|Boyer|1991|pp=237, 274}} rud as ar eascair De Triangulis le Regiomontanus<ref>{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Regiomontanus/|teideal=Johann Müller Regiomontanus|website=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|access-date=2021-01-08}}</ref> agus sa bhliain 1595 chum Pitiscus an focal "triantánacht".<ref>{{cite book|author=Robert E. Krebs|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the Middle Ages and the Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA153|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32433-8|page=153}}</ref> De bharr riachtanais na loingseoireachta agus na cartagrafaíochta, d'fhás an réimse ansin trí mhodh triantánaithe Frisius, an úsáid a bhain [[Leonhard Euler|Euler]] as uimhreacha coimpléascacha<ref>{{cite book|last=Grattan-Guinness|first=Ivor|year=1997|title=The Rainbow of Mathematics: A History of the Mathematical Sciences|url=https://archive.org/details/rainbowofmathema0000grat|publisher=W.W. Norton|isbn=978-0-393-32030-5}}</ref> agus sraitheanna triantánúla agus Taylor le Gregory, Maclaurin<ref>{{Cite book|last=Ewald|first=William Bragg|url=https://books.google.com/books?id=AcuF0w-Qg08C&pg=PA93|title=From Kant to Hilbert Volume 1: A Source Book in the Foundations of Mathematics|date=2005-04-21|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-152309-0|language=en|page=93}}</ref> agus Taylor.<ref>{{Cite book|last=Dempski|first=Kelly|url=https://books.google.com/books?id=zxdigX-KSZYC&pg=PA29|title=Focus on Curves and Surfaces|date=November 2002|publisher=Premier Press|isbn=978-1-59200-007-4|language=en|page=29}}</ref> == Feidhmeanna triantánúla == Léiríonn an tábla seo a leanas airíonna ghraif na sé fheidhm triantánúla:<ref name="Attenborough2003">{{cite book|author=Mary P Attenborough|title=Mathematics for Electrical Engineering and Computing|url=https://books.google.com/books?id=CcwBLa1G8BUC&pg=PA418|date=30 June 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-047340-6|page=418}}</ref><ref name="LarsonEdwards2008">{{cite book|author1=Ron Larson|author2=Bruce H. Edwards|title=Calculus of a Single Variable|url=https://books.google.com/books?id=gR7nGg5_9xcC&pg=PA21|date=10 November 2008|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-547-20998-2|page=21}}</ref> {| class="wikitable" !Feidhm !Tréimhse !Fearann !Raon !Graf |- !síneas |<math>2\pi</math> |<math>(-\infty,\infty)</math> |<math>[-1,1]</math> |[[Íomhá:Sine_one_period.svg|200x200px]] |- !comhshíneas |<math>2\pi</math> |<math>(-\infty,\infty)</math> |<math>[-1,1]</math> |[[Íomhá:Cosine_one_period.svg|200x200px]] |- !tangant |<math>\pi</math> |<math>x \neq \pi/2+n\pi</math> |<math>(-\infty,\infty)</math> |[[Íomhá:Tangent-plot.svg|200x200px]] |- !seiceant |<math>2\pi</math> |<math>x \neq \pi/2 + n\pi</math> |<math>(-\infty,-1] \cup [1,\infty)</math> |[[Íomhá:Secant.svg|200x200px]] |- !comhsheiceant |<math>2\pi</math> |<math>x \neq n\pi</math> |<math>(-\infty,-1] \cup [1,\infty)</math> |[[Íomhá:Cosecant.svg|200x200px]] |- !comhthangant |<math>\pi</math> |<math>x \neq n\pi</math> |<math>(-\infty,\infty)</math> |[[Íomhá:Cotangent.svg|200x200px]] |} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} gp9bh94okxzqxu41uwfisv34w2syyhg 0 52682 1326877 1323327 2026-08-26T16:37:21Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326877 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ailtire Francach agus údar ab ea '''Eugène Viollet-le-Duc''' ([[27 Eanáir]] [[1814]] - [[17 Meán Fómhair]] [[1879]]), a raibh clú air as a chuid oibre athchóirithe ar na sainchomharthaí tíre meánaoiseacha ba shuntasaí sa Fhrainc. I measc a mhórthionscadal athchóirithe bhí [[Ardeaglais Notre Dame|Notre-Dame de Paris]], [[Ardeaglais Amiens|Amiens]], [[Baisleac Saint-Denis]], [[Mont-Saint-Michel]], Sainte-Chapelle, ballaí meánaoiseacha chathair Carcassonne, agus Château de Roquetaillade i réigiún [[Bordeaux]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=699}}</ref> Bhí tionchar bunúsach ag a chuid scríbhinní ar an maisiúchán agus ar an ngaol idir foirm agus feidhm san ailtireacht ar ghlúin iomlán nua d’ailtirí, lena n-áirítear na healaíontóirí ''Art Nouveau'' go léir: [[Antoni Gaudí]], Victor Horta, Hector Guimard, Henry van de Velde, Henri Sauvage agus École de Nancy, Paul Hankar, [[Otto Wagner]], Eugène Grasset, Émile Gallé, agus Hendrik Petrus Berlage. Bhí tionchar aige freisin ar na chéad ailtirí nua-aimseartha, [[Frank Lloyd Wright]], Mies van der Rohe, Auguste Perret, [[Louis Sullivan]], agus [[Le Corbusier]], a mheas gurbh é Viollet-le-Duc athair na hailtireachta nua-aimseartha.<ref>{{Cite book |last=Froissart |first=Rossella |title=" Avant-garde et tradition dans les arts du décor en France. Lectures critiques autour de Guillaume Janneau. " |publisher=Université de Provence - Aix-Marseille |year=2011 |location=France |pages= |language=French}}</ref> Dúirt an t-ailtire Sasanach William Burges "''We all crib from Viollet-le-Duc, although probably not one buyer in ten reads the text''".<ref>{{Cite book |last=Watkin |first=David |title=[[A History of Western Architecture]] |date=2005 |publisher=Laurence King |isbn=978-1-85669-459-9 |edition=4th |location=London |pages=[https://archive.org/details/historyofwestern0000watk_y0h2/page/471 471]}}</ref> Bhí tionchar ag a chuid scríbhinní freisin ar John Ruskin, ar [[William Morris]] agus ar [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta|Ghluaiseacht na nEalaíon agus na gCeardaíochta]]. Ag an [[Taispeántas Idirnáisiúnta 1862|Taispeántas Idirnáisiúnta]] i Londain sa bhliain 1862, bhí tionchar díreach ag na líníochtaí i bhFoclóir Viollet-le-Duc ar shaothair aeistéitiúla Edward Burne-Jones, Christina Rossetti, Philip Webb, [[William Morris]], Simeon Solomon agus Edward Poynter.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Michael |date=1992 |title=An appraisal of Viollet-le-Duc |journal=The Journal of the Decorative Arts Society}}</ref> ==A óige agus a chuid oideachais.== Rugadh Viollet-le-Duc i b[[Páras]] sa bhliain 1814.<ref>{{Cite web |title=Eugène-Emmanuel Viollet-le-Duc {{!}} French Architect & Restoration Expert |url=https://www.britannica.com/biography/Eugene-Emmanuel-Viollet-le-Duc |access-date=2025-11-08 |publisher=Britannica}}</ref> Ailtire ab ea a sheanathair, agus státseirbhíseach ardchéime ab ea a athair, a tháinig chun bheith ina mhaoirseoir ar áitribh ríoga Louis XVIII sa bhliain 1816. Péintéir ab ea a uncail Étienne-Jean Delécluze, iar-mhac léinn le [[Jacques-Louis David]], léirmheastóir ealaíne agus d'óstáil salón liteartha, ar fhreastail Stendhal agus Sainte-Beuve air. Bhí a shalón féin ag a mháthair, ar fhéadfadh mná chomh maith le fir freastal air. Ansin, i 1822 nó 1823, bhuail Eugène le [[Prosper Mérimée]], scríbhneoir a raibh ról cinntitheach aige ina shlí bheatha. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{DEFAULTSORT:Viollet-le-Duc, Eugene}} [[Catagóir:Ailtirí Francacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1814]] [[Catagóir:Básanna i 1879]] 9pwaweop8yo8z2bsh7wni0s8cf1cdyl 0 57278 1326908 1325787 2026-08-26T20:04:51Z ~2026-46173-33 76571 1326908 wikitext text/x-wiki Is liosta é seo de '''[[Bliain|blianta]]'''. ==[[21ú haois]]== :[[2100]] - [[2099]] - [[2098]] - [[2097]] - [[2096]] - [[2095]] - [[2094]] - [[2093]] - [[2092]] - [[2091]] :[[2090]] - [[2089]] - [[2088]] - [[2087]] - [[2086]] - [[2085]] - [[2084]] - [[2083]] - [[2082]] - [[2081]] :[[2080]] - [[2079]] - [[2078]] - [[2077]] - [[2076]] - [[2075]] - [[2074]] - [[2073]] - [[2072]] - [[2071]] :[[2070]] - [[2069]] - [[2068]] - [[2067]] - [[2066]] - [[2065]] - [[2064]] - [[2063]] - [[2062]] - [[2061]] :[[2060]] - [[2059]] - [[2058]] - [[2057]] - [[2056]] - [[2055]] - [[2054]] - [[2053]] - [[2052]] - [[2051]] :[[2050]] - [[2049]] - [[2048]] - [[2047]] - [[2046]] - [[2045]] - [[2044]] - [[2043]] - [[2042]] - [[2041]] :[[2040]] - [[2039]] - [[2038]] - [[2037]] - [[2036]] - [[2035]] - [[2034]] - [[2033]] - [[2032]] - [[2031]] :[[2030]] - [[2029]] - [[2028]] - [[2027]] - [[2026]] - [[2025]] - [[2024]] - [[2023]] - [[2022]] - [[2021]] :[[2020]] - [[2019]] - [[2018]] - [[2017]] - [[2016]] - [[2015]] - [[2014]] - [[2013]] - [[2012]] - [[2011]] :[[2010]] - [[2009]] - [[2008]] - [[2007]] - [[2006]] - [[2005]] - [[2004]] - [[2003]] - [[2002]] - [[2001]] ==[[20ú haois]]== :[[2000]] - [[1999]] - [[1998]] - [[1997]] - [[1996]] - [[1995]] - [[1994]] - [[1993]] - [[1992]] - [[1991]] :[[1990]] - [[1989]] - [[1988]] - [[1987]] - [[1986]] - [[1985]] - [[1984]] - [[1983]] - [[1982]] - [[1981]] :[[1980]] - [[1979]] - [[1978]] - [[1977]] - [[1976]] - [[1975]] - [[1974]] - [[1973]] - [[1972]] - [[1971]] :[[1970]] - [[1969]] - [[1968]] - [[1967]] - [[1966]] - [[1965]] - [[1964]] - [[1963]] - [[1962]] - [[1961]] :[[1960]] - [[1959]] - [[1958]] - [[1957]] - [[1956]] - [[1955]] - [[1954]] - [[1953]] - [[1952]] - [[1951]] :[[1950]] - [[1949]] - [[1948]] - [[1947]] - [[1946]] - [[1945]] - [[1944]] - [[1943]] - [[1942]] - [[1941]] :[[1940]] - [[1939]] - [[1938]] - [[1937]] - [[1936]] - [[1935]] - [[1934]] - [[1933]] - [[1932]] - [[1931]] :[[1930]] - [[1929]] - [[1928]] - [[1927]] - [[1926]] - [[1925]] - [[1924]] - [[1923]] - [[1922]] - [[1921]] :[[1920]] - [[1919]] - [[1918]] - [[1917]] - [[1916]] - [[1915]] - [[1914]] - [[1913]] - [[1912]] - [[1911]] :[[1910]] - [[1909]] - [[1908]] - [[1907]] - [[1906]] - [[1905]] - [[1904]] - [[1903]] - [[1902]] - [[1901]] ==[[19ú haois]]== :[[1900]] - [[1899]] - [[1898]] - [[1897]] - [[1896]] - [[1895]] - [[1894]] - [[1893]] - [[1892]] - [[1891]] :[[1890]] - [[1889]] - [[1888]] - [[1887]] - [[1886]] - [[1885]] - [[1884]] - [[1883]] - [[1882]] - [[1881]] :[[1880]] - [[1879]] - [[1878]] - [[1877]] - [[1876]] - [[1875]] - [[1874]] - [[1873]] - [[1872]] - [[1871]] :[[1870]] - [[1869]] - [[1868]] - [[1867]] - [[1866]] - [[1865]] - [[1864]] - [[1863]] - [[1862]] - [[1861]] :[[1860]] - [[1859]] - [[1858]] - [[1857]] - [[1856]] - [[1855]] - [[1854]] - [[1853]] - [[1852]] - [[1851]] :[[1850]] - [[1849]] - [[1848]] - [[1847]] - [[1846]] - [[1845]] - [[1844]] - [[1843]] - [[1842]] - [[1841]] :[[1840]] - [[1839]] - [[1838]] - [[1837]] - [[1836]] - [[1835]] - [[1834]] - [[1833]] - [[1832]] - [[1831]] :[[1830]] - [[1829]] - [[1828]] - [[1827]] - [[1826]] - [[1825]] - [[1824]] - [[1823]] - [[1822]] - [[1821]] :[[1820]] - [[1819]] - [[1818]] - [[1817]] - [[1816]] - [[1815]] - [[1814]] - [[1813]] - [[1812]] - [[1811]] :[[1810]] - [[1809]] - [[1808]] - [[1807]] - [[1806]] - [[1805]] - [[1804]] - [[1803]] - [[1802]] - [[1801]] ==[[18ú haois]]== :[[1800]] - [[1799]] - [[1798]] - [[1797]] - [[1796]] - [[1795]] - [[1794]] - [[1793]] - [[1792]] - [[1791]] :[[1790]] - [[1789]] - [[1788]] - [[1787]] - [[1786]] - [[1785]] - [[1784]] - [[1783]] - [[1782]] - [[1781]] :[[1780]] - [[1779]] - [[1778]] - [[1777]] - [[1776]] - [[1775]] - [[1774]] - [[1773]] - [[1772]] - [[1771]] :[[1770]] - [[1769]] - [[1768]] - [[1767]] - [[1766]] - [[1765]] - [[1764]] - [[1763]] - [[1762]] - [[1761]] :[[1760]] - [[1759]] - [[1758]] - [[1757]] - [[1756]] - [[1755]] - [[1754]] - [[1753]] - [[1752]] - [[1751]] :[[1750]] - [[1749]] - [[1748]] - [[1747]] - [[1746]] - [[1745]] - [[1744]] - [[1743]] - [[1742]] - [[1741]] :[[1740]] - [[1739]] - [[1738]] - [[1737]] - [[1736]] - [[1735]] - [[1734]] - [[1733]] - [[1732]] - [[1731]] :[[1730]] - [[1729]] - [[1728]] - [[1727]] - [[1726]] - [[1725]] - [[1724]] - [[1723]] - [[1722]] - [[1721]] :[[1720]] - [[1719]] - [[1718]] - [[1717]] - [[1716]] - [[1715]] - [[1714]] - [[1713]] - [[1712]] - [[1711]] :[[1710]] - [[1709]] - [[1708]] - [[1707]] - [[1706]] - [[1705]] - [[1704]] - [[1703]] - [[1702]] - [[1701]] ==[[17ú haois]]== :[[1700]] - [[1699]] - [[1698]] - [[1697]] - [[1696]] - [[1695]] - [[1694]] - [[1693]] - [[1692]] - [[1691]] :[[1690]] - [[1689]] - [[1688]] - [[1687]] - [[1686]] - [[1685]] - [[1684]] - [[1683]] - [[1682]] - [[1681]] :[[1680]] - [[1679]] - [[1678]] - [[1677]] - [[1676]] - [[1675]] - [[1674]] - [[1673]] - [[1672]] - [[1671]] :[[1670]] - [[1669]] - [[1668]] - [[1667]] - [[1666]] - [[1665]] - [[1664]] - [[1663]] - [[1662]] - [[1661]] :[[1660]] - [[1659]] - [[1658]] - [[1657]] - [[1656]] - [[1655]] - [[1654]] - [[1653]] - [[1652]] - [[1651]] :[[1650]] - [[1649]] - [[1648]] - [[1647]] - [[1646]] - [[1645]] - [[1644]] - [[1643]] - [[1642]] - [[1641]] :[[1640]] - [[1639]] - [[1638]] - [[1637]] - [[1636]] - [[1635]] - [[1634]] - [[1633]] - [[1632]] - [[1631]] :[[1630]] - [[1629]] - [[1628]] - [[1627]] - [[1626]] - [[1625]] - [[1624]] - [[1623]] - [[1622]] - [[1621]] :[[1620]] - [[1619]] - [[1618]] - [[1617]] - [[1616]] - [[1615]] - [[1614]] - [[1613]] - [[1612]] - [[1611]] :[[1610]] - [[1609]] - [[1608]] - [[1607]] - [[1606]] - [[1605]] - [[1604]] - [[1603]] - [[1602]] - [[1601]] ==[[16ú haois]]== :[[1600]] - [[1599]] - [[1598]] - [[1597]] - [[1596]] - [[1595]] - [[1594]] - [[1593]] - [[1592]] - [[1591]] :[[1590]] - [[1589]] - [[1588]] - [[1587]] - [[1586]] - [[1585]] - [[1584]] - [[1583]] - [[1582]] - [[1581]] :[[1580]] - [[1579]] - [[1578]] - [[1577]] - [[1576]] - [[1575]] - [[1574]] - [[1573]] - [[1572]] - [[1571]] :[[1570]] - [[1569]] - [[1568]] - [[1567]] - [[1566]] - [[1565]] - [[1564]] - [[1563]] - [[1562]] - [[1561]] :[[1560]] - [[1559]] - [[1558]] - [[1557]] - [[1556]] - [[1555]] - [[1554]] - [[1553]] - [[1552]] - [[1551]] :[[1550]] - [[1549]] - [[1548]] - [[1547]] - [[1546]] - [[1545]] - [[1544]] - [[1543]] - [[1542]] - [[1541]] :[[1540]] - [[1539]] - [[1538]] - [[1537]] - [[1536]] - [[1535]] - [[1534]] - [[1533]] - [[1532]] - [[1531]] :[[1530]] - [[1529]] - [[1528]] - [[1527]] - [[1526]] - [[1525]] - [[1524]] - [[1523]] - [[1522]] - [[1521]] :[[1520]] - [[1519]] - [[1518]] - [[1517]] - [[1516]] - [[1515]] - [[1514]] - [[1513]] - [[1512]] - [[1511]] :[[1510]] - [[1509]] - [[1508]] - [[1507]] - [[1506]] - [[1505]] - [[1504]] - [[1503]] - [[1502]] - [[1501]] ==[[15ú haois]]== :[[1500]] - [[1499]] - [[1498]] - [[1497]] - [[1496]] - [[1495]] - [[1494]] - [[1493]] - [[1492]] - [[1491]] :[[1490]] - [[1489]] - [[1488]] - [[1487]] - [[1486]] - [[1485]] - [[1484]] - [[1483]] - [[1482]] - [[1481]] :[[1480]] - [[1479]] - [[1478]] - [[1477]] - [[1476]] - [[1475]] - [[1474]] - [[1473]] - [[1472]] - [[1471]] :[[1470]] - [[1469]] - [[1468]] - [[1467]] - [[1466]] - [[1465]] - [[1464]] - [[1463]] - [[1462]] - [[1461]] :[[1460]] - [[1459]] - [[1458]] - [[1457]] - [[1456]] - [[1455]] - [[1454]] - [[1453]] - [[1452]] - [[1451]] :[[1450]] - [[1449]] - [[1448]] - [[1447]] - [[1446]] - [[1445]] - [[1444]] - [[1443]] - [[1442]] - [[1441]] :[[1440]] - [[1439]] - [[1438]] - [[1437]] - [[1436]] - [[1435]] - [[1434]] - [[1433]] - [[1432]] - [[1431]] :[[1430]] - [[1429]] - [[1428]] - [[1427]] - [[1426]] - [[1425]] - [[1424]] - [[1423]] - [[1422]] - [[1421]] :[[1420]] - [[1419]] - [[1418]] - [[1417]] - [[1416]] - [[1415]] - [[1414]] - [[1413]] - [[1412]] - [[1411]] :[[1410]] - [[1409]] - [[1408]] - [[1407]] - [[1406]] - [[1405]] - [[1404]] - [[1403]] - [[1402]] - [[1401]] ==[[14ú haois]]== :[[1400]] - [[1399]] - [[1398]] - [[1397]] - [[1396]] - [[1395]] - [[1394]] - [[1393]] - [[1392]] - [[1391]] :[[1390]] - [[1389]] - [[1388]] - [[1387]] - [[1386]] - [[1385]] - [[1384]] - [[1383]] - [[1382]] - [[1381]] :[[1380]] - [[1379]] - [[1378]] - [[1377]] - [[1376]] - [[1375]] - [[1374]] - [[1373]] - [[1372]] - [[1371]] :[[1370]] - [[1369]] - [[1368]] - [[1367]] - [[1366]] - [[1365]] - [[1364]] - [[1363]] - [[1362]] - [[1361]] :[[1360]] - [[1359]] - [[1358]] - [[1357]] - [[1356]] - [[1355]] - [[1354]] - [[1353]] - [[1352]] - [[1351]] :[[1350]] - [[1349]] - [[1348]] - [[1347]] - [[1346]] - [[1345]] - [[1344]] - [[1343]] - [[1342]] - [[1341]] :[[1340]] - [[1339]] - [[1338]] - [[1337]] - [[1336]] - [[1335]] - [[1334]] - [[1333]] - [[1332]] - [[1331]] :[[1330]] - [[1329]] - [[1328]] - [[1327]] - [[1326]] - [[1325]] - [[1324]] - [[1323]] - [[1322]] - [[1321]] :[[1320]] - [[1319]] - [[1318]] - [[1317]] - [[1316]] - [[1315]] - [[1314]] - [[1313]] - [[1312]] - [[1311]] :[[1310]] - [[1309]] - [[1308]] - [[1307]] - [[1306]] - [[1305]] - [[1304]] - [[1303]] - [[1302]] - [[1301]] ==[[13ú haois]]== :[[1300]] - [[1299]] - [[1298]] - [[1297]] - [[1296]] - [[1295]] - [[1294]] - [[1293]] - [[1292]] - [[1291]] :[[1290]] - [[1289]] - [[1288]] - [[1287]] - [[1286]] - [[1285]] - [[1284]] - [[1283]] - [[1282]] - [[1281]] :[[1280]] - [[1279]] - [[1278]] - [[1277]] - [[1276]] - [[1275]] - [[1274]] - [[1273]] - [[1272]] - [[1271]] :[[1270]] - [[1269]] - [[1268]] - [[1267]] - [[1266]] - [[1265]] - [[1264]] - [[1263]] - [[1262]] - [[1261]] :[[1260]] - [[1259]] - [[1258]] - [[1257]] - [[1256]] - [[1255]] - [[1254]] - [[1253]] - [[1252]] - [[1251]] :[[1250]] - [[1249]] - [[1248]] - [[1247]] - [[1246]] - [[1245]] - [[1244]] - [[1243]] - [[1242]] - [[1241]] :[[1240]] - [[1239]] - [[1238]] - [[1237]] - [[1236]] - [[1235]] - [[1234]] - [[1233]] - [[1232]] - [[1231]] :[[1230]] - [[1229]] - [[1228]] - [[1227]] - [[1226]] - [[1225]] - [[1224]] - [[1223]] - [[1222]] - [[1221]] :[[1220]] - [[1219]] - [[1218]] - [[1217]] - [[1216]] - [[1215]] - [[1214]] - [[1213]] - [[1212]] - [[1211]] :[[1210]] - [[1209]] - [[1208]] - [[1207]] - [[1206]] - [[1205]] - [[1204]] - [[1203]] - [[1202]] - [[1201]] ==[[12ú haois]]== :[[1200]] - [[1199]] - [[1198]] - [[1197]] - [[1196]] - [[1195]] - [[1194]] - [[1193]] - [[1192]] - [[1191]] :[[1190]] - [[1189]] - [[1188]] - [[1187]] - [[1186]] - [[1185]] - [[1184]] - [[1183]] - [[1182]] - [[1181]] :[[1180]] - [[1179]] - [[1178]] - [[1177]] - [[1176]] - [[1175]] - [[1174]] - [[1173]] - [[1172]] - [[1171]] :[[1170]] - [[1169]] - [[1168]] - [[1167]] - [[1166]] - [[1165]] - [[1164]] - [[1163]] - [[1162]] - [[1161]] :[[1160]] - [[1159]] - [[1158]] - [[1157]] - [[1156]] - [[1155]] - [[1154]] - [[1153]] - [[1152]] - [[1151]] :[[1150]] - [[1149]] - [[1148]] - [[1147]] - [[1146]] - [[1145]] - [[1144]] - [[1143]] - [[1142]] - [[1141]] :[[1140]] - [[1139]] - [[1138]] - [[1137]] - [[1136]] - [[1135]] - [[1134]] - [[1133]] - [[1132]] - [[1131]] :[[1130]] - [[1129]] - [[1128]] - [[1127]] - [[1126]] - [[1125]] - [[1124]] - [[1123]] - [[1122]] - [[1121]] :[[1120]] - [[1119]] - [[1118]] - [[1117]] - [[1116]] - [[1115]] - [[1114]] - [[1113]] - [[1112]] - [[1111]] :[[1110]] - [[1109]] - [[1108]] - [[1107]] - [[1106]] - [[1105]] - [[1104]] - [[1103]] - [[1102]] - [[1101]] ==[[11ú haois]]== :[[1100]] - [[1099]] - [[1098]] - [[1097]] - [[1096]] - [[1095]] - [[1094]] - [[1093]] - [[1092]] - [[1091]] :[[1090]] - [[1089]] - [[1088]] - [[1087]] - [[1086]] - [[1085]] - [[1084]] - [[1083]] - [[1082]] - [[1081]] :[[1080]] - [[1079]] - [[1078]] - [[1077]] - [[1076]] - [[1075]] - [[1074]] - [[1073]] - [[1072]] - [[1071]] :[[1070]] - [[1069]] - [[1068]] - [[1067]] - [[1066]] - [[1065]] - [[1064]] - [[1063]] - [[1062]] - [[1061]] :[[1060]] - [[1059]] - [[1058]] - [[1057]] - [[1056]] - [[1055]] - [[1054]] - [[1053]] - [[1052]] - [[1051]] :[[1050]] - [[1049]] - [[1048]] - [[1047]] - [[1046]] - [[1045]] - [[1044]] - [[1043]] - [[1042]] - [[1041]] :[[1040]] - [[1039]] - [[1038]] - [[1037]] - [[1036]] - [[1035]] - [[1034]] - [[1033]] - [[1032]] - [[1031]] :[[1030]] - [[1029]] - [[1028]] - [[1027]] - [[1026]] - [[1025]] - [[1024]] - [[1023]] - [[1022]] - [[1021]] :[[1020]] - [[1019]] - [[1018]] - [[1017]] - [[1016]] - [[1015]] - [[1014]] - [[1013]] - [[1012]] - [[1011]] :[[1010]] - [[1009]] - [[1008]] - [[1007]] - [[1006]] - [[1005]] - [[1004]] - [[1003]] - [[1002]] - [[1001]] ==[[10ú haois]]== :[[1000]] - [[999]] - [[998]] - [[997]] - [[996]] - [[995]] - [[994]] - [[993]] - [[992]] - [[991]] :[[990]] - [[989]] - [[988]] - [[987]] - [[986]] - [[985]] - [[984]] - [[983]] - [[982]] - [[981]] :[[980]] - [[979]] - [[978]] - [[977]] - [[976]] - [[975]] - [[974]] - [[973]] - [[972]] - [[971]] :[[970]] - [[969]] - [[968]] - [[967]] - [[966]] - [[965]] - [[964]] - [[963]] - [[962]] - [[961]] :[[960]] - [[959]] - [[958]] - [[957]] - [[956]] - [[955]] - [[954]] - [[953]] - [[952]] - [[951]] :[[950]] - [[949]] - [[948]] - [[947]] - [[946]] - [[945]] - [[944]] - [[943]] - [[942]] - [[941]] :[[940]] - [[939]] - [[938]] - [[937]] - [[936]] - [[935]] - [[934]] - [[933]] - [[932]] - [[931]] :[[930]] - [[929]] - [[928]] - [[927]] - [[926]] - [[925]] - [[924]] - [[923]] - [[922]] - [[921]] :[[920]] - [[919]] - [[918]] - [[917]] - [[916]] - [[915]] - [[914]] - [[913]] - [[912]] - [[911]] :[[910]] - [[909]] - [[908]] - [[907]] - [[906]] - [[905]] - [[904]] - [[903]] - [[902]] - [[901]] ==[[9ú haois]]== :[[900]] - [[899]] - [[898]] - [[897]] - [[896]] - [[895]] - [[894]] - [[893]] - [[892]] - [[891]] :[[890]] - [[889]] - [[888]] - [[887]] - [[886]] - [[885]] - [[884]] - [[883]] - [[882]] - [[881]] :[[880]] - [[879]] - [[878]] - [[877]] - [[876]] - [[875]] - [[874]] - [[873]] - [[872]] - [[871]] :[[870]] - [[869]] - [[868]] - [[867]] - [[866]] - [[865]] - [[864]] - [[863]] - [[862]] - [[861]] :[[860]] - [[859]] - [[858]] - [[857]] - [[856]] - [[855]] - [[854]] - [[853]] - [[852]] - [[851]] :[[850]] - [[849]] - [[848]] - [[847]] - [[846]] - [[845]] - [[844]] - [[843]] - [[842]] - [[841]] :[[840]] - [[839]] - [[838]] - [[837]] - [[836]] - [[835]] - [[834]] - [[833]] - [[832]] - [[831]] :[[830]] - [[829]] - [[828]] - [[827]] - [[826]] - [[825]] - [[824]] - [[823]] - [[822]] - [[821]] :[[820]] - [[819]] - [[818]] - [[817]] - [[816]] - [[815]] - [[814]] - [[813]] - [[812]] - [[811]] :[[810]] - [[809]] - [[808]] - [[807]] - [[806]] - [[805]] - [[804]] - [[803]] - [[802]] - [[801]] ==[[8ú haois]]== :[[800]] - [[799]] - [[798]] - [[797]] - [[796]] - [[795]] - [[794]] - [[793]] - [[792]] - [[791]] :[[790]] - [[789]] - [[788]] - [[787]] - [[786]] - [[785]] - [[784]] - [[783]] - [[782]] - [[781]] :[[780]] - [[779]] - [[778]] - [[777]] - [[776]] - [[775]] - [[774]] - [[773]] - [[772]] - [[771]] :[[770]] - [[769]] - [[768]] - [[767]] - [[766]] - [[765]] - [[764]] - [[763]] - [[762]] - [[761]] :[[760]] - [[759]] - [[758]] - [[757]] - [[756]] - [[755]] - [[754]] - [[753]] - [[752]] - [[751]] :[[750]] - [[749]] - [[748]] - [[747]] - [[746]] - [[745]] - [[744]] - [[743]] - [[742]] - [[741]] :[[740]] - [[739]] - [[738]] - [[737]] - [[736]] - [[735]] - [[734]] - [[733]] - [[732]] - [[731]] :[[730]] - [[729]] - [[728]] - [[727]] - [[726]] - [[725]] - [[724]] - [[723]] - [[722]] - [[721]] :[[720]] - [[719]] - [[718]] - [[717]] - [[716]] - [[715]] - [[714]] - [[713]] - [[712]] - [[711]] :[[710]] - [[709]] - [[708]] - [[707]] - [[706]] - [[705]] - [[704]] - [[703]] - [[702]] - [[701]] ==[[7ú haois]]== :[[700]] - [[699]] - [[698]] - [[697]] - [[696]] - [[695]] - [[694]] - [[693]] - [[692]] - [[691]] :[[690]] - [[689]] - [[688]] - [[687]] - [[686]] - [[685]] - [[684]] - [[683]] - [[682]] - [[681]] :[[680]] - [[679]] - [[678]] - [[677]] - [[676]] - [[675]] - [[674]] - [[673]] - [[672]] - [[671]] :[[670]] - [[669]] - [[668]] - [[667]] - [[666]] - [[665]] - [[664]] - [[663]] - [[662]] - [[661]] :[[660]] - [[659]] - [[658]] - [[657]] - [[656]] - [[655]] - [[654]] - [[653]] - [[652]] - [[651]] :[[650]] - [[649]] - [[648]] - [[647]] - [[646]] - [[645]] - [[644]] - [[643]] - [[642]] - [[641]] :[[640]] - [[639]] - [[638]] - [[637]] - [[636]] - [[635]] - [[634]] - [[633]] - [[632]] - [[631]] :[[630]] - [[629]] - [[628]] - [[627]] - [[626]] - [[625]] - [[624]] - [[623]] - [[622]] - [[621]] :[[620]] - [[619]] - [[618]] - [[617]] - [[616]] - [[615]] - [[614]] - [[613]] - [[612]] - [[611]] :[[610]] - [[609]] - [[608]] - [[607]] - [[606]] - [[605]] - [[604]] - [[603]] - [[602]] - [[601]] ==[[6ú haois]]== :[[600]] - [[599]] - [[598]] - [[597]] - [[596]] - [[595]] - [[594]] - [[593]] - [[592]] - [[591]] :[[590]] - [[589]] - [[588]] - [[587]] - [[586]] - [[585]] - [[584]] - [[583]] - [[582]] - [[581]] :[[580]] - [[579]] - [[578]] - [[577]] - [[576]] - [[575]] - [[574]] - [[573]] - [[572]] - [[571]] :[[570]] - [[569]] - [[568]] - [[567]] - [[566]] - [[565]] - [[564]] - [[563]] - [[562]] - [[561]] :[[560]] - [[559]] - [[558]] - [[557]] - [[556]] - [[555]] - [[554]] - [[553]] - [[552]] - [[551]] :[[550]] - [[549]] - [[548]] - [[547]] - [[546]] - [[545]] - [[544]] - [[543]] - [[542]] - [[541]] :[[540]] - [[539]] - [[538]] - [[537]] - [[536]] - [[535]] - [[534]] - [[533]] - [[532]] - [[531]] :[[530]] - [[529]] - [[528]] - [[527]] - [[526]] - [[525]] - [[524]] - [[523]] - [[522]] - [[521]] :[[520]] - [[519]] - [[518]] - [[517]] - [[516]] - [[515]] - [[514]] - [[513]] - [[512]] - [[511]] :[[510]] - [[509]] - [[508]] - [[507]] - [[506]] - [[505]] - [[504]] - [[503]] - [[502]] - [[501]] ==[[5ú haois]]== :[[500]] - [[499]] - [[498]] - [[497]] - [[496]] - [[495]] - [[494]] - [[493]] - [[492]] - [[491]] :[[490]] - [[489]] - [[488]] - [[487]] - [[486]] - [[485]] - [[484]] - [[483]] - [[482]] - [[481]] :[[480]] - [[479]] - [[478]] - [[477]] - [[476]] - [[475]] - [[474]] - [[473]] - [[472]] - [[471]] :[[470]] - [[469]] - [[468]] - [[467]] - [[466]] - [[465]] - [[464]] - [[463]] - [[462]] - [[461]] :[[460]] - [[459]] - [[458]] - [[457]] - [[456]] - [[455]] - [[454]] - [[453]] - [[452]] - [[451]] :[[450]] - [[449]] - [[448]] - [[447]] - [[446]] - [[445]] - [[444]] - [[443]] - [[442]] - [[441]] :[[440]] - [[439]] - [[438]] - [[437]] - [[436]] - [[435]] - [[434]] - [[433]] - [[432]] - [[431]] :[[430]] - [[429]] - [[428]] - [[427]] - [[426]] - [[425]] - [[424]] - [[423]] - [[422]] - [[421]] :[[420]] - [[419]] - [[418]] - [[417]] - [[416]] - [[415]] - [[414]] - [[413]] - [[412]] - [[411]] :[[410]] - [[409]] - [[408]] - [[407]] - [[406]] - [[405]] - [[404]] - [[403]] - [[402]] - [[401]] ==[[4ú haois]]== :[[400]] - [[399]] - [[398]] - [[397]] - [[396]] - [[395]] - [[394]] - [[393]] - [[392]] - [[391]] :[[390]] - [[389]] - [[388]] - [[387]] - [[386]] - [[385]] - [[384]] - [[383]] - [[382]] - [[381]] :[[380]] - [[379]] - [[378]] - [[377]] - [[376]] - [[375]] - [[374]] - [[373]] - [[372]] - [[371]] :[[370]] - [[369]] - [[368]] - [[367]] - [[366]] - [[365]] - [[364]] - [[363]] - [[362]] - [[361]] :[[360]] - [[359]] - [[358]] - [[357]] - [[356]] - [[355]] - [[354]] - [[353]] - [[352]] - [[351]] :[[350]] - [[349]] - [[348]] - [[347]] - [[346]] - [[345]] - [[344]] - [[343]] - [[342]] - [[341]] :[[340]] - [[339]] - [[338]] - [[337]] - [[336]] - [[335]] - [[334]] - [[333]] - [[332]] - [[331]] :[[330]] - [[329]] - [[328]] - [[327]] - [[326]] - [[325]] - [[324]] - [[323]] - [[322]] - [[321]] :[[320]] - [[319]] - [[318]] - [[317]] - [[316]] - [[315]] - [[314]] - [[313]] - [[312]] - [[311]] :[[310]] - [[309]] - [[308]] - [[307]] - [[306]] - [[305]] - [[304]] - [[303]] - [[302]] - [[301]] ==[[3ú haois]]== :[[300]] - [[299]] - [[298]] - [[297]] - [[296]] - [[295]] - [[294]] - [[293]] - [[292]] - [[291]] :[[290]] - [[289]] - [[288]] - [[287]] - [[286]] - [[285]] - [[284]] - [[283]] - [[282]] - [[281]] :[[280]] - [[279]] - [[278]] - [[277]] - [[276]] - [[275]] - [[274]] - [[273]] - [[272]] - [[271]] :[[270]] - [[269]] - [[268]] - [[267]] - [[266]] - [[265]] - [[264]] - [[263]] - [[262]] - [[261]] :[[260]] - [[259]] - [[258]] - [[257]] - [[256]] - [[255]] - [[254]] - [[253]] - [[252]] - [[251]] :[[250]] - [[249]] - [[248]] - [[247]] - [[246]] - [[245]] - [[244]] - [[243]] - [[242]] - [[241]] :[[240]] - [[239]] - [[238]] - [[237]] - [[236]] - [[235]] - [[234]] - [[233]] - [[232]] - [[231]] :[[230]] - [[229]] - [[228]] - [[227]] - [[226]] - [[225]] - [[224]] - [[223]] - [[222]] - [[221]] :[[220]] - [[219]] - [[218]] - [[217]] - [[216]] - [[215]] - [[214]] - [[213]] - [[212]] - [[211]] :[[210]] - [[209]] - [[208]] - [[207]] - [[206]] - [[205]] - [[204]] - [[203]] - [[202]] - [[201]] ==[[2ú haois]]== :[[200]] - [[199]] - [[198]] - [[197]] - [[196]] - [[195]] - [[194]] - [[193]] - [[192]] - [[191]] :[[190]] - [[189]] - [[188]] - [[187]] - [[186]] - [[185]] - [[184]] - [[183]] - [[182]] - [[181]] :[[180]] - [[179]] - [[178]] - [[177]] - [[176]] - [[175]] - [[174]] - [[173]] - [[172]] - [[171]] :[[170]] - [[169]] - [[168]] - [[167]] - [[166]] - [[165]] - [[164]] - [[163]] - [[162]] - [[161]] :[[160]] - [[159]] - [[158]] - [[157]] - [[156]] - [[155]] - [[154]] - [[153]] - [[152]] - [[151]] :[[150]] - [[149]] - [[148]] - [[147]] - [[146]] - [[145]] - [[144]] - [[143]] - [[142]] - [[141]] :[[140]] - [[139]] - [[138]] - [[137]] - [[136]] - [[135]] - [[134]] - [[133]] - [[132]] - [[131]] :[[130]] - [[129]] - [[128]] - [[127]] - [[126]] - [[125]] - [[124]] - [[123]] - [[122]] - [[121]] :[[120]] - [[119]] - [[118]] - [[117]] - [[116]] - [[115]] - [[114]] - [[113]] - [[112]] - [[111]] :[[110]] - [[109]] - [[108]] - [[107]] - [[106]] - [[105]] - [[104]] - [[103]] - [[102]] - [[101]] ==[[1ú haois]]== :[[100]] - [[99]] - [[98]] - [[97]] - [[96]] - [[95]] - [[94]] - [[93]] - [[92]] - [[91]] :[[90]] - [[89]] - [[88]] - [[87]] - [[86]] - [[85]] - [[84]] - [[83]] - [[82]] - [[81]] :[[80]] - [[79]] - [[78]] - [[77]] - [[76]] - [[75]] - [[74]] - [[73]] - [[72]] - [[71]] :[[70]] - [[69]] - [[68]] - [[67]] - [[66]] - [[65]] - [[64]] - [[63]] - [[62]] - [[61]] :[[60]] - [[59]] - [[58]] - [[57]] - [[56]] - [[55]] - [[54]] - [[53]] - [[52]] - [[51]] :[[50]] - [[49]] - [[48]] - [[47]] - [[46]] - [[45]] - [[44]] - [[43]] - [[42]] - [[41]] :[[40]] - [[39]] - [[38]] - [[37]] - [[36]] - [[35]] - [[34]] - [[33]] - [[32]] - [[31]] :[[30]] - [[29]] - [[28]] - [[27]] - [[26]] - [[25]] - [[24]] - [[23]] - [[22]] - [[21]] :[[20]] - [[19]] - [[18]] - [[17]] - [[16]] - [[15]] - [[14]] - [[13]] - [[12]] - [[11]] :[[10]] - [[9]] - [[8]] - [[7]] - [[6]] - [[5]] - [[4]] - [[3]] - [[2]] - [[1]] ==[[1ú haois RC]]== :[[1 RC|1]] - [[2 RC|2]] - [[3 RC|3]] - [[4 RC|4]] - [[5 RC|5]] - [[6 RC|6]] - [[7 RC|7]] - [[8 RC|8]] - [[9 RC|9]] - [[10 RC|10]] :[[11 RC|11]] - [[12 RC|12]] - [[13 RC|13]] - [[14 RC|14]] - [[15 RC|15]] - [[16 RC|16]] - [[17 RC|17]] - [[18 RC|18]] - [[19 RC|19]] - [[20 RC|20]] :[[21 RC|21]] - [[22 RC|22]] - [[23 RC|23]] - [[24 RC|24]] - [[25 RC|25]] - [[26 RC|26]] - [[27 RC|27]] - [[28 RC|28]] - [[29 RC|29]] - [[30 RC|30]] :[[31 RC|31]] - [[32 RC|32]] - [[33 RC|33]] - [[34 RC|34]] - [[35 RC|35]] - [[36 RC|36]] - [[37 RC|37]] - [[38 RC|38]] - [[39 RC|39]] - [[40 RC|40]] :[[41 RC|41]] - [[42 RC|42]] - [[43 RC|43]] - [[44 RC|44]] - [[45 RC|45]] - [[46 RC|46]] - [[47 RC|47]] - [[48 RC|48]] - [[49 RC|49]] - [[50 RC|50]] :[[51 RC|51]] - [[52 RC|52]] - [[53 RC|53]] - [[54 RC|54]] - [[55 RC|55]] - [[56 RC|56]] - [[57 RC|57]] - [[58 RC|58]] - [[59 RC|59]] - [[60 RC|60]] :[[61 RC|61]] - [[62 RC|62]] - [[63 RC|63]] - [[64 RC|64]] - [[65 RC|65]] - [[66 RC|66]] - [[67 RC|67]] - [[68 RC|68]] - [[69 RC|69]] - [[70 RC|70]] :[[71 RC|71]] - [[72 RC|72]] - [[73 RC|73]] - [[74 RC|74]] - [[75 RC|75]] - [[76 RC|76]] - [[77 RC|77]] - [[78 RC|78]] - [[79 RC|79]] - [[80 RC|80]] :[[81 RC|81]] - [[82 RC|82]] - [[83 RC|83]] - [[84 RC|84]] - [[85 RC|85]] - [[86 RC|86]] - [[87 RC|87]] - [[88 RC|88]] - [[89 RC|89]] - [[90 RC|90]] :[[91 RC|91]] - [[92 RC|92]] - [[93 RC|93]] - [[94 RC|94]] - [[95 RC|95]] - [[96 RC|96]] - [[97 RC|97]] - [[98 RC|98]] - [[99 RC|99]] - [[100 RC|100]] ==[[2ú haois RC]]== :[[101 RC|101]] - [[102 RC|102]] - [[103 RC|103]] - [[104 RC|104]] - [[105 RC|105]] - [[106 RC|106]] - [[107 RC|107]] - [[108 RC|108]] - [[109 RC|109]] - [[110 RC|110]] :[[111 RC|111]] - [[112 RC|112]] - [[113 RC|113]] - [[114 RC|114]] - [[115 RC|115]] - [[116 RC|116]] - [[117 RC|117]] - [[118 RC|118]] - [[119 RC|119]] - [[120 RC|120]] :[[121 RC|121]] - [[122 RC|122]] - [[123 RC|123]] - [[124 RC|124]] - [[125 RC|125]] - [[126 RC|126]] - [[127 RC|127]] - [[128 RC|128]] - [[129 RC|129]] - [[130 RC|130]] :[[131 RC|131]] - [[132 RC|132]] - [[133 RC|133]] - [[134 RC|134]] - [[135 RC|135]] - [[136 RC|136]] - [[137 RC|137]] - [[138 RC|138]] - [[139 RC|139]] - [[140 RC|140]] :[[141 RC|141]] - [[142 RC|142]] - [[143 RC|143]] - [[144 RC|144]] - [[145 RC|145]] - [[146 RC|146]] - [[147 RC|147]] - [[148 RC|148]] - [[149 RC|149]] - [[150 RC|150]] :[[151 RC|151]] - [[152 RC|152]] - [[153 RC|153]] - [[154 RC|154]] - [[155 RC|155]] - [[156 RC|156]] - [[157 RC|157]] - [[158 RC|158]] - [[159 RC|159]] - [[160 RC|160]] :[[161 RC|161]] - [[162 RC|162]] - [[163 RC|163]] - [[164 RC|164]] - [[165 RC|165]] - [[166 RC|166]] - [[167 RC|167]] - [[168 RC|168]] - [[169 RC|169]] - [[170 RC|170]] :[[171 RC|171]] - [[172 RC|172]] - [[173 RC|173]] - [[174 RC|174]] - [[175 RC|175]] - [[176 RC|176]] - [[177 RC|177]] - [[178 RC|178]] - [[179 RC|179]] - [[180 RC|180]] :[[181 RC|181]] - [[182 RC|182]] - [[183 RC|183]] - [[184 RC|184]] - [[185 RC|185]] - [[186 RC|186]] - [[187 RC|187]] - [[188 RC|188]] - [[189 RC|189]] - [[190 RC|190]] :[[191 RC|191]] - [[192 RC|192]] - [[193 RC|193]] - [[194 RC|194]] - [[195 RC|195]] - [[196 RC|196]] - [[197 RC|197]] - [[198 RC|198]] - [[199 RC|199]] - [[200 RC|200]] ==[[3ú haois RC]]== :[[201 RC|201]] - [[202 RC|202]] - [[203 RC|203]] - [[204 RC|204]] - [[205 RC|205]] - [[206 RC|206]] - [[207 RC|207]] - [[208 RC|208]] - [[209 RC|209]] - [[210 RC|210]] :[[211 RC|211]] - [[212 RC|212]] - [[213 RC|213]] - [[214 RC|214]] - [[215 RC|215]] - [[216 RC|216]] - [[217 RC|217]] - [[218 RC|218]] - [[219 RC|219]] - [[220 RC|220]] :[[221 RC|221]] - [[222 RC|222]] - [[223 RC|223]] - [[224 RC|224]] - [[225 RC|225]] - [[226 RC|226]] - [[227 RC|227]] - [[228 RC|228]] - [[229 RC|229]] - [[230 RC|230]] :[[231 RC|231]] - [[232 RC|232]] - [[233 RC|233]] - [[234 RC|234]] - [[235 RC|235]] - [[236 RC|236]] - [[237 RC|237]] - [[238 RC|238]] - [[239 RC|239]] - [[240 RC|240]] :[[241 RC|241]] - [[242 RC|242]] - [[243 RC|243]] - [[244 RC|244]] - [[245 RC|245]] - [[246 RC|246]] - [[247 RC|247]] - [[248 RC|248]] - [[249 RC|249]] - [[250 RC|250]] :[[251 RC|251]] - [[252 RC|252]] - [[253 RC|253]] - [[254 RC|254]] - [[255 RC|255]] - [[256 RC|256]] - [[257 RC|257]] - [[258 RC|258]] - [[259 RC|259]] - [[260 RC|260]] :[[261 RC|261]] - [[262 RC|262]] - [[263 RC|263]] - [[264 RC|264]] - [[265 RC|265]] - [[266 RC|266]] - [[267 RC|267]] - [[268 RC|268]] - [[269 RC|269]] - [[270 RC|270]] :[[271 RC|271]] - [[272 RC|272]] - [[273 RC|273]] - [[274 RC|274]] - [[275 RC|275]] - [[276 RC|276]] - [[277 RC|277]] - [[278 RC|278]] - [[279 RC|279]] - [[280 RC|280]] :[[281 RC|281]] - [[282 RC|282]] - [[283 RC|283]] - [[284 RC|284]] - [[285 RC|285]] - [[286 RC|286]] - [[287 RC|287]] - [[288 RC|288]] - [[289 RC|289]] - [[290 RC|290]] :[[291 RC|291]] - [[292 RC|292]] - [[293 RC|293]] - [[294 RC|294]] - [[295 RC|295]] - [[296 RC|296]] - [[297 RC|297]] - [[298 RC|298]] - [[299 RC|299]] - [[300 RC|300]] ==[[4ú haois RC]]== :[[301 RC|301]] - [[302 RC|302]] - [[303 RC|303]] - [[304 RC|304]] - [[305 RC|305]] - [[306 RC|306]] - [[307 RC|307]] - [[308 RC|308]] - [[309 RC|309]] - [[310 RC|310]] :[[311 RC|311]] - [[312 RC|312]] - [[313 RC|313]] - [[314 RC|314]] - [[315 RC|315]] - [[316 RC|316]] - [[317 RC|317]] - [[318 RC|318]] - [[319 RC|319]] - [[320 RC|320]] :[[321 RC|321]] - [[322 RC|322]] - [[323 RC|323]] - [[324 RC|324]] - [[325 RC|325]] - [[326 RC|326]] - [[327 RC|327]] - [[328 RC|328]] - [[329 RC|329]] - [[330 RC|330]] :[[331 RC|331]] - [[332 RC|332]] - [[333 RC|333]] - [[334 RC|334]] - [[335 RC|335]] - [[336 RC|336]] - [[337 RC|337]] - [[338 RC|338]] - [[339 RC|339]] - [[340 RC|340]] :[[341 RC|341]] - [[342 RC|342]] - [[343 RC|343]] - [[344 RC|344]] - [[345 RC|345]] - [[346 RC|346]] - [[347 RC|347]] - [[348 RC|348]] - [[349 RC|349]] - [[350 RC|350]] :[[351 RC|351]] - [[352 RC|352]] - [[353 RC|353]] - [[354 RC|354]] - [[355 RC|355]] - [[356 RC|356]] - [[357 RC|357]] - [[358 RC|358]] - [[359 RC|359]] - [[360 RC|360]] :[[361 RC|361]] - [[362 RC|362]] - [[363 RC|363]] - [[364 RC|364]] - [[365 RC|365]] - [[366 RC|366]] - [[367 RC|367]] - [[368 RC|368]] - [[369 RC|369]] - [[370 RC|370]] :[[371 RC|371]] - [[372 RC|372]] - [[373 RC|373]] - [[374 RC|374]] - [[375 RC|375]] - [[376 RC|376]] - [[377 RC|377]] - [[378 RC|378]] - [[379 RC|379]] - [[380 RC|380]] :[[381 RC|381]] - [[382 RC|382]] - [[383 RC|383]] - [[384 RC|384]] - [[385 RC|385]] - [[386 RC|386]] - [[387 RC|387]] - [[388 RC|388]] - [[389 RC|389]] - [[390 RC|390]] :[[391 RC|391]] - [[392 RC|392]] - [[393 RC|393]] - [[394 RC|394]] - [[395 RC|395]] - [[396 RC|396]] - [[397 RC|397]] - [[398 RC|398]] - [[399 RC|399]] - [[400 RC|400]] ==[[5ú haois RC]]== :[[401 RC|401]] - [[402 RC|402]] - [[403 RC|403]] - [[404 RC|404]] - [[405 RC|405]] - [[406 RC|406]] - [[407 RC|407]] - [[408 RC|408]] - [[409 RC|409]] - [[410 RC|410]] :[[411 RC|411]] - [[412 RC|412]] - [[413 RC|413]] - [[414 RC|414]] - [[415 RC|415]] - [[416 RC|416]] - [[417 RC|417]] - [[418 RC|418]] - [[419 RC|419]] - [[420 RC|420]] :[[421 RC|421]] - [[422 RC|422]] - [[423 RC|423]] - [[424 RC|424]] - [[425 RC|425]] - [[426 RC|426]] - [[427 RC|427]] - [[428 RC|428]] - [[429 RC|429]] - [[430 RC|430]] :[[431 RC|431]] - [[432 RC|432]] - [[433 RC|433]] - [[434 RC|434]] - [[435 RC|435]] - [[436 RC|436]] - [[437 RC|437]] - [[438 RC|438]] - [[439 RC|439]] - [[440 RC|440]] :[[441 RC|441]] - [[442 RC|442]] - [[443 RC|443]] - [[444 RC|444]] - [[445 RC|445]] - [[446 RC|446]] - [[447 RC|447]] - [[448 RC|448]] - [[449 RC|449]] - [[450 RC|450]] :[[451 RC|451]] - [[452 RC|452]] - [[453 RC|453]] - [[454 RC|454]] - [[455 RC|455]] - [[456 RC|456]] - [[457 RC|457]] - [[458 RC|458]] - [[459 RC|459]] - [[460 RC|460]] :[[461 RC|461]] - [[462 RC|462]] - [[463 RC|463]] - [[464 RC|464]] - [[465 RC|465]] - [[466 RC|466]] - [[467 RC|467]] - [[468 RC|468]] - [[469 RC|469]] - [[470 RC|470]] :[[471 RC|471]] - [[472 RC|472]] - [[473 RC|473]] - [[474 RC|474]] - [[475 RC|475]] - [[476 RC|476]] - [[477 RC|477]] - [[478 RC|478]] - [[479 RC|479]] - [[480 RC|480]] :[[481 RC|481]] - [[482 RC|482]] - [[483 RC|483]] - [[484 RC|484]] - [[485 RC|485]] - [[486 RC|486]] - [[487 RC|487]] - [[488 RC|488]] - [[489 RC|489]] - [[490 RC|490]] :[[491 RC|491]] - [[492 RC|492]] - [[493 RC|493]] - [[494 RC|494]] - [[495 RC|495]] - [[496 RC|496]] - [[497 RC|497]] - [[498 RC|498]] - [[499 RC|499]] - [[500 RC|500]] ==[[6ú haois RC]]== :[[501 RC|501]] - [[502 RC|502]] - [[503 RC|503]] - [[504 RC|504]] - [[505 RC|505]] - [[506 RC|506]] - [[507 RC|507]] - [[508 RC|508]] - [[509 RC|509]] - [[510 RC|510]] :[[511 RC|511]] - [[512 RC|512]] - [[513 RC|513]] - [[514 RC|514]] - [[515 RC|515]] - [[516 RC|516]] - [[517 RC|517]] - [[518 RC|518]] - [[519 RC|519]] - [[520 RC|520]] :[[521 RC|521]] - [[522 RC|522]] - [[523 RC|523]] - [[524 RC|524]] - [[525 RC|525]] - [[526 RC|526]] - [[527 RC|527]] - [[528 RC|528]] - [[529 RC|529]] - [[530 RC|530]] :[[531 RC|531]] - [[532 RC|532]] - [[533 RC|533]] - [[534 RC|534]] - [[535 RC|535]] - [[536 RC|536]] - [[537 RC|537]] - [[538 RC|538]] - [[539 RC|539]] - [[540 RC|540]] :[[541 RC|541]] - [[542 RC|542]] - [[543 RC|543]] - [[544 RC|544]] - [[545 RC|545]] - [[546 RC|546]] - [[547 RC|547]] - [[548 RC|548]] - [[549 RC|549]] - [[550 RC|550]] :[[551 RC|551]] - [[552 RC|552]] - [[553 RC|553]] - [[554 RC|554]] - [[555 RC|555]] - [[556 RC|556]] - [[557 RC|557]] - [[558 RC|558]] - [[559 RC|559]] - [[560 RC|560]] :[[561 RC|561]] - [[562 RC|562]] - [[563 RC|563]] - [[564 RC|564]] - [[565 RC|565]] - [[566 RC|566]] - [[567 RC|567]] - [[568 RC|568]] - [[569 RC|569]] - [[570 RC|570]] :[[571 RC|571]] - [[572 RC|572]] - [[573 RC|573]] - [[574 RC|574]] - [[575 RC|575]] - [[576 RC|576]] - [[577 RC|577]] - [[578 RC|578]] - [[579 RC|579]] - [[580 RC|580]] :[[581 RC|581]] - [[582 RC|582]] - [[583 RC|583]] - [[584 RC|584]] - [[585 RC|585]] - [[586 RC|586]] - [[587 RC|587]] - [[588 RC|588]] - [[589 RC|589]] - [[590 RC|590]] :[[591 RC|591]] - [[592 RC|592]] - [[593 RC|593]] - [[594 RC|594]] - [[595 RC|595]] - [[596 RC|596]] - [[597 RC|597]] - [[598 RC|598]] - [[599 RC|599]] - [[600 RC|600]] ==[[7ú haois RC]]== :[[601 RC|601]] - [[602 RC|602]] - [[603 RC|603]] - [[604 RC|604]] - [[605 RC|605]] - [[606 RC|606]] - [[607 RC|607]] - [[608 RC|608]] - [[609 RC|609]] - [[610 RC|610]] :[[611 RC|611]] - [[612 RC|612]] - [[613 RC|613]] - [[614 RC|614]] - [[615 RC|615]] - [[616 RC|616]] - [[617 RC|617]] - [[618 RC|618]] - [[619 RC|619]] - [[620 RC|620]] :[[621 RC|621]] - [[622 RC|622]] - [[623 RC|623]] - [[624 RC|624]] - [[625 RC|625]] - [[626 RC|626]] - [[627 RC|627]] - [[628 RC|628]] - [[629 RC|629]] - [[630 RC|630]] :[[631 RC|631]] - [[632 RC|632]] - [[633 RC|633]] - [[634 RC|634]] - [[635 RC|635]] - [[636 RC|636]] - [[637 RC|637]] - [[638 RC|638]] - [[639 RC|639]] - [[640 RC|640]] :[[641 RC|641]] - [[642 RC|642]] - [[643 RC|643]] - [[644 RC|644]] - [[645 RC|645]] - [[646 RC|646]] - [[647 RC|647]] - [[648 RC|648]] - [[649 RC|649]] - [[650 RC|650]] :[[651 RC|651]] - [[652 RC|652]] - [[653 RC|653]] - [[654 RC|654]] - [[655 RC|655]] - [[656 RC|656]] - [[657 RC|657]] - [[658 RC|658]] - [[659 RC|659]] - [[660 RC|660]] :[[661 RC|661]] - [[662 RC|662]] - [[663 RC|663]] - [[664 RC|664]] - [[665 RC|665]] - [[666 RC|666]] - [[667 RC|667]] - [[668 RC|668]] - [[669 RC|669]] - [[670 RC|670]] :[[671 RC|671]] - [[672 RC|672]] - [[673 RC|673]] - [[674 RC|674]] - [[675 RC|675]] - [[676 RC|676]] - [[677 RC|677]] - [[678 RC|678]] - [[679 RC|679]] - [[680 RC|680]] :[[681 RC|681]] - [[682 RC|682]] - [[683 RC|683]] - [[684 RC|684]] - [[685 RC|685]] - [[686 RC|686]] - [[687 RC|687]] - [[688 RC|688]] - [[689 RC|689]] - [[690 RC|690]] :[[691 RC|691]] - [[692 RC|692]] - [[693 RC|693]] - [[694 RC|694]] - [[695 RC|695]] - [[696 RC|696]] - [[697 RC|697]] - [[698 RC|698]] - [[699 RC|699]] - [[700 RC|700]] ==[[8ú haois RC]]== :[[701 RC|701]] - [[702 RC|702]] - [[703 RC|703]] - [[704 RC|704]] - [[705 RC|705]] - [[706 RC|706]] - [[707 RC|707]] - [[708 RC|708]] - [[709 RC|709]] - [[710 RC|710]] :[[711 RC|711]] - [[712 RC|712]] - [[713 RC|713]] - [[714 RC|714]] - [[715 RC|715]] - [[716 RC|716]] - [[717 RC|717]] - [[718 RC|718]] - [[719 RC|719]] - [[720 RC|720]] :[[721 RC|721]] - [[722 RC|722]] - [[723 RC|723]] - [[724 RC|724]] - [[725 RC|725]] - [[726 RC|726]] - [[727 RC|727]] - [[728 RC|728]] - [[729 RC|729]] - [[730 RC|730]] :[[731 RC|731]] - [[732 RC|732]] - [[733 RC|733]] - [[734 RC|734]] - [[735 RC|735]] - [[736 RC|736]] - [[737 RC|737]] - [[738 RC|738]] - [[739 RC|739]] - [[740 RC|740]] :[[741 RC|741]] - [[742 RC|742]] - [[743 RC|743]] - [[744 RC|744]] - [[745 RC|745]] - [[746 RC|746]] - [[747 RC|747]] - [[748 RC|748]] - [[749 RC|749]] - [[750 RC|750]] :[[751 RC|751]] - [[752 RC|752]] - [[753 RC|753]] - [[754 RC|754]] - [[755 RC|755]] - [[756 RC|756]] - [[757 RC|757]] - [[758 RC|758]] - [[759 RC|759]] - [[760 RC|760]] :[[761 RC|761]] - [[762 RC|762]] - [[763 RC|763]] - [[764 RC|764]] - [[765 RC|765]] - [[766 RC|766]] - [[767 RC|767]] - [[768 RC|768]] - [[769 RC|769]] - [[770 RC|770]] :[[771 RC|771]] - [[772 RC|772]] - [[773 RC|773]] - [[774 RC|774]] - [[775 RC|775]] - [[776 RC|776]] - [[777 RC|777]] - [[778 RC|778]] - [[779 RC|779]] - [[780 RC|780]] :[[781 RC|781]] - [[782 RC|782]] - [[783 RC|783]] - [[784 RC|784]] - [[785 RC|785]] - [[786 RC|786]] - [[787 RC|787]] - [[788 RC|788]] - [[789 RC|789]] - [[790 RC|790]] :[[791 RC|791]] - [[792 RC|792]] - [[793 RC|793]] - [[794 RC|794]] - [[795 RC|795]] - [[796 RC|796]] - [[797 RC|797]] - [[798 RC|798]] - [[799 RC|799]] - [[800 RC|800]] ==Féach freisin== *[[Liosta deichniúra]] *[[Liosta aoiseanna]] *[[Liosta céadta]] [[Catagóir:Blianta]] 4a16p5ww0472tluvfnvd2skwo838lue 0 67213 1326912 1324617 2026-08-26T22:11:17Z ~2026-46704-12 76656 /* */ 1326912 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo|subdivisio=* ''Apteryx australis australis'' * ''Apteryx australis lawryi''}} Is speiceas [[cíobhaí]] é '''Tokoeka'''. Tá sé chomh mór leis an gCíobhaí Mór Breac, tríd is tríd, agus é dealraitheach leis an gCíobhaí Donn, cé go bhfuil sé níos dathéadroime. Is léir ón DNA is sine go raibh sé le fáil ar chósta thoir an Oileáin Theas tráth. ==Fospéiceas == Tá cúpla fospeiceas ann: * '''Tokoeka Oileáin Stewart (''Apteryx australis lawryi''). * '''Tokoeka na gCaolsáilí Thuaidh''' (''Apteryx australis ?'') agus '''Tokoeka na gCaolsáilí Theas''' (''Apteryx australis ?'') in iardheisceart an Oileáin Theas. * '''Tokoeka Haast''' (''Apteryx australis ?''), an fospeiceas is teirce agus gan ann ach timpeall 300 éan. Tugadh aitheantas dó sa bhliain 1993. Le fáil i limistéar cúng iargúlta i Sléibhte Haast san Oileán Theas. Gob air atá níos cuaire ná mar is gnách, agus clúmh sách rua air. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Cíobhaí]] [[Catagóir:Apteryx]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1813]] gicxajplbg3lcdr5n8ouxuv13tbcc82 0 78918 1326876 1204959 2026-08-26T16:26:52Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326876 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Speiceas ioguána is ea '''an t-ioguána mara Oileáin Galápagos'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Amblyrhynchus%20cristatus/|title=“Amblyrhynchus cristatus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (Amblyrhynchus cristatus), ar fáil ar [[Oileáin Galápagos]] ([[Eacuadór]]) amháin. Tá ar a chumas, uathúil i measc laghairteanna na nua-aimseartha, dul ar thóir foráiste san fharraige, agus is chuige sin go díreach aithnítear é mar reiptíl mhara.<ref name="arkive">{{cite web|title=Galapagos Marine Iguana|url=http://www.arkive.org/galapagos-marine-iguana/amblyrhynchus-cristatus/|publisher=ARKive|accessdate=24 October 2014|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=1 Deireadh Fómhair 2017|archivedate=24 Samhain 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161124025939/http://www.arkive.org/galapagos-marine-iguana/amblyrhynchus-cristatus/}}</ref> Beagnach go heisiach, itheann an ioguána seo algaí agus tumann na hioguánaí fireanna móra isteach san fharraige chun teacht ar an fhoinse bia seo, fad a bheathaíonn na baineannaigh agus ainmhithe níos lú taoide, nuair a bhíonn an taoide thráite, ar an chrios idirthaoideach.<ref name="Vitousek">{{cite book|authors=Vitousek, M.N.; D.R. Rubenstein; and M. Wikelski|year=2007|chapter=The evolution of foraging behavior in the Galápagos marine iguana: natural and sexual selection on body size drives ecological, morphological, and behavioral specialization|title=Lizard Ecology: The Evolutionary Consequences of Foraging Mode|url=https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse|editors=Reilly, S.M.; L.D. McBrayer; and D.B. Miles|publisher=New York: Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse/page/491 491]-507|isbn=9780521833585}}CS1 maint: Uses authors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_authors_parameter link])CS1 maint: Uses editors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_editors_parameter link]){{cite book|authors=Vitousek, M.N.; D.R. Rubenstein; and M. Wikelski|year=2007|chapter=The evolution of foraging behavior in the Galápagos marine iguana: natural and sexual selection on body size drives ecological, morphological, and behavioral specialization|title=Lizard Ecology: The Evolutionary Consequences of Foraging Mode|url=https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse|editors=Reilly, S.M.; L.D. McBrayer; and D.B. Miles|publisher=New York: Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse/page/491 491]-507|isbn=9780521833585}}</ref> Go príomha, cónaíonn siad i gcoilíneachtaí ar bhruacha creagach, áit gur féidir leo iad féin a choinneáil te, tar éis cuairte a tabhairt ar an uisce nó an chrios idirthaoideach a bhíonn measartha fuar, ach is féidir iad a feiceáil freisin i riasca, mangróibh agus tránna.<ref name="cornell">{{cite web|title=Marine Iguanas|url=http://www.geo.cornell.edu/geology/GalapagosWWW/MarineIguanas.html|publisher=Cornell University|accessdate=20 December 2013}}</ref> Athraíonn dealramh na n-ioguánaí mara idir na hoileáin éagsúla agus aithnítear roinnt fospeiceas .<ref name="Miralles2017">{{cite web|authors=Miralles; Macleod; Rodríguez; Ibáñez; Jiménez-Uzcategui; Quezada; Vences; and Steinfartz|year=2017|teideal=Shedding Light On the Imps of Darkness: An Integrative Taxonomic Revision of the Galápagos Marine Iguanas (Genus Amblyrhynchus)|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=XX|pages=1–33|doi=10.1093/zoolinnean/zlx007}}Missing or empty <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#cite_web_url help])CS1 maint: Uses authors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_authors_parameter link]){{cite web|authors=Miralles; Macleod; Rodríguez; Ibáñez; Jiménez-Uzcategui; Quezada; Vences; and Steinfartz|year=2017|teideal=Shedding Light On the Imps of Darkness: An Integrative Taxonomic Revision of the Galápagos Marine Iguanas (Genus Amblyrhynchus)|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=XX|pages=1–33|doi=10.1093/zoolinnean/zlx007}}</ref> Cé go bhfuil uimhreacha réasúnta móra daoibh beo go fóill agus go bhfuil siad coitianta go háitiúil,<ref name="GalConservancy">{{cite web|url=https://www.galapagos.org/about_galapagos/about-galapagos/biodiversity/reptiles/|teideal=Iguanas and Lizards|publisher=Galapagos Conservancy|accessdate=20 May 2017}}</ref> meastar an  speiceas  chosanta  seo 'faoi bhagairt'. [[ === Fospeicis === Tá seacht nó a hocht fospeocis de hioguánaí mara, atá liostaithe in ord aibítre, aitheanta go traidisiúnta : * ''A. c. albemarlensis'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileán Isabela  * ''A. c. uisce'' <small>Liath, 1831</small> (ní i gcónaí a aithnítear) – Oileán Pinzón  * ''A. c. cristatus'' <small>Bell, 1825</small> – Oileán Fernandina  * ''A. c. hassi'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileán Santa Cruz  * ''A. c. mertensi'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileáin San Cristóbal agus Santiago * ''A. c. nanus'' <small>Garman, 1892</small> – Oileán Genovesa  * ''A. c. sielmanni'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileán Pinta * ''A. c. venustissimus'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1956</small> – Oileán Española agus Oileán Gardener (atá beag bídeach).  == Féach freisin == * Planet Earth II - seó TEILIFÍSE  == Tagairtí == {{reflist|30em}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Ioguána mara oileáin Galápagos}} [[Catagóir:Reiptílí]] dh6dxlm7umct2mr8401lrkm9whjcu9y 0 79390 1326883 1305801 2026-08-26T16:54:49Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326883 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Planda bláthanna, ilbhliantúil, luibheach, sioc-leochaileacht, is ea '''Lus na hÁise''' , nó mar is fearr aithne air '''''Centella asiatica'''''. Baineann an planda seo leis an bhfine Apiaceae, fofhine Mackinlayoideae.<br> <br> Tá an planda dúchasach san Áise.<ref>{{cite web|last=United States Department of Agriculture|teideal=Plant Profile for Centella asiatica|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CEAS|accessdate=15 July 2012 (Use Native Status Link on Page)|dátarochtana=22 Deireadh Fómhair 2017|archivedate=26 Aibreán 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426202327/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CEAS}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;access-date=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date help]) [[Category:CS1 errors: dates|Category:CS1 errors: dates]]</ref><ref name="FD">{{cite web|last=Floridata|teideal=''Centella asiatica''|url=http://www.floridata.com/ref/c/cent_asi.cfm|accessdate=15 July 2012}}</ref>. Úsáidtear é mar [[glasra]] cócaireachta agus mar luibh leighis. == Cur síos == [[Íomhá:Centella_asiatica_in_Karnataka.jpg|mion|Centella asiatica i Karnataka, an India.]] Fásann Cantella  i dtalamh báite  trópaiceach.<ref name="MH">{{cite web|last=Meschino Health|teideal=Comprehensive Guide to Gotu Kola (''Centella asiatica'')|url=http://www.meschinohealth.com/books/gotu_kola|accessdate=15 July 2012}}</ref> Tá gais tanaí aige, agus iad ina stólain reatha, glas go scothdhearg-glas i ndath, a nascann na plandaí le chéile. Tá barra cruinne, gaisfhada, glas, aige, a bhfuil réidhuigeacht  le féitheacha palmatacha líonacha. Iompraítear na duilleoga ar pheitíní ingearacha, thart ar 2 cm.  Tá an fréamhstoc comhdhéanta de [[Riosóm|riosóim]], ag fás go hingearach anuas le fána. Tá dath geal orthu agus bíonn siad clúdaithe le fréamhribí.<ref>{{cite journal|authorlink=K. G. Mohandas Rao, S. Muddanna Rao, and S. Gurumadhva Rao|teideal=Leaf Extract Treatment During the Growth Spurt Period Enhances Hippocampal CA3 Neuronal Dendritic Arborization in Rats|journal=Evid Based Complement Alternat Med|volume=|pages=349–57|date=September 2006}}</ref> == Gnáthóg == ''Tá Centella asiatica'' dúchasach i bhfo-ilchríoch na hIndia,  nOirdheisceart na hÁise, agus  i réigiún bhogacha Oirdheisceart na Stáit Aontaithe.<ref>{{cite web|teideal=Centella asiatica|url=http://www.floraofalabama.org/Plant.aspx?id=331|website=Alabama Plant Atlas|accessdate=17 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|teideal=Centella asiatica|url=http://florida.plantatlas.usf.edu/Plant.aspx?id=709|website=Atlas of Florida Vascular Plants|accessdate=17 August 2015}}</ref> == Feidhm chócaireachta == [[Íomhá:Nam_bai_bua_bok.JPG|mion|''Deoch fhionnuar is ea Bai bua bok'' sa Téalainn]] == Féideartha mar uirlis fhítileasúcháin == I gcomhthéacs na fítileasúcháin de, tá an-phoitéinseal ag baint le ''C. asiatica mar '' uirlis fhíteastósctha  toisc go bhfuil ar a chumas miotail a bhaint aníos agus a thrasghluaiseacht ó fhréamh go meathán nuair a fhástar é in ithir trom-mhiotal-éillithe.<ref>Abd Manan F, Chai TT, Abd Samad A, Mamat DD (2015) [https://www.researchgate.net/profile/Tsun-Thai_Chai/publication/276921604_Evaluation_of_the_phytoremediation_potential_of_two_medicinal_plants/links/556e532208aeccd7773f6d48.pdf?origin=publication_detail_rebranded&ev=pub_int_prw_xdl&msrp=IkZru1S2eCMIReq1w1lFlep4p0%2BNG40HUWRfz5wV1sM1KchLIXF%2BqMBLQidtB5ZBoULS5M%2FyZcFzQTWdGnEm9w%3D%3D_H4uMiQOSNMvY81HFZ3mvOFN262ZswGGeGHDHeYee%2BqX9I%2F80FQEXjoJVcJlyr8aaZ5YfmPv4aAH%2FZJUdeRzoGQ%3D%3D Evaluation of the phytoremediation potential of two medicinal plants]. Sains Malaysiana 44(4): 503–509 .</ref> == Ceimic == [[Íomhá:Triterpenes from Centella asiatica.svg|deas|mion|Na comhdhúile tríteirpéine de ''Centella asiatica'']] .<ref>Singh B. and Rastogi, R. P. 1969. A reinvestigation of the triterpenes of Centella Asiatica. Phytochemistry 8: 917-921.</ref><ref>Singh, B. and Rastogi, R.P. 1968. Chemical examination of Centalla Asiatica Linn - III. Constitution of brahmic acid. Phytochemistry 7: 1385-1393. doi:10.1016/S0031-9422(00)85642-3</ref><ref>{{cite book|last1=Murray|first1=edited by Joseph E. Pizzorno, Jr., Michael T.|title=Textbook of natural medicine|url=https://archive.org/details/textbookofnatura0000unse|date=2012|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|isbn=9781437723335|page=[https://archive.org/details/textbookofnatura0000unse/page/650 650]|edition=4th}}CS1 maint: Extra text: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Extra_text:_authors_list link]){{cite book|last1=Murray|first1=edited by Joseph E. Pizzorno, Jr., Michael T.|title=Textbook of natural medicine|url=https://archive.org/details/textbookofnatura0000unse|date=2012|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|isbn=9781437723335|page=[https://archive.org/details/textbookofnatura0000unse/page/650 650]|edition=4th}}</ref> {| class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;" ! Cumaisc ! R' ! R" |- |Aigéad áiseach | H | OH |- |Aigéad brámach | OH | OH |- |Áiseachóisiod | H | O-glúcóis-glúcóis-ramnós |- | Madecassóisiod | OH | O-glúcóis-glúcóis-ramnós |} == Tagairtí == {{Reflist|2}} == Naisc sheachtracha == * {{cite book|last=Caldecott|first=Todd|year=2006|title=Ayurveda: The Divine Science of Life|publisher=Elsevier/Mosby|isbn=0-7234-3410-7}} Tá mionsonraithe [https://web.archive.org/web/20101229030104/http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/304-mandukaparni monagraf] ar ''Centella asiatica'' (Mandukaparni; Gotu Páistí) chomh maith le plé ar na buntáistí sláinte agus a úsáid i gcleachtas cliniciúil 99kli90ss5c05l08yog7grr8ixr26gs 0 85658 1326885 1107159 2026-08-26T17:16:55Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326885 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Amhránaí sopráin ceoldrámaíochta [[An Chatalóin|Catalónach]] ab ea '''Montserrat Caballé i Folch''' ([[12 Aibreán]] [[1933]]<ref>Magazine dominical de la Vanguardia, 8 Iúil 2012, lch. 27, "Cumplí 79 años en abril"</ref> – [[6 Deireadh Fómhair]] [[2018]]).<ref>Montserrat ha acceptat que es va posar cinc anys més per poder entrar al [[Conservatori del Liceu]] segons està [https://books.google.es/books?id=Q2eoBrz4Nl0C&pg=PA15&lpg=PA15&dq=montserrat+caball%C3%A9+1938+roger+alier&source=bl&ots=pOknTN7W-q&sig=O613N81EjgcjgG_5FP57DvaKVIQ&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjq_trHnp7TAhXEPRQKHWUdBmAQ6AEIODAC#v=onepage&q=montserrat%20caball%C3%A9%201938%20roger%20alier&f=false documentat al llibre de Roger Alier]</ref> Thabhaigh sí clú leis an mbealach a léirigh sí rólanna móra an ''bel canto'', mar shampla saothair [[Gioachino Rossini|Rossini]], [[Vincenzo Bellini|Bellini]], agus [[Gaetano Donizetti|Donizetti]]. Tharraing sí clú idirnáisiúnta nuair a d'imir sí ról in ''Lucrezia Borgia'', ceodráma de chuid Donizetti, in Carnegie Hall i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] sa bhliain 1965, agus de bharr í ar stáitsí tithe ceoldrámaíochta eile ina dhiaidh sin. Cuirtear síos ar a guth mar cheann láidir le smacht so-athraithe, go mór mór sa stíl ''pianissimo''. ==Beathaisnéis== Rugadh Caballé in [[Barcelona]] ar 12 Abreáin 1933.<ref name=":0">{{Cite book|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|year=2008|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0001bonn|last=Smith|first=Bonnie G.|authorlink=Bonnie G. Smith|publisher=Oxford University Press|isbn=|location=|pages=}}</ref>. Ní raibh cor an teaghlaigh rómhaith ó thaobh airgid de, é sin mar gheall ar [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne]].<ref name=":0" /> ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/music/artists/a96e61bc-1da0-45d0-816d-ebd00b70ff9d Samplaí d'amhránaíochta de chuid Caballé agus eile ag suíomh an BBC, arna rochtain ar 11 D.F. 2018] {{DEFAULTSORT:Caballe, Monserrat}} [[Catagóir:Amhránaithe Catalónacha]] [[Catagóir:Daoine as Barcelona]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1933]] [[Catagóir:Básanna in 2018]] klyxyagklh7tmu65p4l5nxkiuqbnf28 1 85959 1326931 903182 2026-08-27T07:43:02Z ~2026-46541-56 76663 /* */ 1326931 wikitext text/x-wiki {{Scrios|Atreoruithe briste}} #athsheoladh [[Plé Vicipéide:Cill Fhionntain]] taf9yl9tz4zbafjitzlepjh12rcjqtb 0 96145 1326950 987535 2026-08-27T11:10:01Z Mahagaja 91 fix double redirect 1326950 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Stát]] jtla6rk9juxpvj47uhr6cjfiw99nmg6 0 98853 1326941 1311354 2026-08-27T09:17:08Z TGcoa 21229 1326941 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Státaire, oifigeach sa Chabhlach Ríoga agus ball den [[Ríshliocht Windsor|teaghlach ríoga na Ríochta Aontaithe]] ba ea '''Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma''' ([[25 Meitheamh]] [[1900]] – [[27 Lúnasa]] [[1979]]).[[Íomhá:Admiral Lord Louis Mountbatten, 1943. TR1230 (cropped).jpg|clé|mion|220px|1943, [[aimiréal]] ag an am]] == Óige agus teaghlach == Rugadh Mountbatten i dTeach Frogmore, Windsor, i [[Berkshire]], ar an 25 Meitheamh 1900. "An Prionsa Louis de Battenberg" a tugadh air ó thús. Ba mhac é le Louis de Battenberg, aimiréal sa Chabhlach Ríoga, agus leis an mBanphrionsa Victoria de Hesse. Bhí sé de shliocht na Banríona [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Victoria]]. Sa bhliain 1917, agus fuath don Ghearmáin i réim sa Bhreatain, thréig an teaghlach a dteidil Ghearmánacha agus ghlac siad leis an sloinne Béarlaithe "Mountbatten". Phós sé Edwina Ashley sa bhliain 1922 agus bhí beirt iníonacha acu, Patricia agus Pamela. Deartháir máthar an [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann|Phrionsa Pilib]] ab ea Mountbatten, agus bhí sé ina mheantóir ag [[Séarlas III]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_Mountbatten,_1st_Earl_Mountbatten_of_Burma|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == Gairm chabhlaigh == Thosaigh Mountbatten ar a chuid oiliúna sa choláiste cabhlaigh ríoga in Osborne sa bhliain 1913. Le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] bhí sé i gceannas ar an scriostóir HMS ''Kelly'', a chuaigh go tóin poill amach ón [[An Chréit|gCréit]] ar an 23 Bealtaine 1941. Idir 1941 agus 1943 stiúir sé oibríochtaí comhpháirteacha na bhfórsaí Briotanacha, agus ó 1943 go 1946 bhí sé ina Ard-Cheannasaí ar fhórsaí na gComhghuaillithe in Oirdheisceart na hÁise. Ina dhiaidh sin bhí sé i gceannas ar an gCabhlach Ríoga (1955–1959) agus ina Cheann Foirne ar fhórsaí cosanta na Ríochta Aontaithe (1959–1965). == An India == Ceapadh ina leasrí deireanach ar an [[An India|India]] é ar an 21 Feabhra 1947. Bhain an India neamhspleáchas amach ar an 15 Lúnasa 1947, agus rinneadh [[Críochdheighilt na hIndia|críochdheighilt]] ar an tír idir an India agus [[An Phacastáin|an Phacastáin]]. D'fhan sé ina Ard-Ghobharnóir ar an India go dtí an 21 Meitheamh 1948. Tharla cinedhíothú ollmhór nuair a bhí Mountbatten i gceannas : maraíodh b'fhéidir 1-2 milliún faoi chrann smola an [[Foréigean|fhoréigin]] eitnigh, agus 'glanadh eitneach' ar an dá thaobh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple|teideal=The Mutual Genocide of Indian Partition|údar=Condé Nast|dáta=2015-06-21|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2021-08-14}}</ref> == Feallmharú == Chaitheadh sé cuid den samhradh i gCaisleán Classiebawn ar an [[An Mullach Mór|Mullach Mór]], [[Contae Shligigh]], beagnach gach bliain. Ar 27 Lúnasa 1979, feallmharaíodh an Tiarna Mountbatten ann. Phléasc an t[[IRA Sealadach|IRA]] buama ar a bhád. Bhí sé ar a laethanta saoire lena chlann, ag [[iascaireacht]] ag an am. Maraíodh beirt ghasúr (garmhac Nicholas Knatchbull, 14 bliain d'aois, agus Paul Maxwell, ball foirne, 15 bliain d'aois) agus bean (Doreen Brabourne 83 bliain d'aois) chomh maith. Gearradh príosúnacht saoil ar Thomas McMahon ar 23 Samhain 1979.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Thomas McMahon (Irish republican)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_McMahon_(Irish_republican)&oldid=1032245147|journal=Wikipedia|date=2021-07-06|language=en}}</ref> Ligeadh saor é sa bhliain 1998. == Féach freisin == * [[Luíochán an Phointe (1979)]] * [[Críochdheighilt na hIndia]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann]] * [[IRA Sealadach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-in}} {{DEFAULTSORT:Mountbatten, Louis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1900]] [[Catagóir:Básanna i 1979]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Berkshire]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Hampshire]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Sasana]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] tnuvs2eayqgfyru8pxgxmhjrwh25d6p 1326942 1326941 2026-08-27T09:20:43Z TGcoa 21229 1326942 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Státaire, oifigeach sa Chabhlach Ríoga agus ball den [[Ríshliocht Windsor|teaghlach ríoga na Ríochta Aontaithe]] ba ea '''Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma''' ([[25 Meitheamh]] [[1900]] – [[27 Lúnasa]] [[1979]]).[[Íomhá:Admiral Lord Louis Mountbatten, 1943. TR1230 (cropped).jpg|clé|mion|220px|1943, [[aimiréal]] ag an am]] [[Íomhá:Admiral of the Fleet Earl Mountbatten of Burma IND5298.jpg|clé|mion|220x220px|Lord agus Lady Mountbatten le Mahatma Gandhi le linn an [[cinedhíothú]]]] == Óige agus teaghlach == Rugadh Mountbatten i dTeach Frogmore, Windsor, i [[Berkshire]], ar an 25 Meitheamh 1900. "An Prionsa Louis de Battenberg" a tugadh air ó thús. Ba mhac é le Louis de Battenberg, aimiréal sa Chabhlach Ríoga, agus leis an mBanphrionsa Victoria de Hesse. Bhí sé de shliocht na Banríona [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Victoria]]. Sa bhliain 1917, agus fuath don Ghearmáin i réim sa Bhreatain, thréig an teaghlach a dteidil Ghearmánacha agus ghlac siad leis an sloinne Béarlaithe "Mountbatten". Phós sé Edwina Ashley sa bhliain 1922 agus bhí beirt iníonacha acu, Patricia agus Pamela. Deartháir máthar an [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann|Phrionsa Pilib]] ab ea Mountbatten, agus bhí sé ina mheantóir ag [[Séarlas III]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_Mountbatten,_1st_Earl_Mountbatten_of_Burma|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == Gairm chabhlaigh == Thosaigh Mountbatten ar a chuid oiliúna sa choláiste cabhlaigh ríoga in Osborne sa bhliain 1913. Le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] bhí sé i gceannas ar an scriostóir HMS ''Kelly'', a chuaigh go tóin poill amach ón [[An Chréit|gCréit]] ar an 23 Bealtaine 1941. Idir 1941 agus 1943 stiúir sé oibríochtaí comhpháirteacha na bhfórsaí Briotanacha, agus ó 1943 go 1946 bhí sé ina Ard-Cheannasaí ar fhórsaí na gComhghuaillithe in Oirdheisceart na hÁise. Ina dhiaidh sin bhí sé i gceannas ar an gCabhlach Ríoga (1955–1959) agus ina Cheann Foirne ar fhórsaí cosanta na Ríochta Aontaithe (1959–1965). == An India == Ceapadh ina leasrí deireanach ar an [[An India|India]] é ar an 21 Feabhra 1947. Bhain an India neamhspleáchas amach ar an 15 Lúnasa 1947, agus rinneadh [[Críochdheighilt na hIndia|críochdheighilt]] ar an tír idir an India agus [[An Phacastáin|an Phacastáin]]. D'fhan sé ina Ard-Ghobharnóir ar an India go dtí an 21 Meitheamh 1948. Tharla [[cinedhíothú]] ollmhór nuair a bhí Mountbatten i gceannas : maraíodh b'fhéidir 1-2 milliún faoi chrann smola an [[Foréigean|fhoréigin]] eitnigh, agus 'glanadh eitneach' ar an dá thaobh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple|teideal=The Mutual Genocide of Indian Partition|údar=Condé Nast|dáta=2015-06-21|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2021-08-14}}</ref> == Feallmharú == Chaitheadh sé cuid den samhradh i gCaisleán Classiebawn ar an [[An Mullach Mór|Mullach Mór]], [[Contae Shligigh]], beagnach gach bliain. Ar 27 Lúnasa 1979, feallmharaíodh an Tiarna Mountbatten ann. Phléasc an t[[IRA Sealadach|IRA]] buama ar a bhád. Bhí sé ar a laethanta saoire lena chlann, ag [[iascaireacht]] ag an am. Maraíodh beirt ghasúr (garmhac Nicholas Knatchbull, 14 bliain d'aois, agus Paul Maxwell, ball foirne, 15 bliain d'aois) agus bean (Doreen Brabourne 83 bliain d'aois) chomh maith. Gearradh príosúnacht saoil ar Thomas McMahon ar 23 Samhain 1979.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Thomas McMahon (Irish republican)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_McMahon_(Irish_republican)&oldid=1032245147|journal=Wikipedia|date=2021-07-06|language=en}}</ref> Ligeadh saor é sa bhliain 1998. == Féach freisin == * [[Luíochán an Phointe (1979)]] * [[Críochdheighilt na hIndia]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann]] * [[IRA Sealadach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-in}} {{DEFAULTSORT:Mountbatten, Louis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1900]] [[Catagóir:Básanna i 1979]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Berkshire]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Hampshire]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Sasana]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] g5an7egnhi4togaibwq6kkaln71aas5 1326943 1326942 2026-08-27T09:44:31Z TGcoa 21229 /* An India */ 1326943 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Státaire, oifigeach sa Chabhlach Ríoga agus ball den [[Ríshliocht Windsor|teaghlach ríoga na Ríochta Aontaithe]] ba ea '''Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma''' ([[25 Meitheamh]] [[1900]] – [[27 Lúnasa]] [[1979]]). [[Íomhá:In 1922 trouwt Lord Louis Mountbatten (1900-1979) met de destijds rijkste erfdochter van Engeland, SFA022002978.jpg|clé|mion|277x277px|Phós sé Edwina Ashley sa bhliain 1922]] [[Íomhá:Admiral Lord Louis Mountbatten, 1943. TR1230 (cropped).jpg|clé|mion|220px|1943, [[aimiréal]] ag an am]] [[Íomhá:Admiral of the Fleet Earl Mountbatten of Burma IND5298.jpg|clé|mion|220x220px|Lord agus Lady Mountbatten le Mahatma Gandhi le linn an [[Cinedhíothú|chinedhíothaithe]] ]] [[Íomhá:Lord Mountbatten visits Punjabi riot scenes.jpg|clé|mion|220x220px|Cuairt sa [[Puinseáb|Phuinseáb]] le linn an [[Cinedhíothú|chinedhíothaithe]] ]] [[Íomhá:MountbattenTomb.JPG|clé|mion|220x220px|Uaimh, Mainistir Romsey, [[Hampshire]]]] == Óige agus teaghlach == Rugadh Mountbatten i dTeach Frogmore, Windsor, i [[Berkshire]], ar an 25 Meitheamh 1900. "An Prionsa Louis de Battenberg" a tugadh air ó thús. Ba mhac é le Louis de Battenberg, aimiréal sa Chabhlach Ríoga, agus leis an mBanphrionsa Victoria de Hesse. Bhí sé de shliocht na Banríona [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Victoria]]. Sa bhliain 1917, agus fuath don Ghearmáin i réim sa Bhreatain, thréig an teaghlach a dteidil Ghearmánacha agus ghlac siad leis an sloinne Béarlaithe "Mountbatten". Phós sé Edwina Ashley sa bhliain 1922 agus bhí beirt iníonacha acu, Patricia agus Pamela. Deartháir máthar an [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann|Phrionsa Pilib]] ab ea Mountbatten, agus bhí sé ina mheantóir ag [[Séarlas III]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_Mountbatten,_1st_Earl_Mountbatten_of_Burma|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == Gairm chabhlaigh == Thosaigh Mountbatten ar a chuid oiliúna sa choláiste cabhlaigh ríoga in Osborne sa bhliain 1913. Le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] bhí sé i gceannas ar an scriostóir HMS ''Kelly'', a chuaigh go tóin poill amach ón [[An Chréit|gCréit]] ar an 23 Bealtaine 1941. Idir 1941 agus 1943 stiúir sé oibríochtaí comhpháirteacha na bhfórsaí Briotanacha, agus ó 1943 go 1946 bhí sé ina Ard-Cheannasaí ar fhórsaí na gComhghuaillithe in Oirdheisceart na hÁise. Ina dhiaidh sin bhí sé i gceannas ar an gCabhlach Ríoga (1955–1959) agus ina Cheann Foirne ar fhórsaí cosanta na Ríochta Aontaithe (1959–1965). == An India == Ceapadh ina leasrí deireanach ar an [[An India|India]] é ar an 21 Feabhra 1947. Bhain an India neamhspleáchas amach ar an 15 Lúnasa 1947, agus rinneadh [[Críochdheighilt na hIndia|críochdheighilt]] ar an tír idir an India agus [[An Phacastáin|an Phacastáin]]. D'fhan sé ina Ard-Ghobharnóir ar an India go dtí an 21 Meitheamh 1948. Tharla [[cinedhíothú]] ollmhór nuair a bhí Mountbatten i gceannas : maraíodh b'fhéidir 1-2 milliún faoi chrann smola an [[Foréigean|fhoréigin]] eitnigh, agus 'glanadh eitneach' ar an dá thaobh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple|teideal=The Mutual Genocide of Indian Partition|údar=Condé Nast|dáta=2015-06-21|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2021-08-14}}</ref> == Feallmharú == Chaitheadh sé cuid den samhradh i gCaisleán Classiebawn ar an [[An Mullach Mór|Mullach Mór]], [[Contae Shligigh]], beagnach gach bliain. Ar 27 Lúnasa 1979, feallmharaíodh an Tiarna Mountbatten ann. Phléasc an t[[IRA Sealadach|IRA]] buama ar a bhád. Bhí sé ar a laethanta saoire lena chlann, ag [[iascaireacht]] ag an am. Maraíodh beirt ghasúr (garmhac Nicholas Knatchbull, 14 bliain d'aois, agus Paul Maxwell, ball foirne, 15 bliain d'aois) agus bean (Doreen Brabourne 83 bliain d'aois) chomh maith. Gearradh príosúnacht saoil ar Thomas McMahon ar 23 Samhain 1979.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Thomas McMahon (Irish republican)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_McMahon_(Irish_republican)&oldid=1032245147|journal=Wikipedia|date=2021-07-06|language=en}}</ref> Ligeadh saor é sa bhliain 1998. == Féach freisin == * [[Luíochán an Phointe (1979)]] * [[Críochdheighilt na hIndia]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann]] * [[IRA Sealadach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-in}} {{DEFAULTSORT:Mountbatten, Louis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1900]] [[Catagóir:Básanna i 1979]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Berkshire]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Hampshire]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Sasana]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] a3ato64l1pr6n2ankisg1hq2bfddkfd 1326944 1326943 2026-08-27T09:45:00Z TGcoa 21229 1326944 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Státaire, oifigeach sa Chabhlach Ríoga agus ball den [[Ríshliocht Windsor|teaghlach ríoga na Ríochta Aontaithe]] ba ea '''Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma''' ([[25 Meitheamh]] [[1900]] – [[27 Lúnasa]] [[1979]]). [[Íomhá:In 1922 trouwt Lord Louis Mountbatten (1900-1979) met de destijds rijkste erfdochter van Engeland, SFA022002978.jpg|clé|mion|277x277px|Phós sé Edwina Ashley sa bhliain 1922]] [[Íomhá:Admiral Lord Louis Mountbatten, 1943. TR1230 (cropped).jpg|clé|mion|220px|1943, [[aimiréal]] ag an am]] [[Íomhá:Admiral of the Fleet Earl Mountbatten of Burma IND5298.jpg|clé|mion|220x220px|Lord agus Lady Mountbatten le Mahatma Gandhi le linn an [[Cinedhíothú|chinedhíothaithe]] ]] [[Íomhá:Lord Mountbatten visits Punjabi riot scenes.jpg|clé|mion|220x220px|Cuairt sa [[Puinseáb|Phuinseáb]] le linn an [[Cinedhíothú|chinedhíothaithe]] ]] [[Íomhá:MountbattenTomb.JPG|clé|mion|220x220px|Uaimh, Mainistir Romsey, [[Hampshire]]]] == Óige agus teaghlach == Rugadh Mountbatten i dTeach Frogmore, Windsor, i [[Berkshire]], ar an 25 Meitheamh 1900. "An Prionsa Louis de Battenberg" a tugadh air ó thús. Ba mhac é le Louis de Battenberg, aimiréal sa Chabhlach Ríoga, agus leis an mBanphrionsa Victoria de Hesse. Bhí sé de shliocht na Banríona [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Victoria]]. Sa bhliain 1917, agus fuath don Ghearmáin i réim sa Bhreatain, thréig an teaghlach a dteidil Ghearmánacha agus ghlac siad leis an sloinne Béarlaithe "Mountbatten". Phós sé Edwina Ashley sa bhliain 1922 agus bhí beirt iníonacha acu, Patricia agus Pamela. Deartháir máthar an [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann|Phrionsa Pilib]] ab ea Mountbatten, agus bhí sé ina mheantóir ag [[Séarlas III]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_Mountbatten,_1st_Earl_Mountbatten_of_Burma|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == Gairm chabhlaigh == Thosaigh Mountbatten ar a chuid oiliúna sa choláiste cabhlaigh ríoga in Osborne sa bhliain 1913. Le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] bhí sé i gceannas ar an scriostóir HMS ''Kelly'', a chuaigh go tóin poill amach ón [[An Chréit|gCréit]] ar an 23 Bealtaine 1941. Idir 1941 agus 1943 stiúir sé oibríochtaí comhpháirteacha na bhfórsaí Briotanacha, agus ó 1943 go 1946 bhí sé ina Ard-Cheannasaí ar fhórsaí na gComhghuaillithe in Oirdheisceart na hÁise. Ina dhiaidh sin bhí sé i gceannas ar an gCabhlach Ríoga (1955–1959) agus ina Cheann Foirne ar fhórsaí cosanta na Ríochta Aontaithe (1959–1965). == An India == Ceapadh ina leasrí deireanach ar an [[An India|India]] é ar an 21 Feabhra 1947. Bhain an India neamhspleáchas amach ar an 15 Lúnasa 1947, agus rinneadh [[Críochdheighilt na hIndia|críochdheighilt]] ar an tír idir an India agus [[An Phacastáin|an Phacastáin]]. D'fhan sé ina Ard-Ghobharnóir ar an India go dtí an 21 Meitheamh 1948. Tharla [[cinedhíothú]] ollmhór nuair a bhí Mountbatten i gceannas : maraíodh b'fhéidir 1-2 milliún faoi chrann smola an [[Foréigean|fhoréigin]] eitnigh, agus 'glanadh eitneach' ar an dá thaobh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple|teideal=The Mutual Genocide of Indian Partition|údar=Condé Nast|dáta=2015-06-21|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2021-08-14}}</ref> == Feallmharú == Chaitheadh sé cuid den samhradh i gCaisleán Classiebawn ar an [[An Mullach Mór|Mullach Mór]], [[Contae Shligigh]], beagnach gach bliain. Ar 27 Lúnasa 1979, feallmharaíodh an Tiarna Mountbatten ann. Phléasc an t[[IRA Sealadach|IRA]] buama ar a bhád. Bhí sé ar a laethanta saoire lena chlann, ag [[iascaireacht]] ag an am. Maraíodh beirt ghasúr (garmhac Nicholas Knatchbull, 14 bliain d'aois, agus Paul Maxwell, ball foirne, 15 bliain d'aois) agus bean (Doreen Brabourne 83 bliain d'aois) chomh maith. Gearradh príosúnacht saoil ar Thomas McMahon ar 23 Samhain 1979.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Thomas McMahon (Irish republican)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_McMahon_(Irish_republican)&oldid=1032245147|journal=Wikipedia|date=2021-07-06|language=en}}</ref> Ligeadh saor é sa bhliain 1998. == Féach freisin == * [[Luíochán an Phointe (1979)]] * [[Críochdheighilt na hIndia]] * [[An Dara Cogadh Domhanda]] * [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann]] * [[IRA Sealadach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mountbatten, Louis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1900]] [[Catagóir:Básanna i 1979]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Berkshire]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Hampshire]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Sasana]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] kpciqzvgerftuq0uvf4bsv8d2slgeyu 0 100025 1326926 1277573 2026-08-27T00:11:14Z Mullafacation 41387 ag cur catagóir amháin 1326926 wikitext text/x-wiki Liosta na gCathracha. {| class="wikitable sortable" |+ ! Cathair ! Contae ! Cúige ! Achar (km²) ! Daonra |- | [[Baile Átha Cliath]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] | [[Cúige Laighean|Laighin]] | align=right | 117.8 | align=right | 1,173,179 |- | [[Corcaigh]] | [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] | [[Cúige Mumhan|Mumha]] | align=right | 187.0 | align=right | 208,669 |- | [[Luimneach]] | [[Contae Luimnigh|Luimneach]] | Mumha | align=right | 59.2 | align=right | 94,192 |- | [[Gaillimh]] | [[Contae na Gaillimhe|Gaillimh]] | [[Cúige Chonnacht|Connachta]] | align=right | 54.2 | align=right | 79,504 |- | [[Port Láirge]] | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | Mumha | align=right | 48.3 | align=right | 53,504 |- | [[Droichead Átha]] | [[Contae Lú|Lú]] | Laighin | align=right | 14.8 | align=right | 40,956 |- | [[Cill Chainnigh]] | [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] | Laighin | align=right | 3.7 | align=right | 26,512 |- | [[Loch Garman]] | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] |Laighin | align=right | 18.7 | align=right | 20,188 |- | [[Sligeach]] | [[Contae Shligigh|Sligeach]] | Connachta | align=right | 10.3 | align=right | 19,199 |- | [[Cluain Meala]] | [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] | Mumha | align=right | 10.5 | align=right | 17,140 |} [[Catagóir:Cathracha in Éirinn|*]] o1k73raochqsrm3w7osuhmoz3z8afyw 0 100919 1326891 1326556 2026-08-26T17:35:14Z Marcas.oduinn 33120 1326891 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''Kanton''; [[An Fhraincis|Fraincis]]: ''canton''; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] 7m6lz1hycxed6rwu4wzrcgja862bxu4 1326893 1326891 2026-08-26T17:35:41Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1326893 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''Kanton''; [[An Fhraincis|Fraincis]]: ''canton''; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] 1594fviihqt9ty33g0hfqsdk0qdh8bl 0 104214 1326945 1236064 2026-08-27T10:10:46Z TGcoa 21229 1326945 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ar [[27 Lúnasa]] [[1979]] le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]], tharla [[luíochán]] de chuid an [[An tIRA Sealadach|IRA]] sa [[Caol Uisce|Chaol Uisce]], [[Contae an Dúin]]; maraíodh 18 saighdiúir de chuid [[Arm na Breataine]] (16 as an [[Reisimint Pharaisiút]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/failte-sa-tuaisceart-roimh-an-bpapa-ach-deanfar-tastail-ar-an-aicme-pholaitiuil-aontachtach/|teideal=Fáilte sa Tuaisceart roimh an bPápa ach déanfar tástáil ar an aicme pholaitiúil aontachtach|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=30 Samhain 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-27}}</ref> Phléasc dhá bhuama ar thaobh an bhóthair. Scaoil na saighdiúrí i dtreo an [[Poblacht na hÉireann|Deiscirt]] (sa Phoblacht), trasna na habhann. Mharaigh siad sibhialtach amháin, Michael Hudson (29), san áit mhícheart ag an am mícheart, agus gortaíodh a chol ceathrair Barry Hudson sa lámh. Bhí athair Hudson ina chóisteoir i b[[Pálás Buckingham]]. [[Íomhá:Narrow Water Tower, Warrenpoint - geograph.org.uk - 399224.jpg|clé|mion|220x220px|Túr an Chaoil Uisce, in aice le láthair an luíocháin]] [[Íomhá:MY BACK GARDEN SO TO SPEAK...... (51250506580).jpg|clé|mion|220x220px|áit gleoite de ghnáth]] [[Íomhá:A round tower in Co Louth - geograph.org.uk - 1981811.jpg|clé|mion|220x220px|Cloigtheach i gContae an Lú]] == An t-ionsaí == Bhí conbhua de thrí fheithicil ag taisteal ó dhún airm i gContae an Dúin i dtreo [[Iúr Cinn Trá]] nuair a phléasc an chéad bhuama ag 16:40. Buama leasacháin thart ar 360 kg (800 punt) a bhí ann, i bhfolach i mburlaí tuí ar leantóir agus é pléasctha trí chianrialú. Maraíodh seisear paraisiútóirí láithreach. Chuaigh na marthanóirí ar foscadh ag geata Chaisleán an Chaoil Uisce, áit a raibh an dara buama den mheáchan céanna curtha i gcannaí bainne faoi bhalla cloiche. Phléasc sé ag 17:12, tar éis do bhreis saighdiúirí teacht ar an láthair, agus maraíodh dáréag eile. Ba é seo an t-ionsaí aonair ba mharfaí ar Arm na Breataine le linn na dTrioblóidí. == Na saighdiúirí a maraíodh == Ba iad seo a leanas na saighdiúirí a maraíodh, agus a n-aois idir lúibíní:<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/sutton/chron/1979.html|teideal=Sutton Index of Deaths – 1979|work=CAIN, Ollscoil Uladh|language=en|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> * David Blair (40), ceannasaí na Queen's Own Highlanders * Peter Fursman (35) * Walter Beard (33) * Ian Rogers (31) * Leonard Jones (26) * Christopher Ireland (25) * Victor MacLeod (24) * Nicholas Andrew (24) * Thomas Vance (23) * Robert England (23) * Donald Blair (23) * John Giles (22) * Raymond Dunn (20) * Anthony Wood (19) * Jeffrey Jones (18) * Gary Barnes (18) * Robert Jones (18) * Michael Woods (18) == Iarmhairt == Gabhadh beirt fhear go gairid i ndiaidh an ionsaithe ach scaoileadh saor iad, agus níor ciontaíodh aon duine riamh as an luíochán. Ar an lá céanna, mharaigh an IRA an [[Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma|Tiarna Mountbatten]] i gContae Shligigh. {{Príomhalt|Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma}} Chuir an dá eachtra dlús le hathruithe i mbeartas slándála na Breataine i dTuaisceart Éireann. === Conspóid === Sa bhliain 2020, ghabh an Teachta Dála [[Brian Stanley]], [[Sinn Féin|Sinn Féin,]] leithscéal faoin teachtaireacht chonspóideach a chuir sé ar Twitter maidir le Luíochán Chaol Uisce.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Brian Stanley tar éis leithscéal a ghabháil faoin tvuít|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/1202/1181968-brian-stanley-tar-eis-leithsceal-a-ghabhail-faoin-tvuit/|date=2020-12-02|language=ga}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://blosc.wordpress.com/2020/12/02/o-chill-mhichil-go-caol-uisce-ni-thig-leat-e-a-bheith-ina-ghruth-agus-ina-mheadhg-agat/|teideal=Ó Chill Mhichíl go Caol Uisce – ní thig leat é a bheith ina ghruth agus ina mheadhg agat|dáta=2020-12-02|language=en|work=BLOSC|dátarochtana=2022-08-27}}</ref> Mhaígh an TD gur mhúin an oibríocht ceacht do rial-aicme na Breataine nach bhfanfadh an stát s'acu in Éirinn gan costas. == Féach freisin == * An [[Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma|Tiarna Mountbatten]] * [[Na Trioblóidí]] * [[An tIRA Sealadach]] * [[Arm na Breataine]] * [[Caol Uisce]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:1979]] [[Catagóir:Contae an Dúin]] [[Catagóir:Luíocháin]] kyjt3gwbcwcqjeubb07sbx09uv3lci4 0 109358 1326910 1321064 2026-08-26T21:15:37Z Juan carlos perez rodriguez 61560 /* Tagairtí */ 1326910 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is ardmháistir fichille [[An Rúis|Rúiseach]]-[[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadach]] agus polaiteoir é '''Anatoly Yevgenyevich Karpov''' (rugadh 23 Bealtaine 1951). Bhí sé ar an 12ú Curadh Fichille an Domhain ó 1975 go 1985, Curadh Fichille an Domhain de réir [[FIDE]] trí huaire (1993, 1996, 1998) agus buaiteoir sé huaire d'Olympiad fichille, mar bhall ar foireann APSS (1972, 1974, 1980, 1982, 1986, 1988). Bhuaigh Karpov os cionn 160 comórtas fichille agus bhí rátáil Elo de 2780 aige ina bhuaic. Bhí sé sa chéad háit sa rangú na n-imreoirí ar feadh 102 mí san iomlán, an tríú tréimhse is faide, taobh thiar de [[Magnus Carlsen]] agus [[Garry Kasparov]], ó cuireadh tús le liosta rangú FIDE i 1970. Is ball tofa den [[An Dúma|Duma]] sa Rúis é Karpov freisin. == Luathbhlianta == Rugadh Karpov i dteaghlach Rúiseach ar 23 Bealtaine 1951 i Zlatoust i réigiún na hÚraile san [[An tAontas Sóivéadach|tAontas Sóivéadach]]. D'fhoghlaim sé fichille a imirt ag ceithre bliana d'aois agus ba sciobtha a tháinig chun cinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Keene, Raymond|date=Deireadh Fomhair 1978|title=Anatoly Karpov|journal=Chess Life & Review|volume=Vol. XXIII, no. 10.|pages=539}}</ref> Mar sin, bhí sé ina iarrthóir don teideal mháistir ag aois 11. Ag 12 bliain d'aois glacadh leis isteach sa scoil fichille iomráiteach [[Mikhail Botvinnik]], cé nach raibh Botvinnik féin rothógtha leis an ógánach. Dúirt sé a leanas faoin Karpov óg: "Níl cliú ar bith ag an mbuachaill faoi fichille, agus níl dada i ndán dó sa ghairm seo."<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Arrabal, Fernando|date=Márta 1992|title=Getting It Off His Chess|journal=The New York Times}}</ref> D’admhaigh Karpov nach raibh tuiscint domhain aige ar theoiric fichille ag an am sin, agus scríobh sé ina dhiaidh sin gur bhain sé feidhm mór as an obair bhaile a leag Botvinnik air, mar chur sé iallacht air féachaint ar leabhair fichille agus oibriú go dícheallach.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Karpov, A.|date=1992|title=Karpov on Karpov: A Memoirs of a Chess World Champion|url=https://archive.org/details/karpovonkarpovme0000karp|publisher=Atheneum|issn=0-689-12060-5}}</ref> Tháinig feabhas tapaidh sin ar Karpov faoi theagasc Botvinnik agus bhí sé ar an máistir Sóivéadach ab óige sa stair ag cúig bliana déag d'aois i 1966; chothromaigh sé seo an curiarracht a bhunaigh Boris Spassky i 1952.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chessjournal.com/boris-spassky/|teideal=Boris Spassky: The Life and Legacy of a Chess Grandmaster|údar=Editorial Staff|dáta=2022-04-15|language=en-US|work=The Chess Journal|dátarochtana=2023-07-24}}</ref> Chríochnaigh Karpov sa chéad áit ina chéad chomórtas idirnáisiúnta, i Třinec, [[An Pholainn]], roinnt míonna ina dhiaidh sin. I 1967, bhuaigh sé an comórtas bliantúil Niemeyer i [[Groningen]], an [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Bhuaigh Karpov bonn óir as barr feabhais acadúil san ardscoil agus chuaigh sé isteach in Ollscoil Stáit [[Moscó]] i 1968 chun staidéar a dhéanamh ar an matamaitic. D’aistrigh sé go dtí Ollscoil Stáit [[Cathair Pheadair|Leningrad]] ina dhiaidh sin, agus bhainfeadh sé céim amach san [[eacnamaíocht]] faoi dheireadh. Cúis amháin leis an aistriú ná a bheith níos gaire dá chóiste, ardmháistir Semyon Furman, a raibh cónaí air i Leningrad. Ina chuid scríbhinní, aithníonn Karpov Furman mar phríomhthionchar ar a fhorbairt mar imreoir den scoth.<ref name=":0" /> I 1969, bhí Karpov ar an gcéad imreoir Sóivéadach ó [[Boris Spassky|Spassky]] (1955) a bhuaigh craobh domhanda na sóisear  i [[Stócólm]] (10/11) gan cluiche ar bith caillte aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.365chess.com/tournaments/Wch_U20_fin-A_1969/26788|teideal=Wch U20 fin-A 1969 - 365Chess.com Tournaments|work=www.365chess.com|dátarochtana=2023-07-25}}</ref> Thuill an bua seo an teideal máistir idirnáisiúnta dó. I 1970, thuill Karpov an teideal ardmháistir ag comórtas idirnáisiúnta i [[Caracas|gCaracas]], [[Veiniséala]]. == Curadh an domhain == Shroich rátáil Elo Karpov ó 2540 i 1971 go 2660 i 1973,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olimpbase.org/Elo/player/Karpov,%20Anatoly.html|teideal=FIDE rating history :: Karpov, Anatoly|work=www.olimpbase.org|dátarochtana=2023-07-27}}</ref> nuair a bhain sé an dara háit amach i gcraobhchomórtas Shóivéadaigh 1973, pointe amháin taobh thiar de Spassky.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olimpbase.org/ind-urs/urs-1973.html|teideal=OlimpBase :: 41st Soviet Chess Championship, Moscow 1973|work=www.olimpbase.org|dátarochtana=2023-07-27}}</ref> Mar sin cháiligh sé don comórtas idirchriosach i Leningrad, an chéad céim sa phróiseas le iomaitheoir a aimsiú chun dúshlán a thabhairt do [[Bobby Fischer]] sa chraobhchomórtas domhanda 1975. Chríochnaigh sé sa chéad áit ar chomhscór le [[Viktor Korchnoi]] ag cáiliú don comórtas cailliú 1974. Sna babhtaí ceathrú ceannais fuair Karpov an lámh in uachtar ar [[Lev Polugaevsky]] agus sna babhtaí leathcheannais bhuaigh sé ar an t-iar-churadh [[Boris Spassky]]. Bhí Karpov ar taifead ag rá gur chreid sé go mbuafeadh Spassky go héasca ach, cé gur bhuaigh Spassky an chéad chluiche i stíl mhaith, bhain imirt ghéar, ionsaitheach ó Karpov bua iomlán amach dó le scór +4−1=6. Sa cluiche ceannais (in aghaidh Viktor Korchnoi arís) bhí Karpov chun tosaigh go luath, ag buachan an dara cluiche agus an séú cluiche. Cé gur éirigh Korchnoi streachailt ar ais sa chluiche ní raibh sé in ann é a shábháil agus bhuaigh Karpov +3−2=19, ag bogadh ar aghaidh le dúshlán a thabhairt do Fischer. [[Íomhá:Oliepijpleiding in Israel, Bestanddeelnr 927-4945.jpg|clé|mion|323x323px|Korchnoi agus Karpov san Iosrael, 1974.]] Ní fhacthas an cluiche seo riamh áfach, mar gheall ar na héilimh Fischer, ní hamháin go mbeadh an buaiteoir ar an gcéad imreoir a shroicheadh deich mbua (gan chomscór a chur san áireamh) ach freisin go gcoinneodh an curadh a choróin dá mbeadh an scór ceangailte 9-9. Dhiúltaigh Karpov agus [[FIDE]], an Comhaontas Idirnáisiúnta na Fichille, na coinníollacha seo a ghlacadh agus thug sé 1 Aibreán 1975 mar spriocdháta don dá imreoir chun aontú an cluiche a imirt faoi na rialacha arna gceadú ag FIDE.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hochberg, Burt|date=May 1975|title="News & Views". Chess Life and Review|publisher=United States Chess Federation.}}</ref> Nuair nár aontaigh Fischer, dhearbhaigh Uachtarán FIDE [[Max Euwe]] ar 3 Aibreán 1975 go raibh Fischer tar éis a theideal a fhorghéilleadh agus gurbh é Karpov an Curadh Domhanda nua. Rinne Karpov iarracht níos déanaí cluiche eile a bhunú le Fischer, ach theip ar an gcaibidlíocht. Chuir sé seo Karpov óg isteach sa ról mar Chraobh an Domhain gan an t-iarchuradh a shárú. Agus é meáite a chruthú gur curadh tuillteanach é féin, ghlac Karpov páirt i mbeagnach gach mórchomórtas ar feadh na ndeich mbliana atá romhainn. Bhuaigh sé comórtas [[Milano]] go diongbháilte i 1975, agus ghlac sé a chéad cheann de thrí theideal Sóivéadach i 1976. Bhuaigh sé sraith iontach de chomórtais i gcoinne na n-imreoirí is láidre ar domhan agus mar thoradh air sin, d'aontaigh an chuid is mó go luath go raibh an teideal curadh domhanda tuillte ag Karpov.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Seirawan, Yasser|date=2005|title=Winning Chess Strategies|publisher=Microsoft Press|issn=978-1857443851}}</ref> [[Íomhá:Karpow 1981 Meran.png|clé|mion|323x323px|Korchnoi agus Karpov i Merano, 1981.]] Sa bhliain 1978, bhí a chéad chosaint ag Karpov in aghaidh [[Viktor Korchnoi]], an comhraic a bhuaigh sé ar an mbealach don teideal. Imríodh an cluiche i Baguio, [[Na hOileáin Fhilipíneacha]] agus bhí sé bua ag teastáil ón mbuaiteoir. Mar a tharla i 1974, bhí Karpov chun tosaigh go luath, ag buachan an t-ochtú cluiche tar éis seacht gcomhscór i dtosach an cluiche. Nuair a bhí an scór +5−2=20 i bhfabhar Karpov, rinne Korchnoi teacht aniar agus bhuaigh sé trí cinn de na ceithre chluiche eile chun an scór a chothromú. Bhuaigh Karpov an chéad chluiche eile ansin chun an teideal a choinneáil (+6−5=21). Trí bliana ina dhiaidh sin, tháinig Korchnoi ar ais mar dhúshlánaí tar éis an comórtas cáiliú a bhuachan i gcoinne Gearmánach [[Robert Hübner]]. D'imir siad i Merano san [[An Iodáil|Iodáil]] agus chuimhnítear an cluiche mar "An Stánáil i Merano” (''The Massacre of Merano'' as Béarla) mar gheall ar an bua éasca ag Karpov (+6−2=10). == Kasparov == Bhí a stádas mar an t-imreoir is fearr ar domhan deimhnithe ag Karpov faoin am gur tháinig Garry Kasparov chun solais mar dhúshlánaí. Throid Kasparov, nach raibh ach 21 bliain d'aois, trí comórtas cáilíochta, ag bualadh Smyslov agus Korchnoi i measc imreoirí eile. Sa chluiche le Karpov, an Craobh Domhanda Fichille 1984 i Moscó, ba iad na rialacha ná gurbh é an chéad imreoir a bhuaigh sé chluiche a bhuaigh an cluiche. Chuaigh Karpov chun tosaigh 4-0 tar éis naoi gcluiche. Bhain Kasparov comhscór amach sna chéad 17 cluiche eile, áfach (curiarracht i gcluichí craobh domhanda) agus  níor fuair Karpov a chúigiú bua go dtí cluiche 27. I gcluiche 31 bhí Karpov in áit mhaith chun an bua a fháil ach níor éirigh leis leas a bhaint as agus ghlac sé le comhscór. Bhuaigh Kasparov den chéad uair sa chéad chluiche eile agus ina dhiaidh sin tháinig 14 comhscór eile. [[Íomhá:Kasparov-12.jpg|clé|mion|323x323px|Kasparov agus Karpov, 1985.]] Bhí farasbarr láidir ag Karpov i gcluiche 41 ach rinne sé botún arís agus níor eirigh sé an bua cinniúnach a bhaint amach. Tar éis cúig comhscór eile, bhuaigh Kasparov cluichí 47 agus 48 agus bhí sé soiléir go raibh Karpov san fhaopach, go fisiciúil is go síceolaíoch. Deirtear go chaill Karpov 10kg le linn an sraith cluiche, a mhair cúig mhí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55015|teideal=Karpov - Kasparov World Championship Match 1984/85|work=www.chessgames.com|dátarochtana=2023-07-30}}</ref> Cé go raibh Karpov chun cinn 5-3, cheap go leor trachtairí go raibh seans mór go mbainfeadh Kasparov amach an buachaint. Ag an pointe seo, chuir Uachtarán [[FIDE]] Florencio Campomanes deireadh leis an gcluiche go haontaobhach, ag lua sláinte na n-imreoirí, cé go ndúirt na himreoirí féin araon go raibh siad ag iarraidh leanúint leis an cluiche. [[Íomhá:Karpovkasparov1985.gif|mion|Cluiche 16, Craobh Domhanda Fichille 1985 idir Anatoly Karpov (bán) agus Garry Kasparov (dubh).]] Socraíodh athimirt níos déanaí i 1985. D’athraigh FIDE na rialacha ar ais go dtí an fhormáid roimhe seo, le sraith teoranta do 24 cluiche agus Karpov ag coinneáil a teideal  i gcás comhscór 12-12. Gealleadh athimirt do Karpov sa chás gur chaill sé. Bhain Kasparov geit as Karpov lena rogha tionscnamh sa chéad chluiche, rud a d'fhág go raibh cumraíocht  nach raibh imeartha ag Karpov riamh tar éis cúig bogadh. Chaill Karpov an cluiche ach tháinig sé ar ais i gcluichí 5 agus 6 a bhuaigh sé, agus é chun tosaigh. Chomromaigh Kasparov an scór nuair a bhuaigh sé cluiche 11 áfach agus i gcluiche 16, a luadh go minic mar a shárshaothar, chuaigh sé chun cinn arís. Tháinig an cluiche seo chun suntais mar gheall ar chur Kasparov ridire go domhain i measc píosaí Karpov chomh luath le bogadh 16 (léaráid ar dheis), an 'ridire ochtapais' mar a thugtar air, a d'fhan ansin go dtí bogadh 34, nuair a cuireadh iallach ar Karpov a bhanríon a íobairt chun é a bhaint. Chaill Karpov. Sna seacht gcluiche eile, bhuaigh gach imreoir cluiche amháin agus chríochnaigh na cluichí eile i gcomhscór. Sa chluiche deiridh mar sin bhí sé ar Karpov buachan a bhaint amach chun an sraith a chothromaigh agus a theideal a choinneáil. D'imir sé go ionsaitheach dá réir, ag ionsaí rí Kasparov chomh luath le bogadh 15. D'íobair Kasparov dhá ceithearnach agus sheol sé frithionsaí. Faoi bhrú ama, rinne Karpov earráidí cinntitheacha ar bhogadh 36 agus bogadh 40 agus bhuaigh Kasparov Craobh Domhanda Fichille tar éis Karpov éirí as ar bhogadh 42. == Tar éis a réime mar churadh domhanda == D'fhan Karpov ina chéile comhraic iontach (agus uimhir 2 ar an domhan) go dtí lár na 1990í. Thug sé dúshlán Kasparov i dtrí chluiche Craobh Domhanda Fichille eile i 1986 (i [[Londain]] agus i [[Cathair Pheadair|Leningrad]]), 1987 (i [[Sevilla]]) agus 1990 (i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] agus [[Lyon]]). Bhí na trí chluiche iontach chlósáilte: ba iad na scóir ná 11½–12½ (+4−5=15), 12–12 (+4−4=16), agus 11½–12½ (+3−4=17). Sna trí chluiche ar fad, bhí seans ag Karpov an buachan a fháil suas go dtí na cluichí deiridh. Bhí deireadh le cluiche Seville 1987 thar a bheith drámatúil. Bhuaigh Karpov an 23ú cluiche nuair a rinne Kasparov míríomh. Sa chluiche deiridh, gan de dhíth ach tarraingt chun an teideal a bhuachan, d’éirigh Karpov faoi bhrú ama agus níor éirigh leis comhscór beagnach éigeantach a fheiceáil. ag cailleadh agus ag ligean do Kasparov an teideal a choinneáil. Arís eile, lig sé an deis thairis. Sa cúig chluiche craobhchomórtais dhomhanda, bhain Karpov amach 19 bua, 21 caillteanas, agus 104 comhscór i 144 cluiche.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mark-weeks.com/chess/rvrygkak.htm|teideal=Kasparov - Karpov Statistics : World Chess Championship|work=www.mark-weeks.com|dátarochtana=2023-08-01}}</ref> Ar an iomlán, d'imir Karpov cúig chluiche in aghaidh Kasparov don teideal ó 1984 go 1990 gan é a shárú. [[Íomhá:Anatoly Karpov in 1993 (cropped).jpg|mion|Karpov i 1993.|311x311px]] Sa bhliain 1992, chaill Karpov sa chomórtas cháilíochta in aghaidh [[Nigel Short]] ach nuair a scar Kasparov agus Short ó FIDE agus a gcluiche Craobh Domhanda Fichille féin a imirt i 1993, bhuaigh Karpov an teideal Curadh Domhanda FIDE in aghaidh [[Jan Timman]] na hÍsiltíre. Ar cheann de mhórghníomhartha Karpov bhí bua i gcomórtas fichille Linares 1994. Bhí Karpov, Kasparov, Shirov, [[Vladimir Kramnik|Kramnik]], [[Viswanathan Anand|Anand]], Kamsky, [[Veselin Topalov|Topalov]], Ivanchuk, Gelfand agus [[Judit Polgar|Judit Polgár]] i measc na hiomaitheoirí. Le meánrátáil Elo de 2685, ba é an comórtas is laidre riamh go dtí sin.  Ag cuimhneamh ar sin, dúirt Kasparov roinnt laethanta roimh an gcomórtas go bhféadfaí curadh domhanda a thabhairt ar an mbuaiteoir. B’fhéidir gur spreag an raitéas seo Karpov mar d’imir sé an comórtas is fearr dá shaol. Níor chaill sé cluiche ar bith agus fuair sé 11 phointe as 13 (an céatadán is fearr ar domhan ó bhuaigh [[Alexander Alekhine|Alekhine]] San Remo i 1930), ag críochnú 2½ pointe chun tosaigh ar Kasparov agus Shirov sa dara háit. Bheadh a fheidhmíocht comórtas de réir rátáil Elo (2985) fós ar an rátáil feidhmíochta is airde ó aon imreoir sa stair go dtí 2009, nuair a bhuaigh Magnus Carlsen an comórtas fichille Pearl Spring le rátáil 3002. Chosain Karpov a theideal FIDE i gcoinne Gata Kamsky (+6−3=9) i 1996. Sa bhliain 1998, d'athraigh FIDE struchtúr cáilíochta don Craobh Domhanda, le comórtas mór díbeartha in ionad comórtas ciorclach. Sa chéad cheann de na comórtais seo 1998, cuireadh an curadh Karpov díreach isteach sa chluiche ceannais, ag sárú [[Viswanathan Anand]] (+2−2=2, 2-0 sa chluiche réitigh). An chéad uair eile, áfach, athraíodh an struchtúr arís agus bhí ar an gcuradh cáiliú. Dhiúltaigh Karpov a theideal a chosaint agus narbh é curadh domhanda FIDE tar éis 1999. == Ómós <ref>[https://www.chessfocus.com/tournament-series/Poikovsky-Karpov Comórtas Anatoly Karpov]</ref>== Is imeacht fichille bliantúil mór le rá é Comórtas Anatoly Karpov (nó Comórtas Poikovsky) a reáchtáiltear i gcathair Poikovsky na Rúise. Is cás an-uathúil é i saol na fichille mar go dtugtar onóir don dara seaimpín déag domhanda agus é fós beo! Imrítear é i bhformáid dúnta (babhta-robin) idir deichniúr mórmháistrí. <div style="column-count:2"> {|class="wikitable" ! # !! Bliain !! Buaiteoir(í) |- | I || 2000 || {{bratach|Moldova}} [[Victor Bologan]] |- | II || 2001 || {{bratach|Moldova}} [[Victor Bologan]] |- | III || 2002 || {{bratach|USA}} [[Alexander Onischuk]] |- | IV || 2003 || {{bratach|France}} [[Joël Lautier]] <br/> {{bratach|RUS}} [[Peter Svidler]] |- | V || 2004 || {{bratach|RUS}} [[Sergei Rublevsky]] <br/> {{bratach|RUS}} [[Alexander Grischuk]] |- | VI || 2005 || {{bratach|France}} [[Étienne Bacrot]] <br/> {{bratach|Moldova}} [[Victor Bologan]] |- | VII || 2006 || {{bratach|Spain}} [[Alexei Shirov]] |- | VIII || 2007 || {{bratach|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | IX || 2008 || {{bratach|Azerbaijan}} [[Vugar Gashimov]] <br/> {{bratach|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] <br/> {{bratach|RUS}} [[Sergei Rublevsky]] <br/> {{bratach|Spain}} [[Alexei Shirov]] |- | X || 2009 || {{bratach|Romania}} [[Alexander Motylev]] |- | XI || 2010 || {{bratach|Moldova}} [[Victor Bologan]] <br/> {{bratach|RUS}} [[Sergei Karjakin]] |- | XII || 2011 || {{bratach|France}} [[Étienne Bacrot]] <br/> {{bratach|RUS}} [[Sergei Karjakin]] |- | XIII || 2012 || {{bratach|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XIV || 2013 || {{bratach|Ukraine}} [[Pavel Eljanov]] |- | XV || 2014 || {{bratach|RUS}} [[Alexander Morozevich]] |- | XVI || 2015 || {{bratach|Moldova}} [[Victor Bologan]] <br/> {{bratach|Ukraine}} [[Anton Korobov]] |- | XVII || 2016 || {{bratach|Ukraine}} [[Anton Korobov]] |- | XVIII || 2017 || {{bratach|RUS}} [[Evheniy Najer]] <br/> {{bratach|Israel}} [[Emil Sutovsky]] |- | XIX || 2018 || {{bratach|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XX || 2019 || {{bratach|RUS}} [[Vladislav Artemiev]] <br/> {{bratach|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XXI || 2022 || {{bratach|Hungary}} [[Sanan Sjugirov]] |- | XXII || 2025 || {{bratach|Iran}} [[Amin Tabatabaei]] |- | XXIII || 2026 || {{bratach|Belarus}} [[Denis Lazavik]] |} </div> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Karpov, Anatoly}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1951]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine Sóivéadach]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Imreoirí fichille]] [[Catagóir:Iriseoirí Rúiseacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Rúise]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha]] kk09jy6lxkmzj19bh5v3jdrp4e7afa5 0 118051 1326889 1259229 2026-08-26T17:29:17Z Mullafacation 41387 /* Féach freisin */ Ag coinneáil "Catagóir" sa téacs an naisc 1326889 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Roscommon County Council, Comhairle Contae Ros Comáin (2020).jpg|mion|[[Comhairle Contae Ros Comáin]]]] Tá 31 údarás áitiúil ag Éirinn atá freagrach as raon seirbhísí áitiúla, lena n-áirítear tithíocht, bóithre, pleanáil, leabharlanna, cosaint chomhshaoil, seirbhísí dóiteáin, clár na dtoghthóirí, áineas agus taitneamhachtaí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/government-in-ireland/how-government-works/local-and-regional-government/functions-of-local-authorities/|teideal=Rialtas áitiúil|údar=Citizensinformation.ie|dáta=2025|language=ga-IE|work=www.citizensinformation.ie|dátarochtana=2025-03-04}}</ref> Is comhairlí contae iad formhór na n-údarás áitiúil (26). Tá 3 Chomhairle Chathracha ([[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]], [[Comhairle Cathrach na Gaillimhe|Gaillimh]] agus [[Comhairle Cathrach Chorcaí|Corcaigh]]) agus 2 chomhairle a dhéanann maoirseacht ar chathair agus ar chontae ([[Comhairle Cathrach agus Contae Luimnigh|Luimneach]] agus [[Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge|Port Láirge]]). == Toghcháin == Aithnítear údaráis áitiúla in Airteagal 28a de [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht na hÉireann]], a ráthaíonn go reáchtáiltear toghcháin áitiúla gach 5 bliana ar a laghad. Toghann na vótálaithe comhairleoirí chun ionadaíocht a dhéanamh orthu ag an leibhéal áitiúil. Tá beagnach 1000 comhairleoir tofa in Éirinn. Déanann siad cinntí beartais ag cruinnithe na Comhairle. Bíonn chomhairlí áitiúla bainistithe ag Príomhfheidhmeannach a dhéanann maoirseacht ar reáchtáil na Comhairle ó lá go lá.<ref name=":0" /> Ní mór don údarás áitiúil liosta vótálaithe ina limistéar a thiomsú agus a chothabháil. == Pleanáil agus forbairt == Déanann údaráis áitiúla maoirseacht ar chead pleanála. Ní mór go mbeadh cead pleanála ag foirgnimh nua, ar roinnt síntí ar fhoirgnimh atá ann cheana féin, agus athrú cuspóra nó úsáid foirgneamh a athrú (mar shampla, ag athrú siopa go bialann). Is i bPlean Forbartha an Chontae is mó a leagtar síos polasaí agus cuspóirí pleanála na Comhairle Contae agus tá na pleanálaithe ceaptha cloí leis sin. Is ag na Comhairleoirí le chéile ag obair mar Chomhairle atá an cúram an Plean Forbartha a réiteach, le cúnamh agus comhairle ón bhfeidhmeannas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cruinniu-fiuntach-faoi-chursai-tithiochta-ar-la-corrach-ar-an-gceathru-rua/|teideal=Cruinniú fiúntach faoi chúrsaí tithíochta ar lá corrach ar an gCeathrú Rua|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=29 Bealtaine 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-04}}</ref> == Tithíocht == Is iad na húdaráis áitiúla príomhsholáthraithe tithíochta sóisialta do dhaoine nach féidir leo íoc as a gcóiríocht féin. Tá stoc cóiríochta agus tithe agus árasáin ar cíos acu do hiarratasóirí incháilithe. Tá siad freagrach freisin as an gcóiríocht a chothabháil. Soláthraíonn údaráis áitiúla tacaíocht tithíochta sóisialta tríd an Íocaíocht um Chúnamh Tithíochta. Forfheidhmíonn Údaráis Áitiúla íoschaighdeáin i gcóiríocht phríobháideach ar cíos freisin.<ref name=":0" /> == Bóithre == Tá údaráis áitiúla freagrach as bóithre réigiúnacha agus áitiúla a fheabhsú agus a chothabháil. Tá siad freagrach freisin as: seirbhísí páirceála poiblí, maoir thráchta, teorainneacha luais a leagan síos ar bhóithre áitiúla agus náisiúnta,  soilsiú sráide a chothabháil,  fálta agus crainn a lomadh,  draenáil agus  leathadh grin ar bhóithre le linn aimsir an-fhuar. Bíonn Oifigeach Sábháilteachta ar Bhóithre ag Údaráis Áitiúla freisin chun úsáid shábháilte na mbóithre a chur chun cinn sa cheantar áitiúil.<ref name=":0" /> == Leabharlanna, seirbhísí áineasa agus taitneamhachtaí == Oibríonn údaráis áitiúla líonra leabharlann poiblí in Éirinn. Tá leabharlanna poiblí oscailte do gach duine agus tá an chuid is mó dá seirbhísí saor in aisce. Cuireann údaráis áitiúla maoiniú ar fáil do sheirbhísí áitiúla óige, ealaíne agus spóirt, chomh maith le linnte snámha poiblí, ionaid fóillíochta agus áiteanna súgartha a chothabháil agus a oibriú. Déanann údaráis áitiúla cothabháil ar go leor taitneamhachtaí poiblí, cosúil le páirceanna agus séadchomharthaí.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn]] * [[Acht Rialtais Áitiúil (Éire), 1898]] * [[An tAcht um Athchóiriú Rialtais Áitiúil, 2014]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Rialtas áitiúil]] [[Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn]] [[Catagóir:Tithíocht in Éirinn]] 0giao6gfhnzbuyjvrq7a6ol5dqnq4va 2 120000 1326906 1326829 2026-08-26T19:08:27Z Marcas.oduinn 33120 1326906 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Cúiseanna == # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] == Gás ceaptha teasa == Led == Aontas Eorpach == * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] == Teicneolaíocht agus geilleagar == * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == '' '''Geothermal heating''' is the direct use of [[fuinneamh geoiteirmeach]] for some heating applications. == Stair Humans have taken advantage of geothermal heat this way since the Paleolithic era. == Foinse '' Geothermal energy originates from the heat retained within the Earth since the original formation of the planet, from [[radioactive decay]] of minerals, and from [[grianfhuinneamh]] absorbed at the surface.<ref name=heatpumps9-3 /> Most high temperature geothermal heat is harvested in regions close to [[tectonic plate boundaries]] where volcanic activity rises close to the surface of the Earth. In these areas, ground and groundwater can be found with temperatures higher than the target temperature of the application. However, even cold ground contains heat. Below 6 m, the undisturbed ground temperature is consistently at the mean annual air temperature,<ref name=icax /> and this heat can be extracted with a [[ground source heat pump]]. == Eacnamaíocht Approximately seventy countries made direct use of a total of 270&nbsp;[[petajoule|PJ]] of geothermal heating in 2004. As of 2007, 28&nbsp;GW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying 0.07% of global primary energy consumption.<ref name=IPCC /> [[Thermal efficiency]] is high since no energy conversion is needed, but [[capacity factor]]s tend to be low (around 20%) since the heat is mostly needed in the winter. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name="IPCC">{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 949ctwf5gsgwtyacgt47h1kukcvxweb 1326907 1326906 2026-08-26T19:19:14Z Marcas.oduinn 33120 1326907 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Cúiseanna == # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] == Gás ceaptha teasa == Led == Aontas Eorpach == * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] == Teicneolaíocht agus geilleagar == * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == '''Téamh geoiteirmeach''' is the direct use of [[fuinneamh geoiteirmeach]] for some heating applications. == Stair Humans have taken advantage of geothermal heat this way since the Paleolithic era. == Foinse '' Geothermal energy originates from the heat retained within the Earth since the original formation of the planet, from [[radioactive decay]] of minerals, and from [[grianfhuinneamh]] absorbed at the surface.<ref name=heatpumps9-3 /> Most high temperature geothermal heat is harvested in regions close to [[tectonic plate boundaries]] where volcanic activity rises close to the surface of the Earth. In these areas, ground and groundwater can be found with temperatures higher than the target temperature of the application. However, even cold ground contains heat. Below 6 m, the undisturbed ground temperature is consistently at the mean annual air temperature,<ref name=icax /> and this heat can be extracted with a [[ground source heat pump]]. == Eacnamaíocht '' Approximately seventy countries made direct use of a total of 270&nbsp;[[petajoule|PJ]] of geothermal heating in 2004. As of 2007, 28&nbsp;GW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying 0.07% of global primary energy consumption.<ref name=IPCC /> [[Thermal efficiency]] is high since no energy conversion is needed, but [[capacity factor]]s tend to be low (around 20%) since the heat is mostly needed in the winter. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 40p89ivljuimzirwqqpbqktnrpqsqb2 1326909 1326907 2026-08-26T20:17:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Téamh geoiteirmeach */ 1326909 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Cúiseanna == # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] == Gás ceaptha teasa == Led == Aontas Eorpach == * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] == Teicneolaíocht agus geilleagar == * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair '' Humans have taken advantage of geothermal heat since the [[Paleolithic]] era. == Foinse '' Geothermal energy originates from the heat retained within the Earth since the original formation of the planet, from [[radioactive decay]] of minerals, and from [[grianfhuinneamh]] absorbed at the surface.<ref name=heatpumps9-3 /> Most high temperature geothermal heat is harvested in regions close to [[tectonic plate boundaries]] where volcanic activity rises close to the surface of the Earth. In these areas, ground and groundwater can be found with temperatures higher than the target temperature of the application. However, even cold ground contains heat. Below 6 m, the undisturbed ground temperature is consistently at the mean annual air temperature,<ref name=icax /> and this heat can be extracted with a [[ground source heat pump]]. == Eacnamaíocht '' Approximately seventy countries made direct use of a total of 270&nbsp;[[petajoule|PJ]] of geothermal heating in 2004. As of 2007, 28&nbsp;GW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying 0.07% of global primary energy consumption.<ref name=IPCC /> [[Thermal efficiency]] is high since no energy conversion is needed, but [[capacity factor]]s tend to be low (around 20%) since the heat is mostly needed in the winter. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 8hf075crfre8n21bj0le9wrqofc0gcj 1326916 1326909 2026-08-26T23:04:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Téamh geoiteirmeach */ 1326916 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Cúiseanna == # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] == Gás ceaptha teasa == Led == Aontas Eorpach == * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] == Teicneolaíocht agus geilleagar == * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse '' Geothermal energy originates from the heat retained within the Earth since the original formation of the planet, from [[radioactive decay]] of minerals, and from [[grianfhuinneamh]] absorbed at the surface.<ref name=heatpumps9-3 /> Most high temperature geothermal heat is harvested in regions close to [[tectonic plate boundaries]] where volcanic activity rises close to the surface of the Earth. In these areas, ground and groundwater can be found with temperatures higher than the target temperature of the application. However, even cold ground contains heat. Below 6 m, the undisturbed ground temperature is consistently at the mean annual air temperature,<ref name=icax /> and this heat can be extracted with a [[ground source heat pump]]. == Eacnamaíocht '' Approximately seventy countries made direct use of a total of 270&nbsp;[[petajoule|PJ]] of geothermal heating in 2004. As of 2007, 28&nbsp;GW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying 0.07% of global primary energy consumption.<ref name=IPCC /> [[Thermal efficiency]] is high since no energy conversion is needed, but [[capacity factor]]s tend to be low (around 20%) since the heat is mostly needed in the winter. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 0locfl44m2ik3bid081c9qgjpt0ogbm 1326928 1326916 2026-08-27T06:58:11Z Marcas.oduinn 33120 /* Téamh geoiteirmeach */ 1326928 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Cúiseanna == # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] == Gás ceaptha teasa == Led == Aontas Eorpach == * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] == Teicneolaíocht agus geilleagar == * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]]. == Eacnamaíocht '' Approximately seventy countries made direct use of a total of 270&nbsp;[[petajoule|PJ]] of geothermal heating in 2004. As of 2007, 28&nbsp;GW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying 0.07% of global primary energy consumption.<ref name=IPCC /> [[Thermal efficiency]] is high since no energy conversion is needed, but [[capacity factor]]s tend to be low (around 20%) since the heat is mostly needed in the winter. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ halmmrstgi5xjd4b7l4102j5brynpov 1326929 1326928 2026-08-27T07:11:03Z Marcas.oduinn 33120 1326929 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Geothermal power energy|Category:Geothermal power energy]]'' - [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Gás ceaptha teasa == Led == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]]. == Eacnamaíocht '' Approximately seventy countries made direct use of a total of 270&nbsp;[[petajoule|PJ]] of geothermal heating in 2004. As of 2007, 28&nbsp;GW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying 0.07% of global primary energy consumption.<ref name=IPCC /> [[Thermal efficiency]] is high since no energy conversion is needed, but [[capacity factor]]s tend to be low (around 20%) since the heat is mostly needed in the winter. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 1k599sqj544gr0measzu7oyjpwklzcg 1326930 1326929 2026-08-27T07:23:53Z Marcas.oduinn 33120 /* Téamh geoiteirmeach */ 1326930 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Geothermal power energy|Category:Geothermal power energy]]'' - [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Gás ceaptha teasa == Led == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]]. == Eacnamaíocht '' Approximately seventy countries made direct use of a total of 270&nbsp;[[petajoule (PJ) of geothermal heating in 2004. As of 2007, 28&nbsp;GW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying 0.07% of global primary energy consumption.''<ref name=IPCC2008 /> Is ard í [[éifeachtúlacht theirmeach]] óir ní gá fuinneamh a thiontú, ach is íseal é an [[fachtóir toillte]] (tuairim is 20%) ó óir ní bhaintear an teocht ach sa gheimhridh. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC2008>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ qbe7ztc0bdcq0f1usfb24o5yibzp4wd 1326932 1326930 2026-08-27T07:44:55Z Marcas.oduinn 33120 1326932 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Geothermal power energy|Category:Geothermal power energy]]'' - [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Gás ceaptha teasa == Led == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]]. == Eacnamaíocht '' Approximately 88 countries made direct use of a total of 1.47&nbsp;exajoule (EJ) of geothermal heating in 2004. 173&nbsp;TGW of geothermal heating capacity is installed around the world, satisfying níos lú ná 0.1% of global primary energy consumption.''<ref name=IPCC2008 /><ref name=iga2026 /> Is ard í [[éifeachtúlacht theirmeach]] óir ní gá fuinneamh a thiontú, ach is íseal é an [[fachtóir toillte]] (tuairim is 20%) ó óir ní bhaintear an teocht ach sa gheimhridh. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC2008>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> <ref name=iga2026>{{lua idirlín | url = https://worldgeothermal.org/geothermal-data/geothermal-energy-database | teideal = Geothermal Energy Database - Geothermal Heating & Cooling | foilsitheoir = International Geothermal Association | work = worldgeothermal.org | dátarochtana = 2026-08-27}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ okhwtmmgnsk9gnt36jnvum96lkttj6v 1326933 1326932 2026-08-27T07:56:57Z Marcas.oduinn 33120 1326933 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Geothermal power energy|Category:Geothermal power energy]]'' - [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Gás ceaptha teasa == Led == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]]. == Eacnamaíocht An an mbliain 2026, bhí 88 tír ag baint leas as téamh geoiteirmeach, ag úsáid fuinneamh 1.47&nbsp;exajoule (EJ) in iomlán, le factóir 173&nbsp;GW. Ní hionann sin fós ach 0.1% den ídiú fuinnimh domhanda.<ref name=IPCC2008 /><ref name=iga2026 /> Is ard í [[éifeachtúlacht theirmeach]] óir ní gá fuinneamh a thiontú, ach is íseal é an [[fachtóir toillte]] (tuairim is 20%) ó óir ní bhaintear an teocht ach sa gheimhridh. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC2008>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> <ref name=iga2026>{{lua idirlín | url = https://worldgeothermal.org/geothermal-data/geothermal-energy-database | teideal = Geothermal Energy Database - Geothermal Heating & Cooling | foilsitheoir = International Geothermal Association | work = worldgeothermal.org | dátarochtana = 2026-08-27}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ m5fyli2jrpalm8ax0yabxs90qy2b0ty 1326934 1326933 2026-08-27T07:57:21Z Marcas.oduinn 33120 1326934 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Geothermal power energy|Category:Geothermal power energy]]'' - [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Geothermal heating|Geothermal heating]]'' - [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Gás ceaptha teasa == Led == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 15xkuclogxzkmmivi4a510h68ji1qyf 1326937 1326934 2026-08-27T08:00:40Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1326937 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Geothermal power energy|Category:Geothermal power energy]]'' - [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Gás ceaptha teasa == Led == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 2s2xij19fq24ohg81t1g6s3aoniq1am 1326938 1326937 2026-08-27T08:01:26Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1326938 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable energy|Sustainable energy]]'' - [[Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Sustainable energy|Category:Sustainable energy]]'' - [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] # ''[[:en:Category:Geothermal power energy|Category:Geothermal power energy]]'' - [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] #* [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] == Gás ceaptha teasa == Led == Fuinneamh inbhuanaithe == {| class= wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | mion | center | 200px]] |- | [[Íomhá:R151 Arriving Buona Vista MRT Station.jpg | mion | center | 200px]] | [[Íomhá:Bread Maker, Adigrat (11815897476).jpg | mion | center | 200px]] |- | colspan=2 | '' Sustainable energy examples: concentrated [[grianchumhacht]] with [[Thermal energy storage#Molten salt technology|molten salt heat storage]] in Spain; [[cumhacht ghaoithe]] in South Africa; electrified [[public transport]] in Singapore; and [[clean cooking]] in Ethiopia. |} '' [[Fuinneamh]] is [[inbhuanaitheacht|inbhuanaithe]] if it "meets the needs of the present without compromising the ability of [[future generations]] to meet their own needs."<ref name=Kutscher2019 /><ref name=Zhang2021 /> Definitions of '''sustainable energy''' usually look at its effects on the environment, the economy agus society. These impacts range from [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] agus [[truailliú aeir]] to [[tearcrochtain fuinnimh]] agus [[dramhaíl nimhiúil]]. [[Fuinneamh in-athnuaite]] sources amhail is [[fuinneamh gaoithe|gaoth]], [[Hidrileictreachas|hidri]], [[grianfhuinneamh|grian]] agus [[fuinneamh geoiteirmeach|geoiteirmeach]] can cause environmental damage but are generally far more sustainable than fossil fuel sources. '' The role of [[Acmhainní neamh-inathnuaite|non-renewable energy]] sources in sustainable energy is controversial. [[Fuinneamh núicléach|Cumhacht núicléach]] does [[Low-carbon power|not produce carbon pollution]] or air pollution, but has drawbacks that include [[fuíoll núicléach|dramhaíl núicléach]], the risk of [[Iomadú núicléach]], and the [[Nuclear and radiation accidents and incidents|risk of accidents]]. Switching from [[gual]] to [[gás nádúrtha]] has environmental benefits, including a lower [[athrú aeráide]], but may lead to a delay in switching to more sustainable options. [[Gabháil agus stóráil carbóin]] can be built into power plants to remove their [[carbon dioxide]] emissions, but this technology is expensive and has rarely been implemented. '' [[Breosla iontaise]] provide 85% of the world's energy consumption, and the energy system is responsible for 76% of global greenhouse gas emissions. Around 790&nbsp;million people in [[Tíortha i mbéal forbartha|developing countries]] lack [[rural electrification|access to electricity]], and 2.6&nbsp;billion rely on polluting fuels such as wood or [[Gualach]] to cook. [[Energy poverty and cooking|Cooking with biomass]] plus fossil fuel pollution causes an estimated 7 million deaths each year. [[Comhaontú Aeráide Pháras|Limiting global warming to {{convert|2|C-change}}]] will require [[Energy transition|transforming energy production]], distribution, storage, and consumption. [[Sustainable Development Goal 7|Universal access to clean electricity]] can have major benefits to the [[aeráid]], human health, and the economies of developing countries. '' [[Maolú an Athraithe Aeráide]] pathways have been proposed to limit global warming to {{convert|2|C-change}}. These include phasing out coal-fired power plants, [[Energy conservation|conserving energy]], producing more electricity from clean sources such as [[fuinneamh ghaoithe|wind]] and [[grianfhuinneamh|solar]], and switching [[Electrification|from fossil fuels to electricity]] for transport and heating buildings. Power output from [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] depending on when the wind blows and the sun shines. Switching to renewable energy can therefore require [[mogalra leictreach]] upgrades, such as the addition of [[stóráil fuinnimh]]. Some processes that are difficult to electrify can use [[hidrigin ghlasl]] produced from low-emission energy sources. In the [[International Energy Agency]]'s proposal for achieving net zero emissions by 2050, about 35% of the reduction in emissions depends on technologies that are still in development as of 2023. '' Wind and solar market share grew to 8.5% of worldwide electricity in 2019, and costs continue to fall. The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) estimates that 2.5% of world [[Olltáirgeacht intíre]] (OTI) would need to be invested in the energy system each year between 2016 and 2035 to limit global warming to {{convert|1.5|C-change}}. Governments can fund the research, development, and demonstration of new clean energy technologies. They can also build [[infrastructure]] for electrification and sustainable transport. Finally, governments can encourage clean energy deployment with policies such as [[praghsáil carbóin]], [[renewable portfolio standard]]s, and phase-outs of [[fóirdheontas breosla iontaise]]. These policies may also increase [[energy security]]. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Kutscher2019>{{cite book | last=Kutscher | first=C.F. | last2=Milford | first2=J.B. | last3=Kreith | first3=F. | title=Principles of Sustainable Energy Systems | edition=Third | publisher=[[CRC Press]] | series=Mechanical and Aerospace Engineering Series | year=2019 | isbn=978-0-429-93916-7 | url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ | url-status=live | archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606195825/https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ}}</ref> <ref name=Zhang2021>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Wei | last2=Li | first2=Binshuai | last3=Xue | first3=Rui | last4=Wang | first4=Chengcheng | last5=Cao | first5=Wei | title=A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development | journal=[[PLOS One]] | date=2021 | volume=16 | issue=12 | article-number=e0261091 | doi=10.1371/journal.pone.0261091 | pmid=34860855 | pmc=8641874 | doi-access=free | bibcode=2021PLoSO..1661091Z}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ bdkqbwmvvoa6f02wu14fdeotqp6mbhi 2 120606 1326871 1326766 2026-08-26T16:02:01Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1326871 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. OPTIONAL { ?item pq:P582 ?amDeiridh } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} j1rsxjo24tnkjrrbgftp720elwdbdx1 1326872 1326871 2026-08-26T16:12:22Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1326872 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel ? amDeireadh WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. OPTIONAL { ?item pq:P582 ?amDeiridh } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga, P582:Deireadh }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} q9cz77x6zav4lq09thss79smv3sgv1z 1326886 1326872 2026-08-26T17:24:48Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1326886 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga, P582:Deireadh }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} 0tb29ntapgkty6mndr6p86279sk81mp 1326887 1326886 2026-08-26T17:25:37Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1326887 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga, P582:Deireadh }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} ff4xbs8s9urhdn5dd8hyqkyiu62njm5 1326888 1326887 2026-08-26T17:28:20Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1326888 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} c9mrfwf9pznwh2zokezbqc2kta9okyt 1326897 1326888 2026-08-26T18:38:18Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1326897 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Appenzell xxx]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún St... Gallen]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} o9bey6tjfk20ta1ui2cyhqdaiirf84a 1326898 1326897 2026-08-26T18:41:17Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326898 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Appenzell xxx]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún St... Gallen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} 96k73os4c998rvt65715bnfor6u5mlz 1326899 1326898 2026-08-26T18:44:47Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326899 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Appenzell xxx]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún St... Gallen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} ht3aa5gilhpqhvutmci9ft4un807pbn 1326900 1326899 2026-08-26T18:59:05Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326900 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Innerrhoden|Canton of Appenzell Innerrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Ausserrhoden|Canton of Appenzell Ausserrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Basel-Landschaft|Canton of Basel-Landschaft]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of Basel-Stadt|Canton of Basel-Stadt]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of Bern|Canton of Bern]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún St... Gallen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} 89scku7ua2mdfjirl2gk7e6pnh7wr60 1326901 1326900 2026-08-26T19:01:23Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326901 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Innerrhoden|Canton of Appenzell Innerrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Ausserrhoden|Canton of Appenzell Ausserrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Basel-Landschaft|Canton of Basel-Landschaft]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of Basel-Stadt|Canton of Basel-Stadt]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of Bern|Canton of Bern]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of Fribourg|Canton of Fribourg]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of Glarus|Canton of Glarus]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of Jura|Canton of Jura]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún St... Gallen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of Geneva|Canton of Geneva]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} qh5wshphc7fv4nw5f7utgui2zoe8mgr 1326902 1326901 2026-08-26T19:03:34Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326902 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Innerrhoden|Canton of Appenzell Innerrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Ausserrhoden|Canton of Appenzell Ausserrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Basel-Landschaft|Canton of Basel-Landschaft]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of Basel-Stadt|Canton of Basel-Stadt]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of Bern|Canton of Bern]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of Fribourg|Canton of Fribourg]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of Glarus|Canton of Glarus]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of Grisons|Canton of Grisons]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of Jura|Canton of Jura]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of Lucerne|Canton of Lucerne]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of Neuchâtel|Canton of Neuchâtel]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of Nidwalden|Canton of Nidwalden]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of Obwalden|Canton of Obwalden]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún St... Gallen]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of Geneva|Canton of Geneva]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} 0h7r8cldo0zmxwtc72gso2cu41k367g 1326903 1326902 2026-08-26T19:06:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326903 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Innerrhoden|Canton of Appenzell Innerrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Ausserrhoden|Canton of Appenzell Ausserrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Basel-Landschaft|Canton of Basel-Landschaft]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of Basel-Stadt|Canton of Basel-Stadt]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of Bern|Canton of Bern]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of Fribourg|Canton of Fribourg]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of Glarus|Canton of Glarus]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of Grisons|Canton of Grisons]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of Jura|Canton of Jura]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of Lucerne|Canton of Lucerne]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of Neuchâtel|Canton of Neuchâtel]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of Nidwalden|Canton of Nidwalden]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of Obwalden|Canton of Obwalden]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of Schaffhausen|Canton of Schaffhausen]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of Schwyz|Canton of Schwyz]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of Solothurn|Canton of Solothurn]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of xxx]]'' - [[Cantún St... Gallen]] # ''[[:en:Canton of Thurgau|Canton of Thurgau]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of Ticino|Canton of Ticino]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of Uri|Canton of Uri]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of Valais|Canton of Valais]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of Vaud|Canton of Vaud]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of Zug]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of Zürich|Canton of Zürich]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of Geneva|Canton of Geneva]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} 5bdx38212z44g0uiffm4nmmjj880p3y 1326904 1326903 2026-08-26T19:07:07Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326904 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Innerrhoden|Canton of Appenzell Innerrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Ausserrhoden|Canton of Appenzell Ausserrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Basel-Landschaft|Canton of Basel-Landschaft]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of Basel-Stadt|Canton of Basel-Stadt]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of Bern|Canton of Bern]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of Fribourg|Canton of Fribourg]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of Glarus|Canton of Glarus]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of Grisons|Canton of Grisons]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of Jura|Canton of Jura]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of Lucerne|Canton of Lucerne]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of Neuchâtel|Canton of Neuchâtel]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of Nidwalden|Canton of Nidwalden]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of Obwalden|Canton of Obwalden]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of Schaffhausen|Canton of Schaffhausen]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of Schwyz|Canton of Schwyz]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of Solothurn|Canton of Solothurn]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of St. Gallen|Canton of St. Gallen]]'' - [[Cantún St. Gallen]] # ''[[:en:Canton of Thurgau|Canton of Thurgau]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of Ticino|Canton of Ticino]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of Uri|Canton of Uri]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of Valais|Canton of Valais]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of Vaud|Canton of Vaud]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of xxx|Canton of Zug]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of Zürich|Canton of Zürich]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of Geneva|Canton of Geneva]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} caggv8pqb5um23vdog0m48qgwsup7ta 1326905 1326904 2026-08-26T19:07:54Z Marcas.oduinn 33120 /* Cantúin */ 1326905 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Innerrhoden|Canton of Appenzell Innerrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Ausserrhoden|Canton of Appenzell Ausserrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Basel-Landschaft|Canton of Basel-Landschaft]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of Basel-Stadt|Canton of Basel-Stadt]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of Bern|Canton of Bern]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of Fribourg|Canton of Fribourg]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of Glarus|Canton of Glarus]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of Grisons|Canton of Grisons]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of Jura|Canton of Jura]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of Lucerne|Canton of Lucerne]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of Neuchâtel|Canton of Neuchâtel]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of Nidwalden|Canton of Nidwalden]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of Obwalden|Canton of Obwalden]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of Schaffhausen|Canton of Schaffhausen]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of Schwyz|Canton of Schwyz]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of Solothurn|Canton of Solothurn]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of St. Gallen|Canton of St. Gallen]]'' - [[Cantún St. Gallen]] # ''[[:en:Canton of Thurgau|Canton of Thurgau]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of Ticino|Canton of Ticino]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of Uri|Canton of Uri]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of Valais|Canton of Valais]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of Vaud|Canton of Vaud]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:Canton of Zug|Canton of Zug]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of Zürich|Canton of Zürich]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of Geneva|Canton of Geneva]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga ! Deireadh |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' | |} {{Wikidata list end}} cxvlrw6p3k3ymvv9q3onexl3iuhfbtz 0 120648 1326882 1305425 2026-08-26T16:50:14Z Mullafacation 41387 /* NUTS */ Fadhbanna le naisc 1326882 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Bunaíodh ''' Réigiún an Deiscirt ''' i b[[Poblacht na hÉireann]] ar an 1d Eanáir 2015.<ref name=ir573 /> Is [[Réigiúin NUTS na hÉireann|réigiún NUTS leibhéil II i nÉrinn]] é (le cód IE05).<ref name=csonutsrev /><ref name=CELEX:32016R2066 /> == NUTS == Tá trí roinn ag an gcóras NUTS den [[an tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]].<ref name=CELEX:32016R2066 /><ref name=estatnuts /><ref name=estatnutspdf /> Tá Éire iomlán ag leibhéal I, le cód IE0.<ref name=estatlist /> Tá Réigiún an Deiscirt (RD) ag NUTS leibhéal II le cód IEO5. D'fhéadfadh réigiúin NUTS&nbsp;2 a bheith curtha in aicmí ''níos lú forbartha'', ''aistriú'' nó ''níos mó forbartha'' chun cáilitheacht a shocrú le haghaidh maoinithe faoi [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]] agus [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]].<ref name=CELEX:32021D1130 /> Agus [[Innéacs um Fhorbairt Dhaonna|IFD]] ard aige, cuireadh an réigiún san aicme '' níos mó forbartha.''<ref name=estatgdp /><ref name=gdlhdi /> Tá ann sa réigiún 3 fho-réigiún NUTS leibhéal III, .i. [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] (IEO51), [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheiscirt]] (IEO52) agus [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]] (IEO53). Tá [[contaetha na hÉireann|10 gcontae]] ann ag leibhéal d'[[rialtas áitiúil in Éirinn|aonad riaracháin áitiúil]] (ARA). == Tíreolaíocht == Tá daonra níos mó ná 1.8 milliún i Réigiún an Deiscirt, 'sé sin, sa dara háit i measc na dtrí réigiún dá leithéid i nÉirinn.<ref name=estatpop /> Tá achar {{cvt|29829|km2}} ag an Réigiún.<ref name=estatarea /> Tá imeallbhord fada aige ar an [[Aigéan Atlantach]].<ref name=cia /><ref name=estatmap /> Ó thaobh topagrafaíochta de, tá ann tír-raon sléibhtiúil sa lár agus ina measc gleannta ísleáin. Fad an chósta tá sliabhraonta gaineamhchloiche.<ref name=nasa /> == Riarachán == Is é Tionól Réigiúnach an Deiscirt (TRD) ar cheann de [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann|thrí thionól]] bunaithe sa bhliain 2015 faoin [[an tAcht um Athchóiriú Rialtais Áitiúil, 2014|Acht um Athchóiriú Rialtais Áitiúil]], 2014. Tháinig na tionóil i réim in ionad 8 nÚdarás Réigiúnacha a bhí ann rompu.<ref name=acht2014 /> Ainmnítear baill na dTionól as baill tofa na [[Rialtas áitiúil in Éirinn|nÚdarás áitiúil]] sna réigiúin.<ref name=trolball /> Tá 33 ball ag an Tionól, 27 dóibh ainmnithe ag na [[rialtas áitiúil in Éirinn|húdaráis áitiúla]], agus seisear ionadaithe de chuid {{h|Coiste Eorpach na Réigiún}}.<ref name=tionól /> {| class="wikitable" |- ! CSP ! Cód<br />NUTS&nbsp;3 ! ARA<br /> (contae<ref group=t>mura deirtear a mhalairt</ref>) ! Baill TRD ! Daonra<br>([[Daonáireamh Phoblacht na hÉireann 2022|2022]]<ref name=cso2022 />) |- | rowspan=3 | [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]] | rowspan=3 | IE051 | [[Contae an Chláir|an Clár]] | 2 | 127,938 |- | [[Contae Luimnigh|Luimneach]] | 3 | 209,536 |- | [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] | 3 | 167,895 |- | rowspan=4 | [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]] | rowspan=4 | IE052 | [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] | 2 | 61,968 |- | [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] | 2 | 104,160 |- | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | 2 | 127,363 |- | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] | 3 | 163,919 |- | rowspan=3 | [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]] | rowspan=3|IE053 | [[Cathair Chorcaí]] | 2 | 224,004 |- | [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] | 5 | 360,152 |- | [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] | 2 | 156,458 |- style="font-weight:bold; background:rgb(232,232,232);" | colspan=3 | Iomlán | align=right | 26 | align=right | 1,703,393 |} {{reflist | group=t}} == Féach freisin == * [[Slí an Atlantaigh Fhiáin]] == Naisc sheachtracha == * {{suíomh gréasáin oifigiúil | https://www.southernassembly.ie/}} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=estatarea>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/demo_r_d3area/default/table?lang=en | teideal = Area by NUTS 3 regions - km2 | work = [[Eurostat]] | dátarochtana = 1d Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=estatpop>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00096/default/table?lang=en | teideal = Population on 1 January by NUTS 2 region | work = [[Eurostat]] | dátarochtana = 1d Maitheamh 2024}}</ref> <ref name=estatmap>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/17780005/2021-NUTS-2-map-IE.pdf/c01afce7-1637-5448-0837-b461c2a12612?t=1698686368167 | teideal = NUTS Maps: Ireland | work =[[Eurostat]] | dátarochtana = 1d Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=cia>{{lua idirlín | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ireland/ | teideal = Ireland | work = CIA World factbook | dátarochtana = 1d Meitheamh 2024 | archivedate = 2021-01-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210109164445/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ireland/ }}</ref> <ref name=estatgdp>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | teideal = EU regions by GDP | dátarochtana = 18ú Meán Fómhair 2023 | work = [[Eurostat]]}}</ref> <ref name=csonutsrev>{{lua idirlín | url = https://www.cso.ie/en/methods/informationnotefordatausersrevisiontotheirishnuts2andnuts3regions/ | teideal = Revision to the Irish NUTS2 and NUTS3 regions | work = [[Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann|Príomh-Oifig Staidrimh]] | dátarochtana = 23ú Aibreán 2023 | archive-date = 4ú Aibreán 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404203146/https://www.cso.ie/en/methods/informationnotefordatausersrevisiontotheirishnuts2andnuts3regions/ | url-status=live}}</ref> <ref name=estatnuts>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/web/nuts | teideal = NUTS classification | work = [[Eurostat]] | dátarochtana = 1d Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=estatnutspdf>{{lua idirlín | url = http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-RA-07-020/EN/KS-RA-07-020-EN.PDF | teideal = Regions in the European Union: Nomenclature of territorial units for statistics | work = European Commission | dátarochtana = 25ú Samhain 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110221195504/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-RA-07-020/EN/KS-RA-07-020-EN.PDF | archive-date = 21d Feabhra 2011 | url-status = dead}}</ref> <ref name=estatlist>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/629341/NUTS2021-NUTS2024.xlsx/2b35915f-9c14-6841-8197-353408c4522d?t=1717505289640 | teideal = NUTS regions | work = [[Eurostat]] | dátarochtana = 1d Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=CELEX:32021D1130>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32021D1130 | teideal = Commission Implementing Decision (EU) 2021/1130 ... regions eligible for funding from the European Regional Development Fund and the European Social Fund Plus ...| foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 15ú Lúnasa 2025 | teanga = ga}}</ref> <ref name=CELEX:32016R2066>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32016R2066 | teideal = Commission Regulation (EU) 2016/2066 amending the annexes ... [of] ... NUTS | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 15ú Lúnasa 2025 | teanga = ga}}</ref> <ref name=gdlhdi>{{lua idirlín | url = https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | teideal = Sub-national HDI - Area Database | work = Global Data Lab | dátarochtana = 1d Meitheamh 2018}}</ref> <ref name=nasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/images/5343/topography-of-ireland |teideal = Topography of Ireland | work = [[NASA]] |dátarochtana = 1d Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=ir573>''Local Government Act 1991 (Regional Assemblies) (Establishment) Order 2014'' ([https://www.irishstatutebook.ie/eli/2014/si/573/made/en/html I.R Ui. 573/2014]). Sínithe ar an 16ú Nollaig 2014. Sínithe ar an 29ú Meitheamh 2014. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ó [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 24ú Márta 2019.</ref> <ref name=acht2014>[[An tAcht um Athchóiriú Rialtais Áitiúil, 2014]]: Tionóil Réigiúnacha (Ui. 1, 2014). Achtaithe ar an 27ú Eanáir 2014. Acht [[an tOireachtas|an Oireachtais]]. Faighte ó [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 19ú Eanáir 2022.</ref> <ref name=trolball>{{lua idirlín | teideal = Members List | url = https://emra.ie/members-list/ | work = Eastern & Midlands Regional Assembly | dátarochtana = 29ú Eanáir 2022 | archive-date = 29ú Eanáir 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220129175745/https://emra.ie/members-list/ | url-status = live | archivedate = 2022-01-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220129175745/https://emra.ie/members-list/ }}</ref> <ref name=cso2022>{{lua idirlín | teideal = Census 2022 - F1004A - Population | work = [[Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann|Príomh-Oifig Staidrimh]] | dáta = Lúnasa 2023 | url = https://data.cso.ie/table/F1004A | dátarochtana = 16ú Meán Fómhair 2023 }}</ref> <ref name=tionól>{{lua idirlín | teideal = The Assembly | url = https://www.southernassembly.ie/the-assembly | work = Southern Regional Assembly | dátarochtana = 19ú Eanáir 2022 | archive-date=19ú Eanáir 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220119193328/https://www.southernassembly.ie/the-assembly | url-status=live }}</ref> }} {{Réigiúin NUTS na hÉireann}} [[Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]] 5dlr1w13h87jgfbi4z94ha2z6ox57lf 0 127884 1326874 1325102 2026-08-26T16:23:49Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326874 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[Deisceart Bhaile Átha Cliath|deisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair == [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuarthas [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach chuig an [[an Chré-umhaois|Luath-Chré-umhaois]]. Bhí ann in aice láimhe tua [[breochloch|breochloiche]] agus taisí de bhean óg.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> I dteannta le rudaí eile a fuarthas ann, d'fhéadfadh é go raibh teilg sa cheantar.<ref name=Cahill /> == Dearadh == Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | url=https://archive.org/details/folliesgardenbui00howl | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=[https://archive.org/details/folliesgardenbui00howl/page/10 10]}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] q68d4bvns2kqnxdxs6uphrrupz9cf5c 0 128262 1326881 1326543 2026-08-26T16:44:44Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326881 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''fuinneamh in-athnuaite''' (ar a nglaoitear fosta '''fuinneamh glas''') ná [[fuinneamh]] ginte le h[[acmhainní in-athnuaite]] a a athshlánaítear le feadh [[saol daonna|saoil daonna]]. I measc na bhfoinsí a úsáidtear go forleathan, tá [[grianfhuinneamh]]/[[grianchumhacht]], [[fuinneamh gaoithe]]/[[cumhacht ghaoithe]] agus [[hidreachumhacht]]. I roinnt tíortha, faightear go suntasach fosta [[cumhacht gheoiteirmeach]] agus [[bithfhuinneamh]]/[[bithbhreosla]]. {| class=wikitable |- | [[Íomhá:Andasol Guadix 4.jpg | center | 200px]] | [[Íomhá:Darling_Wind_Farm.jpg | center | 200px]] |- | [[Íomhá:ThreeGorgesDam-China2009.jpg | center | 200px]] | [[Íomhá:Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg | center | 200px ]] |- | colspan = 2 | Samplaí d'fhuinneamh in-athnuaite: [[grianfhuinneamh]]/[[grianchumhacht]] sa [[an Spáinn|Spáinn]]; [[fuinneamh gaoithe]] san [[an Afraic Theas|Afraic Theas]]; [[Hidrileictreachas]] ar {{h|Damba na dTrí Mhám}} ar [[an Iaing-tsí]] sa [[an tSín|tSín]]; [[bithfhuinneamh]]/[[bithbhreosla]] plant san [[Albain]]. |} Glaoitear [[fuinneamh in-athnuaite athraitheach]] ar foinsí nach féidir cumhacht a ghiniúint go leanúnach, amhail is cumhacht ghréine agus cumhacht ghaoithe. I gcodarsnacht, tugtar ''fuinneamh in-athnuaite insmachtaithe'' ar fhoinsí eile ina n-áirítear hidrileictreachas dambáilte, bithfhuinneamh agus cumhacht gheoiteirmeach. Mar phríomh-inspreagadh, forbraítear fuinneamh in-athnuaite chun [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] a laghdú agus dá bharr [[athrú aeráide]] a chosc. I gcoitinne, ní dhéanann foinsí in-athnuaite an méid sin truaillithe is breoslaí iontaise, [[truailliú aeir]] agus [[truailliú ó thorann]] san áireamh.<ref name=:2 /> Úsáidtear fuinneamh in-athnuaite go minic chun [[giniúint leictreachais|leictreachas a ghiniúint]]. Tá roinnt buntáistí ann: is féidir le leictreachas idir [[teaschaidéal|teas a bhogadh]] agus [[Feithicil leictreach|cumhacht a soláthar]] d'fheithicilí, agus is glan é ag a áit ídithe.<ref name=Armaroli2011 /><ref name=Armaroli2016 /> Ó bhliain go bliain, éiríonn córais in-athnuaite níos éifeachtúla, níos saoire<ref name=deloitte2018 /> agus níos iomaíche i gcoinne breoslaí iontaise.<ref name=lazard2023 /> Is in-athnuaite é an chuid is mó den toilleadh leictreachais nua ar domhain.<ref name=irena2019 /> I roinnt áiteanna, is iad idir [[córas fótavoltach|fótavoltach]] gréine nó gaoth ar tír an leictreachas is saoire a thógtar ar nua.<ref name="IEA Renewables 2020" /> Idir na blianta 2011 agus 2021, d'fhás fuinneamh in-athnuaite ó 20% go 28% den soláthar leictreachais. I measc seo, d'fhás fuinnimh ghréine agus gaoithe ó 2% go 10%. Ag an am gcéanna, laghdaigh [[breosla iontaise]] ó 68% go 62%.<ref name=:8 /> Sa bhliain 2025, bhí fuinnimh in-athnuaite níos mó ná 30% de ghiniúint leictreachais agus meastar go mbéidh seo 45% faoin mbliain 2030.<ref name=ember2025 /><ref name=iea /> San lá atá inniu ann, tá roinnt tíortha ann a ghineann 50% nó níos mó dá gcuid leictreachais le foinsí in-athnuaite.<ref name=:5 /><ref name=Sensiba2021 /> Chun [[neodracht carbóin|astaíochtaí glan-nialais]] a bhaint amach faoin mbliain 2050, measann an [[International Energy Agency]] gur gá 90% de leictreachas an domhain a ghiniúint le fuinneamh in-athnuaite.<ref name=iea2024 /> The current pace of renewable expansion remains far from this required rate globally,<ref name=Cherp2021 /> go háirithe sna mór-gheilleagair amhail is an [[G7]] agus an t[[Aontas Eorpach]] (AE).<ref name=Suzuki2023 /> Cuirtear baic fós i mbealach fuinneamh in-athnuaite, go háirithe [[fóirdheontas breosla iontaise]],<ref name=Timperley2021 /> [[stocaireacht]] ag an ''status quo'',<ref name=Lockwood2020 /> agus daoine i gcoinne tionscadail in-athnuaite ina gceantair féin.<ref name=Susskind2022 /><ref name=:0 /> Maraon le gach sórt mianadóireachta, déantar dochar don timpeallacht ag tógáil mianraí ar an talamh.<ref name=Isaacs2023 /> De réir roinnt daoine, is in-athnuaite é fosta [[fuinneamh núicléach]], cé gur conspóideach an tuairim seo óir gur gá úráiniam, foinse neamh-inathnuaite, a bhaint. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Armaroli2011>{{cite journal | last1=Armaroli | first1=Nicola | author-link=Nicola Armaroli | last2=Balzani | first2=. incenzo | author-link2=Vincenzo Balzani | year=2011 | title=Towards an electricity-powered world | journal=[[Energy and Environmental Science]] | volume=4 | issue=9 | pages=3193–3222 | doi=10.1039/c1ee01249e | bibcode=2011EnEnS...4.3193A}}</ref> <ref name=Armaroli2016>{{cite journal | last1=Armaroli | first1=Nicola | last2=Balzani | first2=Vincenzo | year=2016 | title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition | journal=[[Chemistry – A European Journal]] | volume=22 | issue=1 | pages=32–57 | doi=10.1002/chem.201503580 | pmid=26584653 | bibcode=2016ChEuJ..22...32A}}</ref> <ref name=irena2019>{{lua idirlín | dáta = 2 Aibreán 2019 | teideal = Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity | url = https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity | archive-date=2 April 2019 | dátarochtana = 2 Nollaig 2020 | work = irena.org}}</ref> <ref name=lazard2023>{{lua idirlín | teideal = 2023 Levelized Cost Of Energy+ | url = https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ | dátarochtana = 2024-06-10 | work = lazard.com | teanga = en}}</ref> <ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report | url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 | author=IEA | page=12 | access-date=27 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | archive-date=26 April 2021 | url-status=live | year=2020}}</ref> <ref name=ember2025>{{lua idirlín | teideal = Global Electricity Review 2025 | url = https://ember-energy.org/latest-insights/global-electricity-review-2025/ | dátarochtana = 2025-04-11 | work = ember-energy.org | teanga = en-US}}</ref> <ref name=iea>{{lua idirlín | teideal = Renewables - Energy System | url = https://www.iea.org/energy-system/renewables | work = iea.org | teanga = en-GB}}</ref> <ref name=Sensiba2021>{{lua idirlín | sloinne = Sensiba | ainm = Jennifer | dáta = 2021-10-28 | teideal = Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity | url = https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ | archive-date=17 November 2021 | dátarochtana = 2021-11-22 | work = CleanTechnica}}</ref> <ref name=iea2024>{{lua idirlín | dáta = 2024-05-30 | teideal = Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly | url = https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly | dátarochtana = 2024-05-31 | work = ina.org | teanga = en}}</ref> <ref name=Susskind2022>{{cite journal | last1=Susskind | first1 =Lawrence | last2=Chun | first2=Jungwoo | last3=Gant | first3=Ale xander | last4=Hodgkins | first4=Chelsea | last5=Cohen | first5=Jessica | last6=Lohmar | first6=Sarah | date=June 2022 | title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States | journal=Energy Policy | language=en | volume=165 | article-number=112922 | doi=10.1016/j.enpol.2022.112922|bibcode=2022EnPol.16512922S | doi-access=free }}</ref> <ref name=Cherp2021>{{cite journal | last1=Cherp | first1=Aleh | last2=Vinichenko | first2=Vadim | last3=Tosun | first3=Jale | last4=Gordon | first4=Joel A. | last5=Jewell | first5=Jessica | title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets | journal=Nature Energy | date=19 July 2021 | volume=6 | issue=7 | pages=742–754 | doi=10.1038/s41560-021-00863-0 | bibcode=2021NatEn...6..742C}}</ref> <ref name=Suzuki2023>{{cite journal | last1=Suzuki | first1=Masahiro | last2=Jewell | first2=Jessica | last3=Cherp | first3=Aleh | title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets | journal=Energy Research & Social Science | date=December 2023 | volume=106 | article-number=103281 | doi=10.1016/j.erss.2023.103281 | bibcode=2023ERSS..10603281S | hdl=20.500.14018/14250 | hdl-access=free}}</ref> <ref name=deloitte2018>{{lua idirlín | teideal = Global renewable energy trends | url = https://www.deloitte.com/us/en/insights/industry/renewable-energy/global-renewable-energy-trends.html | url-status=live | dátarochtana = 20 Lúnasa 2026 | work = Deloitte Insights}}</ref> <ref name=Lockwood2020>{{cite journal | last1=Lockwood | first1=Matthew | last2=Mitchell | first2=Catherine | last3=Hoggett | first3=Richard | title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity | journal=Energy Policy | date=May 2020 | volume=140 | article-number=111426 | doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 | bibcode=2020EnPol.14011426L | hdl=10871/120327 | hdl-access=free}}</ref> <ref name=Timperley2021>{{cite journal | last1=Timperley | first1=Jocelyn | title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill | journal=Nature | date=21 October 2021 | volume=598 | issue=7881 | pages=403–405 | doi=10.1038/d41586-021-02847-2 | pmid=34671143 | bibcode=2021Natur.598..403T | doi-access=free}}</ref> <ref name=Isaacs2023>{{lua idirlín | sloinne = Isaacs-Thomas | ainm = Bella | dáta = 2023-12-01 | teideal = Mining is necessary for the green transition | url = https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better | dátarochtana = 2024-05-31 | work = PBS NewsHour | teanga = en-us}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | dáta = 18 Bealtaine 2021 | teideal = Net Zero by 2050 – Analysis | url = https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 | access-date=2023-03-19 | work = IEA | teanga = en-GB}}</ref> <ref name=:2>{{cite book | last1=Ehrlich | first1=Robert | title=Renewable energy: a first course | url=https://archive.org/details/renewableenergyf0000ehrl | last2=Geller | first2=Harold A. | last3=Geller | first3=Harold | date=2018 | publisher=Taylor & Francis, CRC Press | isbn=978-1- 138-29738-8 | edition=2nd | location=Boca Raton, Londain, Nua Eabhrac}}</ref> <ref name=:5>{{Cite journal | last1=Ritchie | first1=Hannah | author-link=Hannah Ritchie | last2=Roser | first2=Max | author2-link=Max Roser | last3=Rosado | first3=Pablo | date=January 2024 | title=Renewable Energy | url=https://ourworldindata.org/renewable-energy | journal=[[Our World in Data]]}}</ref> <ref name=:8>{{cite journal | date=14 June 2019 | title=Renewables 2022 | url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ | journal=Global Status Report | issue=renewable energies | page=44 | access-date=5 September 2022 | archive-date=24 May 2019 | archive-url=https://web.archive .org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite| ]] 7fr2z0awjzgtngt5764lts62lurnw87 0 128296 1326873 1326838 2026-08-26T16:18:39Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 6 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260826)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1326873 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:24em; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#cedff2;" | [[Íomhá:O'Kelly.png|120px]]<br />Teaghlach Kelly |- ! style="text-align:left;" | Tír | Éire (Contae Thiobraid Árann); an Astráil (Victoria) |- ! style="text-align:left;" | Feidhmeanna sibhialta | Feirmeoirí, oibritheoirí feirme |- ! style="text-align:left;" | Feidhmeanna míleata | Séiplíneach míleata |- ! style="text-align:left;" | Feidhmeanna eaglasta | Sagairt Chaitliceacha |- ! style="text-align:left;" | Gradaim mhíleata | An Chroí Míleata |} Is teaghlach [[Éire|Éireannach]] agus [[An Astráil|Astrálach]] é '''teaghlach Kelly''', arbh as Contae Thiobraid Árann in [[Éire]] dó ó cheart. Tá cáil air mar gheall ar an bushranger [[Ned Kelly]] (1854–1880) agus a dheartháir Dan Kelly (1861–1880), chomh maith lena ndeirfiúr Kate Kelly (1863–1898), a bhí ina figiúr tacaíochta dá deartháireacha agus iad ar teitheadh. Tháinig an sagart Caitliceach agus an séiplíneach míleata Edmond Kelly (1874–1955) ón teaghlach freisin; bronnadh an Chroí Mhíleata air. == Bunús in Éirinn == Is as Contae Thiobraid Árann do theaghlach Kelly. Phós Thomas Kelly (1800–1860), arbh as ceantar Clonbrogan, Moyglass, dó, Mary Cody in 1819 agus shocraigh sé ar phíosa beag talún i gClonbrogan. Chuaigh Thomas Kelly agus seisear dá sheachtar clainne ar imirce chun na hAstráile, agus tháinig duine acu chun bheith ina athair don bushranger Ned Kelly.<ref name="r1">{{Cite web-en |title=Descendants Of John Kelly - Ned Kelly's World |url=http://nedkellysworld.com/descendants-of-john-kelly/ |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> D'fhan a dheartháir Edmond Kelly (tar éis 1799–1867) in Éirinn agus shocraigh sé i Newtown, New Inn, i gContae Thiobraid Árann. Phós a mhac John Kelly (1828–1890) Bridget Grady in 1872 agus bhunaigh sé an líne teaghlaigh as ar tháinig an sagart Caitliceach Edmond Kelly. == Crann ginealais == * John Kelly (c. 1775) × Ellen Head (c. 1777), Moyglass, Contae Thiobraid Árann ** Thomas Kelly (1800–1860), Clonbrogan, Contae Thiobraid Árann × Mary Cody *** '''John "Red" Kelly''' (1820–1866), gafa agus curtha chun na hAstráile ansin × (18 Samhain 1850) '''Ellen Quinn''' (1832–1923) **** '''Edward "Ned" Kelly''' (Nollaig 1854 – 11 Samhain 1880), bushranger **** '''Daniel "Dan" Kelly''' (1 Meitheamh 1861 – 28 Meitheamh 1880), bushranger **** '''Catherine "Kate" Kelly''' (12 Iúil 1863 – Deireadh Fómhair 1898) **** James "Jim" Kelly (1859–1946) **** Annie Kelly (1853–1872) **** Margaret "Maggie" Kelly (1857–1896) **** Grace Kelly (1865–1940) ** Edmond Kelly (tar éis 1799 – 8 Bealtaine 1867), feirmeoir, Éire × Catherine Kearney *** '''John Kelly''' (1828 – 9 Samhain 1890), bainisteoir feirmeacha × (1 Feabhra 1872) Bridget Gready (1839 – 16 Nollaig 1901) **** Catherine Fitzgerald (née Kelly) (1876–1948) **** James Kelly (1878–1947) **** Anne Quirke (née Kelly)<ref name="r2">{{Cite web-en |title=Quirke, Edmund |url=https://www.militaryarchives.ie/en/online-collections/military-service-pensions-collection/civil-war/fatalities/quirke-edmund |website=Military Archives |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> (1880–1918) ***** '''Edmond nó Edmund Quirke''' (c. 1912 – 18 Feabhra 1923), an ball ab óige den I.R.A. a maraíodh, agus é deich mbliana d'aois<ref name="r3">{{Cite web-en |title=Taking Names from the Darkness {{!}} An RTÉ News Special Report |url=https://www.rte.ie/special-reports/taking-names-from-darkness/ |website=RTE.ie |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref><ref name="r4">{{Cite web-en |first=Niall |last=Murray |title=Military archives: Civil War victim, 10, could be IRA's youngest member |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-20461522.html |website=Irish Examiner |date=24 Deireadh Fómhair 2017 |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref><ref name="r5">{{Cite web-en |first=Nicky |last=Ryan |title=IRA spies and 10-year-old dispatch carriers: Inside newly-released military docs |url=https://www.thejournal.ie/ira-spies-pension-archive-3659699-Oct2017/ |website=TheJournal.ie |date=24 Deireadh Fómhair 2017 |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> **** '''Edmond Kelly''' (8 Meitheamh 1874 – 11 Deireadh Fómhair 1955), sagart Caitliceach, séiplíneach míleata le linn an Chéad Chogadh Domhanda, gradam an Chroí Mhíleata (1917) **** Jeremiah Kelly (1883–1960) == Pearsanachtaí == === John Kelly, ar tugadh "Red" air (1820–1866) === Rugadh '''John Kelly''', ar tugadh "Red Kelly" air mar gheall ar a chuid gruaige rua, an 20 Feabhra 1820 i Moyglass, gar do Chaiseal, Contae Thiobraid Árann, mac le Thomas Kelly (1800–1860) agus Mary Cody.<ref name="r6">{{Cite web-en |title=Notorious outlaw Ned Kelly's father was transported to Australia for stealing a pig in Tipperary |url=https://www.tipperarylive.ie/news/home/331183/notorious-outlaw-ned-kelly-s-father-was-transported-to-australia-for-stealing-a-pig-in-tipperary.html |website=Tipperary Live |date=2020 |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> Oibrí feirme a bhí ann agus ciontaíodh é in 1841 as dhá mhuc a ghoid agus gearradh pianbhreith ''transportation'' air; chuaigh sé ar bord an ''Prince Regent'' an 7 Lúnasa 1841 agus tháinig sé i dtír i dTír Van Diemen (an Tasmáin sa lá atá inniu ann) an 2 Eanáir 1842.<ref name="r6" /><ref name="r7">{{Cite web-en |title=Convict John Kelly |url=https://convictrecords.com.au/convicts/kelly/john/128597 |website=Convict Records of Australia |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> Fuair sé "ticket of leave" in 1845 agus a shaoirse iomlán go luath in 1848, sular thrasnaigh sé Caolas Bass chun dul go dtí coilíneacht Victoria, áit ar oibrigh sé mar shaor adhmaid coille ar fheirm James Quinn i Wallan. Is ann a casadh Ellen Quinn air, agus phós sé í an 18 Samhain 1850 i Melbourne.<ref name="r7" /> Shocraigh an lánúin i mBeveridge ar dtús, áit ar tógadh teach an teaghlaigh dóibh in 1859, sular bhog siad in 1864 go feirm ar cíos in Avenel. Rugadh ochtar clainne den phósadh sin, Edward "Ned" Kelly, Daniel "Dan" Kelly agus Catherine "Kate" Kelly ina measc. In Avenel, cuireadh John Kelly ar triail as eallach a ghoid; éigiontaíodh é ar an gcúiseamh sin, ach fuarthas ciontach é as craiceann daimh a bheith ina sheilbh go neamhdhleathach agus chaith sé roinnt míonna sa phríosún.<ref name="r8">{{Cite web-en |title=John (Red) Kelly |url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/community/display/30097-john-red-kelly |website=Monument Australia |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> Agus é lagaithe, fuair sé bás den dropsy (éidéime) an 27 Nollaig 1866 in Avenel, áit ar cuireadh é an 29 Nollaig ina dhiaidh sin.<ref name="r7" /> D'fhág a bhás Ellen Kelly ina baintreach le seachtar clainne faoina cúram, agus an duine ba shine acu fós faoi thrí bliana déag d'aois. === Ned Kelly (1854–1880) === {{Príomhalt|Ned Kelly}} [[Íomhá:Ned Kelly mugshot.jpg|mion|150px|Ned Kelly ag aois 15 bliana]] Rugadh '''Edward Kelly''', ar tugadh Ned Kelly air, i mí na Nollag 1854 i mBeveridge.<ref name="r9">{{Cite book |first=Ian |last=Jones |year=2010 |title=Ned Kelly: A Short Life |publisher=Hachette UK |isbn=978-0-7336-2579-4 |page=346}}</ref> Ó 1878 go 1880, bhí sé i gceannas ar an Kelly Gang agus rinne sé roinnt robálacha móra bainc. Ba é léigear Glenrowan (27–28 Meitheamh 1880) an buaicphointe, áit ar thug Ned, agus armúr déanta de láimh air, aghaidh ar na póilíní.<ref name="r10">{{Cite book |first=Ian |last=Macfarlane |year=2012 |title=The Kelly Gang Unmasked |url=https://archive.org/details/kellygangunmaske0000macf |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-551966-2}}</ref> Cuireadh chun báis é trí chrochadh an 11 Samhain 1880 i bPríosún Melbourne.<ref name="r11">{{Cite web-en |title=The Execution of Edward Kelly |url=http://nla.gov.au/nla.news-article5982177 |website=The Argus (Melbourne) |date=12 Samhain 1880 |page=6}}</ref> === Dan Kelly (1861–1880) === [[Íomhá:Bushranger Dan Kelly.jpg|mion|150px|Dan Kelly]] Rugadh '''Daniel "Dan" Kelly''' an 1 Meitheamh 1861 i mBeveridge.<ref name="r12">{{Cite web-en |title=Kelly, Daniel (Dan) (1861–1880) |url=http://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |website=Obituaries Australia |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> Tar éis bhás a athar in 1866, d'fhás sé aníos lena dheartháireacha agus lena dheirfiúracha gar do Greta, áit ar shocraigh an teaghlach in 1867. Cosúil le roinnt dá ghaolta, tháinig sé i dteagmháil leis na póilíní áitiúla go han-luath: gabhadh é agus é deich mbliana d'aois as capall a mharcaíocht a bhí, i ndáiríre, tugtha ar iasacht dó ag a fhostóir, agus chaith sé dhá oíche i gcillín sular soiléiríodh an mhíthuiscint.<ref name="r13">{{Cite book |first=John |last=McQuilton |year=1979 |title=The Kelly Outbreak, 1878–1880 |url=https://archive.org/details/kellyoutbreak1870000mcqu |publisher=Melbourne University Press |isbn=0-522-84180-5 |page=[https://archive.org/details/kellyoutbreak1870000mcqu/page/82 82]}}</ref> Tar éis an eachtra ar a dtugtar "Fitzpatrick" an 15 Aibreán 1878, inar tháinig póilín chun Dan a ghabháil agus inar chuir sé ina leith ina dhiaidh sin go ndearna an teaghlach iarracht é a dhúnmharú, chuaigh Dan isteach le Ned sna Wombat Ranges chun éalú ón ngabháil. An 26 Deireadh Fómhair 1878, tháinig patról póilíní orthu gan choinne ag Stringybark Creek; maraíodh triúr gníomhairí le linn an achrainn, rud a d'fhág gur dhearbhaigh rialtas Victoria na deartháireacha Kelly a bheith ina n-outlaws an 30 Deireadh Fómhair 1878.<ref name="r14">{{Cite book |first=John |last=McQuilton |year=1979 |title=The Kelly Outbreak, 1878–1880 |url=https://archive.org/details/kellyoutbreak1870000mcqu |publisher=Melbourne University Press |isbn=0-522-84180-5 |page=[https://archive.org/details/kellyoutbreak1870000mcqu/page/103 103]}}</ref> In éineacht lena gcairde Joe Byrne agus Steve Hart, bhunaigh siad an "Kelly Gang", a bhí freagrach as robálacha bainc in Euroa (Nollaig 1878) agus in Jerilderie (Feabhra 1879). D'éalaigh an drong ón tóraíocht ar feadh beagnach dhá bhliain d'ainneoin luach saothair mór a bheith geallta as a ngabháil. I mí an Mheithimh 1880, tar éis do Byrne agus Dan Kelly an faisnéiseoir Aaron Sherritt a chur chun báis, chuaigh an drong i bhfolach in óstán Glenrowan agus rinne siad iarracht, nár éirigh léi, traein a bhí ag iompar treisithe póilíní a chur den ráille. Thosaigh léigear Glenrowan an 28 Meitheamh 1880: gabhadh Ned Kelly, agus armúr déanta de láimh á chosaint, tar éis roinnt uaireanta an chloig de lámhach, agus níorbh fhéidir teacht ar Dan Kelly ná Steve Hart sa tine a rinne an t-óstán a scriosadh. Fuarthas a gcoirp taobh le taobh i seomra cúil; bhí siad dóite chomh dona sin nach bhféadfaí iad a aithint ach de réir a méide.<ref name="r15">{{Cite book |first=John |last=McQuilton |year=1979 |title=The Kelly Outbreak, 1878–1880 |url=https://archive.org/details/kellyoutbreak1870000mcqu |publisher=Melbourne University Press |isbn=0-522-84180-5 |page=[https://archive.org/details/kellyoutbreak1870000mcqu/page/158 162]}}</ref> Mar gheall ar leagan amach na gcorp, mhol roinnt staraithe go mb'fhéidir go ndearna siad féinmharú, ach tá an hipitéis sin fós faoi chaibidil.<ref name="r15" /> Tar éis iarracht nár éirigh leis na húdaráis na hiarsmaí a fháil ar ais ar dtús, thug an teaghlach iad go Greta, áit ar cuireadh Dan Kelly agus Steve Hart i n-uaigheanna gan mharcáil an 30 Meitheamh 1880, i láthair thart ar chéad duine; treabhadh an talamh ina dhiaidh sin chun suíomh na n-uaigheanna a cheilt, ar eagla go ndéanfadh na póilíní iarracht na coirp a fháil ar ais.<ref name="r16">{{Cite book |first=Keith |last=McMenomy |year=1984 |title=Ned Kelly: The Authentic Illustrated History |publisher=C. O. Ross |isbn=978-0-85902-122-X |page=195}}</ref> Bhí ráflaí éagsúla ann ó thús an fichiú haois go raibh Dan Kelly tar éis maireachtáil tríd an tine agus gur mhair sé ina dhiaidh sin faoi ainm bréige; níor thacaigh aon fhianaise seandálaíochta ná doiciméadach leis na ráflaí sin, áfach, lena n-áirítear le linn na dtochailtí a rinneadh ar shuíomh óstán Glenrowan in 2008.<ref name="r15" /> === Kate Kelly (1863–1898) === [[Íomhá:Kate Kelly, sister of Ned Kelly.jpg|mion|150px|Kate Kelly]] Rugadh '''Catherine Ada Kelly''', ar tugadh "Kate" uirthi, an 12 Iúil 1863 i mBeveridge, an seachtú leanbh de chuid John agus Ellen Kelly. Tar éis bhás a hathar in 1866, d'fhás sí aníos in Avenel agus ansin i nGreta, áit ar chuidigh sí lena máthair le tógáil a deartháireacha agus a deirfiúracha níos óige.<ref name="r17">{{Cite book |first=Grantlee |last=Kieza |year=2017 |title=Mrs Kelly |publisher=HarperCollins Australia |isbn=978-1-74309-717-5}}</ref> An 15 Aibreán 1878, bhí sí i láthair nuair a tháinig an constábla Alexander Fitzpatrick go teach an teaghlaigh, agus é le Dan a ghabháil as capaill a ghoid. D'iompaigh an teagmháil ina hachrann: gortaíodh Fitzpatrick sa chaol láimhe agus chuir sé ina leith ina dhiaidh sin go ndearna an teaghlach iarracht é a dhúnmharú, agus mhaígh na Kelly gur iompair sé é féin go míchuí i leith Kate, a bhí ceithre bliana déag d'aois ag an am. Tá an leagan sin, a bhí á chonspóid ag Fitzpatrick féin i gcónaí, ina ábhar díospóireachta staire: ní luann aon fhianaise chomhaimseartha ar an eachtra ionsaí ar bith, agus ní thagann an cuntas chun cinn go dtí roinnt míonna ina dhiaidh sin i ráitis an teaghlaigh, rud a fhágann, dar le cuid de na staraithe, nach féidir an leagan maidir le hiarracht mhíchuí — nó fiú ionsaí — a fhíorú ar bhonn na bhfoinsí atá ar fáil.<ref name="r18">Stuart Dawson, "Redeeming Fitzpatrick: Ned Kelly and the Fitzpatrick Incident", ''Eras'' (Ollscoil Monash), iml. 17, uimh. 1, 2015, lgh. 60–91.</ref> Mar sin féin, mar thoradh ar an eachtra cuireadh Ellen Kelly i bpríosún, gearradh trí bliana uirthi mar chomhchoirí, agus chuir an eachtra dlús le Ned agus Dan Kelly dul i bhfolach. Le linn an dá bhliain a chaith a deartháireacha ar teitheadh, d'fhan Kate ina figiúr tacaíochta don teaghlach. Tar éis Ned a ghabháil i mí an Mheithimh 1880, rinne sí iarrachtaí iomadúla ar a shon, chuaigh sí isteach sa ''Society for the Abolition of Capital Punishment'' agus chuir sí achainí ar son trócaire faoi bhráid Ghobharnóir Victoria, an Marquis Normanby; níor éirigh lena hiarrachtaí agus cuireadh Ned Kelly chun báis an 11 Samhain 1880.<ref name="r11" /> Tar éis a deartháir a chur chun báis, chuir Kate tús le gairm mar thaibheoir taistil, ag feidhmiú faoi na hainmneacha stáitse "Ada", "Ada Hennessey" agus "Kate Ambrose" i seónna a rinne tagairt do stair an Kelly Gang, sular scoir sí ar chúiseanna sláinte agus sular thosaigh sí ag obair mar sheirbhíseach tí in oirthuaisceart Victoria.<ref name="r17" /> An 25 Samhain 1888, phós sí i Forbes traenálaí capall, William Henry Foster, agus bhí seisear clainne acu, agus fuair triúr acu bás ina naíonáin.<ref name="r19">Merrill Findlay, "Kate Kelly on the Lachlan", ''Rural Society'', iml. 21, uimh. 2, 2012, lgh. 136–145, doi:[https://doi.org/10.5172/rsj.2012.21.2.136 10.5172/rsj.2012.21.2.136].</ref> An 5 Deireadh Fómhair 1898, go gairid tar éis bhreith a séú linbh, d'imigh sí óna teach; fuarthas a corp ocht lá ina dhiaidh sin i locháinín gar do Forbes.<ref name="r20">{{Cite web-en |title=FORBES |url=http://nla.gov.au/nla.news-article101873215 |website=Wagga Wagga Advertiser (NSW) |date=15 Deireadh Fómhair 1898 |page=2}}</ref> Ní raibh an cróinéir in ann cúis an bháis a chinneadh go cinnte mar gheall ar riocht an choirp agus tháinig sé ar an gconclúid gur bá de thaisme ba chúis leis. Cuireadh í i reilig Forbes; níor cuireadh a leac uaighe suas go dtí 1910, le cabhair ó iarfhostóir.<ref name="r19" /> [[Íomhá:Kate Kelly Story of the Kelly Gang 1906.jpg|mion|210px|Carachtar Kate Kelly sa scannán ''The Story of the Kelly Gang'']] Bhí tionchar mór ag figiúr Kate Kelly ar an gcultúr ina dhiaidh sin, óna céad láithreas ar an scáileán in ''The Story of the Kelly Gang'' (1906) go dtí an scannán ''Ned Kelly'' (2003), ina n-imríonn an t-aisteoir Éireannach Kerry Condon í, chomh maith le hamhrán a thiomnaigh an grúpa The Whitlams di ar an albam ''Torch the Moon'' (2002) agus beathaisnéis le Rebecca Wilson a foilsíodh in 2021.<ref name="r21">{{Cite web-en |first=Rebecca |last=Wilson |title=Kate Kelly's role in her family's infamous history has been overlooked for too long |url=https://www.theguardian.com/books/2021/mar/01/kate-kellys-role-in-her-familys-infamous-history-has-been-overlooked-for-too-long |website=The Guardian |date=1 Márta 2021}}</ref> Sa bhliain 2007, díoladh ag ceant ar 72,870 dollar Astrálach gunnán a cuireadh i láthair mar an ceann a urghabhadh le linn an Fitzpatrick affair agus a choinnigh Kate i Forbes; tá an bunús a cuireadh i leith an ghunna sin faoi chonspóid ag bailitheoirí arm, áfach.<ref name="r22">{{Cite web-en |title=Kelly gang gun is a fake, say firearms experts |url=https://www.theage.com.au/national/kelly-gang-gun-is-a-fake-say-firearms-experts-20071115-ge6b4e.html |website=The Age |date=15 Samhain 2007}}</ref> === Edmond Kelly M.C. P.P. (1874–1955) === {{Príomhalt|Edmond Kelly}} [[Íomhá:Father Edmond Kelly, pictured in Belgium as a WWI Military Chaplain (between 1915 and 1917).jpg|mion|100px|Edmond Kelly le linn an Chéad Chogadh Domhanda]] Rugadh '''Edmond Kelly''' an 8 Meitheamh 1874 i Newtown, New Inn, Contae Thiobraid Árann, agus ba chol ceathrar é le Ned Kelly, an bushranger.<ref name="r23">{{Cite web-en |title=Edmond Kelly M.C. P.P. (1874-1955) |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kelly-38436 |website=WikiTree |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref><ref name="r24">"Famed Bushranger's Descendants from Tipp", ''Tipperary Star'', iml. 77, uimh. 14, Aibreán 1967, lch. 1.</ref> Oirníodh ina shagart é in 1900 i gColáiste Naomh Pádraig, Maigh Nuad. D'fhóin sé i misean san Afraic Theas go dtí 1911 sular fhill sé ar aireacht pharóisteach in Éirinn.<ref name="r25">{{Cite web-en |title=Clericus Database – Clerical Register of St. Patrick's College, Maynooth |url=https://clericus.maynoothuniversity.ie/ |website=Maynooth University |access-date=6 Samhain 2025}}</ref><ref name="r26">Damien Burke, "Irish Jesuit Chaplains in the First World War", ''Studies: An Irish Quarterly Review'', iml. 104, uimh. 414, 2015, lgh. 167–175, ISSN 0039-3495.</ref> D'fhóin sé mar shéiplíneach míleata leis an 8ú Cathlán de na Royal Irish Fusiliers ó 1915 ar aghaidh agus bronnadh an Chroí Mhíleata air in 1917 mar gheall ar a iompar le linn Chath Passchendaele.<ref name="r27">{{Cite web-en |title=Tipp Today Highlights - The Tipp Priest Who Served In WWI |url=https://soundcloud.com/tippfmradio/tipp-today-highlights-the-tipp-priest-who-fought-in-wwi |website=Tipp FM |access-date=6 Samhain 2025}}</ref><ref name="r28">{{Cite web-en |title=Canon Edmund Kelly, MC: Tipperary's War Hero and Parish Builder |url=https://tipperarystudies.ie/canon-edmund-kelly-mc-tipperarys-war-hero-and-parish-builder/ |website=Tipperary Studies |access-date=23 Lúnasa 2026}}</ref> Ó 1934 go dtí a bhás an 11 Deireadh Fómhair 1955 i mBaile Átha Cliath, bhí sé ina shagart paróiste i Killenaule agus Moyglass, agus na teidil Canónach agus Vicar Forane aige.<ref name="r29">Christopher O'Dwyer, "Archbishop Butler's Visitation Book", ''Archivium Hibernicum'', iml. 34, 1977, lgh. 1–49, doi:[https://doi.org/10.2307/25487419 10.2307/25487419].</ref><ref name="r30">"Death of Killenaule's P.P. Very Rev. Edmond Canon Kelly", ''Irish Independent'', 12 Deireadh Fómhair 1955, lch. 1.</ref> == Féach freisin == === Leabharliosta === * {{Cite book |first=Justin |last=Corfield |year=2003 |title=The Ned Kelly Encyclopaedia |publisher=Lothian Books |isbn=0-7344-0596-0}} * {{Cite book |first=Grantlee |last=Kieza |year=2017 |title=Mrs Kelly |publisher=HarperCollins Australia |isbn=978-1-74309-717-5}} * {{Cite book |first=Ian |last=Macfarlane |year=2012 |title=The Kelly Gang Unmasked |url=https://archive.org/details/kellygangunmaske0000macf |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-551966-2}} * {{Cite book |first=John |last=McQuilton |year=1987 |title=The Kelly Outbreak, 1878–1880 |publisher=Melbourne University Press |isbn=0-522-84332-8}} * {{Cite book |first=John |last=Molony |year=2001 |title=Ned Kelly |url=https://archive.org/details/nedkelly0000molo |publisher=Melbourne University Publishing |isbn=978-0-522-85013-0}} * {{Cite book |first=Craig |last=Cormick |year=2014 |title=Ned Kelly: Under the Microscope |publisher=CSIRO Publishing |isbn=978-1-4863-0178-2}} * {{Cite book |first=Ian |last=Jones |year=2010 |title=Ned Kelly: A Short Life |publisher=Hachette UK |isbn=978-0-7336-2579-4}} === Foinsí cartlainne agus ginealais === * {{Cite web-en |title=Clerical Register – Edmond Kelly |url=https://clericus.maynoothuniversity.ie/person/38437 |website=Clericus Database, St Patrick's College, Maynooth |access-date=23 Lúnasa 2026}} * {{Cite web-en |title=Acte de naissance civil d'Edmond Kelly (1874) — General Register Office of Ireland, iml. 554, lch. 4, uimh. 02154516, l. 287, ID 8528221 |url=https://www.irishgenealogy.ie/files/civil/birth_returns/births_1874/03148/2154516.pdf |website=IrishGenealogy.ie |access-date=23 Lúnasa 2026}} * {{Cite web-en |title=Edmund Kelly, séiplíneach míleata — comhad |url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C709142 |website=The National Archives (RA), Discovery |access-date=23 Lúnasa 2026}} * {{Cite web-en |title=Edmund Kelly, séiplíneach míleata — dara comhad |url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/D3204512 |website=The National Archives (RA), Discovery |access-date=23 Lúnasa 2026}} * Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, Clárleabhair Pharóiste Chaitliceacha, paróiste New Inn & Knockgraffon, micreascannán 02502/03. * Deoise Chaiseal agus Imleach, cartlann — ceapacháin chléireachais, 1911–1955. * War Office, Taifid Ghradaim an Chroí Mhíleata, earnáil Ypres, 1917. * Coláiste Rockwell, cartlann an choláiste, Caiseal, Contae Thiobraid Árann. * Coláiste Naomh Pádraig, Maigh Nuad, cláir ranga (SPCM), 1898–1899. * Deoise Chaiseal agus Imleach, clár nuachtán cléireachais, 1955. * Kelly, Joe M. (Dr), Oranmore, Contae na Gaillimhe — maidir le saol agus aireacht Canónach Kelly. === Preas na linne === * {{Cite web-en |title=Kilkenny People, 24 Aibreán 1987, lch. 5 |url=https://archive.org/details/kilkenny-people-ned-kelly-24-04-1987-page-1-and-page-5 |website=Internet Archive |access-date=23 Lúnasa 2026}} * ''Nationalist and Munster Advertiser'', 27 Lúnasa 1988, lch. 3. * ''Belfast Newsletter'', 18 Meitheamh 1955, lch. 2. * ''Evening Press'', 3 Aibreán 1985, lch. 12. * ''Tipperary Star'', 10 Lúnasa 1985, lch. 13. * ''Tipperary Star'', 6 Meán Fómhair 1986, lch. 16. * {{Cite web-en |title=Irish Press, 28 Bealtaine 1955, lgh. 1 agus 10 |url=https://archive.org/details/page-1-and-10 |website=Internet Archive |access-date=23 Lúnasa 2026}} * {{Cite web-en |title=Tipperary Star, 4 Aibreán 1987, iml. 11, uimh. 14, lch. 1 |url=https://archive.org/details/tipperary-star-buhsranger-descendants-04-04-1987 |website=Internet Archive |access-date=23 Lúnasa 2026}} * {{Cite web-en |first=Gary |last=Dean |title=Descendants Of John Kelly - Ned Kelly's World |url=https://web.archive.org/web/20221203151024/http://members.iinet.net.au/~gdean1/history/familytree/familytree.htm |website=Ned Kelly's World (Glen Rowen Cobb & Co Pty Ltd) |access-date=23 Lúnasa 2026}} === Scríbhinní Edmond Kelly === * [[s:Author:Edmond Kelly (1874-1955)|Edmond Kelly]] ar Vicísiorsa * Kelly, Edmond. Litir chuig an Easpag Ryan maidir le bás an Mhórsháirsint Willie Redmond (10 Meitheamh 1917), in ''Letters from the Front (1915–1918)''. === Staidéir agus saothair === * Dennehy, John. ''In a Time of War: Tipperary 1914–1918''. 2013 — tá litreacha tras-scríofa de chuid Kelly ann. * Cooper Walker, C. A. ''Book of the Seventh Service Battalion: The Royal Inniskilling Fusiliers from Tipperary to Ypres''. 1920 — luaitear Kelly ann mar shéiplíneach an chathláin seo. * Christopher O'Dwyer, "Archbishop Butler's Visitation Book", ''Archivium Hibernicum'', iml. 34, 1977, lgh. 1–49, doi:[https://doi.org/10.2307/25487419 10.2307/25487419]. * Brennan, John Martin. "Irish Catholic Chaplains in the First World War". === Ailt ghaolmhara === * [[The Story of the Kelly Gang]] == Naisc sheachtracha == * [https://fethard.com/people/redkelly.html John 'Red' Kelly – Father of Australian outlaw Ned Kelly], suíomh fethard.com. * [https://trove.nla.gov.au/ Trove – Leabharlann Náisiúnta na hAstráile]. == Tagairtí == {{reflist|2}} [[Catagóir:Teaghlach Kelly]] [[Catagóir:Contae Thiobraid Árann]] pdlxcjclp7i0lr4ntsu2kghxg7pwvmf 14 128298 1326890 2026-08-26T17:30:28Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe 1326890 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:An Eilvéis]] mcrjfujo1jd8t4pw45kwrapstpocby9 0 128299 1326892 2026-08-26T17:35:36Z Mullafacation 41387 Athsheoladh ó uatha 1326892 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]] r05csvioqixkwmp7amhepzc8bovf9mm 0 128300 1326915 2026-08-26T23:00:52Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le ''''Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941''' a thugtar ar an tsraith ionsaithe aeir a rinne ''[[Luftwaffe]]'' na Gearmáine ar phríomhchathair na hÉireann agus ar cheantair eile den Stát neodrach le linn na [[An Éigeandáil|hÉigeandála]]. Cé go raibh Éire taobh amuigh den [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] go hoifigiúil, maraíodh breis is tríocha duine sa Stát de bharr buamaí Gearmánacha. Ba é an t-ionsaí ba mharfaí ná bua...' 1326915 wikitext text/x-wiki '''Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941''' a thugtar ar an tsraith ionsaithe aeir a rinne ''[[Luftwaffe]]'' na Gearmáine ar phríomhchathair na hÉireann agus ar cheantair eile den Stát neodrach le linn na [[An Éigeandáil|hÉigeandála]]. Cé go raibh Éire taobh amuigh den [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] go hoifigiúil, maraíodh breis is tríocha duine sa Stát de bharr buamaí Gearmánacha. Ba é an t-ionsaí ba mharfaí ná buamáil na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]]. [[Íomhá:North Strand Bombing Memorial1.jpg|clé|mion|220px|An leacht cuimhneacháin ar an [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath]] [[Íomhá:WW2 MEMORIAL - BOMBING OF DUBLIN'S NORTH STRAND (31 May 1941)-163861.jpg|clé|mion|220px|Cuimhneachán ar íospartaigh na Trá Thuaidh]] == Na chéad bhuamaí, 1940 == Thit na chéad bhuamaí Gearmánacha ar an Stát ar an 26 Lúnasa 1940, nuair a scaoileadh cúig bhuama ar [[Ceann Poill|Cheann Poill]] i [[Contae Loch Garman]]. Bhuail ceann acu comharchumann agus uachtarlann Shelburne, agus maraíodh triúr ban.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/lifestyle/the-day-hitlers-bombs-brought-death-to-a-quiet-wexford-village-26670518.html|teideal=The day Hitler's bombs brought death to a quiet Wexford village|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Íocadh cúiteamh £9,000 leis an Stát as sin sa bhliain 1943. Ar an 20 Nollaig 1940 thit dhá bhuama gar do [[Dún Laoghaire]] agus ceann eile in aice le [[Carraig Mhachaire Rois]] i [[Contae Mhuineacháin]]; gortaíodh ceathrar ar fad. == Ionsaithe Eanáir 1941 == Idir an 1 agus an 3 Eanáir 1941 thit buamaí ar go leor áiteanna in oirthear na tíre. I [[Contae Cheatharlach]] scriosadh teach ag an gCnoc Rua agus fuair triúr ban bás ann. Thit buamaí ardphléascacha agus buamaí loiscneacha ar [[An Currach|an gCurrach]] i [[Contae Chill Dara]], agus buaileadh áiteanna i [[Contae na Mí]], i [[Contae Chill Mhantáin]] agus i gContae Loch Garman. Ar maidin an 2 Eanáir bhuail ceithre bhuama [[Tír an Iúir]] i ndeisceart na cathrach. Scriosadh dhá theach i bPáirc Ráth an Dúin agus rinneadh damáiste do thithe eile; thit dhá bhuama eile ag coirnéal Lavarna Grove agus Fortfield Road. Gortaíodh duine amháin. Go luath ar an 3 Eanáir thit buama ar chúl na dtithe ag Ardán Dhún Uabhair, amach ón gCuarbhóthar Theas: leagadh trí theach, rinneadh damáiste do thuairim is caoga teach eile, agus loiteadh an eaglais Phreispitéireach, an scoil a bhí ceangailte léi, agus an tsionagóg ar Dhún Uabhair. Gortaíodh fiche duine, ach níor maraíodh aon duine. Ba i gceartlár cheantar Giúdach na cathrach a thit an buama sin. == Buamáil na Trá Thuaidh == Oíche an 30–31 Bealtaine 1941 chonaic breathnóirí míleata Éireannacha eitleáin Ghearmánacha ag eitilt go mírialta os cionn na cathrach. Lasadh na soilse cuardaigh agus scaoileadh bladhmanna rabhaidh i ndathanna na hÉireann, agus bladhmanna dearga ina ndiaidh sin. Nuair nár tugadh aird orthu i gceann cúig nóiméad déag thosaigh na gunnaí frith-aerárthaí ag scaoileadh, ach níor buaileadh aon eitleán. Thit an chéad bhuama ag 1.28 ar maidin. Leagadh dhá theach ag Páirc Chnoc an tSamhraidh sa [[An Baile Bocht|Bhaile Bocht]]; bhuail an dara ceann na hoibreacha caidéalaithe i [[Páirc an Fhionnuisce]] agus rinneadh damáiste d'[[Áras an Uachtaráin]] — briseadh fuinneog i seomra codlata an Uachtaráin [[Dubhghlas de hÍde]], a bhí ina chodladh ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/secret-files-reveal-how-douglas-hyde-nearly-killed-by-nazi-bomb-at-ras-34759775.html|teideal=Secret files reveal how Douglas Hyde nearly killed by Nazi bomb at Áras|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Rinne an tríú ceann poll mór sa Chuarbhóthar Thuaidh. Níor maraíodh aon duine sna trí phléasc sin. Ag 2.05 ar maidin thit an ceathrú buama — mianach talún 500 punt a scaoileadh faoi pharaisiút — ar an Trá Thuaidh idir Plás Seville agus Droichead Newcomen. Maraíodh 28 duine, gortaíodh 90, scriosadh 17 dteach agus rinneadh damáiste mór do thuairim is caoga teach eile. Fágadh timpeall 400 duine gan dídean.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Ní hionann na figiúirí ó fhoinse go foinse: dúirt an Taoiseach [[Éamon de Valera]] leis an Dáil ar an 5 Meitheamh gur maraíodh 27 duine ar an toirt nó gur éag siad ina dhiaidh sin, agus luann foinsí eile suas le 34. D'fhreastail de Valera an lá céanna ar shochraid dháréag de na híospartaigh. == Cúiseanna == Shéan Beirlín gur d'aon ghnó a rinneadh na hionsaithe, agus dúirt gur de thaisme a buaileadh Éire. Tá roinnt míniúchán molta: * '''Earráid loingseoireachta''': mhaígh píolóta Gearmánach ina dhiaidh sin gurbh é [[Béal Feirste]] an sprioc a bhí i gceist, ó tá an dá chathair ar an taobh céanna d'Fharraige Éireann. * '''Cur isteach ar na bíomaí raidió''': dúirt [[Winston Churchill]] go bhféadfadh sé gurbh é cur isteach na Breataine ar chóras bíomaí raidió an ''Luftwaffe'' ba chúis leis. Deirtear, áfach, nach raibh an teicneolaíocht sin sách forbartha i lár 1941 le heitleáin a chur ó chathair go cathair. * '''Rabhadh nó díoltas''': tá an tuairim ann gur rabhadh do de Valera a bhí ann de bharr an chúnaimh a chuir Éire ó thuaidh tar éis [[Blitz Bhéal Feirste]] i mí Aibreáin 1941. Tá Stáisiún Shráid Amiens (Stáisiún Uí Chonghaile inniu), áit a mbíodh teifigh ó Bhéal Feirste ag teacht isteach, cúpla céad méadar ó lár an áir. == Cúiteamh == Ghlac an Ghearmáin Thiar leis an bhfreagracht tar éis an chogaidh, agus faoin mbliain 1958 bhí £327,000 íoctha aici as airgead Phlean Marshall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Phróiseáil rialtas na hÉireann breis is 2,000 éileamh ar chostas £344,000. Níor íoc an Ghearmáin Thoir ná an Ostair a dhath. == Féach freisin == * [[An Éigeandáil]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[An Bliotsa]] * [[An Trá Thuaidh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buamáil Bhaile Átha Cliath}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:1940]] [[Catagóir:1941]] mft5c8vns2fd4umefucwxwqueslp0ik 1326920 1326915 2026-08-26T23:08:56Z TGcoa 21229 1326920 wikitext text/x-wiki '''Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941''' a thugtar ar na hionsaithe aeir a rinne ''[[Luftwaffe]]'' na Gearmáine ar phríomhchathair na hÉireann agus ar cheantair eile den Stát le linn na [[An Éigeandáil|hÉigeandála]]. Cé go raibh Éire "[[Neodracht na hÉireann|neodrach]]" le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], maraíodh breis is tríocha duine sa Stát de bharr buamaí Gearmánacha. Ba é an t-ionsaí ba mharfaí ná buamáil na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]]. [[Íomhá:North Strand Bombing Memorial1.jpg|clé|mion|220px|An leacht cuimhneacháin ar an [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath]] [[Íomhá:WW2 MEMORIAL - BOMBING OF DUBLIN'S NORTH STRAND (31 May 1941)-163861.jpg|clé|mion|220px|Cuimhneachán ar íospartaigh na Trá Thuaidh]] == Na chéad bhuamaí, 1940 == Thit na chéad bhuamaí Gearmánacha ar an Stát ar an 26 Lúnasa 1940, nuair a scaoileadh cúig bhuama ar [[Ceann Poill|Cheann Poill]] i [[Contae Loch Garman]]. Bhuail ceann acu comharchumann agus uachtarlann Shelburne, agus maraíodh triúr ban.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/lifestyle/the-day-hitlers-bombs-brought-death-to-a-quiet-wexford-village-26670518.html|teideal=The day Hitler's bombs brought death to a quiet Wexford village|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Íocadh cúiteamh £9,000 leis an Stát as sin sa bhliain 1943. Ar an 20 Nollaig 1940 thit dhá bhuama gar do [[Dún Laoghaire]] agus ceann eile in aice le [[Carraig Mhachaire Rois]] i [[Contae Mhuineacháin]]; gortaíodh ceathrar ar fad. == Ionsaithe Eanáir 1941 == Idir an 1 agus an 3 Eanáir 1941 thit buamaí ar go leor áiteanna in oirthear na tíre. I [[Contae Cheatharlach]] scriosadh teach ag an gCnoc Rua agus fuair triúr ban bás ann. Thit buamaí ardphléascacha agus buamaí loiscneacha ar [[An Currach|an gCurrach]] i [[Contae Chill Dara]], agus buaileadh áiteanna i [[Contae na Mí]], i [[Contae Chill Mhantáin]] agus i gContae Loch Garman. Ar maidin an 2 Eanáir bhuail ceithre bhuama [[Tír an Iúir]] i ndeisceart na cathrach. Scriosadh dhá theach i bPáirc Ráth an Dúin agus rinneadh damáiste do thithe eile; thit dhá bhuama eile ag coirnéal Lavarna Grove agus Fortfield Road. Gortaíodh duine amháin. Go luath ar an 3 Eanáir thit buama ar chúl na dtithe ag Ardán Dhún Uabhair, amach ón gCuarbhóthar Theas: leagadh trí theach, rinneadh damáiste do thuairim is caoga teach eile, agus loiteadh an eaglais Phreispitéireach, an scoil a bhí ceangailte léi, agus an tsionagóg ar Dhún Uabhair. Gortaíodh fiche duine, ach níor maraíodh aon duine. Ba i gceartlár cheantar Giúdach na cathrach a thit an buama sin. == Buamáil na Trá Thuaidh == Oíche an 30–31 Bealtaine 1941 chonaic breathnóirí míleata Éireannacha eitleáin Ghearmánacha ag eitilt go mírialta os cionn na cathrach. Lasadh na soilse cuardaigh agus scaoileadh bladhmanna rabhaidh i ndathanna na hÉireann, agus bladhmanna dearga ina ndiaidh sin. Nuair nár tugadh aird orthu i gceann cúig nóiméad déag thosaigh na gunnaí frith-aerárthaí ag scaoileadh, ach níor buaileadh aon eitleán. Thit an chéad bhuama ag 1.28 ar maidin. Leagadh dhá theach ag Páirc Chnoc an tSamhraidh sa [[An Baile Bocht|Bhaile Bocht]]; bhuail an dara ceann na hoibreacha caidéalaithe i [[Páirc an Fhionnuisce]] agus rinneadh damáiste d'[[Áras an Uachtaráin]] — briseadh fuinneog i seomra codlata an Uachtaráin [[Dubhghlas de hÍde]], a bhí ina chodladh ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/secret-files-reveal-how-douglas-hyde-nearly-killed-by-nazi-bomb-at-ras-34759775.html|teideal=Secret files reveal how Douglas Hyde nearly killed by Nazi bomb at Áras|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Rinne an tríú ceann poll mór sa Chuarbhóthar Thuaidh. Níor maraíodh aon duine sna trí phléasc sin. Ag 2.05 ar maidin thit an ceathrú buama — mianach talún 500 punt a scaoileadh faoi pharaisiút — ar an Trá Thuaidh idir Plás Seville agus Droichead Newcomen. Maraíodh 28 duine, gortaíodh 90, scriosadh 17 dteach agus rinneadh damáiste mór do thuairim is caoga teach eile. Fágadh timpeall 400 duine gan dídean.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Ní hionann na figiúirí ó fhoinse go foinse: dúirt an Taoiseach [[Éamon de Valera]] leis an Dáil ar an 5 Meitheamh gur maraíodh 27 duine ar an toirt nó gur éag siad ina dhiaidh sin, agus luann foinsí eile suas le 34. D'fhreastail de Valera an lá céanna ar shochraid dháréag de na híospartaigh. == Cúiseanna == Shéan Beirlín gur d'aon ghnó a rinneadh na hionsaithe, agus dúirt gur de thaisme a buaileadh Éire. Tá roinnt míniúchán molta: * '''Earráid loingseoireachta''': mhaígh píolóta Gearmánach ina dhiaidh sin gurbh é [[Béal Feirste]] an sprioc a bhí i gceist, ó tá an dá chathair ar an taobh céanna d'Fharraige Éireann. * '''Cur isteach ar na bíomaí raidió''': dúirt [[Winston Churchill]] go bhféadfadh sé gurbh é cur isteach na Breataine ar chóras bíomaí raidió an ''Luftwaffe'' ba chúis leis. Deirtear, áfach, nach raibh an teicneolaíocht sin sách forbartha i lár 1941 le heitleáin a chur ó chathair go cathair. * '''Rabhadh nó díoltas''': tá an tuairim ann gur rabhadh do de Valera a bhí ann de bharr an chúnaimh a chuir Éire ó thuaidh tar éis [[Blitz Bhéal Feirste]] i mí Aibreáin 1941. Tá Stáisiún Shráid Amiens (Stáisiún Uí Chonghaile inniu), áit a mbíodh teifigh ó Bhéal Feirste ag teacht isteach, cúpla céad méadar ó lár an áir. == Cúiteamh == Ghlac an Ghearmáin Thiar leis an bhfreagracht tar éis an chogaidh, agus faoin mbliain 1958 bhí £327,000 íoctha aici as airgead Phlean Marshall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Phróiseáil rialtas na hÉireann breis is 2,000 éileamh ar chostas £344,000. Níor íoc an Ghearmáin Thoir ná an Ostair a dhath. == Féach freisin == * [[An Éigeandáil]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[An Bliotsa]] * [[An Trá Thuaidh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buamáil Bhaile Átha Cliath}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:1940]] [[Catagóir:1941]] [[Catagóir:1940idí in Éirinn]] rsgzzdkdn06vm31509yde2zy5j3n38c 1326921 1326920 2026-08-26T23:20:20Z TGcoa 21229 1326921 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} '''Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941''' a thugtar ar na hionsaithe aeir a rinne ''[[Luftwaffe]]'' na Gearmáine ar phríomhchathair na hÉireann agus ar cheantair eile den Stát le linn na [[An Éigeandáil|hÉigeandála]]. Cé go raibh Éire "[[Neodracht na hÉireann|neodrach]]" le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], maraíodh breis is tríocha duine sa Stát de bharr buamaí Gearmánacha. Ba é an t-ionsaí ba mharfaí ná buamáil na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]]. [[Íomhá:North Strand Bombing Memorial1.jpg|clé|mion|220px|An leacht cuimhneacháin ar an [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath]] [[Íomhá:WW2 MEMORIAL - BOMBING OF DUBLIN'S NORTH STRAND (31 May 1941)-163861.jpg|clé|mion|220px|Cuimhneachán ar íospartaigh na Trá Thuaidh]] == Na chéad bhuamaí, 1940 == Thit na chéad bhuamaí Gearmánacha ar an Stát ar an 26 Lúnasa 1940, nuair a scaoileadh cúig bhuama ar [[Ceann Poill|Cheann Poill]] i [[Contae Loch Garman]]. Bhuail ceann acu comharchumann agus uachtarlann Shelburne, agus maraíodh triúr ban.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/lifestyle/the-day-hitlers-bombs-brought-death-to-a-quiet-wexford-village-26670518.html|teideal=The day Hitler's bombs brought death to a quiet Wexford village|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Íocadh cúiteamh £9,000 leis an Stát as sin sa bhliain 1943. Ar an 20 Nollaig 1940 thit dhá bhuama gar do [[Dún Laoghaire]] agus ceann eile in aice le [[Carraig Mhachaire Rois]] i [[Contae Mhuineacháin]]; gortaíodh ceathrar ar fad. == Ionsaithe Eanáir 1941 == Idir an 1 agus an 3 Eanáir 1941 thit buamaí ar go leor áiteanna in oirthear na tíre. I [[Contae Cheatharlach]] scriosadh teach ag an gCnoc Rua agus fuair triúr ban bás ann. Thit buamaí ardphléascacha agus buamaí loiscneacha ar [[An Currach|an gCurrach]] i [[Contae Chill Dara]], agus buaileadh áiteanna i [[Contae na Mí]], i [[Contae Chill Mhantáin]] agus i gContae Loch Garman. Ar maidin an 2 Eanáir bhuail ceithre bhuama [[Tír an Iúir]] i ndeisceart na cathrach. Scriosadh dhá theach i bPáirc Ráth an Dúin agus rinneadh damáiste do thithe eile; thit dhá bhuama eile ag coirnéal Lavarna Grove agus Fortfield Road. Gortaíodh duine amháin. Go luath ar an 3 Eanáir thit buama ar chúl na dtithe ag Ardán Dhún Uabhair, amach ón gCuarbhóthar Theas: leagadh trí theach, rinneadh damáiste do thuairim is caoga teach eile, agus loiteadh an eaglais Phreispitéireach, an scoil a bhí ceangailte léi, agus an tsionagóg ar Dhún Uabhair. Gortaíodh fiche duine, ach níor maraíodh aon duine. Ba i gceartlár cheantar Giúdach na cathrach a thit na buamaí sin (sinagóg i d[[Tír an Iúir]], [[Rialto]] agus an Cuarbhóthar Theas). == Buamáil na Trá Thuaidh == Oíche an 30–31 Bealtaine 1941 chonaic breathnóirí míleata Éireannacha eitleán nó eitleáin Ghearmánacha ag eitilt go mírialta os cionn na cathrach. Lasadh na soilse cuardaigh agus scaoileadh bladhmanna rabhaidh i ndathanna na hÉireann, agus bladhmanna dearga ina ndiaidh sin. Nuair nár tugadh aird orthu i gceann cúig nóiméad déag thosaigh na gunnaí frith-aerárthaí ag scaoileadh, ach níor buaileadh aon eitleán. Thit an chéad bhuama ag 1.28 ar maidin. Leagadh dhá theach ag Páirc Chnoc an tSamhraidh sa [[An Baile Bocht|Bhaile Bocht]]; bhuail an dara ceann na hoibreacha caidéalaithe i [[Páirc an Fhionnuisce]] agus rinneadh damáiste d'[[Áras an Uachtaráin]] — briseadh fuinneog i seomra codlata an Uachtaráin [[Dubhghlas de hÍde]], a bhí ina chodladh ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/secret-files-reveal-how-douglas-hyde-nearly-killed-by-nazi-bomb-at-ras-34759775.html|teideal=Secret files reveal how Douglas Hyde nearly killed by Nazi bomb at Áras|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Rinne an tríú ceann poll mór sa Chuarbhóthar Thuaidh. Níor maraíodh aon duine sna trí phléasc sin. Ag 2.05 ar maidin thit an ceathrú buama — mianach talún 500 punt a scaoileadh faoi pharaisiút — ar an Trá Thuaidh idir Plás Seville agus Droichead Newcomen. Maraíodh 28 duine, gortaíodh 90, scriosadh 17 dteach agus rinneadh damáiste mór do thuairim is caoga teach eile. Fágadh timpeall 400 duine gan dídean.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Ní hionann na figiúirí ó fhoinse go foinse: dúirt an Taoiseach [[Éamon de Valera]] leis an Dáil ar an 5 Meitheamh gur maraíodh 27 duine ar an toirt nó gur éag siad ina dhiaidh sin, agus luann foinsí eile suas le 34. D'fhreastail de Valera an lá céanna ar shochraid dháréag de na híospartaigh. == Cúiseanna == Shéan Beirlín gur d'aon ghnó a rinneadh na hionsaithe, agus dúirt gur de thaisme a buaileadh Éire. Tá roinnt míniúchán molta: * '''Rabhadh''': tá an tuairim ann gur rabhadh do de Valera a bhí ann. Bualadh [[Áras an Uachtaráin]] agus ceartlár cheantar Giúdach na cathrach. D'fhéadfadh sé gur comhtharlú é seo, ach comhtharlú ollmhór. * '''Díoltas''' a bhi ann, b'fheidir, de bharr an chúnaimh a chuir Éire ó thuaidh tar éis [[Blitz Bhéal Feirste]] i mí Aibreáin 1941. Tá Stáisiún Shráid Amiens (Stáisiún Uí Chonghaile inniu), áit a mbíodh teifigh ó Bhéal Feirste ag teacht isteach, cúpla céad méadar ó lár an áir. * '''Earráid loingseoireachta''': mhaígh píolóta Gearmánach ina dhiaidh sin gurbh é [[Béal Feirste]] an sprioc a bhí i gceist, ó tá an dá chathair ar an taobh céanna d'Fharraige Éireann. * '''Cur isteach ar na bíomaí raidió''': dúirt [[Winston Churchill]] go bhféadfadh sé gurbh é cur isteach na Breataine ar chóras bíomaí raidió an ''Luftwaffe'' ba chúis leis. Deirtear, áfach, nach raibh an teicneolaíocht sin sách forbartha i lár 1941 le heitleáin a chur ó chathair go cathair. == Cúiteamh == Ghlac an Ghearmáin Thiar leis an bhfreagracht tar éis an chogaidh, agus faoin mbliain 1958 bhí £327,000 íoctha aici as airgead Phlean Marshall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Phróiseáil rialtas na hÉireann breis is 2,000 éileamh ar chostas £344,000. Níor íoc an Ghearmáin Thoir ná an Ostair a dhath. == Féach freisin == * [[An Éigeandáil]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[An Bliotsa]] * [[An Trá Thuaidh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buamáil Bhaile Átha Cliath}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:1940]] [[Catagóir:1941]] [[Catagóir:1940idí in Éirinn]] gccqwz43vjagmsjhldhnwrvkj8e6wd6 1326922 1326921 2026-08-26T23:21:30Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941]] go [[Buamáil Átha Cliath le linn an Dara Cogadh Domhanda]] 1326921 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} '''Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941''' a thugtar ar na hionsaithe aeir a rinne ''[[Luftwaffe]]'' na Gearmáine ar phríomhchathair na hÉireann agus ar cheantair eile den Stát le linn na [[An Éigeandáil|hÉigeandála]]. Cé go raibh Éire "[[Neodracht na hÉireann|neodrach]]" le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], maraíodh breis is tríocha duine sa Stát de bharr buamaí Gearmánacha. Ba é an t-ionsaí ba mharfaí ná buamáil na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]]. [[Íomhá:North Strand Bombing Memorial1.jpg|clé|mion|220px|An leacht cuimhneacháin ar an [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath]] [[Íomhá:WW2 MEMORIAL - BOMBING OF DUBLIN'S NORTH STRAND (31 May 1941)-163861.jpg|clé|mion|220px|Cuimhneachán ar íospartaigh na Trá Thuaidh]] == Na chéad bhuamaí, 1940 == Thit na chéad bhuamaí Gearmánacha ar an Stát ar an 26 Lúnasa 1940, nuair a scaoileadh cúig bhuama ar [[Ceann Poill|Cheann Poill]] i [[Contae Loch Garman]]. Bhuail ceann acu comharchumann agus uachtarlann Shelburne, agus maraíodh triúr ban.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/lifestyle/the-day-hitlers-bombs-brought-death-to-a-quiet-wexford-village-26670518.html|teideal=The day Hitler's bombs brought death to a quiet Wexford village|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Íocadh cúiteamh £9,000 leis an Stát as sin sa bhliain 1943. Ar an 20 Nollaig 1940 thit dhá bhuama gar do [[Dún Laoghaire]] agus ceann eile in aice le [[Carraig Mhachaire Rois]] i [[Contae Mhuineacháin]]; gortaíodh ceathrar ar fad. == Ionsaithe Eanáir 1941 == Idir an 1 agus an 3 Eanáir 1941 thit buamaí ar go leor áiteanna in oirthear na tíre. I [[Contae Cheatharlach]] scriosadh teach ag an gCnoc Rua agus fuair triúr ban bás ann. Thit buamaí ardphléascacha agus buamaí loiscneacha ar [[An Currach|an gCurrach]] i [[Contae Chill Dara]], agus buaileadh áiteanna i [[Contae na Mí]], i [[Contae Chill Mhantáin]] agus i gContae Loch Garman. Ar maidin an 2 Eanáir bhuail ceithre bhuama [[Tír an Iúir]] i ndeisceart na cathrach. Scriosadh dhá theach i bPáirc Ráth an Dúin agus rinneadh damáiste do thithe eile; thit dhá bhuama eile ag coirnéal Lavarna Grove agus Fortfield Road. Gortaíodh duine amháin. Go luath ar an 3 Eanáir thit buama ar chúl na dtithe ag Ardán Dhún Uabhair, amach ón gCuarbhóthar Theas: leagadh trí theach, rinneadh damáiste do thuairim is caoga teach eile, agus loiteadh an eaglais Phreispitéireach, an scoil a bhí ceangailte léi, agus an tsionagóg ar Dhún Uabhair. Gortaíodh fiche duine, ach níor maraíodh aon duine. Ba i gceartlár cheantar Giúdach na cathrach a thit na buamaí sin (sinagóg i d[[Tír an Iúir]], [[Rialto]] agus an Cuarbhóthar Theas). == Buamáil na Trá Thuaidh == Oíche an 30–31 Bealtaine 1941 chonaic breathnóirí míleata Éireannacha eitleán nó eitleáin Ghearmánacha ag eitilt go mírialta os cionn na cathrach. Lasadh na soilse cuardaigh agus scaoileadh bladhmanna rabhaidh i ndathanna na hÉireann, agus bladhmanna dearga ina ndiaidh sin. Nuair nár tugadh aird orthu i gceann cúig nóiméad déag thosaigh na gunnaí frith-aerárthaí ag scaoileadh, ach níor buaileadh aon eitleán. Thit an chéad bhuama ag 1.28 ar maidin. Leagadh dhá theach ag Páirc Chnoc an tSamhraidh sa [[An Baile Bocht|Bhaile Bocht]]; bhuail an dara ceann na hoibreacha caidéalaithe i [[Páirc an Fhionnuisce]] agus rinneadh damáiste d'[[Áras an Uachtaráin]] — briseadh fuinneog i seomra codlata an Uachtaráin [[Dubhghlas de hÍde]], a bhí ina chodladh ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/secret-files-reveal-how-douglas-hyde-nearly-killed-by-nazi-bomb-at-ras-34759775.html|teideal=Secret files reveal how Douglas Hyde nearly killed by Nazi bomb at Áras|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Rinne an tríú ceann poll mór sa Chuarbhóthar Thuaidh. Níor maraíodh aon duine sna trí phléasc sin. Ag 2.05 ar maidin thit an ceathrú buama — mianach talún 500 punt a scaoileadh faoi pharaisiút — ar an Trá Thuaidh idir Plás Seville agus Droichead Newcomen. Maraíodh 28 duine, gortaíodh 90, scriosadh 17 dteach agus rinneadh damáiste mór do thuairim is caoga teach eile. Fágadh timpeall 400 duine gan dídean.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Ní hionann na figiúirí ó fhoinse go foinse: dúirt an Taoiseach [[Éamon de Valera]] leis an Dáil ar an 5 Meitheamh gur maraíodh 27 duine ar an toirt nó gur éag siad ina dhiaidh sin, agus luann foinsí eile suas le 34. D'fhreastail de Valera an lá céanna ar shochraid dháréag de na híospartaigh. == Cúiseanna == Shéan Beirlín gur d'aon ghnó a rinneadh na hionsaithe, agus dúirt gur de thaisme a buaileadh Éire. Tá roinnt míniúchán molta: * '''Rabhadh''': tá an tuairim ann gur rabhadh do de Valera a bhí ann. Bualadh [[Áras an Uachtaráin]] agus ceartlár cheantar Giúdach na cathrach. D'fhéadfadh sé gur comhtharlú é seo, ach comhtharlú ollmhór. * '''Díoltas''' a bhi ann, b'fheidir, de bharr an chúnaimh a chuir Éire ó thuaidh tar éis [[Blitz Bhéal Feirste]] i mí Aibreáin 1941. Tá Stáisiún Shráid Amiens (Stáisiún Uí Chonghaile inniu), áit a mbíodh teifigh ó Bhéal Feirste ag teacht isteach, cúpla céad méadar ó lár an áir. * '''Earráid loingseoireachta''': mhaígh píolóta Gearmánach ina dhiaidh sin gurbh é [[Béal Feirste]] an sprioc a bhí i gceist, ó tá an dá chathair ar an taobh céanna d'Fharraige Éireann. * '''Cur isteach ar na bíomaí raidió''': dúirt [[Winston Churchill]] go bhféadfadh sé gurbh é cur isteach na Breataine ar chóras bíomaí raidió an ''Luftwaffe'' ba chúis leis. Deirtear, áfach, nach raibh an teicneolaíocht sin sách forbartha i lár 1941 le heitleáin a chur ó chathair go cathair. == Cúiteamh == Ghlac an Ghearmáin Thiar leis an bhfreagracht tar éis an chogaidh, agus faoin mbliain 1958 bhí £327,000 íoctha aici as airgead Phlean Marshall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Phróiseáil rialtas na hÉireann breis is 2,000 éileamh ar chostas £344,000. Níor íoc an Ghearmáin Thoir ná an Ostair a dhath. == Féach freisin == * [[An Éigeandáil]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[An Bliotsa]] * [[An Trá Thuaidh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buamáil Bhaile Átha Cliath}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:1940]] [[Catagóir:1941]] [[Catagóir:1940idí in Éirinn]] gccqwz43vjagmsjhldhnwrvkj8e6wd6 1326924 1326922 2026-08-26T23:28:03Z TGcoa 21229 1326924 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} '''Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941''' a thugtar ar na hionsaithe aeir a rinne ''[[Luftwaffe]]'' na Gearmáine ar phríomhchathair na hÉireann agus ar cheantair eile den Stát le linn na [[An Éigeandáil|hÉigeandála]]. Cé go raibh Éire "[[Neodracht na hÉireann|neodrach]]" le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], maraíodh breis is tríocha duine sa Stát de bharr buamaí Gearmánacha. Ba é an t-ionsaí ba mharfaí ná buamáil na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]]. [[Íomhá:North Strand Bombing Memorial1.jpg|mion|220px|An leacht cuimhneacháin ar an [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath]] [[Íomhá:WW2 MEMORIAL - BOMBING OF DUBLIN'S NORTH STRAND (31 May 1941)-163861.jpg|mion|220px|Cuimhneachán ar íospartaigh na Trá Thuaidh]] == Na chéad bhuamaí, 1940 == Thit na chéad bhuamaí Gearmánacha ar an Stát ar an 26 Lúnasa 1940, nuair a scaoileadh cúig bhuama ar [[Ceann Poill|Cheann Poill]] i [[Contae Loch Garman]]. Bhuail ceann acu comharchumann agus uachtarlann Shelburne, agus maraíodh triúr ban.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/lifestyle/the-day-hitlers-bombs-brought-death-to-a-quiet-wexford-village-26670518.html|teideal=The day Hitler's bombs brought death to a quiet Wexford village|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Íocadh cúiteamh £9,000 leis an Stát as sin sa bhliain 1943. Ar an 20 Nollaig 1940 thit dhá bhuama gar do [[Dún Laoghaire]] agus ceann eile in aice le [[Carraig Mhachaire Rois]] i [[Contae Mhuineacháin]]; gortaíodh ceathrar ar fad. == Ionsaithe Eanáir 1941 == Idir an 1 agus an 3 Eanáir 1941 thit buamaí ar go leor áiteanna in oirthear na tíre. I [[Contae Cheatharlach]] scriosadh teach ag an gCnoc Rua agus fuair triúr ban bás ann. Thit buamaí ardphléascacha agus buamaí loiscneacha ar [[An Currach|an gCurrach]] i [[Contae Chill Dara]], agus buaileadh áiteanna i [[Contae na Mí]], i [[Contae Chill Mhantáin]] agus i gContae Loch Garman. Ar maidin an 2 Eanáir bhuail ceithre bhuama [[Tír an Iúir]] i ndeisceart na cathrach. Scriosadh dhá theach i bPáirc Ráth an Dúin agus rinneadh damáiste do thithe eile; thit dhá bhuama eile ag coirnéal Lavarna Grove agus Fortfield Road. Gortaíodh duine amháin. Go luath ar an 3 Eanáir thit buama ar chúl na dtithe ag Ardán Dhún Uabhair, amach ón gCuarbhóthar Theas: leagadh trí theach, rinneadh damáiste do thuairim is caoga teach eile, agus loiteadh an eaglais Phreispitéireach, an scoil a bhí ceangailte léi, agus an tsionagóg ar Dhún Uabhair. Gortaíodh fiche duine, ach níor maraíodh aon duine. Ba i gceartlár cheantar Giúdach na cathrach a thit na buamaí sin (sinagóg i d[[Tír an Iúir]], [[Rialto]] agus an Cuarbhóthar Theas). == Buamáil na Trá Thuaidh == Oíche an 30–31 Bealtaine 1941 chonaic breathnóirí míleata Éireannacha eitleán nó eitleáin Ghearmánacha ag eitilt go mírialta os cionn na cathrach. Lasadh na soilse cuardaigh agus scaoileadh bladhmanna rabhaidh i ndathanna na hÉireann, agus bladhmanna dearga ina ndiaidh sin. Nuair nár tugadh aird orthu i gceann cúig nóiméad déag thosaigh na gunnaí frith-aerárthaí ag scaoileadh, ach níor buaileadh aon eitleán. Thit an chéad bhuama ag 1.28 ar maidin. Leagadh dhá theach ag Páirc Chnoc an tSamhraidh sa [[An Baile Bocht|Bhaile Bocht]]; bhuail an dara ceann na hoibreacha caidéalaithe i [[Páirc an Fhionnuisce]] agus rinneadh damáiste d'[[Áras an Uachtaráin]] — briseadh fuinneog i seomra codlata an Uachtaráin [[Dubhghlas de hÍde]], a bhí ina chodladh ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/secret-files-reveal-how-douglas-hyde-nearly-killed-by-nazi-bomb-at-ras-34759775.html|teideal=Secret files reveal how Douglas Hyde nearly killed by Nazi bomb at Áras|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Rinne an tríú ceann poll mór sa Chuarbhóthar Thuaidh. Níor maraíodh aon duine sna trí phléasc sin. Ag 2.05 ar maidin thit an ceathrú buama — mianach talún 500 punt a scaoileadh faoi pharaisiút — ar an Trá Thuaidh idir Plás Seville agus Droichead Newcomen. Maraíodh 28 duine, gortaíodh 90, scriosadh 17 dteach agus rinneadh damáiste mór do thuairim is caoga teach eile. Fágadh timpeall 400 duine gan dídean.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Ní hionann na figiúirí ó fhoinse go foinse: dúirt an Taoiseach [[Éamon de Valera]] leis an Dáil ar an 5 Meitheamh gur maraíodh 27 duine ar an toirt nó gur éag siad ina dhiaidh sin, agus luann foinsí eile suas le 34. D'fhreastail de Valera an lá céanna ar shochraid dháréag de na híospartaigh. == Cúiseanna == Shéan Beirlín gur d'aon ghnó a rinneadh na hionsaithe, agus dúirt gur de thaisme a buaileadh Éire. Tá roinnt míniúchán molta: * '''Rabhadh''': tá an tuairim ann gur rabhadh do de Valera a bhí ann. Bualadh [[Áras an Uachtaráin]] agus ceartlár cheantar Giúdach na cathrach. D'fhéadfadh sé gur comhtharlú é seo, ach comhtharlú ollmhór. * '''Díoltas''' a bhi ann, b'fheidir, de bharr an chúnaimh a chuir Éire ó thuaidh tar éis [[Blitz Bhéal Feirste]] i mí Aibreáin 1941. Tá Stáisiún Shráid Amiens (Stáisiún Uí Chonghaile inniu), áit a mbíodh teifigh ó Bhéal Feirste ag teacht isteach, cúpla céad méadar ó lár an áir. * '''Earráid loingseoireachta''': mhaígh píolóta Gearmánach ina dhiaidh sin gurbh é [[Béal Feirste]] an sprioc a bhí i gceist, ó tá an dá chathair ar an taobh céanna d'Fharraige Éireann. * '''Cur isteach ar na bíomaí raidió''': dúirt [[Winston Churchill]] go bhféadfadh sé gurbh é cur isteach na Breataine ar chóras bíomaí raidió an ''Luftwaffe'' ba chúis leis. Deirtear, áfach, nach raibh an teicneolaíocht sin sách forbartha i lár 1941 le heitleáin a chur ó chathair go cathair. == Cúiteamh == Ghlac an Ghearmáin Thiar leis an bhfreagracht tar éis an chogaidh, agus faoin mbliain 1958 bhí £327,000 íoctha aici as airgead Phlean Marshall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Phróiseáil rialtas na hÉireann breis is 2,000 éileamh ar chostas £344,000. Níor íoc an Ghearmáin Thoir ná an Ostair a dhath. == Féach freisin == * [[An Éigeandáil]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[An Bliotsa]] * [[An Trá Thuaidh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buamáil Bhaile Átha Cliath}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:1940]] [[Catagóir:1941]] [[Catagóir:1940idí in Éirinn]] bls6uaj8bx2xi5g7imyxyun36b2ntoy 1326925 1326924 2026-08-26T23:29:53Z TGcoa 21229 1326925 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tugtar '''Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941''' ar na hionsaithe aeir a rinne ''[[Luftwaffe]]'' na Gearmáine ar phríomhchathair na hÉireann agus ar cheantair eile den Stát le linn na [[An Éigeandáil|hÉigeandála]]. Cé go raibh Éire "[[Neodracht na hÉireann|neodrach]]" le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], maraíodh breis is tríocha duine sa Stát de bharr buamaí Gearmánacha. Ba é an t-ionsaí ba mharfaí ná buamáil na [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] ar an [[31 Bealtaine]] [[1941]]. [[Íomhá:North Strand Bombing Memorial1.jpg|mion|220px|An leacht cuimhneacháin ar an [[An Trá Thuaidh|Trá Thuaidh]] i mBaile Átha Cliath]] [[Íomhá:WW2 MEMORIAL - BOMBING OF DUBLIN'S NORTH STRAND (31 May 1941)-163861.jpg|mion|220px|Cuimhneachán ar íospartaigh na Trá Thuaidh]] == Na chéad bhuamaí, 1940 == Thit na chéad bhuamaí Gearmánacha ar an Stát ar an 26 Lúnasa 1940, nuair a scaoileadh cúig bhuama ar [[Ceann Poill|Cheann Poill]] i [[Contae Loch Garman]]. Bhuail ceann acu comharchumann agus uachtarlann Shelburne, agus maraíodh triúr ban.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/lifestyle/the-day-hitlers-bombs-brought-death-to-a-quiet-wexford-village-26670518.html|teideal=The day Hitler's bombs brought death to a quiet Wexford village|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Íocadh cúiteamh £9,000 leis an Stát as sin sa bhliain 1943. Ar an 20 Nollaig 1940 thit dhá bhuama gar do [[Dún Laoghaire]] agus ceann eile in aice le [[Carraig Mhachaire Rois]] i [[Contae Mhuineacháin]]; gortaíodh ceathrar ar fad. == Ionsaithe Eanáir 1941 == Idir an 1 agus an 3 Eanáir 1941 thit buamaí ar go leor áiteanna in oirthear na tíre. I [[Contae Cheatharlach]] scriosadh teach ag an gCnoc Rua agus fuair triúr ban bás ann. Thit buamaí ardphléascacha agus buamaí loiscneacha ar [[An Currach|an gCurrach]] i [[Contae Chill Dara]], agus buaileadh áiteanna i [[Contae na Mí]], i [[Contae Chill Mhantáin]] agus i gContae Loch Garman. Ar maidin an 2 Eanáir bhuail ceithre bhuama [[Tír an Iúir]] i ndeisceart na cathrach. Scriosadh dhá theach i bPáirc Ráth an Dúin agus rinneadh damáiste do thithe eile; thit dhá bhuama eile ag coirnéal Lavarna Grove agus Fortfield Road. Gortaíodh duine amháin. Go luath ar an 3 Eanáir thit buama ar chúl na dtithe ag Ardán Dhún Uabhair, amach ón gCuarbhóthar Theas: leagadh trí theach, rinneadh damáiste do thuairim is caoga teach eile, agus loiteadh an eaglais Phreispitéireach, an scoil a bhí ceangailte léi, agus an tsionagóg ar Dhún Uabhair. Gortaíodh fiche duine, ach níor maraíodh aon duine. Ba i gceartlár cheantar Giúdach na cathrach a thit na buamaí sin ([[sionagóg]] i d[[Tír an Iúir]], [[Rialto]] agus an Cuarbhóthar Theas). == Buamáil na Trá Thuaidh == Oíche an 30–31 Bealtaine 1941 chonaic breathnóirí míleata Éireannacha eitleán nó eitleáin Ghearmánacha ag eitilt go mírialta os cionn na cathrach. Lasadh na soilse cuardaigh agus scaoileadh bladhmanna rabhaidh i ndathanna na hÉireann, agus bladhmanna dearga ina ndiaidh sin. Nuair nár tugadh aird orthu i gceann cúig nóiméad déag thosaigh na gunnaí frith-aerárthaí ag scaoileadh, ach níor buaileadh aon eitleán. Thit an chéad bhuama ag 1.28 ar maidin. Leagadh dhá theach ag Páirc Chnoc an tSamhraidh sa [[An Baile Bocht|Bhaile Bocht]]; bhuail an dara ceann na hoibreacha caidéalaithe i [[Páirc an Fhionnuisce]] agus rinneadh damáiste d'[[Áras an Uachtaráin]] — briseadh fuinneog i seomra codlata an Uachtaráin [[Dubhghlas de hÍde]], a bhí ina chodladh ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/secret-files-reveal-how-douglas-hyde-nearly-killed-by-nazi-bomb-at-ras-34759775.html|teideal=Secret files reveal how Douglas Hyde nearly killed by Nazi bomb at Áras|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Rinne an tríú ceann poll mór sa Chuarbhóthar Thuaidh. Níor maraíodh aon duine sna trí phléasc sin. Ag 2.05 ar maidin thit an ceathrú buama — mianach talún 500 punt a scaoileadh faoi pharaisiút — ar an Trá Thuaidh idir Plás Seville agus Droichead Newcomen. Maraíodh 28 duine, gortaíodh 90, scriosadh 17 dteach agus rinneadh damáiste mór do thuairim is caoga teach eile. Fágadh timpeall 400 duine gan dídean.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/library/blog/north-strand-bombing-and-emergency-ireland|teideal=North Strand Bombing and the Emergency in Ireland|údar=Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Ní hionann na figiúirí ó fhoinse go foinse: dúirt an Taoiseach [[Éamon de Valera]] leis an Dáil ar an 5 Meitheamh gur maraíodh 27 duine ar an toirt nó gur éag siad ina dhiaidh sin, agus luann foinsí eile suas le 34. D'fhreastail de Valera an lá céanna ar shochraid dháréag de na híospartaigh. == Cúiseanna == Shéan Beirlín gur d'aon ghnó a rinneadh na hionsaithe, agus dúirt gur de thaisme a buaileadh Éire. Tá roinnt míniúchán molta: * '''Rabhadh''': tá an tuairim ann gur rabhadh do de Valera a bhí ann. Bualadh [[Áras an Uachtaráin]] agus ceartlár cheantar Giúdach na cathrach. D'fhéadfadh sé gur comhtharlú é seo, ach comhtharlú ollmhór. * '''Díoltas''' a bhi ann, b'fheidir, de bharr an chúnaimh a chuir Éire ó thuaidh tar éis [[Blitz Bhéal Feirste]] i mí Aibreáin 1941. Tá Stáisiún Shráid Amiens (Stáisiún Uí Chonghaile inniu), áit a mbíodh teifigh ó Bhéal Feirste ag teacht isteach, cúpla céad méadar ó lár an áir. * '''Earráid loingseoireachta''': mhaígh píolóta Gearmánach ina dhiaidh sin gurbh é [[Béal Feirste]] an sprioc a bhí i gceist, ó tá an dá chathair ar an taobh céanna d'Fharraige Éireann. * '''Cur isteach ar na bíomaí raidió''': dúirt [[Winston Churchill]] go bhféadfadh sé gurbh é cur isteach na Breataine ar chóras bíomaí raidió an ''Luftwaffe'' ba chúis leis. Deirtear, áfach, nach raibh an teicneolaíocht sin sách forbartha i lár 1941 le heitleáin a chur ó chathair go cathair. == Cúiteamh == Ghlac an Ghearmáin Thiar leis an bhfreagracht tar éis an chogaidh, agus faoin mbliain 1958 bhí £327,000 íoctha aici as airgead Phlean Marshall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/pilot-s-error-blamed-for-bombs-that-brought-second-world-war-to-dublin-1.585793|teideal=Pilot's error blamed for bombs that brought second World War to Dublin|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-27}}</ref> Phróiseáil rialtas na hÉireann breis is 2,000 éileamh ar chostas £344,000. Níor íoc an Ghearmáin Thoir ná an Ostair a dhath. == Féach freisin == * [[An Éigeandáil]] * [[Neodracht na hÉireann]] * [[Blitz Bhéal Feirste]] * [[An Bliotsa]] * [[An Trá Thuaidh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buamáil Bhaile Átha Cliath}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Ré na Práinne]] [[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:1940]] [[Catagóir:1941]] [[Catagóir:1940idí in Éirinn]] bgzmrw88d9s2jpt9hy72t3ysux1z699 14 128301 1326919 2026-08-26T23:08:15Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:1940idí]] [[Catagóir:20ú haois in Éirinn]]' 1326919 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:1940idí]] [[Catagóir:20ú haois in Éirinn]] bmqh3kn0ob39esqgh4mwfrl8lwrxtp3 0 128302 1326923 2026-08-26T23:21:30Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Buamáil Bhaile Átha Cliath le linn 1940–1941]] go [[Buamáil Átha Cliath le linn an Dara Cogadh Domhanda]] 1326923 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Buamáil Átha Cliath le linn an Dara Cogadh Domhanda]] ca2i33h2ji9qrk5mhai9wtnrtwov2ny 0 128303 1326935 2026-08-27T07:58:46Z Marcas.oduinn 33120 Leathanach cruthaithe le '== Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> D...' 1326935 wikitext text/x-wiki == Téamh geoiteirmeach == Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]]. == Eacnamaíocht An an mbliain 2026, bhí 88 tír ag baint leas as téamh geoiteirmeach, ag úsáid fuinneamh 1.47&nbsp;exajoule (EJ) in iomlán, le factóir 173&nbsp;GW. Ní hionann sin fós ach 0.1% den ídiú fuinnimh domhanda.<ref name=IPCC2008 /><ref name=iga2026 /> Is ard í [[éifeachtúlacht theirmeach]] óir ní gá fuinneamh a thiontú, ach is íseal é an [[fachtóir toillte]] (tuairim is 20%) ó óir ní bhaintear an teocht ach sa gheimhridh. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC2008>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> <ref name=iga2026>{{lua idirlín | url = https://worldgeothermal.org/geothermal-data/geothermal-energy-database | teideal = Geothermal Energy Database - Geothermal Heating & Cooling | foilsitheoir = International Geothermal Association | work = worldgeothermal.org | dátarochtana = 2026-08-27}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanuaithe]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] qdgd6sdc6d4wc9drjn8sojeayqd2wf5 1326936 1326935 2026-08-27T07:59:26Z Marcas.oduinn 33120 /* Stair */ +-ceannteidil 1326936 wikitext text/x-wiki Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh. == Stair == Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach. == Foinse == Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]]. == Eacnamaíocht == An an mbliain 2026, bhí 88 tír ag baint leas as téamh geoiteirmeach, ag úsáid fuinneamh 1.47&nbsp;exajoule (EJ) in iomlán, le factóir 173&nbsp;GW. Ní hionann sin fós ach 0.1% den ídiú fuinnimh domhanda.<ref name=IPCC2008 /><ref name=iga2026 /> Is ard í [[éifeachtúlacht theirmeach]] óir ní gá fuinneamh a thiontú, ach is íseal é an [[fachtóir toillte]] (tuairim is 20%) ó óir ní bhaintear an teocht ach sa gheimhridh. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref> <ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk}}</ref> <ref name=IPCC2008>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08}}</ref> <ref name=iga2026>{{lua idirlín | url = https://worldgeothermal.org/geothermal-data/geothermal-energy-database | teideal = Geothermal Energy Database - Geothermal Heating & Cooling | foilsitheoir = International Geothermal Association | work = worldgeothermal.org | dátarochtana = 2026-08-27}}</ref> }} [[Catagóir:Fuinneamh inbhuanuaithe]] [[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]] nfs9wgg6kspqwv15uvn8dq7349kfx0i 0 128304 1326947 2026-08-27T11:09:06Z Mahagaja 91 Bhog Mahagaja an leathanach [[Stát (polaití)]] go [[Stát]]: no other article by this name; parens not necessary 1326947 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Stát]] jtla6rk9juxpvj47uhr6cjfiw99nmg6 1 128305 1326949 2026-08-27T11:09:06Z Mahagaja 91 Bhog Mahagaja an leathanach [[Plé:Stát (polaití)]] go [[Plé:Stát]]: no other article by this name; parens not necessary 1326949 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Plé:Stát]] hipyqk5znqxldnslwksbitetk1su0b2